Skip to main content

Full text of "Patrologiae cursus completus : seu bibliotheca universalis, integra, uniformis, commoda, oeconomica, omnium SS. Patrum, doctorum scriptorumque ecclesiasticorum, sive Latinorum, sive Graecorum, qui ab aevo apostolico ad aetatem Innocentii III (ann. 1216) pro occidentalibus, et ad Photii tempora (ann. 863) pro orientalibus, floruerunt ..."

See other formats 


Google 


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  prcscrvod  for  gcncrations  on  library  shclvcs  bcforc  it  was  carcfully  scanncd  by  Googlc  as  part  of  a  projcct 

to  make  the  world's  books  discoverablc  onlinc. 

It  has  survived  long  enough  for  the  copyright  to  cxpirc  and  thc  book  to  cntcr  thc  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subjcct 

to  copyright  or  whose  legal  copyright  term  has  expircd.  Whcthcr  a  book  is  in  thc  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 

are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  cultuie  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discovcr. 

Marks,  notations  and  other  maiginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  flle  -  a  reminder  of  this  book's  long  journcy  from  thc 

publishcr  to  a  library  and  fmally  to  you. 

Usage  guidelines 

Googlc  is  proud  to  partncr  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  thc 
public  and  wc  arc  mcrcly  thcir  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  tliis  resource,  we  liave  taken  stcps  to 
prcvcnt  abusc  by  commcrcial  partics,  including  placing  lcchnical  rcstrictions  on  automatcd  qucrying. 
Wc  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  ofthefiles  Wc  dcsigncd  Googlc  Book  Scarch  for  usc  by  individuals,  and  wc  rcqucst  that  you  usc  thcsc  filcs  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrainfivm  automated  querying  Do  nol  send  aulomatcd  qucrics  of  any  sort  to  Googlc's  systcm:  If  you  arc  conducting  rcscarch  on  machinc 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  laige  amount  of  tcxt  is  hclpful,  plcasc  contact  us.  Wc  cncouragc  thc 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attributionTht  GoogXt  "watermark"  you  see  on  each  flle  is essential  for  informingpcoplcabout  thisprojcct  and  hclping  thcm  lind 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatcvcr  your  usc,  rcmember  that  you  are  lesponsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
bccausc  wc  bclicvc  a  book  is  in  thc  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countrics.  Whcthcr  a  book  is  still  in  copyright  varies  from  country  to  country,  and  wc  can'l  offer  guidance  on  whether  any  speciflc  usc  of 
any  speciflc  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearancc  in  Googlc  Book  Scarch  mcans  it  can  bc  uscd  in  any  manncr 
anywhere  in  the  world.  Copyright  infringement  liabili^  can  be  quite  severe. 

About  Google  Book  Search 

Googlc's  mission  is  to  organizc  thc  world's  information  and  to  makc  it  univcrsally  acccssiblc  and  uscful.   Googlc  Book  Scarch  hclps  rcadcrs 
discovcr  thc  world's  books  whilc  hclping  authors  and  publishcrs  rcach  ncw  audicnccs.  You  can  scarch  through  thc  full  icxi  of  ihis  book  on  thc  wcb 

at|http://books.qooqle.com/| 


PATROLOGLE 

CURSUS   COMPLETUS 

SEU  BIBUOTHECA  DNIVERSALTS,  INTEGRA,  UNIFORMIS,  COMMODA,  OECONOMIGA, 

OMIliH  SS.  PATRDM,  DOCTORDH  SCRIPTORDMQDB  ECGLESUSTIGOROM. 

SITB  LATINORUII,   81TB  OltSGORUlf, 

QUi  AB  MVO  APOSTOLICO  AD  TEMPORA  INNOCENTII III  [ANNO  lil6)  PRO  LATiNiS 
ET  CONCiLll  FLORENTINI  {ANN.  1439)  PRO  GRJECIS  PLORUERUNT  : 

REGUSIO    CnRONOLOGIGA 

OBINIOM  QUiB  EXSTITBRB  MONOMBNTORUM  CATHOLIG£  TRADITIONIS  PBR  QUINi*^BGIM  PRIMA 

ECCLESLE  SJSCULA, 

iV.T^k  BDITIONKS  ACCURATISSIICAS,  INTBR  SB  CUIfQUB  NONNULLIS  GODICIBUS  MANUSCRIPTIS  COLLATAS,  PBRQ  JAK  DlUOIIf* 

TBR   CASTIGATA;   DI8SBRTATI0NIBU8,  COMICBNTARIIS,   TARII8QUB    LBCTIONIBUS   CONTINBNTBR    ILLUSTRATa;  OMNIBUB 

OPBRIBUS  P08T  AUPLISSIMAS  BniTIONBS  QUiB  TRIBUS  N0TIS8IMIS  SilCCUUS  DBBB3fTUR  ABSOLUTAS  DBTBCTI8,  AUCTA ; 

INDICI BUS  PART1CULARIBU8  ANALYTIOIS,  SIN0UL08  SITB  T0M08  8ITB  AUCTORBS  AUCUJU8  MOMBNTI SUBSBQUBNTI* 

BUS,D0NATA;  CAP1TULI8  INTRA  IP8UM  TKXTUM  RITB  DI8P0SITIS,  NBCNON  BT  TITUU8  SINGULARUM  PAGINA- 

BUM  MAROINBM  8UPBR10RBM  DISTINGUBNTIBUS  SUBJBGTAMQUB  MATBRIAM  SIONIPlGANTIBUS,  ADORNA- 

Ta;    0PBRIBU8    GUM     DUBIIS,    TUM     APOGRTPHIS,     ALIQUA    TERO    AUCTORITATB    Uf    OBOINB 

AD    TRADITIONBM  BGCLBSIA8TICAM   POLLBNTIBUS,  AMPUPICATA  ; 

OUCBf^S  BT  AMPLIUS  LOCUPLBTATA   INDICIDU8   AUCTORUM    SIGUT  BT  OPBRUM,   ALPHA8BTIGI8.    GRR0N0L0aiGI8,    fTATI* 

STICIS,  STNTHBTICIS,  ANALTTICIS,   ANALOOIGIS,   IN  QUODQUB   RBLIOIONI8  PUNGTUM,   DOOMATIGUM,    MORALB,   UTOM- 

UICUM,    CANONICUM,    DISCIPLINARB,    HlSTORICUM,    BT    CUNGTA    AUA    SINB  ULLA  BZGBPTIONB;   SBD  PRJISBRTIM 

DUOBUS    INDICIBUS    IMMENSIS    BT    OBNBRALIBUS,    ALTBRO    SCILIGBT    RERUM,    QUO    G0N8ULT0,    QUIDQUIO 

MON   80LUM   TALIS   TALI3VB   PATBR,    TBRUM    BTIAM   UNUSQUI8QUB    PATRUM,    NB    UNO    QUIDBM    0MIS80, 

IN     QUODLIBBT     THBMA      SCRIPSBRIT,     UNO      INTUITU      CONSPIGIATUR ;      ALTBRO     SGRlPTURiE 

SAGHyE,   BZ  QUO   LBCTORI    GOMPBRIRB   SIT    OBTIUM    QUINAM    PATRB8  BT  IN  QUIBU8    OPBRUM 

SUORUM     LOGIS     8INOUL08     BINOULORUM     LIBRORUM     S.     SCRIPTURiB    TBRSUS,     A    PRIMO 

GBNB8B0S  USQUB  AD  NOTISSIMUM  APOCALTPSIS,   GOMMBNTATI  SINT: 

KDITIO  AGGURATISSIMA,    CiBTBRISQUB    OMNIDUS    FAGILB    ANTBPONBNDA,     81    PBRPBNDANTUR    CHARACTBRUM    NITIOITABv 

CHARTiB     QUALITAS,      INTBORITAS     TBZTUS,      PBRPBCTIO     GORRBCTIONIS,     OPBRUM      RBGUSORUM      TUM     TARIBTAt, 

TUM  NUMBRUS,  FORMA    TOLUMlNUM    PBRQUAM    GOMMODA    8IBIQUB  IN  TOTO  PATROLOGIiB   DBGURSU    GONSTANTBM 

8IMILIS,     PRBTII     BZIOUITAS,      PRiBSBRTlMQUB     ISTA     COLLBGTIO,     UNA,     MBTHODIGA     BT     GHRONOLOOIGA» 

SBZCBNTORUM    FRAOMBNTORUM    OPUSCULORUMQUB    HACTBNUS    HIG    ILLIG    SPARSORUM,    PRIMUM  AUTBM 

IN  MOSTRA  BIBUOTHBGAf   BZ  OPBRIBUS  BT  HSS.  AD  OMNBS  iMTATBS,  L0C08,  LINOUAt  FORMABQim 

PBRTINBNTIBU8,  GOADUNATORUM. 

SERIES  LATINA    PRIOR. 

IN  QUA  PRODEUNT  PATRES.  DOCTORBS  SCRIPTORBSQUB  ECCLBSLfi  LATINA 

A  TBRTULLIANO  AD  INNOCENnUM  m. 

AGGURANTE   J.-P.   MIGNE, 

Blbli*(heMe  Clerl  ■■IverMe, 

ain  GimSDUM  C01in.BT0RDII  III  singdlos  sgikntle  bcclbsiastica  ramos  idroiu. 


PATROLOGIjE  TOMVS  CXL. 

S.  HENRICUS  mPERATOR.  THANGHARUS  PRESBYTER  HILDESHEIMENSiS,  ALPERTUS 
HONACHUS  S.  SYMPHORIANI  HETENSIS.  BURCHARDUS  VORMATIENSiS  EPISCOPUS. 
ADELBULDUS  TKAJECTENSIS  EPiSCOPUS,  SANCTUS  ROMUALUUS  ORDIMIS  GAMAL- 
DULENSiS  INSTITUTOR. 

TOHUd  UNIGUS 


PARISIIS 

APUD  GARNIER  FRATHBU,    EDITORES   ET  J.-P.    MIONE,  SUCGSSSORES, 
IN  VU  OICTA:  AVBlfUB  DU  UAINB,  188,  OLUf  GUAUSSiB  DU  MAIlfB,  ItT. 


\ 


1880 


'Bk 


l 


\'0 


«UGRT.   —  BZ.  TTFtS  PAULI  DUPONTp    TIA  DICTA    BAC*D'aSNIIRI8.   18S4.lt.79 


SiBCULUM  XI 

BURCHARDI 

VORMATIENSIS    EPISCOPI 

OPERA  OMNIA, 

JDXTA  EDrnONBM  PARISIEIfSEM  ANNI   1549  AD  PRELUM  REVOGATA  ET  CUBA  OUA  PAR 

ERAT  EMENDATA. 

PRiECEDUNT 

SAKGTI  HENRIGI 

IMPERATORIS  AUGUSTI 

CONSTITDTIONES  ET  DIPLOMATA  ECCLESIASTICA 

■■(ermiseeBtar 

ADELBOLDl  TRAJECTKNSS  EPISCOPI,   THVNGMARI  PRESRYTERI  fflLDESHEIMENSIS, 
ALPERTI  S.  SYMPHOKIAM  MUTRNSIS  MONACHI.  S.  KOMUALDI  ORDLNIS 

GAMALDULENSIS  IMSTITUTORIS, 

SCRIPTA  YEL  SCRIPTORUM  FRAGMENTA  QMM  SUPERSDNT. 

AGGURANTE  J.-P.  MIGNE. 

BIUlotlMe»  Cleri  wlTerM 

SIYB 
CDR8UUM  GOMPUrrORUM    N  SIN6UL0S  IGIBNTIiE  ECGLBSlASTICiB  RAMOS  EDITORS 


TOMUS  DNICDS. 


:     r :       r,    r       • - 


!  -     •    • '        •        •     •       t  ,    ■•        ^       ,  «     •  ♦      . 

PARISriS 


APUD    GARNIER   FRATRES   EDIT0RE6   ET   J.-P.    MIGNE   SUCCESSORES, 

IN  VIA  OICTA;  AVENUE  DU MAINE,  189,  OLIM  CHAUSSEB  DUJMAINB,  197. 


'188O 


ELENCHUS 


AUCTORUM  ET  OPERUM  QUI  IN  HOC  TOMO  CXL  CONTINENTUR 


SANCTUS  HENRICUS  MPERATOR. 
Leges  et  Gonstitntiones. 
'  Diplomata  ecclesiastica. 

THANGMARUS  PRESRYTER  HILDESHEIMENSIS. 
Yita  sancti  Rernwardi. 

ALPKRTUS  S.  SYHPHORIANI METENSIS  MONACHUS. 
Libellus  de  cpiscopis  Motensilius. 
De  diversitate  temporum  libri  duo. 

BURCHAHDUS  VORMATIENSIS  ECCLESI^  EPISCOPUS. 
Epistola  ad  Alpcrtuni. 
Decrutorum  liber. 

ADEJ.BOLDUS  TRAJEGTENSIS  EPISCOPUS. 
Vita  S.  Henrici  impcratoris. 
Vita  Sanclx  Wiilpurgis. 
Libcllus  de  crassitudine  sphsrs. 
Charta  de  vassis  ecclesix  Trajectensis. 
Musica. 

SANCTUS  ROMUALDUS  ABBAS.  ORDINIS  GAMALDULENSIS INSTITUTOR. 
Fragmentum  expositionis  psalmi  lxviii. 


Col.    233 
237 

385 


445 
453 

535 

537 

4091 
1091 
1103 
1107 
11U9 

1116 


•  •       • 

•  •  -• 

•  *  •    ■* 
_     »  *  .  k 


>..••• 


•    -      •     •     e 


.;  •••  •.'  • 


•   •  •  • 


•      •      •     •  ■ 


ANNO  DOMINl  MXXIV 


>ANGTUS  HENRICUS 


IMPERATOR  AUGUSTUS. 


DE  S.  HENRIGO  IMPERATORE 


bambergj:  in  germania 


GOMMENTARIUS   PR^VIUS. 


/Apud  Bolland.,  Julii  tom.  III,  die  14.) 


§  I .  Sancti  yentiSt  nomen  et  affnomina.  A 

^piscopatos  Barobergensis  elogia  paacis  sed  non 
nnter  delibavit  Gaspar  Bnischias;  urbs  ipsa 
emel  in  Actis  nostris  doscripta  est,  patrono  et 
tore  Ecclesiffi  suse  gaudens  S.  Benrico,  quem, 
iim  sQorum  decus  et  gloriam.  hoc  vel  potius 
denti  die,  coelo  transmisit  Germania,  ejus 
lis  Regem  ordine  secundum,  Imperatorem 
irimum,  quem  taroen  communiori  acceptione 
cum  II  appellabimus,  viriim  insigni  prorsus 
monia  clarnm,  virginitate  in  conjugio  servata 
"em,  beneficentia  in  Ecclesiam  nulli  secundum  ; 
perpetuis  ejus  etiam  intestinis  bellis  bic  non 
Qs,  quibus  toto  regni  et  imperii  sui  tempore 
a  proximis  et  sibi  obstrictissimis  exagitatus  ^ 
Germaniffi  interiora  adversns  rebelles  egregie 
is,  externos  vero  bostes  Slavos,  Bohemos, 
08  aliosque  invictis  armis  insecutns  ;  quique 
»positas  maxime  Europse  partes  Apuliam  et 
Iriam  victricia  signa  circumtulit.  Ea,  inqnam, 
X  professo  eruderanda  non  snscepimus,  iis 
imum  intenti  quse  ad  singulares  ejus  virtutes, 
tiano  et  vere  sancto  principe  dignas,  miracula 
Uum,  tota  Catholica  Ecclesia  merito  propaga- 
pertinere  censebimus  ;  eos  prsecipue  scriptores 
uri,  qui  ejuspro  iide  et  religione  fortiter  gesta, 
ficentiam  in  exstruendis  restaurandisque  eccle- 
cfleteraque  intemeratte  sanctitatis  argumenta 
cuti  sunt.  Atque  hffic  priecipua  erunt  tractatio- 
Qjus  prsevin  argumenta,  sic  tamen  a  nobis  hoc  G 
ordinanda,  ut  nihil  omissuri  simus  quo  totus 
cursus  illostrari  possit,  id  quod  a  nemine 
nus  prffistitum  esse,  utut  mirati  sint  multi, 
»  certe  implexam  rerum  silvam  complanare 
\  est.  Sed  hic  prius  exsequenda  sunt  qufle  in 
•proposuimus. 

Pathol.  CXL. 


2.  Hsec  inter  primnm  occurrit  Sancti  ipsius  genus, 
stirps,  origo  sen  familia,de  qiiadubium  mihi  nallum 
snbortum  fuisset,  post  lecta  tam  varia  scriptorum 
coaevoram  testimonia,  nisi  noster  Matthseus  Raderus 
in  sua  Bavaria  sancta,  tom.  I,  pagina  103,  ad  rem 
paulo  accuratias  examinandam  compalisset.  Refel- 
lere  istic  conatur  Raderus  receptiorem  S.  Henrici 
progeniem,  qua  ex  communi  cum  Ottone  I  stipite, 
nempe  Henrico  Aocupe,  descenderit,  gradn  tertio 
cousanguinitatis  per  doos  Henricos,  alterum  Otto- 
nis  magni  fratrem,  alterum  Ottonis  II  fratruelem, 
Ottoni  III  decessori  suo  conjunctus,  cajus  proinde 
arbor  genealogica  primo  statim  intuita  perspe- 
ctissima  sit.  Lineam  aliam  ibi  Raderus  sequenti 
pag.  104  substitiiit,  ex  Hofmanno  acceptam,  quasi 
ex  ea  probetur  S.  Henricus,  non  Saxo,  sed  Boias 
genere  fuisse,  qood  tamen  negat  Hofmannas  ipse 
in  nupera  Ludiwigi  editione,  col.  56.  hisce  ver- 
bis  tabulee  suae  praemissis  :  «  Eo  (S.  Henrico) 
sine  virili  stirpe  absumpto,  imperatoria  dignitas 
de  gente  Saxonica  Henrici  Aucupis  excidit,  et  ad 
Francos  Orientales  transiit.  »  Qualiscumque  igitur 
sit  obscorior  illa  Hofmanni  tabula  a  Raderi  opi- 
nione  ipsum  recedere  manifestum  est  :  clariorem 
agnoscere  oportot,  qoam  ipse  frustra  impugnat, 
inutili  seque  conatu  varia  insignia  adducens,  ex 
quibus  id  demum  conficitur,  qaod  in  controversiam 
non  venit  S.  Henricum  Bavarise  ducem  foisse. 

3.  Priedictam  tabulam,  ab  Hofmanno  istic  propo- 
sitam,  eta  Radero  descriptam,  operosios  discutere 
nec  studii  nec  operse  pretium  est  ;  satis  erit  super- 
qoe  ea  veterum  testimonia  proferre  in  medium,  ex 
quibas  evidenter  pateat  S.  Henrici  cum  Ottone  III 
consanguinitas  tam  propinqua,  nt  et  ipsom  ex  Otto- 
nis  magni  genere  fuisse  oporteat,  cajus  rei  teslis 
synchronus,  et  omni  ezceptione  miyor  ett  Adelbol- 

I 


11 


S.  riENRICI  IMPEUATORIS 


12 


diis  UltrajecfeDsis  episcopus  de  rebus  gestis    S.    Hen-Anoque   alios  iu  ea  disceptutione  citari  solitos,  quo- 


rici  upuvj  Grestserum,  pag.  432,  oobis  iufra  in  nova 
editione.  nom.  5.  Ubi,  prsemisso  de  Ottonis  III  prae- 
matura  morle  luctu,  sic  subjungitia  Doior  esset 
etiaminsanabilis,  nisi  superstes  ei  exstitisset  Hen* 
ricos  duz  gloriosus,  et  vir  ad  regaom  suscipiendum 
strenuus.  Is  tunc  temporis  ducatum  in  Bavariensi 
regno  tenebat,  populum  pacifice  regebat,  paccm  am- 
pliiicabat,  ecclesiarum  facultates  aogebat,  leges  et 
religiones  magnificabat.  Tandem  sic  in  ducatu  vixit, 
quod  omnibos  placuit,  ut  de  ducatu  transduceretur 
ad  regnum,  de  vexillo  eztolleretur  in  solium  heredi- 
tarium.  Hereditarium  dicimus,  quia,  ut  ab  his  qui 
genealogias  computare  noverant  audivimus,  a  Ca- 
rolo  magno  ex  parte  patris  decimam  septimam,  ex 
parte  matris  decimam  sextam  lineam  propagationis 
tenebat.  Insuper  tertius  Otto  \fortef  tertii  Ottonis] 
post  obitum  in  regem  eligebatur,  et  ipsi  tertium  ad 

INVICEM  CONSANGniNlTATIS  QRADUMTENEBANT.    >   Ha^C  ibl. 

4.  Rursus  in  eamdem  sententiam  loquitur  AdeU 
boldus  paulo  posl  pag.  43^,  ubi,  recensitis  S.  Hen- 
rici  «emulis,  inter  quos  erat  Theodoricus  Lotha- 
riensis,  de  eo  ait  quod,  a  Henricum  ducem  in  regno 
esse  sciens  heredem,  noluit  incipere  quod  non 
posset  iinire.  >  Mitto  hic  qu£e  Hofmannus  et  alii 
assernnt,  de  reducta  ab  Otlone  III  ad  septem 
electores  imperii,  regis  Germanise  (uti  tunc  loque- 
bantor)  electione,  cum  satis  certum  videatur,  ad 
S.  Henricum  usque  hereditariam  successionem  locum 


n 


rum  omntum  auclorilas  ad  Adelboldum,   Dilmaruuri, 
SigeberUim  et  Chronographum  Saxonem  comparaii- 
da  non    est,  saltem  apud  eos  qui  veritatis  historic» 
momenta  probe  norint  expendere:  nam  de  Hezilo- 
nis  cognomento  Ilenrico  Bavaro  S.  Henrici   parenli 
adjecto  (quem  verius  Rixosum,  sed   et  piom  dixeris, 
quidquid  adversusOttonem  II  molitus  sit,   ut  liahes 
in  Vita  S.  Godehardi,  iv  maii  num.  7,  pag.  504):  de 
Hezilonis,  iuquam,  appcllatione,  unde  R.iderus  varia 
colligere  nititur,  nulla  mihi  altercatio  ;  apiid  veteres 
deest  omnino   affictus   character,  atque  ex  addnctis 
scriptoribus    indiibitatum     omniiio    est,    dicendum 
ipsum  Ottonis  magni    ex   fratre  nepotem,   adeoque 
S   Henricum  eju.«;dem  Ottonis  in  eadcm  linea   prone- 
potem  ;  quo  spectat  Ottonis  H  diploma,  apud  Gret- 
serum  pag.  13,  in  quo  Henricum   Bavarorum  ducem, 
hujus,  quo  de  agimus,  patrem,  carum   nepotem  ap- 
peilat,  inlellige   patruelem,  ut  bene  explicat  Gretsc- 
rus  pag.  84,  ubi  genealogiam   hauc  nostram  egregie 
confirmat.    Ne    diutius  de   re    explorata    disseram, 
consulc  Vitam    B.    Maihildis  xiv  Martii  cap.  5,  pag. 
3G0,  S.  Henrici  jussu   scriptam  ipsique  dicatam,  et 
dilucidam  invenies  Sancti  nostri  genealogiam,   ac  de 
imperio   ejus  vaticinium  ;  quse  omnia  dubitare  non 
siniint  quin  S.  Henricus  ab  Henrico  Aucupe  per  syn- 
onymos  palrem  et  avum  originem  traxerit. 

6.  Pluribus  igitur  hic  supersedeo,  neque  eajom- 
nia  operosios  adducere   aut   refeilere  lubet,   qua?  a 


habuisse  ;   Sanctum   vero  eo  jure   regnum   adipisci  C  variis   excogitata    sunt,     nationali     potius    spiritu 


nonpotuisse,  nisi  ex  Ottoniano  genere  prognatus 
foerit,  quod  clarissime  semel  et  iternm  hic  pronun- 
tiat  Adelholdus.  Neque  obscure  consentit  Ditmarus, 
dumS.  Henricom  in  libri  sui  quinti  prologo,  natum 
de  stemmate  regum  afQrmat  ;  idemqiie,  lihri  istius 
quinti  iuitio,  apud  Leihnitium,  pag.  365,  jus  here- 
ditarinm  plane  agnoscit,  maxima  procerum  multi- 
tudine  una  voce  respondente  :  <  Henricum  Christi 
adjotorio,  et  jnre  hwreditario  regnaturum.  »  Adde 
Sigebertum  Gemblacensem,  cojus  Imc  sunt  verba 
ad  annom  1002:  «  Foit  quippe  (S.  Henricus)  filius 
Henrici  ducis,  qui  fuit  genitus  de  Henrico,  fratre 
primi  Ottonis  Imperatoris.  »  Tnde  restituendus 
Mabillonii  lapsus  in  Annalibus  Benedictinis,  pag. 
i59,  noni.  25,  dum  S.  Henricum  scribit,  «  filium 
Henrici  ducis,  Oltouis  magni  fratris ;  •  ex  diclis 
enim  liquido  paiet  legendum  :  Ottonis  Mayni  ex 
fratre  nepotis.  Hiic  revoca  Chronographi  Saxonis 
ad  dictum  aunum  1002,  salis  expressus  terminos  : 
c  Prsefatus  dux  Henricus  nepos  rcgalis  in  regnum 
eligitur.  » 

5.  Plura  huc  non  congemm  testimonia,  quse 
apud  eumdem  CUronograf»hum  an.  683,  et  alibi  re- 
currunt,  cum  jam  adducta  abunde  sufficere  vi- 
deaotur  ad  eam,  qiiam  hic  dare  piseiendimus, 
veram  et  exactam  Hfnricidnie  stirpis  notiiiara,  quid- 
qiiid  adver-^us  eani  pugnct  Raderus  aut  alii,  ex  va- 
riis  insignibos  sive  BambergiB  sive  alibi  exstantibus. 
Salieri  nostri  syntagma  de  stirpe  S.  Henrici  non  vidi, 


D 


quam  studio  veritatis.  Raderus  ipse,  post  tam  mulia 
in  Bavarorum  gratiam  ex  insignibus  gentilitiis  et 
aliunde  collecta,  tomo  demum  quarto  Bavarise  suor 
sanct8e,  pag.  34,  rei  evidentise  postlimiuio  cedens 
heec  verba  inserere  non  dubitavit  :  «  Henricum 
enim  sanctum  Saxonem  origine  jam  volumus,  ut  ex 
Dittnaro  liquet,  »  atque  etiam  ex  aliis.  quos  jam 
abunde  dedimiis.  Qui  ambas  sententias,  nescio  an 
serio,  componere  nituntur,  aut  nihil  agunt,  aut  mere 
in  vocibusliidunt,  et  ad  inanes  verborum  commuta- 
tiones  omnia  revocant.  Non  hic  de  patria  pugna- 
mus,  ut  pro  Homero  Greeciffi  civitates,  nam  S.  Hen- 
ricum  in  Bavaria  et  Abudia  natum  ,  ultro  et 
libenter  concedimus:  ast  avllo  sanguibe,  aut  ex 
prioribus  illis  Bajoariorum  dynastis  aot  ducibus 
originem  duxisse,  ceque  negamus  atqoe  ccrtum  est 
Caroli  V  Cwsaris  progeniem,  in  Augustissimo  Irape- 
ratore  noslro  Carolo  VI  superstitem,  non  Hispa- 
nam  genere,  sed  Austriacam  el  Gerraanicam  agiio- 
scendamesse.  Hmc  ad  reliqoa  in  paragraphi  titulo 
praetixa  tuto  procedimus. 

7.  Nominis  Henrici  etymon,  ot  ex  Aventino  recte 
notavit  Gretserus,  pag.  80,  Germanicum  est  ab 
Dain  vel  Datm,  qimd  est  domi,  et  Reich,  dices,  et 
regnam  alque  impcrium :  iiide  hainreich,  Daim- 
reioh,  etc.  Veteres  Honoricum  dixere ;  ast  in  usu  cst 
Henricas,  Hung.iri  (pergit  ex  Avenlino  Grelserus) 
Hxmericum,  et,  absque  aspiratione,  Mmericum  vo- 
cant.  Fuit  Filius  S.  Stephaui  regis   Huugarorum  et 


'^. 


13 


ACTA. 


U 


Giselfie  sororis  S.  Hcnrici  Imperatoris.  Signiticatur  A 
hoc  Domine  prodens  et  bonus  pater  familias,  et  qui 
colit  regnum  et  imperium.  Sub  Henrici  nominenoti 
sunt  reges  Germanise  seu  Iniperatores  septem  ;  Fran- 
cise  reges  qnatuor,  limata  nomenclatura  in  Eenri ;  An- 
f^MiB  reges  octo:  atque  in  Hispaniamusquetransii^,  ha- 
huitque  synonymos  reges  quatuor  snh Henrique  no- 
ininey  quod  Itali  Errico  pronuntiant.  Nota  prseterea 
Gretseras  cognomenta  habuisse  Henricum  impera- 
torem,  sancH  a  sanctitate,  pii  a  pietate,  claudiy  a 
luxato  femore.  Frequentes  vero  fuisse  hujusmodi 
appeJlationes  regibns  et  Imperatoribus  adjectas,  vul- 
go  notum  est.  Hinc  Auceps  ille,  Henrici  sancti  proa- 
vus,  quod  aucopio  delectaretur,  et  Humilis  etiam 
iHctus,  quod  coronam  Imperialem  detrectasset. 
Ottoni  II  Bu/i  cognomen  adhfpsit,  Ottoni  III  Pueri, 
quod  puer  regnare  coppisset :  Henricus  III  Niger 
dictos  est,  Conradus  ejus  paier  Salicm.  Nec  in  Fran- 
cia  defuere  indita  facillime  cognomenta,  ut  habes  in 
Carolis  CtthOf  Crasso,  Simplice,  Sapienie,  etc.,  ut  ad 
Graecos  non  accedamus,  quibus  non  minor  fuit  liber- 
las  Imperatores  suos  agnominandi. 

8.  £t  de  puqnidem  ctsa/ic^JCognomcniisS.Henrico 
tributis,  res  in  comperto  est,  potissima  im'o  sola  quae- 
stio  vertitur  de  claudi  appellatione,  qnam  miris  mo- 
dis  ei  inditani  narrant  scriptores,  quos  inter  is  qui 
Sancti  aliqualem  vitam  scripsit  monachus,  opinor ; 
>ed  hac  nsqne  anonymus  in  fragmcnto  Banthergeusi, 
addendo  capiti  22,  longam  historiam  memorat,  quam 
ut  sugiilare  prorsus  nolim,  potiori  tamen  auctorita-  C 
tis  pondere  praeditam  vellem,  et  roajori  veterum 
coDseDsa  firmatam,  tradenlibus  aliis  apud  laodatum 
Gretsenim.  S.  Henricum,  in  bclio  Longobardico  con- 
tra  Arduinum  sea  Hardwigum.  «  captum,  cum,  de- 
ceptis  castodibus  elapsus,  de  muro  se  pra^cipitasset, 
Inxato  fractove  crure,  postea  claudicasse,  unde  Clau- 

bi  cognomentum  habuerit.  »  His  adde,  si  lubet, 
qufle  in  eamdem  rem  congessit  Hofmannns,  in  cita- 
tissnis  AnnalJbus,  col.  38  et  39,  et  novissime  Bur- 
chardus  Struvius  in  Syntagmate  historise  sikb  Ger- 
manicie,  parte  I,  pag.  372.  Neqoe  prffitereundus  est 
laudalus  etiam  supra  Gaspar  Bruschius,  tomo  de 
Monasteriis  Germaniee,  ubi,  pag.  87.  Montem  Mona- 
choruro,  de  quos  nos  abundc  locuti  sumus  ad  Acta  ^ 
S  Ottonis  die  secunda  Julii,  describens,  alia  obtru- 
dit,  minus  etiam  credibilia,  ut  diversissima  illa  ejus- 
dem  rei  diversimode  narralse  adjuncta,  invilum 
etiam  qaemlibet  de  veritate  ancipitem  ha^rere  com- 
pellant. 

9.  Claadicationem  equidem  admitto,  at,  ut  verum 
fatear,  in  nullam  adductarum  a  scriptoribus  illis 
causaram  maltum  inclinor ;  magis  placent  ea  quae 
habet  Browerus  noster  in  Antiquitatibus  Fuldensibus, 
lib.  III,  cap*  I.H,  pag.  25o,  his  verbis:  «  Hic  idem 
Henricus  (sanctus)  cur  Claudi  cognomen  tulerit, 
inquiri  video.  Nauclerus  fama  exceptum  perhibet, 
ei  objecto  Regi  coelitns  viso  id  evenisse,  cum  Romae 
in  ecclesia  D.  Mariae  Majoris  Christum  Jesum,  sum- 
mafn    sacerdotem,    Matre   Sanctoramqae    stipatum 


choro,  rem  divinam  patrare  conspicatus,  simul  ab 
Evangelio  recitato,  angeli  manu  librum  ad  se  ferri 
vidit,  osculo  de  more  libandum ;  atque  eo  in  ostento 
exiisse  de  mentis  potestate,  sensibus  alienatis : 
cumqoe  quid  secom  ageretor  ille  qoidem  nesciret, 
angelum,  collaudata  cjus  pudicitia,  et  castimoniae 
studio,  tetigisse  nervom  femoris,  atqoe  inde  claudi- 
care  coepisse.  At  comperior  equidem  in  ecclesiae 
Fuldensis  membranis  iis  quibus  munificentia  ejus 
regia  describitur,  primis  regnandi  exordiis,  cum  se 
exerceret  venatu,  graviter  a  fera  saucium,  nomen 
inde  populari  jactatione  Duffchols  (grallator  seu  li- 
gno  saiiens),  id  est  claudi  tulisse.  Quamobrem  ex 
hoc  fere  incarsu  claodicasse  potius,  cnm  majoribus 
credere  liceat  [quam]  ex  angeli  contactu,  si  illi 
viso  sua  iides  testiticationem  retulisse  conjugalis 
abstinentiae  pudicitia?que.  •  Clara  hsec  plana  et  sa- 
na  sunt:  neqne  vero  prodigiis  opus  fuit  ut,  qood  in- 
ter  mortales  adeo  obvium  est,  S.  Henricus  ex  recte 
gradiente  claudus  redderetur.  Hinc  ad  Sancti  a^ta- 
tem,  obitum  et  cultum  progredimur. 
§  II.  Sancti  xtas,  annus  et  dies  obituSf  cultus^  etogia. 

10.  if]tatem  S.  Henrici  nec  ab  Adeiboldo  nec  a  Dit- 
niaro  repeti  posse  perspicuum  est;  prioris  enim 
imperfcctum  est  opus,  desinens  in  anuo  1004,  alter 
antem  Sancto  non  supervixit,  praemature  e  vivis 
ereptus  anno  1018.  Monachus  anonymus,  quem  Vitae 
qualiscumque  auctorem  supponimus,  cap.  30  sic  ait: 
«  Dcfuncto  itaque  beatissimo  Dei  famulo  anno  regni 
sui  xxiv,  vitrR  lii,  impcrii  vero  ix,  »  etc.  Ast  hic  in 
primo  charactere  erat,  cum  Sancti  exordium  antea 
innexuerit  anno  1001 ;  verum  ab  viii  Idus  seu  vi 
Junii  1002  ad  diem  obitus  xiir  sen  xiv  Jnlii  non 
potest  reperiri  nisi  annos  xxiii  inchoatus  ;  quocirca 
ab  aliis  rotundo  numero  solom  regnassedicitur  annis 
XXII,  ut  Imperator  vero  annis  x :  quae  omnia  facile 
intelHguntur:  non  item  quod  mortuus  sit  anno 
Mxxii,  uti  plures  scripsere  quos  hic  recitare  uon  va- 
cat,  nedum  refutare,  non  magis  quam  alios  regni 
initia  iigentes  anno  millesimo.  Omnium  instarhicsit 
auctor  Vita>  S.  Meinwerci  in  nostra  editione,  ad 
diem  vJunii,  cap.  13,  nnm.  101,ubidicitur:  « S.  Hen- 
ricus  cum  totius  Christianitatis  inaestimabili  moero- 
re  anno  vitce  suae  lii»  regni  xxii,  imperii  x,  Domi- 
nicm  Incarnationis  mxxiv  defunctus  ;  »  quod  plane 
confirmat  Chronographus  Saxo  ad  dictum  annam 
1024,  et  terminis  paulo  exprcssioribus  Annales  Hil- 
desemenses,  quorum  hi  sunt  characteres: 

11.  ((  Mxxiv,  Indict.  vii.  Heinrichus  Imperator 
Nativitatem  Christi  Babenberg,  Pascha  Partheno- 
poli,  Pentecosten  vero  Goslare  honoriiice  celebravit. 
Qui  postea  Gruna  veuit,  et  ibi  languore  correptns 
decubuit;  et  cum  totius  regni  mcprore  ah!  ah!  iii 
Idus  Julii  hominem  deposuit :  sed  xxii  annis,  hobdo- 
madis  v  et  uno  die  regnavit.  Anima  ejus  requiescat 
in  pace.  Det  requiem  animae  qui  cuncta  gubernat 
ubique.  »  Rectus  est  calculus,  exclnsis  die  vi  Junii, 
qno  rex  declaratus.  et  xiii  Jiilii,  qoo  vita  fanctus 
est ;  supersunt  enim  dies  xxxvi.  qoi  per  septemdi- 


45 


S.  HENRia 


visi  pleno  numero  reddunt  hebdomadas  quinque  et 
dieoi  unum.  Alque  bcec  quidem  saiis  pervia  et  ob- 
via  sunt.  habeturque  tota  vitee  periodus  ad  annum 
eetatis  quinquagesimum  secundum  producta,  et  re- 
trogrado  orJine  numerando  figendus  omnino  est 
anuus  nativitatis  aute  mensem  Junium  dcccclxxu. 
Sic  igitur  rectissime  in  annolatis  ad  Vilse  prsedicta; 
cap.  30  cumputavit  Gretserus  in  hunc  modum  :  <  Mo- 
ritur  Imperalor  Henricus  anno  uxxiv,  iii  Ilus  Juiii. 
Ndlus  est  anno  dcccclxxii  Ralisbunse  »  (locum  alinm 
non  prucul  inde  (iissitum,  Abudiar.um,  notavit  H.ide- 
rus  luco  supra  cilatu)  <  pridie  Nonas  Miii,  ut  ex 
Ditmaro  notat  Fahricins  in  Originibus  Saxonicis.  » 
Frustra  hic  phiribus  discutias  quod  iu  dubium  non 
revocatur. 

12.  De  die  obilus  qutestionem  movere  possent  au- 
ctaria  Usuardina  et  receuliura  Mdrtyrolugia  in  quo- 
rum  aliquibus  siguatur  S.  Heuricus  iii  Idus,  in  aliis 
pridie  Idus,  quo  expressissime  retertur  in  liodieruo 
Rumano :  «  Bambergte,  sancii  Henrici  primi  Impe- 
ratoris  qiii  cum  uxure  sua  Gliunegunde  perpetuam 
virginitatem  servavit,  et  sanctum  Stephanum  Hun- 
garorum  regeiu  cum  univer:«u  fere  ejus  regno  ad  11- 
dem  Ciiristi  su*;cipiendam  perduxit,  cujus  festivilas 
die  seqiienti  celebratur,  >  ut  proinde  eo  die  morta* 
litatem  exuisse  plane  censeatur.  At  pro  Gretsero, 
prfleter  antiquos  scripiores  jam  supra  laudatos,  alios- 
que,  quos  recensere  superfluum  jndico,  facit  eadem 
S.  Meinwerci  Vita,  loco  citato  hoc  epitaphium  refe- 
rens: 

Henric  Aogustus  virtutum  germine  justus, 
Heecservat  cujus  viscera  putris  humus; 

Splendor  erat  legum,  specuium,   lax,  gemmaque 
Ad  coelos  abiit,  non  moriens  obiit.  [regum, 

Idibus  in  ternis  vexantem  pondera  carnis 
Juiius  sethereo  sumpserat  imperio. 

13.  H«c  litem  omnem  prorsus  dirimere  videntur, 
quidquid  in  variis  locis  cultus  fortasse  fuerit  S. 
Henricus  xiv  Julii,  quem  recentiores  passim  omnes 
unanimi  consensu  eo  die  annuntiant,  et  nos  alibi  ad 
hnnc  ipsum  vel  ad  sequentem  xv  omnia  ad  Sanctum 
spectaniia  remisimus,  secnndum  citatum  modo 
Marlyrolugiiim  Romanom,  in  quo  hodie,  ob  solem- 
nius  S.  Bonaventurffi  festum,  Officium  sancti  Impe- 
ratoris  dilalum  est  ad  prffidictam  xv,  quod  proprio 
die  reponi  commode  non  poiuisset,  cum  S.  Anacleti 
festivitate  impediatur.  Qui  acciderit  ut  in  Sancii 
natali  consignando  variaverint  Martyrologia,  tom- 
pertum  equidem  non  habeo,  at,  nisi  multum  fallor, 
modum  omnem  in  ea  difficultate  occnrrentem  satis 
apposite  dif^solvit  qui  S.  Henricum  obiisse  scripsit 
ipsa  nocte  inter  xiii  et  xiv  Julii  intercurreute,  sic  ut 
ansa  irde  facillime  accepta  sit  diversos  ejus  tran- 
situi  dies  assignandi ;  nisi  forte  solemnitas  canoni- 
zationis,  aut  aliqua  alia  ratio  intervenerit.  Utcum- 
qae  vero  id  factum  fuerit,  tametsi  hodierna  Sancti 
solemnitas  ab  Ecclesia,  uti  diximus,  die  sequenti, 
seu  XV,  hoc  tempore  constaiiler  recolatur,  Acta  ojiis 


IMPERATO^IS  10 

A  hac  receptiori  celebritate  illustranda  censuimus,  ea 
quse  ad  ejus  gesia  et  cultum  pertinent  hic  prosecu- 
turi,  praemissis  Usuardi  nonnullis  auctariis  in  quibus 
et  XIII  et  XIV  Julii  collocatum  invenimus,  nam  apud 
antiqniores  nulla  exstare  potuit  memoria  Sancti, 
qu^  scimus  undecimo  primum  sfficulo  ad  Superos 
evolasse. 

14.  De  caetero  satis  certum  est  inclytam  adeo 
fiii^se,  et  pcr  totum  orbem  catholienm  percrebuisse 
S.  Henrici  virlutum,  pietatis  et  miraculoriim  famam, 
ut  nun  diu  post  obitum  pro  Sancto  hiiberi  cceperit 
coliqiie  a  tidehbus,  prsesertim  a  Bimbergensibus, 
quos  continuo  in^litisse  existimu,  ut  fundator  suus 
in  coelitum   album  referretur.    quamvis.  ut   fit,   ob 

^  varia  incidentia,  res  in  proxime  sequens  sapculum 
dilata  fuerit :  quo  intermediu  tempore  iu  UbU  esse 
potuerint,  quus  olim  descripsit  noster  Janningus. 
«  MissiB  spectales  >  pro  sanciis  virginibus  coujugi- 
bus  celebrari  solitae,  quarum  hse  sunt  orationes : 
fl  Propitiare,  qusesumus,  Domine,  animse  famuli  tui 
Henrici,  et  prsesta  ut,  qui  de  tiiis  donis  in  hoc  loco 
pervigili  cura  nomini  tuo  quotidiana  prseparavit  ob- 
sequia,  perpetua  cum  Sanctis  perfrui  mereatur  Ifp- 
titia.  Per  Dom.  >  Secreta  :  «  Hanc  oblationem.  qusp- 
sumiis,  Domine,  ut  ei  ad  salutem  proveniat,  ciijus  in 
hoc  loco  stipendiis  nostra  tibi  servitus  vegetala 
ministrat.  »  Postcommunio,  etc,  eumdem  spectant. 
Oratio  de  sancta  Cunegunde  ita  habet:  <  Prsesta, 
quaesumus,  omnipotens  Deus,  ut  anima  famulse  tu» 

C  Chunegundae,  omnium  peccatorom  snorum  nexibus 
absoluta,  ciim  omnibus  Sanctis  tiiis  perpeiua  per- 
frui  mereatur  Iseiitia, »  etc.  Ex  quibus  certe  patet 
abstiuuisse  per  id  tempus  pios  clientes  a  Sanclorum 
honoribus  ipsis  deferendis.  Neqne  verosimile  est, 
ante  canonizationem  S.  Henrici  nomen  in  sacros 
Fastos  relatum  fuisse,  et  primo  qnidem  xiii  Jnlii, 
deinde  xiv,  ut  palam  facient  exempla  hic  subne- 
ctenda. 

15.  —  Inter  codices  nostros  is  qui  de  «  sancto  Hen- 
rico  XIII  0  Julii  primus  meminit,  est  Hagenoyensis 
in  Germania  scriptus,  his  verbis :  «  In  Biibenberg, 
sancti  Henrici  Imperatoris  confessoris.  »  Brevius 
Matricula  Carihusice  Ultrajectinee:  «    H^^nrici  impe- 

0  ratoris.  >  Elogium  concinnavit  Editio  Lubeco-  Colo* 
nien<«is:  «  In  civitate  Babenbergensi,  depositio  san* 
cti  Henrici  Imperatoris  Chrisiianissimi,  qoi  regna- 
vit  XXII  annis,  sub  anno  Domini  millesimo.  Cui 
desponsata  fuit  sancta  Cunegnndis,  tilia  Palatinl 
comitis  Rheni,  virgo  devotissiini.  Qui  pariter  vir- 
ginitates  suas  Deo  voventes,  occulte  virgines  usque 
ad  finem  vitffi  permanserunt.  »  Panlo  aliter  Greve- 
nos,  in  anno  obitos  exerrans :  Civitate  Babenber- 
gensi,  sancti  Henrici  Imperatoris  Christianissimi, 
hojusnominis  primi  quoad  Imperatores,  benedictio- 
nem  imperialem  seu  coronam  assecutos.  Cujus  nxor 
Cunegondis  virgo  sanctissima,  juvenculaque  pul- 
cherrima,  ad  hoc  virum  suum  induxit  ot  commoni 
voto  inter  se  perpetuam  virginitatem  servarent :  io 
quo   statn  S.   Henricus  Christo   serviens,  anno  Do- 


ACTA. 


18 


B 


KKXibeato  liae  quievit.  miraculis  clareQs.  »  A 
iein  elogium  ampliavit  Canisius;  neque  in  au- 
•  suis  pr»termisit  Molanus,  brevius  tamen 
i  complexos  :  «  Apud  Bamberge,  sancti  Hen- 
mperatoris  et  confessoris.  »  Atque  hsec  bacte- 
icte  ad  xni  Julii;  quibus  addi  posset  longior 

Florarii  Sanctorum,   sic  ut  mirum   sit  adeo 
odom  invaiuisse  diern  sequentem  xiv. 
Pro  bac  |inter  codices  nostros  Usuardinos  so-. 
reeorrunt   Bruxellensis     brevi   bac    phrasi   : 
iti  Henrici,  Romani  Imperatoris  et   confesso- 

et  Molanus,  eum  hoc  die  repetens  :  «  Eodem 
incti  Henrici  secandi,  Romanorum  Imperatoris 
fessoris  :  qui  obiit  anno  mxxi.  >  Lege,  ut  sa- 
jino  Mixiv.  Transiit  anachronisums  in  Man- 
ju,   qui  boc  ipso   die   scribit  :   «  Bambergep, 

Henrici  secundi  Imperatoris  sanctissimi,  qai 
zore  sua  Gunegunde  virginitatem  servavit :  a 
I  Bambergensis  ecciesia  fundata  et  dotata  fuit, 
ne  anno  salutis  mxxi.  »  lisdem  prope  terminis 
or  etiam  a  Pelicio ;  sed,  quod  hic  novum  plane 
raro,  a  Galesinio  prselermissus  est,  tum  boc 
raecedenti  die.  Qui  versibus  Sanctorum  elogia 
ity  Brautius  Satsinensis  episcopus  de  Sancto 
d  cecinit  \  «  Henricus  primus,  rex  regum  to- 
riiis,  conjugis  ornavit  virginitale  torum  :  » 
vero  subjungit  de  conversa  per  S.  Henricum 
jia,  explicatione,  indiget,  quam  infra  suo  locO 
QS  :  ff  Hungarie  regnum,  Stephano  cum  rege 
Henricus  Ghristi  sabdit  obsequio.  »  Alios  re-  q 
res  prselereo,  uti  et  Bucelinum  cnm  iongo  suo 
,   cui   antiquiora   et  veriora   substituere  ma- 


Qec  inter  vetustins  nullum  aut  magis  authen- 
SQggeri  potest,  quam  quod  libro  suo   quinto, 
it  Ditmarus  versibus  hexametris  in  hsec  verba, 
tmper  ad  metrum  exacta  : 
»s  scandit,  postquam  puerilia  vicit, 
virtutum,  natus  de  stemmate  regum. 
Mter  Henricus  dux,  et  geni*rix  erat  ejus 
Miis  meritis  cequans  vestigia  regi^, 
tdipatris  Burgundifie  [Burguudica]  rognotenen- 
pneclarum  Woifgangus  pra^sul  alumnum,  [tis. 
qoitur  Dominum  toto  conamine  Gliristum. 
ecem  [roortem]  patris  ductor  successit  herilis, 
i  iroperium  lunge  spectat  quoque  clavum. 
la  pirs  regni  Slavo  vastata  crudeli  [feroci] 
01  letaturqiiod  ab  hujus  pace  potitur 
18  optatis,  jostpque  rapacibus  armis 
1  depulsis,  ac  diva  lege  sedatis, 
>s  omnes  contra  se  deprimit  hostes, 
lcens  socios  jocundo  famine  cunctos. 
I  deliquit  modicom,  statim  resipiscit, 
bas  ac  dignis  curabat  vulneracamis. 
Ecclesis,  cunctis  miseratur  ubique. 
nrg,  si  scires  bujus  pia  vota,  sitires 
tam  tanti  rectoris,  et  inclyta  Ghristi 
«  laudares,  cundignaque  pra*mid  ferres. 


D 


18.  S.  Heurici  virtntes  et  res  gestds  per  varios 
annos  et  capita  prosequitur  Ghronographus  Saxo,  ex 
quo  satis  erit  paucula  decerpere  ad  annum  miv. 
fc  Igitur  rex  Henricus,  cultor  ceqnitatis  incljtus,  et 
religionis  divinse  prsecipuus,  queecumque  rugni  ne- 
gotia  a  decessore  suo,  tamqnam  poero,  et  ipso  in- 
tempestivo  obitu  prseoccupato,  relicta  iuissent  mi- 
nus  caute  urdinata,  ipse  secundum  Doniini  timorem 
restaurare  jasteque  disponere  staduit.  >«  Videantur 
ibi  quie  ad  restitutionem  episcopatus  Merseburgen- 
sis  pie  et  religiose  contulit  Rex  sanctissimus.  En 
modicom  fragmentum  :  c  Postquam  igitur  Rex  beati 
desiderii  sui  explevit  votum,  reversus  Magdeburcb, 
ne  quod  ex  hac  institutione  archiepiscopo  incusare* 
tur  intulisse  damnum,  quoddam  sui  juris  eidem  le- 
gali  testamento  tradidit  prsedium  cum  omnibus 
pertinentiis  suis,  in  Zeudici  provincia  situm.  Nam 
ipse  in  Domino  magnte  devotionis  Rex,  de  capella 
sua  sumens  non  modicam  partem  reliquiarum  beati 
Mauritii,  bieme  tunc  forte  redivivo  frigore  sseviente, 
terramque  glaciali  asperitate  et  nive  cooperiente,  a 
monte  S.  Joannis  Baptislee,  ubi  servabantur,  nudis 
pedibus,  ut  fertur,  calore  pietatis  illum  animante 
tricesimodie  depositionis  Gisilharii  archiepiscopi, 
in  civitatem  detulit,  cunctis  festivo  rito,  ut  par  erat, 
eas  suscipientibus,  quas  et  sancto  altari  cum  prffi- 
dictis  donariis  obtulit,  ipsumque  diem  in  bonore 
preefati  Martyris  ejns  ecclesiffi  celebrare,  qnemad- 
modum  adhuc  habetur,  inslituit.  » 

19.  Haud  maltum  dissimile  sancto  Imperiato  en- 
comiuni,  sed  brevius,  concinnavit  auctor  Gbronici 
Lauresbamensis  apud  Freberum,  pag.  72  :  «  Ottone 
terlio  Imperato"e  Romse  defuncto,  et  per  Heribertum 
Colunienscm  archiepiscopum  atque  Godefridiim 
ducem  Aquisgrani  sepulto,  Htfnricus  dux  Bavario- 
rum  imperii  fascibus  arreptis  rex  eligitur,  et  Mo- 
guntise  sulenniter  ordiiidtur.  Gujiis  quanta  fuerint 
justitiie  et  pietatis  insignia,  teslatur  illa  nubis, 
quam  cundi<lit  etin  qua  conditus  est,  Babenbergcnais 
ecclesia.  Siquidem  tantu  religionis  amure  ducebatur, 
nt  monachurum  pater  appellaretur.  Et  sane,  »  in- 
quit  Mdbillonius  in  Acl.  Bened.  scec.  vi,  parto  1,  pag. 
43 V,  «  vere  eorum  patrem  fiiisse  et  patronum  pro- 
bant  vetera  ))assiiii  instriimenta  in  eorum  gratiam 
data.  •  qufip  vide  ibi,  cum  eieocho  Sanctorum  quos 
pius  Imperatur  vivens  colueril,  imo  tulura  elugium, 
quod  hic  inseri  mereretnr,  nisi  iixum  esset  sola  ve- 
tustiora  colliger**,  quale  etiam  iliud  qiiod  habet  au- 
ctor  Vitae  sancti  Meinwerci  apud  nos  cap.  ^,  num.  9, 
pag.  515:  «  Henricus  dux  Bajoaricus,  secundum  sse- 
culi  dignilatem  locnpletissimus,  et  litterarum  studiis 
non  tenuiter  instructus,  et  quod  his  majus  est,  vir 
in  omni  perfectione  ecclesiastica  prsecipuus.  »  Piu- 
ribus  supersedeo,  quae  apud  scriptores  prsesertim  in 
Vita  S.  Meinwerci  satis  obvia  sunt,  cum  nnllus  de 
sancto  Imperatore  sine  merita  laude  meminerit. 
Reliqua  ad  sancti  Imperatoris  coltum  spectantia  da- 
bit  sequens 


19 


S.  HENRICl  mPERATORIS 


20 


§  IH.  Canonizatioy  elevatio  sacri  corporis,  tt  transla-  A  sanctitatetn  suam,  multis  miraculis  ad    sepulturam 


tiones. 
20.  Llrum  adS.  Henrici  uRrilu  usleutauda  aut  glo- 
riam  ei  conciliandam  multum  couferat  visio  quam 
ejus  Vitoi  inseruit  anonymus  munachus,  cap.  28, 
aliis  examinaudum  reliuquam ;  iKustriora  posteris 
argumenta  preebuit  gloriosus  in  Sanctis  suis  Onini- 
petons,  dum  ipsum  piuribus  e^^regiis  miraculis  in- 
clarescere  voluit,  quibus  demum  motus  Egilbertus 
Bambergensis  episcopus,  urdine  nonus.  eo  rem 
perduxit  ut  sacri  ccelitum  honurei  saucto  Impcra- 
tori  decernerentur.  Id  quo  auno  acciderit,  primum 
expediam;  deinde  .ceetera  prosequar.  Ei  Egilberti 
«etate  pendot  totius  rei  decisio,  quaudoquidem  eo 
potissimum  urgente  procurata  sit  proedicla  canoui- 
zatio,  et  ad  ipsummet  directum  Eugenii  PP.  III  di- 
ploma,  brevi  producendum.  Porro  Episcoporum 
Catalogus  novissime  editus,  et,  ni  fallor,  ex  Hof- 
manno  contractus,  episcopatus  '^non  nisi  «  quinquen- 
nium  »  Egilberto  tribuit,  quo  ei  «  ecclesise  preefuerit 
sollicitudine,  vere  paterna,  dignus  vita  longiore. 
Obiit  »  autem  «  mcxlvi,  sepultusque  est  in  (ede  ini- 
periali ;  »  eique  successit  Eberardus  Bavarus,  eodem 
ipso  anno  electus.  Cum  igitur  ad  prsedictum  Egii- 
bertum  pertiueat  tota  istius  caussB  procuratio,  ad 
ipsum  autem  destinetur  Eugenii  rescriptum,  non 
potest  ultra  ejus  tempora  diflerri  S.  Heurici  canoni- 
zatio,  nnde  mauifeste  consequitur  deserendum  a 
nobis  Baronii  calcul^m,  quem  mirum  est  ad  annum 


B 


editis,  confirmavit,  et  se  ad  coelesle  illud  Dei  atque 
Sauctorsira  coiisortium  receptum  esse  compruha- 
vit;  ut  Egilbertus  episcopus  hac  de  re  legationeni 
Uomam  mittendam,  etEugenium  Puutificem  de  um- 
uibus  diligeuler  edocendum  puturit.  Qaibus  rebus 
coguitis  et  legatorum  relatioiie  audila,  Puntifex  re- 
ligiune  perfusus  ipsum  S.  Heiiricum  cunfebsurciu, 
huc  ipso  anno,  nempe  post  obilum  ejus  centesimo 
vigesimo  primo,  in  Sanctorum  numerum  cousecra- 
tione  sua  redegit;  atque  hac  de  re  lilteras  Roraa  ii 
Idus  Martias  ad  Egilberlum  episcupum  et  ca?teros 
ecclesisB  proceres  dedit.  Narrat  Nunnesius  mona- 
chus  Juhannem  quemdam  Cardinalem,  canouiza- 
tiouis  S.  Henrici  acriter  obnitenlem  atque  relu- 
ctantem,  lumiuibus  privatum,  abjue  iulolerabili 
membrorum  dolore  correptum,  severissimas  tcme- 
ritatis  suse  dedisse  poenas.  Demum  vcro  eumdem, 
invocato  ipsins  confessoris  nomine,  sanitati  pristiu» 
fuisse  restitutum.  •  Narratur  ea  punitio  apud  Gret- 
serum  cap.  39,  estque  iuter  miracula  iuferius  or- 
dine  nonum,  uum.  9. 

23.  Diploma  ipsumcdnouizutiouis  non  producit  Hof- 
mannus  (sed  1145),  neque  mihi  notum  fateor  citatum 
a  Baronio  Chronicum  Hofmanni,  sed^vices  supple?it 
Gretserus,  ex  aliquo  anonymi  apographo  Bamber- 
geusi,  unde  bullam  hic  subnectimus :  a  Eugenius 
episcopus  servus  servorum  Dei,  venerabili  fratri 
Egilberto   episcopo,  el   dileclis  liliis  caiiunicis   Bam- 


1152  prcedictam    caaouizationem  distuiisse,  qui  Eu-  C  bergensis  Dxlesise,  salutem  et  apustuiicdm   benedi- 


genii  litteras  ex  nesciu  quo  chronico  Bambergensi 
prce  oculis  habuit. 

2i.  Ita  scribit  ad  dictum  annum  1152,  num.  3,  ex 
Ottone  Frisingensi  in  Friderico,  lib.  i  cap.  63  : 
«  quod  autem  Otto  meminit  hic  de  Henrico 
Imperatore  inter  Sauctos  relato,  exstant  de  ea  re  in 
Chrunico  Bambergensi  Eugenii  PP.  litterae.  »  Eas  ibi 
subjicit  Barouius,  et  nus  infra  dabimus  :  astipsum 
fefellit,  opinor,  Frisingensis,  dum  ad  annum  istum 
1152,  Conradi  III  supremum,  occasione  ejus  sepul- 
turffi,  sic  habet  loco  citato  :  «  Juxta  tumbam  Impe- 
ratoris  Henrici,  ejus  loci  fundatoris,  qui  nuper  au- 
ctoritate  Ruman»  Ecclesise  in  luca  sancta  levatus, 
pro  sanctu  habetur,  regio  cultu  eum  sepelivit  :  » 
nempe  ecclesia  Bambergensis,  quie  Conradi  corpus 
alio  transferri  passa  non  fuerat.  Nimis  scrupulose 
particulam  «  nuper  *  accepit  laudatus  Baronius, 
quam  ad  annos  aliquot  exteudendam  esse  docet, 
aperte  rerum  series,  adeo  ut  superstite  Egilberto 
cahonizationem  Romae  decretam  oporteat  (verosi- 
millime  anno  1145),  solennius  deinde  celebratani 
cum  elevatione  et  translatioue  sacri  corporis  ab 
Eberardo  successore  anno  1 147,  quod  plaue  eviui  i- 
tur  ex  demonstrato  superius  Egilberti  obitu;  cui 
sane  jam  vita  functo  Eugenii  diploma  insceribi  nun 
potuit ;  audiatur  Hofmannus,  id  disertins  assercns, 
in  Annalibus  Bambergensibus,  col.  121. 

22.  «  Sequenti  anno  (1145)  Babeberge  Itfz  ingens 
sauctitatis   eluxit  ;  quippe    S.    Heuricus    Imperalur 


D 


ctiouern.  Sicut  per  litteras  et  nuntios  vestrus  vobis 
niandasse  memlnimus,  venerabiics  fratres  nostros 
N.  S.  Rutiuae  episcopum,  et  N.  presbyterum  Cardi- 
nalem  pro  diversis  negotiis  ad  partes  illas  de  no- 
stro  latere  dclegavimus,  eisque  viva  voce  injunxi- 
mus  ut  ad  ecclesiam  vestram  accederent,  atque  de 
vita  et  miraculis  Heurici  regis  rei  veritatem  diligeu- 
ter  inquirerent,  et  litteris  suis  nobis  signillcarent. 
Nuuc  autem  eorumdem  fratrum  nostrorum  et  mui- 
torum  religiosorum  et  discretorum  virorum  attesta- 
lione,  de  castitate  ipsius,  de  fundatione  Bamber- 
gensis  ecclesise  et  multarum  aliarum,  qnarunidam 
quoque  episcopalium  sedium  reparatione,  et  multi- 
plici  eleemosynarum  largitione,  de  conversione 
regis  Stephani  et  totius  Ilungariffi,  Domino  coope- 
raute  per  eum  facta;  de  glorioso  etiam  ipsius  ob- 
itu,  pluribusque  miraculis,  post  ejus  obitum,  ad 
ipsius  corporis  preesentiam  divinitus  ostensis,  multa 
cognovimus. 

24. « Interquaiprscipuum  et  memorabileplurimum 
attendentes  quod,  cum  diadema  sceptrumque  im- 
perii  suscepisset,  non  iinperialiter  sed  spiritualiter 
vixit.  In  toro  etiam  legitimo  positus  (quod  pauco- 
rum  fuisse  legimus)  integritatem  castimonisB  usque 
ad  liuem  vitte  couservavit.  Quse  quidem  nos  oninia 
simul  perpeudentes,  atque  devotionem  vestram  et 
ecclesiee  Bambergensis,  quae  sanctie  Romann  Eccle- 
si«  soli  subesse  dignoscitnr,  diligenter  conside- 
rantes,  tametsi  ejosmodi  pelitio,    uisi  iu  generalibus 


21 


ACTA. 


22 


conciliis  admitli  non  soleat,  auctoritate  tamen  S. 
R.  E.  qufft  oninium  concilioTum  iiiDiamentum  est, 
petitionibus  vestris  acquiescimus,  atque  ejusdem 
memorabiiis  viri,  cujus  exailationem  requiritis, 
fratnim  nostrorum  archepiscoporum  et  episcopo- 
rnm,  qui  pra^.sentes  aderant,  communicato  concilio, 
memoriam  inter  Sanctos  de  csetero  Heri  ceusemus, 
et  auuiversavium  ipsius  diem  solemniter  ceiebrari 
consiituimus.  Yestra  itaque  interest  sic  in  S.  R.  E. 
obedientia  et  iideiitate  persistere,  et  sic  ei  dignse 
devotionis  obsequiis  respondere,  ut  ampliori  beati 
Petri  ei  nosira  gratia  digni  inveniamini.  Datum 
trans  Tiberim  pridie  Idus  Martii  :  •  nullo  alio  cha- 
ractere  apposito  quo  iu  certum  annum  deveuiatur; 
unde  facilius  excusarl  possit  Baronii  lapsus,  qui  ad 
episcoporum  Bambergeusium  seriem  oculos  uon  iu- 
ienderit. 

25.  Solemnem  illam  Heurici  in  Sanctorum  nume- 
rum  cooptationem  secuta  est,  ut  nuperrime  dice- 
bam,  sacri  corporis  eievatio,  et  in  decentiorem  lo- 
cum  irauslaiio,  de  quibus  breviter  laudatus  Hof- 
mannus  ad  an.  1147,  col.  123  :  «  Per  eosdem  dies 
ussa  S.  Henrici  Imperatoris  solemni  ceeremonia 
translata  sunt.  Et  vero  res  facia  est  in  hunc  modum  : 
Eberhardus  episcopus,  advocato  Eberhardo  archi- 
episcopo  Salisburgensi,  ei  Hermanno  episcopo  Bri- 
xiensi,  aique  uua  cum  abbatibus,  religiosis,  ei  ipsis 
proceribus  civitatis,  accessit  ad  locum  ubi  condi- 
tum  corpus  fuerai.  atque,  egesta  ierra,  sacra  ossa 
inde  levavit,  et  in  iumham  marmoream  transtulii. 
e.«mque  ciavis  obtirmavit.  >  Eadem  paulo  contra- 
ctios  habes  in  elogiis  episcoporum  pag.  6.  «  Eber- 
hardus  II ,  dux  Bavariffi  eligitur  mcxlvi,  Pontifice 
Eugeuio  III,  Conrado  itidem  III.  S.  Heurici  ossa 
magna  solenuitate  ad  honoratiorem  iumulum  trans- 
tuiit,  ei  marmoreo,  quod  hodiedum  videre  est, 
monumenio  condecoravit.  »  Quousque  extendatur 
isiud  «  hodiedom.  >  necdum  satis  clare  perspicio ; 
colligendum  id  erit  ex  schedis  nosiri  P.  Juannis  Ga- 
mansii,  toties  in  Actis  nostris  iaudaii,  qui  eas  de~ 
schbi  curavit  ex  Ms.  Cutalogo  Episcoporum  Bam- 
bergensium  S.  Michaelis  Bamberga". ;  quas  hic  addu- 
cere  operse  pretium  existimavi,  cum  ea  suppleani 
quse  in  Hofmanno  desiderautur. 

26.  Scriptor  iste,  qui  nounisi  ad  annum  1440  An- 
nales  snos  perduxii,  ubi  auno  1379  civium  Bamber- 
gensium  seditiones  adver.<us  Lambertum  xxx  epi- 
scopum  paucis  memoravit,  ita  subdit :  c  Quibus 
verbis  Lambertus  in  magnum  iimorem  adactus,  ad 
ilivinam  implorandam  opem  confugit,  ei  sequeuti 
anno,  clero  ac  populoadvocato,  tumultum  S.  Henrici 
aperuit,  et  reliquias  ejus  sacras  protulit  :  »  ex  qui- 
bus  quid  tum  gestum  sit,  vix,  aut  ne  viz  quidem 
inielligas.  Hsec  paulo  uberius  citaia  Gamansii  sche- 
da,  quam  in  ejus  fide  produco.  «  Sub  isto  reveren- 
dissimo  in  Christo  patre  ac  Domino  D.  Laml)eriu, 
anno  Dom.  mccclxxx,  Indici.  iii,  die  viii  mensis 
Jnlii,  qna  festum  agitur  sanctorum  martyruni 
Kyliaui    ac     sociorum     ejus,      regiminin    sui    Hej^- 


B 


A  io,  praesentibus  hunorabilibus  viris  ac  dominis 
canonicis  ecclesise  Babenbergensis  D.  Berholdo  de 
Hennberg,  iiiio  comiiis  Henrici  de  Hennberg.  D. 
Udairico  de  Thunfeit  Schoiastico,  ei  D.  Friderico 
Zotner  de  Halberg,  matura  ei  discrcla  deliberatione 
dominorum  de  capitulo  ecclesise  Babenbergensis,  ei 
propter  ildem  cerliorem  sanioremque  noiitiam  san- 
ciarum  reliquiarum  sancti  pairis  et  fundatoris  eccie- 
siai  Babenbergensis  D.  Henrici  Imperatoris,  apertus 
esi  sarcophagus  jam  dicti  confessoris,  ab  antea 
bene  reclusus  ei  seratus  sigillaiusque  sigilio  majori 
bon.  mem.  D.  Eberh.  episcopi  ix  (alias  x)  Baben- 
bergensis  ecclesise.  ». 

27.  In  quo  quidem  sarcophago  inventce  suni  re- 
liquise,  quasi  ioiius  ejusdem  corporis  sacri  ossa 
veneranda,  preeter  caput,  quod  iu  alia  theca  deanrata 
reconditum  veneratur.  Ipsi  vero  de  sano  consilio, 
diligenti  adhibita  custodia,  tanium  mandibulam, 
brachium  ei  duas  costas  cum  parvis  aliis  ossibus 
praediciarum  reliquiarnm,  foris  honorabiliier  recon- 
dendas,  bonseque  custodise  mancipandas  reservarnnt, 
non  iamen  sine  raiionabili  causa  specialique  devo- 
tione.  Tandem  ipsas  reliquias  S.  Heurici  in  eodem 
sarcophago  diligentissime  iterato  recluseruni;  sigil- 
lantes  sigillo  capituli  prfiedicti,  qoo  ipsi  domini 
utuntur  ad  causas.  Inventse  fueruni  pro  tunc  per 
oosdem  dominos  canonicos  prsedictos  duae  veieret 
scheduifie,  interiori  thecse  aftixse,  quarum  una  hffic 
scripta  continuit  :  D   Eberhardus  primos   hujus  Ba- 

C  benbergensis  ecclesifie  episcopus  praescriptum  S. 
Henricum  Imperatorem  iumulavit  :  Egilbertus  no- 
uus  Babenbergensis  episcopus  canonizavit  ipsum 
S.  Henricum  (nempe  per  Eugenium  III  Papam)  ei 
Eberhardos  Dux  Bavariee,  decimus  episcopus  Ba- 
benb.  transiulit  prsefatum  patrem  et  fundatorem 
ecclesite  S.  Henricom  sanclisque  locis  venerandum 
commendavit  anno  Dom.  mcxlvii,  die  xiii  Julii, 
prsesentibus  ibidem  venerabilibus  principibus  ac 
dominis  D.  Eberhardo  Salzburgensi  archiepiscopo  et 
Hartmanno  Brixiensi  episcopo,  cum  multis  aliis 
religiosis  tideiibusac  Deodevotis. 

28  Apertura  sarcophagi  requireudd  esi  in  po- 
steriori  capite  bub  tergo  imagiuis  beata;  Marice  Vir- 
ginis,  ubi  scripta  sunt  hiec  verba  :  Aubga  porta  cceli 

LOCATIO    RELIQUIARUM   IN    FESIO    S.     HiiNRfCI  AD    SARCO- 

PHAGUM  suuM.  Pergit  deinde  scriptor  Catalogi  enu- 
merare  insignes  aliquoi  Bambergeuses  reiiquias,  eo 
ordiue  quo  ibidem  in  teinplo  cathedrali  disposits 
suni.  «  Caput,  inquit  S.  Henrici  iu  medio  locatur 
anle  sarcophagum,  ad  aitaro  sanctse  Crucis.  versus 
Orieutem  :  a  dextris  exeundo  e  choro  S.  Petri,  ca- 
pui  sanctfie  Cunegundis,  et  imago  bealae  Mari»  Vir- 
ginis.  A  sinistris  S.  Margaretie  et  capui  S.  Kiliani  : 
a  dextris  exeuudo  a  choro  S.  Petri,  caput  S.  Theo- 
dori  et  sancli  Dionysii ;  et  versiis  Orientem  capui 
argenteum  A  sinistris  cap.  sanctorum  Costn»  et 
Damiani,  ei  caput  argenteum  :  versus  cliorum  S. 
Petri,  oapui  S.  Ottonis,  et  caput  S.  Pii  papa;  ei 
mariyris.  >  Sequitur  in  charta  Gamansiana   miraca* 


D 


n 


S.  UKNRICl  IMPEKATOKIS 


2» 


lam  de  restitulione  iu  iDtegrum  imagiais  Crocitixi 
eburnei,  qui  e  longinquis  terris  a  S.  Henrico  Bam« 
bergam  comportatus,  et  fulminis  ictu  in  frusta  mi- 
nutissima  coiiisus  et  contritu<i  fuisse  dicitur  die  x 
Maii  1515  (annum  ioi6  notat  continuatio  Hof- 
manni  apud  Ludwig.)  Utcumque  id  factom  fuerit, 
ad  rem  nostram  propius  spectant  quse  de  hac  pro- 
prie  dicta  sacrarum  reliquiarum  translatione  sobjun- 
git  citata  charta  in  hunc  modnm. 

29.  «  Anno  Domini  hdxiii,  Indict.  i,  die  il  Sep- 
tembris,  sarcophagi  antiqui  sanctorum  Hcnrici  et 
Cunegnndis  fundatorom  aperti  sunt  iu  corpore  ec- 
clesisB,  retro  aitare  S.  Cunegundis,  per  reverendissi- 
mum  nostrom  dominum  prienominatum  de  Lym- 
burg,  propter  novam  sepulturam  prcefatis  sanctis 
patronis  ex  marmore  sculptam  :  in  qoo  sarcophago 
antiqoo  reperta  fuit  vetusta  capsa  unica  in  qua 
erant  pulveres  de  corpore  S.  Henrici,  pars  una  de 
scapula  seu  spatula  ejusdem,  cum  quibusdam  de 
corio  et  serico,  in  quibus  involutum  fuit  corpus 
S.  Henrici.  In  sarcophago  S.  Cunegundis  inventa 
est  capsella  eenea  in  qua  inclusee  fuerunt  reliqui»  de 
corpore  S.  Cunegundis,  due  costse  cum  quibusdam 
aliis  reiiquiis  ejusdem.  In  utroque  sarcophago  col- 
lecti  sont  pulveres  de  cordibus  amborom;  quse 
reliquiffi  cum  honore  et  reverentia  in  capsis  suis 
ad  magnam  sacristiam  sunt  deportatce  per  praifatum 
D.  Georgiom  episcopom,  D.  Casparom  soffraganeom 
ejusdem,  et  D.  Joannem  abbatem  coenobii  S.  Mi- 
chaelis  Montis  monachorum.  Expost  prsedicte  reli- 
qose  in  quatuor  novas  capsas  sont  divisse,  die  ix 
mensis  Septembris,  die  videlicet  translalionis 
S.  Cunegondis,  nonsine  dispositione  divina,  ad  no- 
vum  sunt  sarcophagom  deportate  atque  reverenter 
impositffi  et  inclusie  per  D.  Georgium  episcopum 
etD.  Casparom  suffraganeum,  prcesentibus  ibidem 
D.  Joanne  abbate  de  Bantz ;  D.  Georgio  Stiber, 
decano  eccl.  Calh.,  D.  Willielmo  Schengk  Barone 
de  Limborg,  cantor;  D.  Leonardo  de  Eglofstein 
doctore,  Scholastico;  D.  Sebastiano  de  Kongsperg, 
cellerario,  et  aliis  canonicis  capitularibus  dictee  Ba- 
benbergensis  ecclesia>,  astante  clero  et  populo, 
quantom  basilica  cathedralis  capere  poterat.  » 

30.  Atqoe  hec  penultima  est  sacrarum  S.  Henrici' 
reliquiarum  solennistranslatio;  nonc  ccetera  subji- 
cio  quffi  in  eadem  Gamansiana  charta  colliguntnr. 
u  Scriptora  hffic  in  pergamenea  schedula  reposita 
^t  ad  plumbeam  capsulam.  In  isto  sarcophago 
lapideo,  com  sua  tectura  lapidca  olim  supra  terram 
^levato,  fuit  reconditom  quondam  corpua  S.  Cune- 
gundis  virginis  et  Imperatricis,  ante  translationem 
ejus.  Nunc,  propter  structuram  et  erectionem  novi 
sarcophagi,  ut  hodie  cernitur,  fuit  hic  sarcophagua 
9ub  terra  reconditus  S.  Henrici  confessuris  et  linpe- 
ratoris,  ac  hujus  ecclesise  funddloris.  »  Est  quod 
ad  clarietatem  hic  desideres.  «  Purro  altare  S.  Co- 
negondis  quod  nudius  demolitum  et  cunfractum  est, 
innovatom  et  erectum  fuit,  et  pnr  D.  Casparum 
suffhiganenm,  die  eodem  post  reliquiarom  imposi- 


B 


A  tionem,  consecratum  fuit,  prffisentibus  adhuc  omui- 
bus  jam  supru  nominatis.  Atrinm  ante  ecclesiam 
Babenbergenseni,  a  porta  Ade  et  Evfie  usque  ad 
portam  gratiffi,  fudiiti  aunojam  supra,  iapideo  pa- 
vimento  stratum,  ac  muro  pectorali  cavatis  lapidi- 
bus  artiiicio  magistrali  per  gyrum  ac  formam  coro- 
nffi  circomdatum  fuit,  ne  effuderetur  ibi  sanguis 
innoxius  labeote  aliquo. »  Hactenus  charta,  pro 
coronide  adjungens  qoee  habes  apud  iiofmanui  cou- 
tinuatorem,  col.  242.  Alia  religiosi  cnltus  argumen- 
ta  prosequamur. 

§  IV.  Reliquise  Bambergenses,  sacra  cifnelia^  mauso' 
leum  Henricianumj  Officia  ecclesiasticat  et  antiqua 
Missa. 

21 .  Dereliquiis  et  sacris  Bambergensibus  monumen- 
tis  ac  cimeliis,  cum,  prster  ea  qute  ex  Hofmanuo  et 
schedis  Gamansianis  jam  proxime  data  sunt,  nihil 
ad  manum  esset,  ad  fontem  ipsom  recurrendum 
censui,  unde  certios  et  securius  quam  ex  iis  quas 
Ludwigius  vulgaverat,  edoceri  possem.  Nec  sane 
concepta  spe  frustratus  sum,  nam  ope  et  presidio 
R.  P.  Nicolai  Pottu,  Collegii  nostri  istic  Rectoris, 
multa  erudite  suggessere  nobilis,  clarissimus  ac 
consultissimus  dominos  Joanues  Franciscus  Xave. 
rius  Eppenaoer,  eminentissimi  Electoris  Moguntini 
et  Episcopi  Bambergensis  archivarius,  ot  vocant; 
ac  Adm.  R.  P.  Dom.  Otto  Schugentes,  Ordinis  S 
Benedicti  ad  Montem  S.  Michaelis,  antiqua  sua  bene- 
volentia,   collatisque  ad  Acta  S.  Ottonis   illustranda 

C  pluribos  olim  suppetiis,  notus  et  amicos,  quorum 
subsidiariis  manibus  adjutus,  nonnolla  hic  parato 
jam  commentario  inserere  licuit,  quae  alias  omnino 
prffitereunda  fuissent.  Accessere  a  muniflcis  sanctis- 
simi  patroni  ac  fondatoris  clientibus  necessaria  ea 
auxilia,  quibus  istic  delineata,  hic  vero  in  «es  incisa 
sint  varia,  qo»  proinde  omnium  oculis  et  pise  cu- 
riositati  exponi  potuere. 

32.  Ut  ordine  singula  digerantur,  ab  iis  incipio 
quffi  sacras  reliquias  propius  spectant,  eas^fue  pri- 
mum  partes  quffi  aut  in  ipsa  cathedrali  ecclesia, 
aut  in  aliis  Bambergehsibus  templis  religiose  asser- 
vantur.  Jam  proxime  notavimus,  iu  prima  sacri 
corporis  elevatione,  et  exaltatione,  sejunctum  a  reli- 

^  quocorpore  honorandum  verticem,  piorom  culto- 
rum  venerationi  exponendom,  ut  prfficedenti  para- 
grapho  etiam  indicatum  est.  Sic  ipsum  describit 
Clar.  Eppenauer,  ut  secundum  decentem  proportio- 
nem  capiat  coronam  imperialem  argenteam  deaura- 
tam,  gravem,  gemmis  urieutalibus  multis  magnisque 
exornatam,  aureisque  hinc  iude  cimeliis  circumda- 
tam,  cujus  linea  diametralis  sit  octo  pollicom  unius 
pedis,  altitudopropemodum  sex,  unde  facile  colliga- 
tur  magnitudo  capitis,  quod  eo  modo  coronatum 
detineri  ait,  in  pomo  imperiali  dextr»  imaginis 
argenteffi  homanam  staturam  umbilico  tenus  ad- 
ffiquantis  :  Quam  Romanffi,  infra  exhibendffi,  non 
muitumabsimilemconcipio,  nisi  quod  in  illa  brachia 
exprimantur.  Ex  dulineata  corona  do  ejus  pretio  et 
elegantia    statoes,     ridebisque    cum    Bambergensi, 


binu  illas  ex  S.  Hicbaelis  a  Ludwigio  lic  eibibitaa,  aubeEse  mihi  tesUtus  «st  Schugeutins.  Sola  hojui 
at  •Uerai»  io  solemnibua,  alleram  in  quotidiania  noslra  delineatio  ad  me  misaa  est,  quam  salis  feli- 
ofitalam    comniiniGCatur.    citjus   rei    oec    umbram      citer  eicusam  repriBseuto. 


33.  Reliquiaa  aliaa  his  ferme  verbis  describii  Ep-  B 
penaner :  Mandibnla  cam  dentibus,  inclusa  Ihecs  ex 
deaarato.ai^nto,  decorata  est  octo  pretiosis  lapidi- 
boi  ;  nonus  iu  tertice  est  Mpphynis  magniludiae 
MlKqiiana  doos  pollices.  Gutlur  similiter  i(a  inclu- 
sum  «werit  crystailo  diaphana,  sed  absqae  lapidibus 
pretiosis.  Est  in  monasterio  S.  Hicbaelis,  in  quodam 
reliqoiario  ligneo,  parra  aliqua  particula  ossea  de 
S.  Henrici  corpore.  In  monasterio  Bambei^nsi 
S.  AnnK  RR.  PP.  HiDorum  Ordiois  S.  Francisci 
Seraphici,  io  ■mbobua  lateribas  tabernaculi  summi 
alUrit,  asserTantur  duo  maxima  ac  inlegra  ossa 
duorum  pedum  S.  Henrid,  qnonim  siiigals  in  lon- 
gilndine  adnquant  anum  pedem  et  decem  ferme 
pollicrs ;  mBoifestam  indicium,  inquit,  magiife,  ut 
iopra  diclom,  slatnrB,  ita  nt  ea  proiime  ^ccedat  ad  q 
l>ede*  omnino  septem.  Hbc  Eppenaoer,  ex  quo  disce- 
re  non  licuit  quo  tempora  ossa  illa  biaa  e  liimulo 
eitracUsint;  infra  palebit  inde  acceptas  esse  Ro- 
maaas  reliquias,  d«  quibus  breri  agemus.  Nibil  hic 
de  •  brachio  et  daabus  costb  cum  parvis  aliis  ussi- 
bu*,  quK  foris  honorabiliter  recondenda  >  desumpsit 
Lambertus  episcopns  anno  1 380 ;  att  iode  fortaase 
reliquin^  istte  proceuerint,  de  qaibus  agemus  para- 
grapho  seqaeuti. 

34.  Neque  Tero  pretereonda  sunt  sacra  alia  ci- 
melia  •anctisumi  Bambflrgeusium  patroni,  ibidem 
rcligiosissime  caitodiU.  PnrcipiiB  duo  sunt,  nempe 


cmi  celeberrima,  quam  vidisse  se  testatur  Uensche- 
nius  ad  Acta  S.  Cunegundis,  quceque  in  Honte  mo- 
nacbomm  sen  ad  S.  Uichoelis  recondiU  est ;  item 
mantum,  ut  ibi  appellant,  seu  pallium,  mirabili  ar- 
tilicio  elaboraturo,  in  sacrario  ecclesi»  cathedralis 
depositum :  quK  in  appeodice  post  Acta,  singnUri 
eiplicatione,  qua  poteril  diligentia,  illustrabuutur. 
Porro  Henrictana  alia  quatuur  oibdU  seu  pallia  serica 
csrulei  coloris,  qiiorum  unum  per  tolum  magaa 
cruce  eiornalum  est.  referl  Eppenauer  ;  atque  item 
•  ensem  S.  Henrici  proprium,  bissecantem,  sioe 
vagina  lamen,  ad  initium  sieculi  proiime  elapsi, 
noviter  coasecralo  domino  episcopu  Bnmbergensi 
Joanni  Godefridu  ab  Ascbausen  AogustKB  dumino 
episcopo  Aiigu<Uijo  liberaliler  datum,  habenlem 
inaniibrium  ellypaiforme  ei  crispato  ligno  buxino, 
lnn);iim  tribaa  fere  p^dibu!',  latum  sesquipollice.  > 
Habeet  reliqua  ejnsdt-m  Clar.  Archivarii  verbis : 
35.  ■  Esl,  inqnil,  euspis  ferrea  bissecans,  Um- 
qnara  pertineni  saperstes  sui  (S.  Henrlci)  militaris 
veiilli,  longa  duobus  pedibus  cum  dimidio,  laU  pol- 
licibus  duobus.  Cuipis  tUm  similis  veiillaris  mioor, 
longa  uno  pede,  laUqne  ulira  pollicero,  quffi  ex 
traditioae  a  S.  Georgio,  ipsi  S.  Henrico,  ad  derin- 
ceodos  paganos,  miracnlose  obvenisse  dicilur. 
EisUt  denique  ensis  quidam  brevis  cum  vagiaa  vili, 
cinguloqne  appenso,  ana  solum  acie,  maDubrio  an- 
gnlari  eburueo,  circnmcinclo  parvo  annulo  argen- 


27 


S.  HENRICI  1MPER\T0R1S 


58 


teo  ensera  versiis,  cui  nitido  grapbio  insculpta  simt  A 
quatuor  signa  Evangelistarum.  Pie  creditur  nunc 
ensem  insirumeatum  esse  mariyrii  S.  Adriani,.quod 
longum  in  totum  uno  pede  cum  septcm  pullicibus, 
latum  autem  pollice  uno  et  quarta  parte.  »  Hactenus 
relaiio,  in  qua  id  postremum  notatur  :  asservari  ea 
omnia  in  tbolo  quodam  ecclesia;  catbedralis,  »  quae 
venerationi  publicae  plurima  ex  parte  diebus  festivis 
adaltareS.  Cbuaiguiidte,  tumulo  proxiraum,  exponi 
solent.  »  Sunt  et  libri  sacri,  ut  iMissales.  Graduales, 
et  id  genus  alii,  pretiosissimecooporti,  picturisque 
suis  ornati,  qui  a  sanctissimo  pairuno,  ecclesise  a 
se  fundatse,  relicti  dicoDtnr,  cum  ipsa  Crace  post- 
modum  exbibendi.  At  jam  tumulQS  ipse,  utpote  pa- 
tentissimum  uiriusque  sanctissimi  conjogis  cultus-  ^ 
argumenium,  paulo  attentius  inspiciendus  est,  ip- 
siusque  iaudaii  jam  toiies  Clar.  Viri  calamo  de- 
scribendus. 

30.  Repetenda  bic  paucis,  aaltem  in  memoriam 
revocanda,  quee  paragrapho  prflecedenti  ex  chartis 
Gamansianis  fusius  dicta  sunt  de  primo  «  marmo- 
reo  qualicomqne  monDmento  »  per  Eberhardum  II 
episcopum  Sancto  tamquam  populari  erecto ;  tum 
vero  de  t  novasepultura  t  anno  1513  «  ex  marmore 
sculpta,  »  ad  quse  non  satis  adverterunt  qui,  ez  ne- 
scio  qua  traditione,  persuasum  babuere  iSem  hodie 
monumentum  Henricianum  exstare  quod  olim  San- 
cto  erexisse  dicitur  El>erbardus  II,  quodque  antea 
in  niedio  navis  ecclesia;  cancellis  ferreis  circum- 
septum  fuit,  tandem  in  cboro  S.  Georgii  aliquot  C 
gradibus  exaltatum.  Hflec  praeposlere  circumferri 
satis  observaveram,  certius  vero  me  docuit  ilauda- 
tas  R.  P.  Rector,  ex  inscriptione  Germauica,  in 
arcbivo  reperta  et  sic  latine  versa  :  «  Sciendum  est 
quod  marmoreus  tumulus,  qui  in  ecclesia  catbe- 
drali  supra  sepulcrum  S.  Henrici  et  S.  Cunegundis 
visitar,  construcius  et  clathris  ferreis  munitus  fue- 
rit  anno  hdxviii,  qui  annorum  namerus  infra  in 
pede  tumoli  expressus  est.  »  Eam  notam  modo 
abesse  nil  mirum  est,  cum  basi  novse  impositus 
sit  tamulus  hodie  restauratus.  Scripturam  autem 
Germanicam  pro  anno  1513  perperam  expressisse 
aunam  1518  probat  jain  citata  Gamansii  cbarta, 
cui  similem,  recentissiiue  repertam,  submisit  se-  .^ 
dulus  Collaborator,  dum  bspc  prflelo  subjiciebaulur. 
Diversitates  inter  utramque  scbedam  tanti  non  sunt 
ut  notari  mereantur  ;  nec  vero,  typis  jam  compo- 
sitis,  notari  potuere. 

37.  Prep.clarissimo  novo  operi  immortuus  est 
muniilcus  hodierns  sepultarce  restaurator,  Melcbiur 
Olio  episcopus,  e  vivis  ereptus  anno  1653,  sed  prius 
desiinatis  ad  rem  totam  consummandam  necessa- 
riis  subsidiis,  quae  proiude  soli  ipsi  adscribiiur,  ut 
ex  iuscripiionibus  mox  referendis  apertissime  datur 
intelligi.  Postremam  igitur  illam  sacrarum  utrius- 
que  sanctissimi  conjugis,  in  amotum  e  media  tem- 
pli  navi  restitutumqae  in  cboro  S.  Georgii  marmo- 
reum  tumulum,  reliquiarum  translationem  seu  trans- 
positionem  soienniiisime  demum  et  festivissime 
peregit  ejus   successor  Philippus  Valentinus  Voita 


Reinch,  ix  Septembris  1658,  inviiaiis  ad  insignem 
celebritatem  snfTraganeo,  Herbipolensi,  abbatibus 
qualuor  Bambergensibus,  ac  parocbis  circumqua- 
queadquatuor  milliaria  dis.sitis  ;  quibus  prsesenii- 
bus  sacras  reliquias  imposuit  ac  inclusit,  die  festivo 
per  totam  dioecesim  indicto,  quem  dictus  suifraga- 
neus  pia  non  miaus  quam  eleganti  ad  confcrtissi- 
mum  populum  dictione  panegyrica  in  laudcm  SS. 
Henrici  et  Cuniguiidie  directa  bunoravit,  sub  tbe- 
male  :  «  David  et  omnis  domus  Israel  ducebant 
arcam  testamenti  Domini  in  jubilo  et  clangore  boc- 
cinae,  II  Reg.  vi  vers.  15.  >  Exstat  de  hac  trans- 
missa  ad  me  ex  archivo  Bambergensi  inscriptio 
litteris  majasculis  ezpressa,  quam  hic  reddo. 
«  Anno  D.  mdcxlix,  2  Septembris,  jussu  Reverendis- 
simi  et  Illustrissimi  principis  ac  D.  D.  Melchioris 
Ottonis,  SS.  Henrici  et  Cunegundis  sepulcrum 
marmoreum  e  media  navi  ecclesise  ad  cborum  D. 
Gcorgii,  velut  locum  magis  conspicuum,  fnittrans- 
latum  :  sacrfia  vero  reliqai»,  quatuor  ligneis  ar- 
culis  occlusiB,  in  sacristia  tantisper  servatae,  donec 
Reverendissimus  et  Illastrissimus  princeps  ac  D.  D. 
Philippns  Valeniinus  easdem,  huic  tumbfle  bonoritice 
insertas,  cura  sumptuque  magnitico,  assistenlibus 
D.  D.  Francisco  Gonrado  a  Stadion  prseposito, 
Georgio  Henrico  a  Kunsberg  decano,  Joanne  Pbi- 
lippo  ab  E^glosfbtein  decanatus  coadjutore,  Martino 
a  Seckendorif  seniore,  nec  non  SufTragaoeo  Herbi- 
polensi,  quinque  abbatibus  ac  Cfleteris  capituiaribus, 
clero  populoque  universis,  summa  cum  religione, 
insliiuta  ad  boc  per  urbem  processione  solenni  cu- 
raverit  transferri,  et  bocce  renovato  marmore 
recondi  mdclvki,  die  Septembris  uona.  » 

38.  Hic  de  ultima  ilia  sacrarum  exuviarum 
transiatione  preemissis,  tumulum  ipsum  sic  divisum 
exbibeo  ut  partes  singulae  oculis  pateant,  adjeciis 
dimensionibus  ab  Eppenauero  mecum  communicatis, 
quas  ejus  verbis,  quemadmodum  et  csetera  eo  spe- 
ctantia,  describo.  «  Longus  est,  inqiiit,  septem  pe- 
dibus  ac  undecim  pollicibus  (nnius  pedis  Noriber- 
gensis  in  duodecim  pollices  divisi)  iatus  tribus  pe- 
dibus  et  2  pollicibas ;  altus  vero  quatuor  pedibus  aco 
pollicibus.  Continet  exterius  historias  quinque,  quas 
superne  concludit  tegumentum  cum  deiineatione 
num.  i,  prfle  se  ferente  sanctos  Heinricum  et  Chuni- 
gundam,  justfle  staturee  humanfle,  artificiosa  sane 
manu  statuarii  illo  sseculo.  »  Quflerimus  qui  certo 
statuat  utrum  saecalo  xii,  an  potias  xvi  elaboraifle 
sint.  »  Amborum  Sanctorum  pedibus  ibidem  sub- 
stratijacent  duo  leones  gentilitii,  quorum  prior  in 
dextera  S.  Chunigundse,  prfleter  rhombos  habet 
daos  coronatos  parvos  leones,  sinisier  vero  prffitor 
rhombos,  dacatum  Bavarise  involventes,  duas  bici- 
pites  aquilas,  non  coronatas,  qufle  duo  insignia  opti- 
me  seri  incisa  exhibet  P.  Raderus  in  sua  Bavaria 
sancta,  volumine  1,  fol.  103  verso.  >  Utiqiie;  at  quae 
inde  se  confecisse  existimabat  Raderus,  melius  alibi 
revocanda  censuit ;  ut  ez  appositis  istic  insiguibus 
nihil  concladi  posse  fatericompellamur. 


M 


S.  I1ENR1GI  IMPEKATOKIS 


32 


39.  Neqae  inter  historias  isths  anagljphice 
ibi  efligiatas,  desunt  qae  exactse  Teritatis  limani 
subire  refugiant.  Earum  prima  sub  nom.  i1,  iu 
fucie  anteriori,  navim  ecclesiije  calbedraiis  respi- 
ciente,  refert  obitum  S.  Ilenrici,  reliclam  virg^nem 
indigitantis,  quam  et  paulo  elegantius  expressit 
Raderus,  nosque  ab  obtrectatorum  calumniis  suo 
loco  vindicavimus.  Non  ita  piacet  qxm  in  facie 
laterali  bilancem  reprcBsentat,  prasponderantemque 
calicem,  de  qua  historia  candide  pronuntiat  Eppe- 
nauer,  «  asvi  sui  simplicitate  potins  gaudere  quam 
acribia  theologica,  •  uti  et  nos  alibi  satis  expli- 
cuimus.  Proxima,  in  eodem  tumuii  latere,  satis  rudi 
minerva  exhibet  liberationem  miracuiosam  a  cal- 
culo,  ope  S.  Benedicti  in  monte  Casino,  de  cujus 
adjunctis  sno  loco  etiam  actum  est.  Ib  aitero  tu- 
muU  latere,  sub  num.  iri,  vomeres  ignitos  illsesa 
calcat  S.  Cunegundis,  cujus  etiam  rei  vividior  imago 
est  apud  laudatum  Raderum.  Ultima  demum  in  eo 
versatur  ut  memoriam  renovet  miraculosse  distri- 
butlonis  mercedis  diumee  pro  mercenariis  incum- 
bentibus  fabricsB  S.  Stephani,  e  scutelia,  in  qua 
pecuniamS.  Imperatrix  pro  solutione  exponere  con- 
sueverant,  de  qua  videndus  Henschenius  ad  ui  Mar- 
tii,  Commentarii  sui  §  4,  n.  25.  Reliquum  verbis 
Eppenaueri  absolvo. 

40.  i<  Finit  dictas  quinque  historias  tumuli  inscrip- 
tio  D.  Episcopi  Bambergensis  Melchioris  Ottonis, 
in  facie  ultima  sub  num.  iii  orichalceis  inclusa  ci- 
meliis,  vel  potius  tabulis,  quce  summum  altare  chori 
S.  Georgii  marlyris  respicit,  his  verbis  : 

In  tacie  A  GLORIA  EJEC  EST 

OMNIBUS  SANCTIS  EJUS. 
In  facie  U  D.  0.  M. 

HUMAMI  GENERIS 

REDEMPTORl  JESU  CHRISTO, 

HUJUS  ECCLtSIiE 

FUNDATORIB.,  TUTORIB.,  PATRONIS, 

DIVIS  HENRICO  ET  KUNEGUNDiE 

C^SAREIS  ET  VIRGINEIS  CONJUGIBLS 

ARAM,  TROPHiEUM,   MONUNUMENTUM 

SACRAVIT,   EREXIT,  POSUIT 

M.  0.  E. 

Suntque  meree  literae  majusculfle  quarum  tresultima) 
designant  Melchiorem  Ottonem  Episcopum.  »  Sn- 
perest  ut  de  Ofticiis  ecclesiasticis  paucula  subjun- 
gamus. 

41.  Variis  diebus  variisque  Ofticiis,  pro  rece- 
pto  particularium  ecclesiarum  ritu,  S.  Henrici  fe- 
stivitatem  olim  celebratam  fuisse  supra  indicavi- 
mus;  neque  ^singula  recensere  modo  juverit,  dum 
in  RomauQ^BraV^afio  pro  tota  Ecclesia  hodie  prffi- 
scriptom  est;  /pet^iiffti^i^^  Sancti  nomen  in  Marty- 
rologiiiii^xiy  Julii,  4u^eb.ob*dilatum  preedictam  Of- 
ficifinmv.«^qdej&ti  die  xV**d^d^f  si^atum,  tametsi 
nentro  dift*  ip^m*3obiisse  supra*  p^sl^Aif^ioi^*  Quae 
sanctis  conjugibtls'«&f  exftmplum  SS.*'  /Ap^stolorum 

Petri  et  Pauli,  communi^*  sylh\i*«*JK;u  olim  explicuit 

•   •  •  •  .•  ^  - 


A  Henschenius  in  Comment.  prsBvio  ad  Acta  S.  Cu- 
negnndis,  nnm.  9,  nonnnlla  istic  adducens  ex  Vita- 
Bruxellis,  an.  1484  excusa,  qua>  hic  repetere,  quid 
aliud  esset  quam  actum  agere?  Inter  schedas  no- 
stras  exstant  Mss.  Officia  Passavii  et  alibi  recitari 
solita  ;  ast  ea  auctoritatis  non  magnae,  utpote  erro- 
ribus  infecta,  quibus  nec  omnino  vacnum  est  hodier- 
num  Romannm,  ex  S.  Michaelis  Bambergensis,  ni 
fallor,  acceptum,  in  quod  ad  accommodum  sensum 
reducenda  sunt  bsec  postrema  primsB  lectionis  ver- 
ba  :  «  Benedictum  VIII,  a  quo  imperii  coronam  ac- 
coperat,  profugum  excepit,  sueqne  Sedi  restituit  :  » 
uti  et  illa  in  lect.  2  :  «  Pannoniam  adhuc  inlidelem, 
tradita  Stephano  regi  sorore  sua  in  uxorem,    eoque 

n  baptizalo,  ad  Chrlsti  lidem  perduxit.  » 

42.  Etenim  vel  in  hypothesi  quod  Benedictum 
VIII  profugum  susceperit  6.  Henricus,  quod  raihi 
necdum  verosimile  est;  in  ea,  inqoam,  hypothesi 
proprie  dici  non  potest  suscepisse  ipsum  profugum 
«  a  quo  coronam  acceperat;  »  supponitur  enim  fugisse 
Benedictus  an.  i012,  ubi  Sanctus  coronam  primum 
accepit  an.  1014.  Stephanum  porro  a  S.  Henrico  ad 
iidem  perductum  paulo  latiori  acceptione  intelli- 
gendum  est,  cum  is,  Geiza  parente  jam  Christiano 
na^us,  infans  baptizatus  sit.  Et  sane  jam  pro  iide 
Christiana  non  semel  decertaverat,  priusquam  Gi- 
selam  uxorem  duceret.  Ad  regni  Hungarici  conver- 
sionem  non  parum  profuisse  contractam  inter  san- 
ctos  afdnitatem,  id  quidem  minime  dubium  est,  at 

C  nos  hic  periodos,  ut  jacent,  expendimus.  Est  et  Of- 
iicium  S.  Henrici  p*roprium  in  Breviaric  Bamber> 
gensi,  Dilingae  excuso  an.  1575;  ast  in  eo  nihii  ma- 
gnopere  novi  occurrit,  quandoquidem  lectiones  de- 
sumptffi  sint  ex  Anonymi  Legenda,  antiphonae  au- 
tem,  responsoria  et  id  genus  alia,  aut  communia 
ferme  sint,  aut  eumdem  fontem  satis  redoleant. 
Poiiitor  hsc  oratio  propria :  «  Deus,  qui  beatum 
Henricum,  post  terrenum  imperium  insignitum, 
cethereis  sedibus  collocasti;  tribue,  qusBsuniu^,  ut 
quem  sigois  miracnlum  clarere  cernimus,  eum- 
dem  intercessorem  in  angiistiis  seniiamus  :  »  qiifiB 
accepta  est  ex  vetusto  Missali  Bambergensi,  unde 
Missam  propriam  ad  me  misit  laudatus  R.  P.   Rector 

I)  Nicolaus  Pottu,  hica  me  paucis  describendam. 

43.  Et  ea  de  communi  Conf.  non  Pont.,  cujus 
Introitus  Os  justi,  Sequitur  jam  dicta  oratio,  cui 
indivulse  snbjuncta  e>t  propria  de  S.  Cunegunde. 
Epist.  Justus  cor  suum  tradit.  •  Graduali  peculiaris 
hic  versus  connexus :  0  «  \forte  hocj !  totius  monarchiae 
sceptrum  regens  soiidum,  nactus  es,  Heinrice,  die 
cosli  colmen  fulgidom.  Te  rogamos  in  die,  strati 
flexo  popIite,nt  ad  regnum  hierarchi»  ducasnos,  Rex 
inclyte.  »  Deinde  hsec  sequentia  :  «  Laudet  omnis 
spiritus  Christum,  qui  divinitus  corouavit  gloria 
glorioaum  confessorem^  quem  patronum  et  aucto- 
rem  hsec  colit  ecclesia.  Homo  vetus  in  peccatis 
primam  stolam  novitatis  recepit  cum  annulo  :  Quis- 
qae  mente  puriore  plaudit  mano,  psallit  ore,  digne 
Dei  fimnlo.    Post  s^x  legens,  dubitat   Rex   quem 


•  •     w     ■ 


33 


ACTA. 


34 


sensum  teneat  oratio  truncata.  Sextus  annus  volvi-  A 
tar,  et  problema  solvilar,  corona  duplicata.  Purga- 
tura  criminis  notam,  virgo  Virginis  vindicat  pudo- 
rem.  Purgat  adulterium,  ignitorum  vomeram  non 
sentiens  calorem.  In  Cassino  monte  curam  Bene- 
dicti  post  pressuram  longam  sentit  calculi:  quem, 
dum  nasquam  sit  contactam  corpus,  tamen  inde 
tractam  admirantur  singuH.  Angelus  fortis  militat 
in  castris,  victor  victorem  gloria  coronans,  hoste  fu- 
gato.  Precibos  crebris  instat,  alienis  curis  vacuus, 
Deo  vacans  ssppius,  orbe  pacato.  Dum  migraret.cx 
hac  vita,  finem  rei  eremita  didicit  ex  dsemone :  Nil 
inventum  morte  dignum,  neque  foenum  neque  li- 
gnum,  nil  hominis  in  homine.  Talis  Cbristo  deser- 
vivit,  talis  Cbristo  vivens  vivit  in  seterna  patria  ser-  » 
vustuus  et  amicus;  tua,  Deus,  nos  Heiuricus,  conso- 
letnr  gratia.  > 

44.  Qaa?  hic  ad  historicam  veritatem  satis  exacta 
non  sunt,  suis  locis  discussa  invenies.  Evangeiium 
ponitur  ;  •  Homo  quidam  nobilis.  »  Offertorium : 
«  Posuisti,  Domine.  »  Secreta:  «  Pra^isentia  manera, 
qusesumus  Domine,  ita  serena  pietate  intuere,  ut 
«ancti  Spiritus  perfundantar  benedictione,  et  in 
nostris  curdibus  eam  dilectionem  validam  infundant 
per  qnam  S.  Heinricus,  confessor  tnus,  omniacor- 
poris  impedimenta  devicit. »  Communio  eadem  est 
cum  Otfertorio,  «  Posuisti,  Domine.  »  Completa 
sen  Pustcommunio:  <  Plebs  tua,  Domine,  S.  Hein- 
rici  confessoris  tui  se  glorificatione  magniGcet,  et, 
eodem  semper  precante,  te  mereatnr  habere  recto-  C 
rem.  Per  Dominum.  »  Alia  de  Sancto  oraUo:  «  Ad- 
sto  snpplicationibus  nostris  omnipotens  Deus,  et, 
quibos  Hdnciam  sperandse  pietatis,  »  etc.  Ex  prsedicti 
Missalis  folio,  ad  me  directo,  patet,  majo4-ibus  Teu- 
tonicis  litteris  satis  elegantibns  excusum  esse,  cum 
variis  rnbricis  apte  intermixtis,  ad  cujus  'calcem,  ex 
temporis  istius  more,  hujusmodi  epigraphe  adjun- 
gitur :  «  Anno  Incarnalionis  Dominicee  mccccxcix, 
qoarto  Kal.  Junii,  liber  Missalis,  in  laudem  et  glo- 
riam  sanctffi  ac  individuse  Trinitatis,  intemeratse  Vir- 
ginisque  Marise,  in  civitate  Babenbergensi,  per  ma- 
gistrum  Joannem  Pfeyl,  prsefatse  civitatis  incolam, 
qnam  diligenlissime  impressus,  linit  feliciter.  »  Haec 
de  monomentis,  Officiis,  veterique  Missa  Bamber- 
gensibus  dicta  sufQcient ;  nunc  sacras  reliquias,  alio 
translatas,  investigemus. 

§  V.  heliquUd  alio  translatagj  praesertim  Romamj  ad 
templum  domus  Professae  Societatis  Jesu. 
45.  Ex  jam  dedactis  satis  manifestum  est  prsecipuas 
sacras  exuvias  atriusque  sanctissimi  conjugis  Hen- 
rici  et  Conegimdis  in  ipso  Bambergensi  maasoleo 
hodiedum  asservari  quamqaam  partes  nonnullse 
alio  ad  venerationem  translatse  sint,  quas  mihi 
promptom  non  sit  sigillatim  enumerare.  Suggerit 
charta  Gamansiana,  superius  citata,  anno  Domini 
1501,  Indict.  I  (voluit  dicere  iv)  die  xviri  Julii  fa- 
ctam  inter  Gabrielem  Eystettensem  episcopum  et 
Vitum  Bambergensem  piam  sacrorum  pignorura 
commotationem,  sic   ut  iile  Bambergensibus  dona- 


verit  c  De  brachio  sancti  Williboldi  episcopi  et  con- 
fessoris,  ac  S.  Walpurgis,  ipso  die  consecrationis 
ipsius  Viti :  »  quando  u  e  converso  idem  D.  Vitus 
de  consensu  doniinunim  capituli  sui,  dono  dedit 
eidem  Gabrieli  episcopo  de  reiiquiis  S.  Henrici  pe- 
tiam,  »  seu  parteni  «  unam  ;  »  atque  «  item  de  gut- 
ture  ejusdem:  item  de  S.  Cuncgunde,  prsesentibus 
ibidem  venerabilibus  egregiis  dominis  Carolo  de 
Seckeudorff  decano,  Georgio  de  Schwinburg,  et  Fri- 
derico  de  Quedwiz  senioribus  capitularibus  et  cano- 
nicis,  ad  hsec  capitulariter  deputatis.  »  Non  est  in- 
verisimile  pias  hujiismudi  cummutationes  factas  esse 
cnm  aliis  Germanicis  ecclesiis,  unde  ad  ipsas  perve- 
nerint  S.  Henrici  reliquise,  tamelsi  de  iis  nibil  pu- 
blicis  tabulis  consignatum  comperiam. 

46.  Niliil  pronius  esset  quam  de  Herbipolensibus 
id  suspicari,  nisi  aliunde  constaret  S.  Kiliani  sacra 
lipsana  Bambergse  exstitisse,  quin  et  Sanctum  istum 
patroni  loco  habitum  ante  S.  Heurici  tempora,  ut 
fidem  faciunt  diplomata,  in  quibus  S.  kilianus,  ipsa- 
met  S.  Henrici  setate,  cum  S.  Georgio  conjungitar. 
Cseterum  prsedictis  commutationibus  lunge  antiquio- 
rem  esse  oportet  notabilis  haud  dubie  sacri  corporis 
partis  translationem  in  Merseburg,  de  qua  tam  di- 
serte  agit  Anonymus  apnd  Gretserum,  cap.  41,  apud 
nos  inter  miracula  nam.  i  i ,  quam  non  dio  post  ce- 
lebratam  Sancti  canonizationem  accidisse  qui  dixe- 
rit,  haud  multum  a  vero  aberraverlt,  cam  eo  ferme 
ordine  a  dicto  scriptore  referatur :  «  Tempore  illo 
quo  venerabilis  abbas  Merseburgensis  ecclesise  Vol- 
cmarus  reliquias  B.  Henrici  confessoris  Saxonicse 
terrse  invexit.  »  In  Poloniam  usque  transiisse  intel- 
liges  ex  miraculis  infra,  num.  18.  An  et  quo  pacto- 
perierint  jam  dictse  reliquise  Merseburgenses,  haud 
equidem  scio;  verum,  ex  instrumento  quod  ad  me 
misit  laudatiis  supra  Clar.  Eppenauer,  liquido  pate- 
bit  reliquias  alias  eodem  destinatas  fuisse,  procul 
dubio  ut  amissis  prioribus  substituerentur. 

47.  Litterse  suut  Adoifi  Merseburgensis  episcopi, 
Anhaldise  principis,  ad  Georgium  a  Limburg  episco- 
pum  Bambergensem,  datse  «  die  veneris  infra  festum 
S.  Martini  »  nempe  xiii  Novembris-  anno  1517,  qoae 
latine  versse  sic  sonant :  «  Nostra  amicabilia  officia 
prsevia;  Venerabilis  in  Deo  Pater,  imprimis  dilecte 
domine  et  amice.  Cum  dilectio  vestra,  ad  rogato- 
riam  nostram  petitionem,  quasdam  S.  Heinrici  Im- 
peratoris  sacras  reliquias  concesserit,  easdem  a 
dilectione  vestra  submissas,  cum  veneratione,  grato 
benevoloque  animo  accepimns.  Et  qnamquam  pro 
tam  sestimabili  dono,  quod  temporali  nulli  pretio 
sequiparandum  est,  nobis  et  ecclesise  nostrsc  con- 
cesso,  dilectioni  vestrse  obstrictos  nos  esse  profitea- 
mar,  cui  tamen  obligationi  satisfacere  in  nostra  po- 
testate  nullatenus  est;  nihilominus  in  ecclesiseno- 
strse  sanctis  patronis  et  prsecipue  dilecto  S.  Heinrico 
Imperatore  confidimus,  eos,  optatam  in  hac  tempo- 
rali,  et  apnd  Deum  imprimis  in  vita  seterna  felicita- 
tem  exorando,  idipsnm  dilectioni  vestrse  centuplum 
compensaturos.  >   Quamdiu  thesaurus  iste,  a  signata 


35 


S.  HENIUCI  IMPERATORIS 


3t» 


B 


fatali  Liitheranse  apostasio}  epocba,  istic  in  prclio  ot  A 
debita  veneratione    fuerit,   haud  ita  promplum  est 
investigare. 

48.  Persuasum  habeo  et  alias  ecclesias  pretiosa- 
rum  exuviarum  participes  fuisse,  quamvis  ad  raa- 
Dum  non  sint  instrumenta  quibus  de  iis  certiores 
reddamur.  In  ipsam  Hispaniam  penetrasse  teslcs 
sunt  collegas  nostri  Pinius  ei  Cuperus,  quibus  biblio- 
thecam  S.  Lanrentii  Escorialensem  lustrantibus 
apertus  est  insignis  thesaurus  reliquiarum  eo  con- 
gestarum  a  Philippo  11  rege,  magniiicentissimi  istius 
palatii,  coenobii  et  templi  couditore,  ea  occasione 
quam  notissimam  existimo.  In  eo  sacrario  repere- 
runt  temas  sacrarum  S.  Henrici  exuviarum  parti- 
culas,  minores  duas  aliis  conjunctas,  partem  porro 
majorem  ejus  pellis,  ad  digitos  quatuor  in  longum, 
duos  in  largum  extensam  ;  quee  unde  eo  accesse- 
rint,  in  ipso  Lipsanologio,  seu  reliquiarum  catalogo, 
traditum  non  est.  Monuit  me  etiam  laudatus  Eppe- 
nauer,  sub  regimine  Reverendissimi  et  Celsissimi 
principis  Petri  Philippi  a  Dernbach  episcopi  Bam- 
bergensis,  intra  annum  1672  et  iC83,  ad  petitioncra 
magni  ducis  Etruriae,  quasdam  S.  Henrici  reliquias 
Florentiam  destinatas  esse,  ast  ubi  ese  modo  expo- 
sitse  sint,  aut  quo  in  houore  habeantur,  compertum 
non  habeo. 

46.  Longiorem  ne  aliis  quaquaversum  transmissis 
sacris  pignoribus  disquisitionem  hic  non  instituam ; 
at  praeteriri  non  potest  Societatis  nostrae  in  sanctis- 
simum  Imperatorem  propensissima  veneratio,  qua  c 
impulsi  Patres  Assistenticc  Germanicfie,  quemadmo- 
dum  Patres  Galli  sacra  S.  Ludovici  regis  lipsana 
impetraverant,  post  vias  varias  primum  tentatas, 
landem  Serenissimi  Electoris  Bavariae  Maxirailiani, 
summi  ejusdem  Societatis  fautoris  et  patroni,  studio 
et  auctoritate,  votorum  CQmpotes  facti  sunt.  Rem 
omnem  promovisse  et  ad  feHcem  exitum  perduxisse 
videtur  R.  P.  Gualterus  Mundbrott,  perid  tempus 
Romse  pro  Germania  apud  Adm.  R.  P.  N.  Mutium 
Vitellescum  Assisteutis  mnnere  fungens,  qui,  ut  apud 
Serenissimum  Electorem  gratia  et  favore  valebat, 
^c  eum  induxerit,  ut,  interpositis  ofiiciis  suis,  a 
Reverendissimo  et  Celsissimo  Francisco  Bambergcnsi 
et  Herbipolensi  episcopo  S.  Henrici  reliquias  postu- 
laverit,  easdemque  demum  optato  successu  conse- " 
cutus  sit.  Serenissimi  et  nunquam  satis  nobis  lau- 
dandi  M<nximiliani  Electoris  litteras  nancisci  non 
potui,  verum  ex  ipsius  Francisci  episcopi  responso- 
riis,  concessi  pretiosissimi  thesauri  testibus,  porre- 
ctarum  precum  substanlia  facile  colligitur:  habent, 
ex  Germanico  Latine  versse : 

50.  •  Sercnissime  Princeps.  Nupcris  Serenitatis 
vestrse,  quibus  sibi  aliquid  dc  reliquiis  S.  Henrici, 
ecclesise  mese  Bambergensis  patroni  ct  fundatoris, 
communicari  cupiebat,  obedivissem  quantocius,  si 
prsefatse  mese  cathedralis  reliquise  ad  manum  fuis- 
sent.  Quffi  cum,  antcprimam  hoslium  irru|>tionem,ut 
servarenlur,  necessario  Villacum  in  Carinthia  trans- 
ferri  debuerint,  neque  hactenus  ob  inquietam   secu- 


ritatem  reportari  potuerint,  nihilominus  sedulo  in- 
quisivi  nura  forte  aliquid  illius  Sancti  in  aliis  ec- 
clesiis  reperiretur  ;  ac  deprehendi  tandera  hic  apud 
Patres  Franciscanos  fragmentum  de  osse  femoris 
prsedicti  sancti  Patroni  mei,  ab  aliquot  centenis  an- 
nis  summa  cum  veneratione  in  eorum  ecclesia  asser- 
vatum,  cujus  parlera  bouani  mihi  petenti  donarunt, 
quam  Palri  Provinciali  Capucinorura,  aliis  de  causi^ 
eo  abeunti,  Serenitati  vcstrse  offerendum  tradidi: 
atque  amice  rogo  Serenitalem  Vestrara,  eam  boni 
ut  consulat,  mcque  et  arabas  meas  ecciesias  cathe- 
drales  quavis  occasione  coramendatas  habere  digne- 
tur.  Bambergse,  iii  Novembris  mdcxli.  Vestrse  Sere- 
nitatis  ofliciosissimus  et  obsequentissimus,  Francis- 
cus  episcopus  Barabergensis  et  Herbipolensis.  » 

51 .  Has  ipsas  reliquias  ex  dono  Serenissimi  ELe- 
ctoris,raisit  eodemanno  10il,die  v  Decembris,  R.  P. 
Rector  cullegii  nostri  Monachiensis  Georgius  Spad- 
ser  Romam  ad  pra^dictum  R.  P.  Gualterum  Mund- 
brott,  ut  ex  ipsiusmet  epistolse  tura  datae  verbis 
clarius  intelligitur.  Sicscribit.  «  Revercnde  in  Chri- 
sto  Pater :  Utor  occasione  postae  Electoralis,  per 
quam  raitto  R.  V.  particulara  de  osse  femoris 
S.  Heurici  Impcratoris.  Addo  Htteras  Hlustrissirai  et 
Reverendissimi  Episcopi  Herbipolensis  ad  Serenis- 
simum  Eleclorem  nostrum,  quibus  redditur  testimo- 
uium  omni  exceptione  majus,  de  iisdem  reliquiis. 
Serenissimus  Elector  gratiose  salutat  Rev.  V.  eique 
prsedictas  reliquias,  haud  exigua  sollicitudine  ac 
labore  conquisitas,  per  me  transmittit,  jubetque 
Rev.  V.  hunc  suum  conatum  boni  consulere  ;  spe- 
rasse  se  quidem  aliquid  majus  ab  Episcopo,  maxime 
post  amplissima  et  identidem  repetita  promissa,  sed 
his  pro  hoc  terapore  debere  se  contentum  esse,  et 
vicissim  rogare  ut  et  Rev.  V.  tenuitatem  hujus  mu- 
nusculi  non  aspernetur.  > 

52.  Minime  vero  aspernatus  est  pretiosissimum 
donum  P.  Mundbrottius,  verum  ipsas  illas  reliquias 
anno  insequenti,  mense  Scpterabri,  prse<^entavit  Ulu- 
strissimoD.  Joan.  Bapt.  de  Alteriis  episcopo  Came- 
rinensiy  Eminentissimi  Cardinalis  Urbis  Vicarii 
vices  gerenti  (qui  postca  sumraus  Pontifex  fuit  Cle- 
mens  X)  approbandas,  quod  iile,  omnibus  rite  exa- 
minatis,  benigne  prcestitit,  die  vii  mensis  praedicti, 
tenore  sequentium  Htterarum  :  a  Universis  ac  sin- 
gulis  prsesentes  lilteras  inspecturis  iidem  facimus  et 
attcstamur  qualiter  hodie  corara  nobis  allata  fuit, 
ab  adm.  R.  P.  Gualtero  Mundbrott  Societatis  Jesu 
pro  Germania  Assistente,  qusedam  pars  de  osse  fe- 
moris  S.  Henrici  Imperatoris,  pro  cujus  veritate  et 
validitate  ostendit  nobis  sufticientes  atlestationes  : 
cumquc  nos  ipsam  sacram  reliquiam  ut  veram  su- 
pradicti  Sancti  comprobaverimns,  eidem  adm.  R.  P. 
Gualtero  eam  aliis  donandi,  ac  in  ecclesiam  collo- 
candi,  ut  a  piis  lidelibus  venerari  possit,  iicentiam  et 
facultatem  in  Doraino  concedimus  et  impertimur.  In 
quorum  fidem,  etc.  Datura  Romo;,  hac  die  vii  Se- 
ptembris  mdcxlii.  J.  B.  episcopus  Camerinensis  V. 
gercns. 


lipsanotheca  dc  fua  iium.  ;i3  ssf/. 


39  S.  IIENRICI  lyPEBATORIS 

53.  Obtenta   ea  facultate,  haud  diu  cessatum  esl  A  coenobii   Windbergensis,   sed  non  adeo   pleDi 

ait  Grestserus,  atque  'ipse  posimodum  alteram 
rit  in  monasterio  Rebdorffensi,  quam  1611 
Sanctos  Bambergenses  edidit,  coliatum  cum 
grapho  Bambergensi,  ex  quo  nonnulla  au 
emendavit,  ut  pluribos  explicat  in  suis  jam 
notationibus,  a  pag.  79.  Eadem  Gretseri  Legen 
stat  in  posthuma  Surii  editione,  omissis  tame 
qnentibns  illis  capitnm  titolis,  quos  et  ad  no 
nostram  contrahendos  censuimus.  Ejusdem 
dorfiiani  codicis  exemplar  nacti  sunt  Majores  i 
ex  quo  et  ex  Surio  Legeudam  integram  infra 
mus,  lacunas  seu  hiatus  ex  Gretseri  editionc 
plendo;  iis  hunc  Commentariuni  vel  in  ap] 
cem  rejectis  quee  ad  historiae  filum  minus  sp 
videbuntnr,  ut  sunt  capita  16,  17,  18  et  iO,  c 
non  S.  Heqrici  gesta,  sed  ecclesise  Bamberj 
privilegiaenumeraniur.  Totum  Greiseri  Bambefj 
forma  recensuit,  et  volumini  huo  de  Script< 
Germanise,  qoo  potissimum  continentur  quse  a 
.Hcopatum  Bambergensem  periinent,  non  ita  pi 
nempe  anno  1718,  vulgdto  inseruit  Joannes  1 
Lodewig,  notationes  singulas  capilibus  suis 
ciens:  cujus  opera  uti  visnm  non  est,  font 
nobis  aperto,  ex  quo  purins  omnia  hauriri  po 
56.  Atqne  hcec  S.  Henrici  Legenda,  ut  ut  i 
fecta,  vulgatissima  hodie  et  noiissima  est,  i 
proinde  recedendum  non  fuit  ;  quamvis  et  aiiai 
pererim  a  sciolo  aliqoo  non  valde   aniiquo  scri 


quin  prsefatfiB  S.  Henrici  reliquiae  in  donius  Professoe 
Romanse  templo,  Jesu  Servaiori  sacro,  debita  vene- 
ratione  et  culiu  honorarentur.  Curaia  niox  est,  aut 
antea  foriasse  jam  preeparata  insignis  lipsanotheca 
argeniea,  qualem  hic  descriptam  cernis,  aliitudine 
pedes  circitersex,  laiitudiue  quatuor  fermeadequan 
tem,  affabre  factam  a  peritissimo  illius  temporis 
artiOce,  cni  an  parem  modo  Roma  habeat,  merito 
ambigit  R.  P.  Franciscus  Wenzei  Assistentiee  Ger- 
manicse  hodie  Subsiituius,  cujus  curae  et  benevo- 
lentiae  acceptas  retero  plerasque  omnes  deductas  hic 
notitias,  cum  ipsa  delineaiione,  ex  qua  eadem  in  ses 
incisa  exhiheiur,  ad  sancii  Imperaioris  gloriam, 
probandumque  Societatis  erga  eum  cultum  et  reve- 
rentiam.  Ne  vero  exisiimes  minori  pietate  quam 
preiio  S.  Henrici  mcmoriam  isiic  recoli,  solet  quot- 
annis  lipsanotheca,  recurrente  anniversaria-  Sancti 
festivitate,  iu  magnifica  S.  P.  N.  Ignatii,  ardentibus 
plus  solito  ccreis,  ara  exponi,  gravioribus  quibusque 
domus  nostro^  Patribus  rem  sacram  eo  die  ad  eam 
facientibus.  Aliis  porro  per  annom  festivitatibus^ 
in  ara  principe  cum  Ludoviciana  collocator,  restau- 
rata  quodammodo  in  Urbe  mundi  capite  utriusque 
sanctissimi  Principis  veneranda  recordatione.  His 
deculta  hactenus  abunde  expcdiiis,  ad  Sancti  gesta 
eoromque  scriptores  gradum  facimos. 

§  VL  Scriptores  VitXy  aliique  de  S.  Henrieo 

agentes. 


B 


54.  S.   Ilenrici  Legendam   ex  sseculi    sui,  nempe  C  cum  Vita  S.  Cunegundis   conjiinclam,    de  qua 


vel  xiii,  more^cripsii  Anonymus,qui  monachas  fnisse 
videtur ;  idem  ille,  opinor,  a  qiio  postmodum  S.  Cu- 
negundis  gesta  memoriffi  commendata  suut,  ad  iii 
Martii  ab  Henschenio  illustrata:  more,  inquam, 
istorum  temporum,  nam  particulares  poiissimum 
virtutes,  muniticeniiam  in  exstruendis  restauran- 
disque  ecclesiis,  niiracula,  et  id  genus  alia  percen- 
suit,  nullo  servato  renim  aut  temporum  ordine  ;  alia 
eiiam  admiscens,  quse  ad  Sancli  viiam  nonnisi  valde 
remote  referuntor.  Vixisse  ipsum  ssbcuIu  xii,  post 
celebratam  S.  Henrici  canonizaiionem,  atque  adeo 
opus  ipsum  Adelboldo  IJItrajectensi  episoopo,  ex 
monacho  seu  clerico  Laubiensi  primnm  consiliario 
et  cancellario,  deiude  ad  episcopatum  evecto,  et 
triennio  post  Sanctom  defuncto,  adscribi  omnino 
non  posse»  plane  eviocit  Gretserus  in  noiatioDibus, 
pag.  80,  utpote  curo  plura  commemoret  qafle  toto 
sseculo  S.  Heorici  obitu  posteriora  sunt.  De  mira- 
culis  loquitur  at  de  re  vetfri  qnam  a  majoribos  ac- 
ceperit,  quod  Adelboldo  quadrare  nequaquam  po- 
test.  Adde  qaod  scribat  de  rebos  qus  diu  post  mor- 
tem  S.  Adelboldi,  ut  de  diplomate  Henrici  III  regis, 
de  Bullis  Clementis  II  et  et  Leonis  IX,  de  qoarto  et 
sexto  episcopo  Bambergensi  ;  ut  dubium  minime  sit 
quin  toto  sceculo  amplins  compilattonem  istam 
prsecesserit  Adelboidus. 

55.  Pra!tdiciam  Viiam  primns  in  lucem  eduxit  vir 
clarus  et  ssepe  nobis  laudandus  Henricus  Cauisius, 
tomo  VI  Antiqiioe  Leci.,  a    pag.    383«  ex    codice  Ms. 


D 


scheoius  qnoque  citato  superius  loco  memin 
qoarum  calcem  adjecta  est  sequens  epigraphe: 
laudem  et  gloriam  omnipoteniis  Dei,  gloriosa 
giuis  Marise  et  omnium  Sanctorum,  tininnt  fel 
Legendse  sanctorom  Henrici  Imperatoris  et  l 
gundis  Imperatricis  virginiim  et  conjugum,  si 
cum  diligentia  impressff"  in  famosa  civitate  B 
lensi  per  Fratres  communis  vitae  in  Nazareth  ; 
Domini  MCCCCLXXXIV.  »  Totam  legi  et  evolv 
semel,  rudi  stylo,  confuse  et  inconcinne  per  < 
quatuordecim  digestam,  cujus  quis  auctor  : 
ex  nullis  indiciis  colligi  potuit.  Ab  Henschenio 
tatum  inveni,  Nonnosium,  Mompergensis  coe 
custodem,  Germaoicam  aliquam  Legendam  co 
suisse,  quse  eadem  ipsa  hsec  sit  Latine  versa.  V 
si  recte  Hofmannus  et  alii  censeant,  non  huju 
alterius  Germanicce  Legendce  scriptor  foit  pr» 
Nonnosius,  cojns  fragmenta  aliqua,  ad  me  n 
reliqui  operis  siiim  facile  exstinxerunt.  Cet 
Legendam  istam  Bruxellen«em,  ex  Germanic 
aam  esse,  nuUo  prorsus  argumento,  imo  nec  iii 
evinci  potest 

57.  De  ejns  pretio  sic  statoas :  eam  esse,  ut  <] 
cceperam,  inconditam  collectionem  recentioris 
ptoris,  utpote  qui  Vincentium  Bellovacensei 
Speculo  historiali  appelVit,  tamquam  vetereni 
quem  gestorum  S.  Henrici  testem,  qnem  floi 
et  scripsisse  novimus  medio  sseculo  xiii,  ut  pn 
sflRcuIum  verosimillime  sapiat  quo   tjpis  excu» 


•f 


ACTA. 


42 


nempe  xv.  Scriptorem   oppido  Terbosum  esse,    vel 

inde  intelligas,  quod  in   prologis  consuendis  paginas 

qnaiuordecim   impleat,  dubia  et  falsa   malta   veris 

admiscens.  Et  in  ipso  quidem  Vite  principio  labitnr, 

dum  S.  Henricum  concorditeraprincipibus  electnm 

asserit  anno   1(K)3,   regnasse  autem   annis    viginti 

diiobas  et  qninque  mensibus,  qu8B   et  sexcenta   hu- 

jusmodi,  ant  falsa  aut  perperam  adornata,   citatione 

d/gna  non  censai,  nedbm  restitutione.  Tuto  dixerim, 

in  tota  ea  farragine  et  subjunctis  Ofllcii  lectionibus 

nibil  reperiri,  quod  non  paulo  melius  in  vulgata  Le- 

^enda  explicetur,  in  qua  eruderandse  tot  difticoltates 

occurrunt,  ut    novfe  aliunde  accersendce   non  sint. 

Dtflicultates  intclligo  in   eo  prtecipue  consistentes, 

quod,  cum  bujusmodi  Legendffi  debiia  luce  historica 

careant,    in  eo   nobis  maxime  laborandum   sit,  ut 

sdngula  distinctis  suis  temporibus   innectantur,  in 

qnibus,  quod  tieri  poterit,  ordinate  componendis,  et 

in  reliqua  Titse  serie  dirigenda  omnis  conatus  noster 

potissimum  desudabit. 

58.  £o  nos  onere  liberasset  Adelboldi  egregia  lucu- 
bratio,  nisi  maximam  ejus  partem  nobis  invidissei 
temporum  iniquitas,  qua  male  periisse  censendu 
est,  cum  solum  fragmentam  ad  nos  pervenerit  a 
Gretsero  etiam  inter  dictos  Sanctos  Bambergenses 
ralgatum,  quod  unde  acceperit,  monet  pag.  428, 
ubi  de  auctore  haec  ex  Trithemio  descripsit  :  «  Adel- 
boldus  episcopas  Trajectensis,  ex  monacho  Ordinis 
diri  patris  Benedicti  etc,  vir  in  divinis  Scripturis 
stodiosus  et  eruditus,  atqne  in  sfficularibus  litteris 
egregie  doctus,  ingenio  subtilis,  eloquio  disertus 
Tita  et  conversatione  preecipuus,  et  ob  eas  virtutes 
in  curia  S.  fleorici  Imperatoris  magno  in  pretio  ha- 
bitns;  scripsit  nonnalla  baud  comtemnendffi  lectionis 
oposcula,  quibus  nomen  snum  posteris  noUGcavit. 
£  quibos  exstat  Vita  et  gesta  ejnsdem  sancti  Impe- 
ratoris  Henrici,  liber  unns.  De  landibus  S.  Crucis 
lib.  I.  De  landibns  quoque  S.  Mariffi  lib.  i.  Varios 
eiiam  sermones  de  laude  Sanctorum  edidit,  et  alia 
tam  metro  qiiam  prosa,  qoffi  ad  notitiam  meam  non 
veneroDt.  Moritar  snb  Conrado  Imp.  II,  anno  Do- 
mini  MXXVIi  Indict.  x,  episcopatus  sui  anno  xxii, 
T  Katendas  Decembris.  »  Hsc  Trithemius,  inquit 
Gretsens,  addens  quod  sive  bffic  Vita  sit  quam 
Adelboldus  scripsit,  sive  non,  optandom  plane  ut 
mntila  non  esset,  quod  et  nos  pridem  optavimos,  et 
vehementissime  optare  pergimus. 

39.  Adelboldi  episcopatus  initia  clarius  nobis  ex- 
pressere  Annales  Hildesemenses  apud  Leibnitium  de 
seripioribos  Brunswicensibus,  tomo  I,  pag.  722,  obi 
ad  annum  MX  sic  babent  :  «  Ansfeldus  Trajectensis 
ecclesiffi  antistes  obiit,  cQjus  loco  Adelboldus  suc- 
oessit ;  •  ex  quo  initio  plane  intelligitur  quod  tradit 
Trithemius,  eum  episcopatos  anno  xviii  e  vivis 
4>reptam,  cnm  vitam  protraxerit  ad  v  Kal.  Decem- 
bris  MXXVII.  Porro  ex  laodati  Trithemii  verbis 
haod  obscure  colligi  videtur,  exsiitisse  ejus  tem- 
pore,  eique  notum  fuisse  Adelboldi  opus,  cujus  apo- 
grapha  omnia  duomm  duntaxat  sfficnlorom  decurso 

Patrol.  CXL. 


A  intercidisse  baod  facile  mihi  persoadeo.  Qood  si 
acciderit,  irreparabilis  est  insigninm  Actonim  ja- 
ctura,  eaque  majus  nobis  soi  relinqunnt  desiderium, 
quod  ex  solo  fragmento  cUre  perspicietur,  accora- 
tissimam  esse  oportere  totios  Vit»  Henricianffi  se- 
riem,  si  eodem  ordine,  metbodo  et  diligentia  ad 
exitom  asque  perducta  est,  ab  ocolato  rerum  om- 
nhim  gestarum  teste,  eoque  integerrimo  antistite,  de 
cojos  regimine,  ffiditiciis  exslnictis,  virtntibus  et 
scriptis  videndi  Joannes  a  Beka,  pag.  37,  et  Wilhel- 
musHeda,  p.  i07;  potius  quam  Vossius,  qui  Ano- 
nymi  opos,  a  Canisio  editom,  cum  Adelbodiano  per- 
peram  confudit.  Frustra,  nt  semel  dicam,  a  Majo- 
ribos  nostris,  frustra  a  nobis  quffisiia  est  hactenus 
desideratissima  historia,  quam  si  quis  alicunde  refo- 
dere  valeat,  et  nos  et  bagiophilos  universos  immor- 
taliler  sibi  obstriuget. 

60.  Quod  haboit  fragmentum  Gretserus,  primus  in 
lucem  protraxit,  ex  quo  ipsum  Scriptoribus  sois 
Brunswicensibus  accensuit  Leibniiius,  tumo  I,  a  pag. 
430,  in  Introductione  submonens,  «  qo»  Adelboldo 
desuiit,  l)onam  partem  ex  Ditmaro  suppleri  posse, 
et,  ubi  is  iiuit,  ex  variis  historicis,  ctsi  niinoris 
ponderis,  spicilegium  instituendum  esse,  messe 
amissa.  »  Recte  id  quidem  ab  eruditissimo  viro  sug- 
geritur,  at  non  ffique  pronum  vel  ex  Ditmaro  ipso 
centonem  adornare,  quem  ad  exactos  chronologiffi 
calculos  revoces,  ut  pote  in  quibns  et  manuscripta 
et  edita  ejus  operis   exemplaria    nonnunquam   ma« 

C  nifeste  aberrant.  Ex  variis  autem  aliis  historicis 
spicilegium  insiiiuere  magis  eiiam  arduum  erit, 
cum  S.  Henrici  res  gesias  vix  ipsi  delibent.  contenti 
generalioribus  terminis,  et  confusa  pleromque  re- 
rum  et  temporom  congerie,  unde  non  facile  quis 
feliciter  emerserit.  Consultat  lector  eroditus  proxi- 
morum  sfficulorum  scriptores  Oitonem  Frisingen- 
sem,  Hermaunum  contractum,  Lambprtnm  Schaf- 
nabnrgensem,  Abbatem  Urspergenseni,  Mariannm 
Scotum  et  quosvis  alios,  fallor  ni  id  experiatnr  qnod 
nobis  evenit,  nempe  distractas  illas  lacinias  difficii- 
lime  ad  rectam  S.  Henrici  historiam  exigendas; 
quibus  nihil  sobsidii  affereut  Vincentios  aut  alii; 
neque  Vitus  ille  Arnpekhius  in  Cbronico  Bajoario- 
rum,  quem  novissimo  Anecdotorum  suorum  The- 
sauro  inseroit  vir  eruditissimus  Bernardus  Pezius. 
tom.  III,  part.  3,  a  col.f57,  dum  in  ipso  principio, 
cap.  12,  ad  an.  i0i4,  revocat  quffi  toto  citios  decen- 
nio  contigisse  necesse  est,  ut  cffitera  taceam  in  qni- 
bos  verbosius  iudit  quam  verius. 

61.  Quocamqoe  te  verteris,  paria  et  obscuriora 
oifendes,  qu»  Adelboldi  desiderium  magis  magisqoe 
accendunt.  Nequevero  instituti  nostri  est  ejnsmodi 
historias  contexere,  qui  monumenta,  oti  ad  nos 
pervenerunt,  excutere  soliti  sumus,  eaque  integra 
reddere,  debitaluce  illustrata.  Hnnc  legiiur  in  finem 
satis  nobis  hic  erit  ex  laudato  Ditmaro,  Chronico 
Saxonico,  et  Hildesemensi,  aliisque  scriptoribos, 
temporom  seriem  ad  chronologicos  caiculos,  pro 
more  nostro  ita  redocere,  ut  quibus  ad  scribendom 


D 


43 


S.  HENBICI  IMPERATORIS 


otiuin  et  ardor  accesseriut,  ad  rem  hlstorice  exse-  A 
queDdain  conatus  noster  prseluceat.  Id  precipue 
diflicultatis  iu  Cbronicis  iitis  Germanicis  uccunit, 
quod  uno  sspius,  imo  et  pluribus  annis  ab  invicem 
deQectant,  nt  in  Adelboido,  Ditmaro,  Chronograpbo 
Saxone,  Annalibus  Hiidesemensibus  et  aliis  evi- 
denter  patet.  I)e  ea  re  periculum  facere  plane  ub- 
vium  est,  si  Adelboldum,  Cbrouographum  Saxonem 
et  dictos  Annales  cum  Ditmaro  coutuieris  ;  illi  enim 
priraam  S.  Henrici  in  Italiam  expeditionem  disertis 
terminisanno  1004  innectunt,  quam  Ditmarus,  non 
minus  expressis  verbis  anno  sequenti  i005,  cum 
plerisque  aliis  scriptoribus,  quos  moderni  passim 
cum  Baronio  sequuntur,  consignat,  in  qua  tameu 
parte  Ditmarum  omnino  deserendum  existimamus, 
quemadmodum  infra  paulo  fusius  et  clarius  demon- 
strabitur. 

62.  Ut  autem  intelligas  quam  imperfectua  bodie- 
dnm  maneat  Ditniarus,  eliam  prout  a  Leibnitio  non 
ita  pridem  editus  est,  ct  Ditmari  restituti  appeila- 
tione  ad  splendorem  donatus,  ex  iis  patet  quse 
noster  Janningus  paucis  indicavit  tomo  VI  Junii 
pag.  38,  qoibus  baud  pauca  alia  similia  observata 
annotataque  reliquit;  quee  omnia  tametsi  ab  editore 
Leibnitio  emendata  fuissent,  neque  sic  tamen  facilis 
paterct  aditus  ut  ex  Ditmaro  continuaretur  recta 
S.  Ilenrici  historia,  ni  i  quis  prius  in  eo  sedulam 
operam  ponat,  ad  Chronicon  istud  in  capita  sua, 
paragraphos  et  numeros  dividendum,  eamque  ope- 
rosiori  diligeutia  lucem  affundendam,  quo  singulo-  C 
rem  amorum  periodi  inter  se  recte  et  apposite  di- 
stinguantur;  sicque  a  muUis  confosionibus,  et  hinc 
inde  erroribus  opus,cffitera£estismatissimum,8tudiose 
vindicetur.  Id  mibi  quidem  post  longum  operis  exa- 
nien  ita  necesitarium  visum  est,  ut,  nisi  innumeris 
aliis  distraherir,  ab  ea  provincia  suscipienda  mi- 
nime  abhorrerem.  Coufido,  aliis  plus  otii  fore  ut 
rempublicam  litlerariam  tam  digno  munere  exor- 
nent,  vocarique  adeo  jure  possit  egregium  Chro- 
nicon  c  Ditmarus  restitutus  et  illustratus. »  Sed  liaec 
obiier  dicta  sunto ;  supersunt  difticultates  in  Ano- 
nymo  expianandee,  quarum  nonnullas  jam  supra 
attigi,  nempe  circa  Sancti  genus,  nomen^  agnomen, 
letatero,  anuum  et  diem  obiius :  paucas  hic  alias  ^. 
expediam,  reiiquas  ad  Mqaentes  paragraphos  re- 
missurus. 

63.  Jam  insinuavi  nonsemel,  multa  in  eoAnonjmi 
monachi  operc  it^periri,  quse  rectins  bistorica  ordi- 
nata,  et  seclusis  parergis  accuratius  digesta  cuperem, 
Ne  singula,  quae  sparsim  satis  indicata  sunt  et  porro 
iAdicabuntur,  hic  ordine  prosequar,  non  placet  clau- 
dicationis  causa  tam  longe  petita,  de  qua  saperius 
dispntavimus  :  neque  aatis  verosimilia  sunt  quse  de 
visione  dsemonum  et  calicis  ansa  memorantur,  pio 
ferme  somnio,  qoam  sinceros  veritati  propinquiora, 
ut  Bambergenses  ipsi  hodie  non  diflltebuntur,  quid- 
quid  in  laudato  sanctissimorum  coujugum  monu- 
menta  expressa  retulerimus.  De  Nonnosio  item 
obiter  dictum  est :  quid  ipse  singulare  ad  Sancti 


gloriam  contulerit,  proprius   explorare   non 
defectu  ipsius  operis,  quod  sollicite  custodiri 
ligo  :  at,  cum  vixerit  sseculo  xvi,  mortuus,  ut  a 
scriptnm  est  mense  Februario  anni  1529,  faci 
iigitur   quam   iu  sua  de  sanctis  Henrico  et 
gunde  Germanica  hisloria,  anno,     ut    aiunt, 
edita,fidem  promereri  possit,  in  iis   prffisertim 
Anonjmo  nostro  superaddenda  putaverit.   Alio 
novimus  qui  de  S.  Henrici  vita  et  gestis  ex  pi 
tractaverint;  neque   variorum  fragmenta  aut 
congerere  lubet,   ne  importunis  eorumdem 
repetitionibus  ta^dium  lectori  potius  quam   vo 
tem  afferamos,  ad  paulo  utiliora  festinantes. 
§   VII.    Vita  S.    Henrici  Dilingas  vulgata  mdc 

64.  QnsB  hicdisputatasunthactenus  etporro 
tantur  toto  hoc  de  gestis  S.  Henrici  previo,  u 
camus,  commentario,  jam  dudum  prselo  parata 
quando  in  notitiam  venit  Vita  anonyma  sancti 
ratoris,  DiiingSB  aliquo  Societatis  nostrse  sae 
typis  edita,  an.  f648,  formis  academicis.  Ei 
tempestive  nanciscerer,  nullum  non  lapidem 
scriptis  in  Germaniam  ad  amicos  litteris,  qui 
effectum  est  ut,  favente  semper  R.  P.  Nicolao 
coUegii  nostri  Bambergensis  Rectore,  seepe  m 
merito  ob  navatam  sedulam  et  constantem  o 
laudando,  exemplar  oblinuerim,  de  cujus  a 
pauca  primum  subjiciam,  tum  de  ejns  institu 
tiusque  opusculi  pretio;  demum  ea  percurram 
ad  illustranda  Sancti  gesta  hinc  inde  observatu 
existimavero,  ibi  praesertim  ubi  eadem  tractata 
qnse  ab  Adeiboldo  vel  Anonymo  nostro,  quos 
strandos  suscepimus,  commemorantur.  Ut  ide< 
ris  sub  ipsum  principium  pateat,  en  ejus  titi 
«  S.  Henricus  Imperator  Augustus,  Bavaria 
XXXI,  religionis,  prudentise,  fortitudinis,  castin 
clementiaealiisque  heroicis  exemplis  prsclaru 
mirationi  et  imitationi  recens  propositus  a  qi 
Soeictatis  Jesu  sacerdote,  Diiings,  formis  ac^ 
cis,  anno  mdcxlviii.  » 

65.  Anoymum  scriptorem  appellant  Bamb 
ses   et   alii   passim,   nempe  quod  nomen  in 
expressum  non  sit;  nam  digito  eum  commoi 
tam  facile  est  ut,  vix  lectis  duabus  paginis,    mc 
prehenderim  lucubrationem  esse  nostri   Blelc 
Incliofer,  origine  Viennensis,   in   Societatem 
admissi  an.  1607,  a  a  multipiici  doctrina  •  in  i 
tlieca  scriptorum  commendati;  viri,  ut  aliund 
tum  est,  paulo  acrioris  ingenii,  mulli  laboris  ac 
ptionis,  at  styli,  ex  nimia  concisione,  et  acuic 
ssepiuscnle  periodis  nimium  involuti,  adeoque  < 
rioris,  ut  saltem  in  eo,  quo  de  agimus,  opere 
fronte  satis  perspicoum  est.  Ab    ipso  autem 
prffidictam  compositam  fuisse,    omnino    liqn 
frequentibussuimet  citationibus,  prffisertim  Ann 
ccclesiasticomm  Hnngariffi,  a  nobis  alibi  citat 
quorum  volumen  primum  et  nnicum  edidit    I 
1644,  quo  eodem   anno,   ad  reiationem    ami< 
Leonis  Allatii,   facultatem  obtinuit  ab  Adm. 
Hyacintho  Serrono,   sociii   Reverendissimi  Mi 


ACTA. 


46 


A.  S.  Heorici  Vitam  edendi ;  quod  cur  Romffi 

non  fnerit,  divinare  nun  lubet:  pluribus  vero 
"6  ad  rem  quam  proe  nianibus  habemus,  operse 
D  non  esse,  faciie  quivis  intelligit. 
Neque  id  cxplorare  licuit,  miseritne  ipse  in 
liam  ms.  aotographum,  suppressosuouomine, 
odum  au  aliuude  editores  acceperint,  noUa- 
iQ  casn  seu  studio,  facta  scriptoris  mentione, 
ini  ipse  nomineculiegii  Dilingani  Illustrissimo 
srendissimo  Melchiori  Ottoni,  imperialis  eccle- 
mbergensis  episcopo  S.  R.  I.  principi,  cui  vere 
\  inscribitur.  Utcumque  id  acciderit,  eodem 
no  1648,  Mediolani  vivere  auctor  desiit  die 
leptembris.  Id  miror,  intertot  alia  ejus  opera, 
il  snb  alienis  nominibus  prodiere,  vel,  ab  eo 
Mrata  dicuntur,  hoc  de  S.  Henrico  in  Riblio- 
lostra  prsetermissum  esse  :  an  quod  id  igno- 
t  Allegambe  et  Sothuellus  an  qood  oppellam 
lon  fecerint,  aliis  disquirendum  rclinquo. 
m  io  toto  eo  opusculo  nihil  reperi  prorsus, 
le  a  jam  expensis,  dicussis,  et  qua  potuit  ve- 
tndine  detinitis  tantillum  recedere  compelle- 
isentire  in  aliquibus  haiid  difliteor,    ast  ejus 

nihil  tribuendum  censoi,  nisi  quousque  an- 
im  scriptorum  auctoritate  nituntur.  Cum  igi- 
iis  solis  nostra  deprompserimus,  non  video 
jns  placita  ad  dirimendas  hinc  controver- 
ig^opere  conducaut.  £x  opusculi  totius  in- 

quid  Inchoferus  voluerit,  pronum  erit  per- 

i  prae  oculis  habuisse  videtur,  non  ut  histori- 
chronologicum  vitse  et  gestorum  contextum 
leret,  sed  meram  Legendam,  cujusmodi  multas 
ois  hisce  svculis  adornatas  videmus,  quas  non 
me  dixeris  ad  sauctitatem  Christianam  parce- 
qoibus  nempe  virginum  exempla  virginibos, 
atorum  conjugatis  viduarum  viduis,  atque  ita 
>mm  ordinum  hominibus  apposita  incitamenta 
Dtnr;  id,  inquam,  prae  oculis  habuisse  vide- 
principibus  Cathoiicis  in  tam  illustri  speculo 
rani  virtotum  urgentes  stimulos  floridiori  pe- 
depingeret,  id  quod  satis  diserte  in  ip.so  suo 
Bxprimit,  dum  S.  Henricum,  ut  c  religioni?, 
iti«,  fortitodinis,  castimonise,  ckmentifie. 
e  heroicis  exemplis  preeclarum,  admirationi 
ationi  proponit.  •  Deceetero  Anonymum  in  eo 
inperavil  Inchofer,  quod  Sancti  gesta  in  ali- 
saltem  ordinem  digesserit,  quse  ab  altero 
eonfusa  sunt.  Praeterea  vero  ad  exactiorem 
expenderit,  qutie  ille  nonnonquam  nimis  cre- 
t  popularibus  tradllionibus  non  satis  apte  di- 
,  quemadmodum  a  nobis  non  in  uno  loco  ob- 
im  invenies.  Id  ab  Inchofer  desidero,  quod, 
icriptores  nonnullos  citari  solitus  sit,  mulla 
asserat  quse,  an  satis  certa  iide  nitantur,  non 
ito  dubites.  Ex  operis  totius  in  capita  sua  di- 
ly  nostrisque  ad  ea,  ubi  opus  erit,  annotatio- 
clariorem  ejos  ideam  faxo  concipias. 
)e  Utolo,  dedicatione  et  approbatione  Romana 


A  jam  satis  diximus;  adjiciuntur  et  aiice  facultates, 
nempe  Adm.  R.  P.  N.  Mutii  Vitellescii  Prspositi  Ge- 
neralis,  data  RomeBxn  Septembris  an  1644,  tum  R. 
P.  Laurentii  Keppler  superioris  Germaniee  Provin- 
cialis,  data  Monachi  xviii  Februarii  i648.  En  modo 
capitum  ordinem.  Primo  itaque  exponitur  «  S  Hen- 
rici  patria,ortus  et  educatio. »  Hsec  adnos  nonspectat; 
de  aliis  dictum  est  satis.  Siogulare  notat  Inchofer, 
quod  natus  sit  Sanctus  an.  chlxxii,  die  vi  Maii, 
«  feria  secunda.  »  Satis  minutatim,  et  satis  exacte; 
etenim  anno  972«  corrente  littera  Dominicali  F,  sexta 
dies  Maii  incidit  in  «  feriam  secundam.  »  Verum  de 
scrupulis  istis  nobis  litigandum  non  est :  eo  vei  alio 
die  natusfuerit,  ad  intentum  nostrum  parum  refert, 

^  qui  Anonymo  illustrando  maxime  insistimos,  in  quo 
atque  in  Adelboldo  Legenda  Henriciana  non  a  vitse 
sed  a  regpii  primordiis  sumit  exordium;  unde  nec 
ad  nos  pertinent  sequentia  capita,  quorum  titulos  hic 
exponere  satis  fuerit.  «  Cap.  ii.  Henricus,  a  patre 
regimini  admotus,  mira  prudentia  et  pietate  rem  ad- 
ministrat.  Cap.  iii.  Henricus,  ex  (voto  parentum  se 
conjngio  astringens,  virginitatem  servat.  »  De  hac 
suo  loco  abunde.  «  Cap.  iv.  Sancti  Wolfgangi  et 
deinde  Henrici  senioris  obitus,  juniorisquc  successio, 
et  pacis  studium.  » 

69.  Capitis  quinti  partes  binas  facit,  alteram  quod 
«  Henricus  a  S.  Benedicto  reprehensus  sit,  »  de  qua 
re  Anonymus  nusquam  meminit;  neque  hic  noster 
auctorem   citat,     unde     acceperit,    quasi    nota    sit 

C  historia  in  Leonis  Ostiensis  Chronico,  lib.  ii,  cap. 
45.  In  altera  disscntit  Inchofer  ab  Anonymoy 
qui  celebre  sancti  Wolfgangi  vaticinium  «  post  sex 
S.  Henrico  >  jam  regi  intimatum  scribit,  atque  adeo 
diserte  applicat  Romanse  Imperatorem  coronationi, 
ut  proinde  rem  accidisse  oporleat  anno  circiter  i007 
vel  i003,  uti  eliam  suo  loco  diximus,  haud  obscure 
indicautes  non  multum  placere  oraculum  Anonymi 
modo  expositum.Censetigitur,etlongerectius,  Incho- 
fer,  «  S.  Henrico  in  Italiam  itnro  cum  Ottone,  anno 
CMXCvi  regnum  mirabiliter  a  S.  Wolfgango  prsedi- 
ctum.  »  Audiamus  ejus  verba  pag.  22  :  «  Qui  id,  in- 
quit,  post  adeptum  regnum  ad  imperium  referunt, 
non  considerant,  nihil  opus   fuisse  conjectare;  quid 

|x  enim  prseter  spem  magni,  coronato  jam  Regi  et  Cm- 
sari,  tam  involute  imperitum  protendere?  Ipse  diem 
sumpsisset  qui  inauguraret :  sed  enim  nulla  propin- 
qua  spe,  rege  Ottoneadhuc  vita,  etate  et  fortuna  flo- 
rente,  et  qui  propediem  in  urbe  Imperator  dicendus 
erat,  regnum  Henrico  prcedicere,  nisi  ejus  nutu,  qui 
tempora  in  manibos  describit.  Wolfgangos  non  po- 
tuit.  » 

70.  Onse  capite  vi  memorat  de  E!ectoram  deter- 
minatis  sulfragiis  a  Gregorio  PP.  V  et  Ottonelll  certa 
lege  circoniscriptis,  saltem  in  S.  Henrici  electione 
adhibitis,  fatemur  nos  pro  eo  tempore  admittere 
non  posse,  ut  contra  Hofmannum  aliosque  satis  ex- 
plicuimos,  ostendentes  Sanctum  hsereditario  succes- 
sionis  jure  imperii  culmen  consecutom.  De  septem- 
yiromm  eleclorum  origine  mentem  soam  nostramque 


47 


S.  flEMUCI  IMPERATORIS 


«xposnit  Hensclienius  in  Commentario  ad  S.  Ueri- 
bertum,  xvi  Martii,  niim.  7.  Capitavu  et  viii  ad  iios 
etiam  nou  spectaut;  quihus,  utilerum  dicamus,  soli 
Adelbo]dus  et  Auonynius  illustrandi  sunt;  abillo  au- 
lem  accurate  describunlur  qufficumque  babet  Incbo- 
fer  capp.  9,  il,  i2  et  i3,  ut  iis  bic  enumeran- 
dis  supersedcamus.  Est  et  pars  cap.  i4-  ex  Adelboldo 
desumpta,  cui  adjuugit  «  ecclesiarum  in  Germania 
reformationem,  »  item  •  Polonicum  et  Flandricum 
beilum,  »  qu(e  nos  temporibus  suis  ex  Ditmaro  et 
aliis  inneclere  conati  sumus.  Cap.  15  mon&steria  et 
templa  fundata  vel  ornata,  ac  Bambergensem  civita- 
tem  in  episcopalum  evectam  prosequitur;  et  de  bac 
quidem  ereclionc  satis  apposite  disputat :  neque  ne- 
gaverim  parllienonibus  Neoburgensi,  et  Nunburgensi 
apud  Salisburgum  multa  a  Sanclo  collata,  quamvis 
bic  a  temporuni  serie  scriptor  exorbilnt  :  veruni 
quod,  pag.  C5,  anccdotum  miraculum  tradit  de  S. 
Erendrudis  cinere  annulo  concluso  et  collo  suspenso, 
ut  ut  negandum  non  censeam,  mirari  cerle  liceat 
nibil  buic  rei  afiine  occurrere  in  ipsis  Sanctse  Actis, 
tomo  V  Junii  illustratis,  a  pag.  580;  cerle  lidem  li- 
berarc  debuit  Incbofer  prcestito,  assertse  rei  va- 
dimonio. 

8i.  Nou  magis  ad  temporum  rationem  attendit, 
dum  capiti  16  bunc  titulum  pra*lixit :  «  Henricus 
Cunigundem  reginam  adulterii  insimclans,  innocen- 
tisR  miraculo  corrigitur.  »  Res  ipsa  ab  inimicorum  ob- 
loquiis  satis  yindicata  est;  at  quo  potissimnm  temporo 
contigerit,  fateor  me  necdum  certo  deprebendre  )k>- 
tuisse.  In  ejusdem  iide  relinquo  quidquid  cap.  27 
de  Guntbero  ejusque  cum  S.  Henrico  gestis  collegit. 
Multa  connectuntur  cap.  28,  qua;  a  nobis  paulo 
ordinatius  distincla  sunt.  Minus  etiam  placet  caput 
i9,  ubi  Benedictum  Vlil  iu  Germaniam  deducit,  ut 
Henricum  adversus  seditiosos  invitet,  et  nescio  quod 
exorlum  scbisma  componat,  dc  quibus  quid  sentia- 
mus  babct  %  12,  num.  128.  Capite  20  agitur  dc 
prensato  monacbatu  Cluniaci  et  Yirduni,  qu»  ot  ab 
Henrici  sanctitate  aiiena  non  sint,  nobis  sufliciunt  ea 
quse  ab  Alberico  narrata  retulinius.  Cap.  21,  [inter 
alia  mentem  suam  aperit  Incbofer  circa  «  prodigio- 
sani  victoriam  S.  Henrici  auspiciis  a  quibusdam  at- 
tributam, »  unde  non  parum  elucidari  possunt  qu® 
nos  suo  loco  conjeciavimos  occasione  famosee  istius 
pugnse  ab  Anonymo  commemoratse  cap.  4  quam, 
studiose  a  Ditmaro  preeteritam,  uecdum  nobis  sua- 
deripatimur.  Ex  cap.  22  notanda  prsecipue  Poppo- 
uis  abbatis  Stabuleusis  monitio,  qua  S.  Ilenricum  a 
spectandis  bistrionicis  et  gladiatoris  ludis  averterit, 
dum  iis  Neomagi  curiosius  spectandis  attenderet.  Et 
boc  et  id  genus  facta  alia  scriptorom  auctoritate  cor- 
roborari  merebantur. 

72.  Sequitur,  cap.  xxui,  adveutus  Benedicti  VIII  in 
Germaniam,  qui  tanto  majori  scriptorum  veterum 
iide  nititur,  quanto  debiliori  subsistit  incerta  ejus- 
dem  Papse  prior  in  imperiom  poregrinatio,  dicam  an 
fuga  siipplex  ad  S.  Henrici  auxilium.  Cap.  24  ex- 
plicatur  reconciliatio  cum  S.  Heriberto  Coloniensi, 


A  ejusque  (cap.  25)  prsedictio  de  obitu  S.  H< 
aliaque  ad  ipsos  spectautia,  quseiu  S.  Meinwerc 
fusins  commemorantur,  non  item  vaticiniun 
quod  retuiit  Rupertus  Tuitiensis  in  Hcribert: 
cap.  8,  num.  3i,  ad  xiv  Martii,  pag.  488,  bis  \ 
<i  Noverls  cnim  quia,  post  obitum  meum,  triu 
peraget  annorum  curriculum  :  »  atque  vixit  S. 
ricus  usqoe  ad  xiii  Julii  anni  1024-,  obiit  S.  Uc 
tus  XVI  Martii  1021  :  nodum  vidit  Incbofer;  qu 
solvat,  cogitur  S.  Heriberti  obitum,  contra  h 
cam  veritatem  reducere  ad  annum  i022;  in  qo 
plane  falJi  credimus  :  utrum  vero  vaticinium 
istic  expressum  sit,  non  est  nostrum  dirimere; 
oerte  ab  Actis  quse  bic  illustramus.  Capp 
27,  28  et  29,  multus  est  in  commemorand 
junctis  ultimi  belli  Italici,  quse  non  magis 
pertinent,  aut  certe  in  serie  nostra  cbronc 
abonde  relatasunt;  uti  et  congressus  com  R 
rege  Franciae,  quem  describit  cap.  30.  De 
vero  (cap.  31)  intcr  SS.  Henricum  et  Meinwc 
videndain  bujusActis  assignata  alibicapita. 

73.  Subjungitur  piissimus  sancti  Imperatori 
tus,  cap.  32  ;  at  mire  res  et  verba  torquet  Ine 
ut  in  deflniendis  diversis  vits»  Henricianse  pc 
calculos  subducat  aberrans  in  plerisque.  Deroo 
verba  :  «  Vixit  ante  regnom  annis  triginta; 
duodecim  et  menses  quinque;  imperio  decem 
demque  dies  super  menses  quatuor;  Deo  etsi 
nos,  si  tres  cum  diebus  viginti   menses  demai 

C  supra  quinquaginta:  mortuus  announdecimi  : 
vigesimo  quarto,  feria  secunda.  »  Primo  et  i 
calculo  lubens  assentior  :  cetera  vere  et  cla 
pressisset,  dicendo,  «  vixisse  »  sanctum  «  regno 
Junii  i002  usque  ad  xiv  Februarii  i0i4,  qooinl 
lo  Uuxere  anni  non  plus  undecim,  menses  octo 
tidem  dies.  «  Imperio  »  seu  Imperatoris  titulo  g 
est  a  XIV  Februarii  i014  usque  ad  xni  Julii 
unde  exsurgunt  anni  omnino  decem,  menses  qui 
minus  unico  die  :  ad  tres  autem  supra  quinqw 
vitse  annos,  cur  solum,  «  menses  tres  cum  < 
viginti  »  nobis  demi  velit  Incbofer,  prorsus  n< 
pio;  memiuerit  nativitatis  epocbam  a  se  so] 
iixam  esse  anno   972  « die  vi  Maii  feria  secni 

.  inde  digitos  consulendo  numerandoque,  in' 
completissimos  vitse  annos  duos  supra  quinqai 
excurrentesqoe  menses  duos  cum  diebus  septe 
ferme  menses  decem  demendi  sint.  Sed  de  hh 
dictum  superius  §  2. 

74.  Supersunt  capita  quinque,  nempe  33 
nisi  vebementer  fallor,  fabulis  accenset  Inc 
«  occursum  dsemoniom  ad  exsequias, »  sive  ad  < 
mam  apud  Sancti  morientis  luctam,  «  et  accasali 
apud  tribunal  Dei ;  »  quibus  adde  prseponderati 
calicis  S.  Laurentii,  et  similia,  quse  in  loco  dixi 
pio  boni  ac  simplicis  eremitffi  somnio  quam  vc 
bistoricse  magis  affiuia,  nec  ulla  vetustiori  au 
tate  suifiilta;  quseque  fortasse,  poetica  libert 
pictoribos  sive  sculptoribus  sjmbolice  adum 
qualium  nimif  quam  obvia  sunt,  veram  subindc 


i9 


ACTA. 


»eculoniin  isturum  captu,  ioduerint  hidtoriee  facirru 
diguamquifi  in  ipso  saoctorum  Henrici  et  Cunegiiodis 
mausoliBo  repreeseotaretur.  ^iao.  34,  recitaotur 
«I  publica  i>  nunouUa  «  pietatis  et  religiouis  moou- 
ueuta  posita,  aliaque  piu  opera  ab  Henrico  gesta  ;  » 
qu«  omnia.  uti  c  et  illustria  miracula  post  mortem  • 
d  Sanctoc  patrata,  »  ejuidem  factas  -  apparitiooes,  » 
canonizationb  diploma  ab  Eugeuio  PF.  HI.  conce^- 
aum,  caeteraqoe  trtbos  oliimis  capitibus  coliecta. 
panlo  oberius  a  nobis  propriis  suis  locis  reiatii  et 
explicaU  suot.  Atque  haec  de  Inchcferi  opere  dicta 
sulMciant,  nos  exorsum  dedoctumque  pridcm  Com- 
meotaril  nostritilom  sequentibus  paragraphis  ordine 
exhibebimus,  ubi  ea  praeiuiserimos  qua:  ad  pra*cipuam 
Saocti  ianreolam  vindicandam  puulo  accoratius 
examinari  et  nervosios  coolirmari  merentur. 

S  Vni.  S.  Henrici  cum  sancta  virgine  Cwiegmde,  ser- 

mta  in  conjugio  castimonia. 

75.  Quamquam  snperius  dixerim  multaesse  qu8B  in 

Anonymo  «  Vitse  S.  Henrici   •  scr/ptore  non  omnioo 

idmittenda  censeam.illud  certe  suggillari  non  patior, 

quod  habet  cap.  2i  et  27,    oode   priecipua  sanctissi- 

mis  conjogibns  c  Henrico  et  Conegoudi,  »  eaque  con- 

itantissima  foit  a  tot  saeculis  gloria,  quod  intemera- 

tam  iliibatamque  virgioitatem  tumoiis  ambo  et  cwlo 

iotolerint.  Priscas  nflenias  et  veteres  heterodoxorum 

satjras  adversus  contioeotiae  miraculum  sparsas  hic 

aec  appeilandas  nec  refutaodas  suscipio ;  non  calum- 

oiis  aut  dicteriis  sed  argomentis  certandum  est,  re- 

centiores  aggredior.  Eam  historiae  parteni  immerito 

vellicavit  Leibnitios,  Introdoctiouis  suai   ad  Scriptu- 

res  Brunswicenses  §  30,  his  verbis  :   c   Magnum  vi- 

rum  fois.*>e  (S.  Heoricum)   et  probum,   dubitare  uos 

gesta  non  sinunt,  virginitatem  voiuntariam  in  matri- 

mouio  cum  Cunegunde  conjuge   coloisse  posteriores 

tradidenint,  costanei  nec  minimum  hujos  opinionis 

restigiom  exhibent,  ut  adeo  magoopere  ei  iidi  non 

possit.  «  Laodat  Leibnitiom  Struvius  eiqoe  subscri- 

bit,  pag.  388 ;  utromque  convenio.  Et  quidem  maui- 

feste  liquet  rem  illam  satis   perfuoctorie  a  Leibuitio 

delibatam,   ut(qui  S.  Henrici  caoouizatiooem  perpe- 

ram  triboit  Innocentio  III,  ut  forte   ea  ratione  pou- 

tificium  de  servata  virginitate   testimoniom  ad  sie- 

colom   XIII   removeat,  yerum  jam    sopra  ostensum 

est,  totis  fere  sexaginta  annis  citios,  nimirum  aono 

il45ccBlitom  honores  consecotum  sanctom  Impera- 

torem. 

76.  At  «  eoetanei  nec  minimom  hojus  opioionis 
vestigiom  exhibent.  »  Qosro,  qoos  co«etaoeos  hic 
ippellare  possit  Leibuitius  ?  Adelboldom  forte  ?  Ast 
istios  operissolom  fragmeotom  soperest.  Ditmarum? 
Seivit  Tir  eruditissimus  totis  sex  annis  Henrico  pre- 
morUium  esse,  neque  adeo  rem,  quoad  Sanctus 
vixit,  ignoratam,  in  ejos  ootitiam  pervenire  potoisse, 
qoam  sob  extremom  vitse  articulum  primum  patefe- 
cit.  Alios  costaneos  scriptores  non  facile  quis  pro- 
duxerit.  Siad  proxioie  sequentes  chronographos  Ot- 
tonem,  Hermannum,  aliosqoe  alibi  nominatos  pro- 
vocet,  facit  Sanclo   injuriam,    qood  iis   arbitris   res 


A  Henricianas  detinitas  velit,  quas  illi  vix  primis,  ut 
est  in  proverbio,  labris  degustarunt.  At  enim  de  ea 
re  tacet  Chrouographus  Saxo,  tacent  Aunales  Hiide- 
semeuses.  Lltique  :  sed  scriptorum  istorum  aliorum* 
que  steculi  xii  silentio  opponitur  positiva  assertio 
ejusdem  tieculi  scripturis,  ucmpe  Gotfridi  Viterbien- 
sis,  apud  Pistorium,  tomo  II,  col.  48'»,  cujus  versos 
ad  calcem  tractatus  hojus  iovenies.  Opponitur  positi- 
vissima  ejusdem  temporis  declaratio  Pontificia,  in 
relata  noper  cauonizationis  bulla  expressis  terminis 
testata,  «  in  toro  etiam  legitimo  posituui  S.  Henri- 
cum  integritatem  castimoniie  usque  ad  finem  vitu: 
conservasse  :  »  quod  certe  minime  declarasset  Pon- 
tifex,  nisi   id  a   Bambergensibus  legitime   probatom 

n  accepisset.  Nihii  igitor  obesse  potest  chronographi 
istios  et  decem  id  genos  aliorom  silentium,  dum 
istud  vetustiori  et  probatiori  assertione  eliditur. 

77.  Si  Pontificio  diplomati  minus  fidat  Leibnitius, 
habeo,  quod  recusare  non  possit,  Leonis  Marsicani, 
alias  Cardinalis  episcopi  Ostiensis,  in  Chronico  Ca- 
sinensi  disertum  testimonium,  citato  diplomate  mul- 
to  antiquios,  imo  saucti  ipsius  Henrici  «etati  proxi- 
mum,  ut  pote  scriptoris  sfleculi  xi,  qui,  teste  Angelo 
de  Nuce,  novissimo  Chronici  editore,  «  rem  orsus  a 
condito  mooasterio,  eam  adosque  illud  tempus 
perduxit,  quo  dedicatum  inanguratumqiie  ab  Alexau- 
dro  fl  templum  fuit  :  •  id  quod  anno  1071  accidisse 
narrant  ;  ut  plaue  perspicias  quam  parum  a  San- 
cto  abfuerit  is,  cujusloquentem  auctoritatem  omnium 

C  istius  ac  sequenti  sfficuii  scriptorum  silentio  longe 
potiorem  exisiimauus.  Audi  Leonis  verba,  lib.  ii, 
cap  4().  :  «  Super  casteras  aulem  bonitates  seu  vir- 
tutes  quas  idem  imperator  habiiisse  narratur  a  Deo. 
fertur  vixisse  castissimus,  ut,  ad  mortis  articulum 
veniens,  coram  prteseutibus  episcopis  atqoe  abbati- 
bus  Conibunds  [Cunegundte]  coojugis  soce  propin- 
quis,  eaque  illis  tradita,  fertur  (dixisse  feratur  :  \ 
Hecipitequam  mihi  tradidistis  virginem  vestram.  » 
Laodat  ipse  Leibnitius  auctorem  Vitte  sancti  Mein- 
werci.  o  Vita  Meinwerci,  iiiqiiit,  etsi  sseculo  demum 
seqnente  (adeoque  xu)  scripta,  multa  tamen  haliet 
utilia  ad  res  Episcopo  coutemporaneas,  Csesarom- 
que  et  priocipum  acta  cognoscenda,   cum  nec  syno- 

^  dos  prietereat  aliasque  res  ecclesiarum.  » 

78.  Si  in  iis  omnibus  fidem  meretur  scriptor  dili- 
gentissimos,  qoce  ad  «  C«esarum  et  priocipom  acta 
cogooscenda  •  pertinent,  non  opinor  ea  parte  reji- 
ciendum,  quod  de  castissimo  sanctorom  Henrici  et 
Cunegundis  conjogio  dis.«ertissimis  verbis  testimo- 
nium  dicat,  rebos  istis  omnibus,  a  se  narratis,  aeque 
propinquus.  En  igitor  clarissimum  opinionis  a  Leib- 
nitio  repudiatae  non  <  ^estigium  »  solum,  sed  novum 
testimonium  fideliter  c  exhibitiim.  •  Sic  loqoitor  in 
Dostra  editione,  cap.  2,  num.  9,  apiid  ipsum  Lelbni- 
tium  num.  12,  pag.  521  :  •  Eodem  anno  (nempe  mii) 
novo  rege  nativitatem  Laurentii  in  civitate  Pather- 
bronoensi  celebrante,  domna  Chonigunda,  ipsius,  ot 
putabatur  o.Tor,  re  aiitem  vera  castitatis  aemulatione 
soror,  a  praedicto  Willigiso    Magontiensi   archiepi- 


51 


S.  UENUICI  IMPERATOIUS 


scopo,  iDibi  regisB  consecrationis   domiDiam  adinve-  A  bonum  et  simplicem,    omnia  conjugis  ambitiosi 


nit.  »  Ciarissima  beec,  nisi  vebemenler  faliar,  et  per- 
emptoria  sunt,  non  a  «  posterioribus  tradita,  b  ut 
aiebat  Leibnitius,  sed  ab  sequalibus  et  subeequalibus 
«  exbibita  »  argumenta,  quibus  nec  bilum  officere 
posset  coaetaneorum  (si  qui  furte  alicubi  superessent) 
scriptorum  siientium ;  ut  proinde  frigida  Leibnitii 
locutio,  •  posteriores  tradiderunt,  >»  quasi  indicare 
velit,  postremis  bisce  scecuiis  natam  primum  piam 
istam  credulitatem,  abunde  enervetur  et  convel- 
latur. 

79.  Piuribus  bic  supersedeo,  cum  jam  aliegata 
omnino  sufiiciant  ad  refellenda  quee  leviter,  aut 
mitissime  dicam,  ab  illustri  erudito  viro,  nobisque, 


callidffi  precibus  probrosa  facilitate  concedent 
Sanctam  vero  Cunegundem  Yariis  conviciis  prus 
dit,  et  satis  aperte  adulteram  proponit,  damiu 
quorumdam  ei»i>c(iporum  famiiidritate,  abseni 
expeditionibus  bellicii  marito,  usam,  •  etc. 

81.  Mirare,  obsecro,  «  otia  Gundlingiana,  » 
mera,  jocos  scurriles,  aniies  satyras,  vocemus  n 
et  gerras  Sicuiis  inaniores  ;  quales  cerie  fatebu 
eruditi  omnes,  quibus  bsec  scribimus,  etiam  aca 
lici,  apud  quos  id  genus  cantiunculas  commii 
tione  potius  quam  plausu  digna  existimamus,  a 
ac  novissiinam  altcrius  Lutberani  tbesim  bistorii 
imo  fabellam  ineptissimam,  videlicet ;  «  Conjuf 


dum  viveret,   amico  prolata  sunt,'  melius    eo  loco  n  o   n      -  -  t  ^-  ^/^  j 

*  ^       .    .    u  B  S.  Henrici  Imperatoris  cum  sancta  Cunegunde, 


praetereunda ;  quae  saneomitti  absque  scrupulo  pote- 
rant,   ut  pote    importune  intrusa  ad   osteniandam 
quodammodo  eruditionem,  quandoquidem  in  eo,  de 
quo  ibi  agitur,  opere,  nempe  Adelboldi  episcopi  Ui^ 
trajectensis,  supra  a  nobis  descripto,   nec  verbum  de 
«  virginitate   voluntaria  »  a  S.   Henrico  a  in  matri- 
monio  cnm  Conegunde  conjuge  culta,  »  usqoam  re- 
periatur.  Optandum  sane  esset  ut  sacra  omnis  eccle- 
siastica  bistoria  tam  firmis  fundamentis  consoiidata 
stabiliretur,  ad  odiosorum   criiicorum  obloquia  pras- 
cludenda  et  penitus  exstinguenda.  Jam  a  tanto  tem- 
pore  experti  sunt  eruditi  acatbolici,  in  boc  nostro  de 
Actis  Sanctorum  opere  veritates  historicas  tam  accu- 
rare   discerni  ab   iis  qua:  levi  populari  traditione, 
nimia  subinde  facilitate  admissa  sunt,  ut  nostros  sin-  C 
ceritati  fidere  tuto  possint,  nos  non  temere  admis- 
suros   quee    solidis  historicis  fundamentis    stabilita 
non  sint.   Maneat  igitur  in  sua  possessione  sancta 
mater  Catbolica  Ecclesia,  et   rarum  continentie  vir- 
ginalis  tot  inter  illecebras  exemplum,   seu  potius 
divinse  gratiee  miraculum  qnale  eodem  seculo  exhi- 
buit  in  Anglia  S.  Eduardus,  fidelibus  suis  filiis  exal- 
tare  ac  praedicare  non  dei^inat. 

80.  His  ita  adversus  iilustrissimum  et  ciarissi 
mum,  nobisquc  eestimatissimum  virum  modeste  ac 
sine  ullius  otfensione  discussis,  probatisque ;  ignosci 
mihi  postolo,  si  pari  moderalione  uon  excipiam 
«  otia,  »  rectius  dixeris,  sommia  «    Gundlingiana,  » 


omni  tempore  fnisse  virgineum.  »  Quid  est  delii 
si  hoc  non  est  ?  Ast,  inquit  ille,  documenta  repei 
tur,  ex  quibus  constet,  publicas  preces  indicU 
impetrandam  torc^  Henriciano  foecunditatem. 
tum  postea  ?Quid,  si  id  ultro  admittant  fateanta 
Bambergenses  ?  Cur  id  magis  S.  Henrici,  quan 
tempore  vetitum  ?  An  uspiam  legit  ipse,  castiss 
rum  conjugum  continentiam  vulgo  notam  fi 
quod  sanctusipse  Henricus,  jam  morti  proximi 
primum  patefecit,  uxorem  virginem  propinquis 
toens?  Impostura  alia  aliam  trudit :  eruit  ille  i 
rum  documenta  autbentica,  quibus  demons 
possit,  ex  SS.  Henrico  et  Cunegunda  tiliam  d 
fuisse,  Novum  portenlom,  imo  iepidum  ferci 
non  mihi  sed  «  otioso  Gundlingio,  •  probe  mast 
dum,utid  saltem  ex  contribule  suo  discat,  i 
tentem  non  fuisse  sanclissimum  Imperatorem, 
lem  ipse  procaciter  eflingit. 

82.  Iliustri  isti  in  paucis  servatffi  in  conjngii 
ginitatis  prodigio  affine  est  illud  quod  babet  Ai 
mus  cap.  21  ;  de  S.  Henrici  zelotypia,  probata 
sancta  uxore  per  candentes  vomeres  innoo 
quod  pari  ferme,  ut  superius,  praetenso  argoi 
a  malevolis  arrodi  posset  ex  scriptorum  coni 
rom  silentio.  Verum  enimvero  pridem  istud 
vindicarnnt  laudatus  seepe  Hofmannus  in  Aniu 
Bambergensibus,  col.  52  et  53,   atque  Hensclu 


qiise  germanice  procusa  audio  anno   1706,  quorum-  t\  die  iit  Martii,    in  Commentario  prcevio  ad  S. 


que  compendinm,  ab  amico  acceptum,  non  absque 
stomacho  legere  potui,  lantam  inverecundiam  exe- 
cratus,  miratnsque,  in  ipsa  Saxonia  a  professore 
Saxone,  de  augustissimo  Saxonico  principe,  contra 
apertissimam  fidem  historicam,  constantissimis  tot 
saeculorum  testimoniis  iirmatam,  tam  immodesta 
scommata  vulgi  oculis  iingua  vemacula  exposita 
fuisse,  quffi  vel  ipsis,  saltem  co^datis,  Lutheranis, 
exosa  crediderim,  utpote  putida  figmenta,  noo  nisi 
Vulcano  digna.  Audet  vir,  ut  aodio,  non  illitteratus 
«  otio  »  suo  abuti,  ut  in  ccelestes  Augustos,  calamo 
non  satis  castigato,  calumnias  evomat,  eorumque 
castissimom  coi^ngium,  spurcis  nonnuUis  sarcasmis 
commaculet,  sanctissimum  Imperatorem  describens 
«  nt  bominem  morbidum,  impotentem,  etc.,  virum 


gundis  Acia  §  2,  ad  quos,  ne  actum  agam,  lec 
et  prse  cseteris  Gundlingium,  castissimte  Impe 
cis  ferum  mastygem,  remitto.  Id  unicum  in  ea  '. 
ria  a  morosioribus  desiderari  posset,  quod  cf 
tempns  designari  nequeat,  uti  nec  locus  in  qi 
ea  contigerit.  Hofmannus  trinmphi  palflestram 
gnat  Bambergam  ipsam,  Sancii  ntriusque  del 
annum  vero  1017.  qood  eum  suspicor  ex  moni: 
tis  Bambergensibusalicunde  eruisse.  An  prsefato 
omnia  aptissime  congruant,  ex  deducendo  pn 
vitae  S.  Henrici  chronologio  ordine  colligi  utcu 
poterit ;  nobis  suflicit  rem  ipsam  in  controve 
non  adeo  facile  revocandam,  cnjus  tam  authi 
monumenta,  teste  Hofmanno,  in  hunc  usque 
supersunt,   que  cum   tantopere  impiignari  m 


53 


ACTA. 


54 


deam,  salis  sit  LegeDdee  fidem  in  hac   etiam   parle  A 
Tindicasse. 

83.  Non  ita  acquiescendnm  censui  superiori  capi- 
tali  eoncertationi,  de  intemerata  utriusque  sanctis- 
simi  conjugis  servata  in  matrimonio  continentia; 
quam  cum  speciosis  KcBlerianis  cavillis  aliquousqiie 
impetiy  saltem  suggillari  posse  adverterem,  seu  ve- 
hs  sea  praetensis  iliis  precibus  pro  conjugii  foecun- 
ditale,  tum  vero  recta  aliqua,  si  superis  placet! 
prole  alicnbi  insinuala,  nihil  prfietermittendum  pii- 
tavi  ad  obturanda  non  solum  heterodoxorum  sed 
et  audacionim,  Catholicorom  obloquentium  ora,  nec 
prios  destiti  quam  fontem  omnino  detexissem  ex 
qao  tam  varia,  tam  diversa,  tam  parum  connexa 
profloxisse,  liquido  demum  deprehenderem.  Quem  » 
in  linem  tabularia  omnia,  regesta,  necrologia,  libros 
choralfts  Bambergensis  ecclesiee  excuti  curavi,  ex- 
ploratunis  sicubi  tam  enormi  calumniee  in  aoti- 
qnioribus  scriptis  ansa  prseberetnr.  Atqne  hic  denuo, 
pro  iosigni  suo  in  S.  Henricom  studio,  operam  gna- 
viter  contulit  toties  laudatus  R.  P.  Rector  Nicolaus 
Poltu,  ex  cujus  litteris,  boc  anno  1723  ad  me  datis, 
rem  patentissime  explanatam  faxo  intelligas,  atqne 
l*jce  meridiana  clarius  perspicias,  memm  tig- 
mentum  de  precibus  pro  foecunditate  circumferri; 
t  proiem  >  vero  «regiam  » toncnon  magis  quammodo 
exstitisse  in  rerum  natura.  Rem  ego  omnem,  pruut 
gesta  est,  ipsiusmet  Pottuvii  verbis  nude  et  candide 
proponam. 

M.  Ubi  ex  litteris  meis  objectas  calumnias  per-  G 
cepisset,  in  hsec  ipsa  verba  respondit :  c  Acceptis 
penuUimis  Rev.  V.,  prima  meacora  fuit,  inquirere 
io  orationem  quam  quidem  malevoli  compositam  et 
praescriptam  tingunt,  ipsius  S.  Henrici  jussu,  ad  im- 
plorandam  et  impetrandam  conjugii  sui  fcecnndita- 
tem,  ot  scilicet  hac  ratione  iropugnare  possint  ejus 
et  sanctae  conjogis  perpetnam  castimoniam.  Inveni 
iacastodia  ecclesifie  Imperialis  librum  perantiquum 
atiqae  scriptumy  nt  omnia  signa  ostendunt,  vivente 
adhuc  sancto  imperatore.  Formam  Jibri  exhibet 
charta  aeclusa.  Extima  tegnmenti  pars  anterior  re- 
prcsentat  efligiem  sancti  Petri  Apostoii ;  posterior 
saneti  Pauli;  paginee  sunt  ex  pergameno.  Titulus 
libri  est,  LiBELLUs  Gradualis.  Deinde  ponuntur  ^ 
Gradoalia  incipiendo  ab  Adventu.  Quando  devenitur 
ad  Pascha,  ponuntnr  Litani®  eadem  forma  et  figura 
litlerarum  descripts,  qoam  charta  acciusa  exhibet. 
In  illis  Litaniis  postquam  facta  fuisset  invocatio  pro 
sammo  Pontifice,  Imperatore  Henrico,  Chunigunde 
regina,  fit  etiam  pro  nobilissima  prole  regali.  Sed 
manifestom  est  quod  ex  hac  invocatione  calumnia 
nuUam  habeat  prssidium  :  »  quod  mox  paoio  obe- 
rias,  ad  mala  garrientium  ora  comprimenda  de- 
raonstrabitur.  Pergit  epistola  : 

93.  «  Nullam  aliam  orationem  pro  impetranda 
foecunditate  coujogii  sanctissimi  Imperatons  reperire 
potoi«  etiamsi  secundam  partem  Gradualis,  varia 
Missalia  et  Breviaria,  tempore  S.  Henrici  scripta,  et 
aliqua  post  ipsiu.s  felicem  transitum,   diligenter  una 


cum  Heverendo  D.  costode  perlustraverim ;  neqne 
D.  Eppenaner  in  Monte  S.  Michaelis  quiJqnam  re. 
perire  potuit.  »  En  igitur  refectam  undequaque  uni- 
cam  tot  fictionum  scaturiginem,  nullo  negotio  ex- 
purgandam.  Majori  candore  ac  sinceritate  res  tota 
referri  nequit,  quam  ex  epistolis  famiiiaribus  ultro 
citroque  scriptis,  quarum  verba  exponimus.  Vix 
equidem  induci  possum  ut  ad  ipsius  sancti  Henrici 
astatem  citatum  codicem  pertinere  existimem,  quam- 
vis  facile  admittam  ex  antiquiori  aliquo  descriptum, 
imo  precum  formuias,  praedictis  Litaniis  in  quibus 
rei  cardo  vertitur,  insertas,  Sancto  ipso  longe  ve- 
tustiores  esse  credam,  et  iu  Germanicis  ecclesiis, 
tum  preecedenti,  cum  sequeotibus  s^eculis  usitatasy 
ut  modo  preces  aliee  sunt  ab  universali  Romana  et 
ab  aliis  ecclesiis  recepts.  Rectissiroe  autem  advertit 
Pottuvius  nullum  in  iis  formulis  prsesidium  vulgatsa 
calumni®  superesse.  quantumvis  inde  argutari  vi- 
deantur  Henricianee  castimoniee  impugoatores,  qui- 
bos  hic  ultro  suggerimus,  nullo  dissimulato  apice, 
qiiidquid  vel  remotissimi  spargendis  exornandisque 
calumniis  fomentum  prsebuit ;  quocirca  Litanias 
ipsas,  quousque  typis  nostris  id  fieri  potuit,  bic  ex* 
pandimus,  sequenti  paragrapho  explicandas. 
LETAN.  AD  MISS.  IN  DIE  SCO  PASCHE. 

86.  Xpc  viNciT,  Xpc  rbgnat. 
Xpc  imperat. 

Exaudi  xpe.   Summo  pontifici   et   universali    papae 
uita. 

Salvator  mundi.  Tu  illom  adinua. 

Sce  Petre  Tu  illum  adiuua. 

Sce  Paule.  Tu  ilium  adiuua. 

Sce  Andrea.  Tu  illnm  adiiiua. 

Exandi  xpe.  Heinrico  a  d6  coronato  ma- 

gno  et  pacifico  imperatori  vita  et  victoria. 


Redemptor  mundi. 

Sce  MlCHAEL. 

Sce  Gabrihel. 
Sce  Raphahel. 
Sce  Johannes. 
Sce  Stephane. 
Exaudi  xpe. 

uita. 
Sca  Maria. 
Sca  Radagimdis. 
Sca  Gerdrudis. 
Exaudi  xpe. 

los  et  uita. 
Sce  Clemens. 
Sce  Uite. 
Sce  Pantaleon. 
Exaudi  xpe. 

uita. 
Sce  Maurici. 
Sce  Landberte. 
Sce  Gereon. 
Exaudi  xpe. 

tioni  N.  salus  et  uita. 
Sce  Siluester. 


Tu  illum  adiuua 

Tu  ilium  adiuiia 

Tu  ilium  adiuua. 

Tu  illum  adiuua. 

Tu  illum  adiuua. 

Tu  illum  adiuua. 

Chunigundse  regin»  salus  et 

Tu  illam  adiuua. 
Tu  iilam  adiuua. 
Tu  iilam  adiuua. 
Nobilissimee  proli  regali  sa- 

Tu  ili  adiuua. 
Tu  ill  adiuua. 
Tu  ill  adiuua. 
N.  ductori  pacifico  salus  et 

Tu  illum  adiuua. 
Tu  illum  adiuua. 
Tu  ilium  adiuua. 
N.  epoet  cunctfficongrega- 

Tu  illum  adiuua. 


S.   IIENHltl 

Sce  Mariine.  Tu  illum  adiuua. 

Ezaudi  xpe.  omnibusjudicibusetcuncto 

exercitui  xpianorum  uita  et  uictoria. 
Sce  Georgii.  Tu  illos  adiuua. 

Sce  Erameramme.  Tu  iilos  adiuua. 

Sce  Sebastiaoe.  Tu  illos  adiuua. 

Xfc  vinxit,  Xpc  regnat,  Xpc  imper. 
Rez  regum.  Xpc  uincit.  xpc.  regnat. 

Gloria  nostra.  Xpc  uinc.  xpc.  reg. 

Misericordia  nostra.  Xpc  uinc.  xpc.  reg. 

Spes  nostra.  Xpc  uinc.  xpc.  reg. 

Auxiliumnostrum.  Xpc  unic.  xpc.  reg. 

Vicloria  nostra.  Xpc  uinc.  xpc.  reg. 

Lux,  uia,  ueritas  nostra.  Xpc    uinc. 

Fortitudo  et  iu.stitia  nostra.  Xpc.  uinc. 

Prudentia  et  temperantia  nostra.  Xpc.  uinc. 

Liberatio  et  redemptio  nostra.  Xpc.  uinc. 

Arma  nostra  inuictissima.  Xpc.  uinc. 

Murus  nr  inexpugnabilis.  Xpc.  uinc. 

Defensio  et  exallatio  nostra.  Xpc.  uinc. 

Ipsi  soli  imperium  gloria  et  potestas  per  immortalia 

scla  sclorum  ani. 
Ipsi  soil  laus,  bonor  et  iubilatio  per  inlinita  scla  se- 

culorum  amen. 
fpsi  soli  uirtus,  fortitudo  et  victoria  per   omuia  scia 

sclorum  amen. 
Xpe  avdi  nos.  Ter. 
Kyhi£  eleyson. 

§  IX.  Ex  Litaniis  Bambeiyensibus  incassum 

suggillata, 

87.  Habes  modo  orbi  expositum  et  revelatum  pr»- 
tensum  iniquitatis  mysterium,  quod  in  Litaoiis  Bam- 
bergensibus  latere  frustra  sibi  persuaserunt  conti- 
nenti»  Henriciance  nou  minus  quam  omnis  castimo- 
nie,  in  Romana  Ecciesi®  tantopere  testimate,  osores 
raalevoli.  Redditi  sunt  characteres  oinnes,  saltem 
qooad  fieri  potuit,  post  exclusas  e  typograpiiia  ab- 
brevatioues,  quas  in  ses  incidere  operie  pretium  vi- 
som  non  est,  cum  ex  iis  controversiae  caput  minime 
pendeat.  Libellus  iste  graduaiis  oblongus  est,  angu- 
stioris  formae,  tantiilum  superantis  coiumnas  bic 
compositas,  quibus  verba  omnia  secondum  syllabas 
et  lineas  adhibita  sunt,  nollo  apice  neglecto  aut 
transposito.  Tres  ferme  pagellas  implet  tota  ea  Li- 
tania,  tot  suppositionum  et  cahiraniarum  materia ; 
quam  nobis  ad  iibelli  normam  dividere  non  licuit, 
satis  fuit  totam  fideiiter  reprsesentasse,  Rubricis 
capitalibus,  ut  vulgo  ioquuntur,  in  prirna  facie  nitide 
depictus  est  pnedictns  titulus,  Lidellcs  Graddalis, 
iitteris  hodiernee  formae  non  multum  absimilibus 
prster  E.  G.  A  et  D.  Tituius  inlerior  rubris  etiam 
mcgusculis,  utcomqne  typis  uostris  exprimilur.  Sic 
litterae  initiaies  omnes  miniatse  sunt,  uti  et  X,  quo- 
tiescumque  recurrit  GUristi  Servatoris  nomen,  cojus 
monogramma  satis  notum  esse  putamus.  Fidem 
Bos  integre  liberasse,  testari  poterunt  quicumque 
autograpbnm  ipsnm  Bamberga;  inspicere  et  cum  bac 
pditione  confcrre  dignabuntur. 

88.  Forro  scheraa  ad  me   transmissuin,   atque    liic 


IMPERATORIS 


06 


A  typis  excusum,  tam  rigide  per  siogula  ezcussi,  ot 
nihil  intactum  reliquerim  qoiu  id  cuntinuo  Baml»er- 
gensibus  objicerem.  Imprimis  Litanioi  istie,  iicet 
Barabergffi  hodiedura  asservat»,  pro  btiusmet  eccle- 
siffi  usu  scripiw  non  videntur,  ubi,  procul  dubio, 
addilae  essent  appeiidliones  fundatoris  el  fundatricis. 
Preeterea  non  recte  signatur  Sanctus,  «  imperatur 
a  Deo  coronatus,  1  dum  interim  Gunegundi  simplex 
reginae  titulus  apponitur,  quandoquidem  constet 
ambos  eodem  die  a  Benedicto  PP.  VIII,  anno  iOU, 
Romee  Geesareo  diademate  imposLio  inauguratos.  At 
vero  Koileri  palmare  argumentum  pro  existentia 
c  nobilissimae  prolis  regalis, »  acrius  iutorquere  non 
destiti,  hoc  ferme  ratiocinio,  ad  bominem,  ut  aiunt, 
adversus  Bainbergeuses  couciudens :  Non  minus 
certum  eet,  in  iis  Litaniis  Deum  iuvocari  pro  «  sa- 
iute  et  vita  nobiiissimae  prolis  regalis,  »  qoaui  cer- 
tum  sit  invocari  pro  vita  et  victoria  S.  Henrici,  pro 
saluteet  vita  S.  Ghunigundte;  atquehoc  secundum 
apod  vos  indubitatum  est,  quidni  igitur  et  primum  ? 
Preces  pro  conjugibus  ut  vivis  ibidem  ad  Deum  fun- 
duntur,  vivere  itaqueetiam  oportuit  a  nobilissimam 
proiem  regaiem,  »  et  quas  inde  Koeleri  coi»ectaria 
sunt.  Haec  exercitii  gratia,  uti  ioquimur,  a  me  pro- 
posita  erudite  enodavit  et  dissolvit  Pottuvius,  tri- 
bus  responsionibus  sic  omnia  eiucidans,  ut  haiieat 
Koelerus  quibus  acqniescat.  Verl)a  ejus  lideliter  etiam 
reddo. 

89.  «  Si  Koelerus  ex  verbis  Litaniarum   quse  repe- 
G  riuntur  in  Graduaii  manuscripto.  Nobilissimjs    proli 

REQAU  SALUS  ET  viTA,  vult  iuferre,  ex  matrimonio 
sanctorum  Henrici  ac  Gunegundis  saltem  HUam 
fuisse  genitam,  non  recte  infert.  »  Cn  responsionem 
primam  :  «  Quia  verosimiliter  Litanise  ista$  jam  aute 
terapora  S.  Henrici  fuerunt  in  usu  in  ecclesiis  Ger- 
maniee,  tanquam  formolse  comrauues  supplicandi 
pro  Pontifice,  Imperatore,  Imperatrice,  etc.  Non  qui- 
dem  diftitemur,  iilas  aetate  S.  Henrici  descriptas  sive 
exaratas  fuisse;  id  euini  tam  tigura  cliaracterum 
illo  tempore  usitata,  quam  expressio  nominum  Heu- 
rici  et  Gunegundis,  pro  qnibus  tanquam  vivis  sop- 
plicator,  nobis  persuadet :  sed  solum  dicimus  iilas 
post  erectiouem  ecclesiae  Bambergensis,  ex  aiio 
|v  excmplari  descriptas  seu  transomptas  fuisse,  addi- 
tis  tunc  nominibus  Henrici  et  Gunegundis,  tanqoam 
actu  regnantium.  Neque  gratis  id  diciraus;  quia 
totus  Libellus  gradualis  (cujus  duee  suut  partes,  una 
biemalis,  aitera  aestiva)  est  descriptus  ex  exempia- 
ribus  in  ecclesiis  adbiberi  soiitis.  Merito  igitur  as- 
serimus,  etiam  Utanias,  qu®  sunt  para  Graduaiis, 
fuisse  tunc  aiiis  ecclesiis  comraunes,  et  ex  iilaroro 
exempiaribus  desumptas.  Igitur  ex  illis  non  recte 
infertur,  ex  matrimouio  sauctorum  Henrici  et  Go- 
negundis  progenitam  esse  saltem  tiliam,  qui  sunt 
formulasoiuinmodocommunis.  ]• 

90.  Apposite  urget  Pottuvius  et  magis  etiam  instat 
hoc  modo  :  *  Qnod  si  contendas  Litanias  istas  non 
esse  desumptas  ex  aliis  exemplaribus.  sed  pro  ipsa 
ecclesia  Baraiiergensi  prinio  fui?%>e  compositas,    de- 


ot 


ACiA. 


58 


lous  id  ita  esse,  quud  tamen  non  probas;  sed  sic  ex  A 
ipsb  Litauiis  ostendo  sanctos  coojiige:»,  luuc, 
quando  Litanise  scriptie  fuerunt,  non  habuis;»e  pro- 
leui.  Quia  si  habuissent,  in  Litauiis  vel  expressuiii 
foisset  nomeu  proiis,  sicut  expresse  fuit  nonieu 
Henrici  el  Cooegandis,  vei  salteni  iudicatus  fuisset 
aezus,  au  sit  filius  vel  tiJia.  Nam,  sicut  iu  formula 
supplicationis  pro  sancto  Henrico  dicilur :  «  Tu  illum 
adjuva, »  in  suppiicatioue  pro  saucta  Cunegunde :  «  Tu 
illam  adjuya,  i»  ita,  si  tunc  exstitisset  iilia  regalis,  de- 
buisset  dici :  «  To  illam  adjuva.  •  Cum  soluoi  pouatur 
per abbreviationem :  «  Tu  iil.  adjuva, »  quod  <  ill. »  oec 
illum  nec  illam  sigoiticat,  sed  est  indilfereos  ad 
utrumque ;  siguum  est  quod  tuoc  oon  exstiterit 
lilia,  neque  etiam  iilius.  Manet  quod  sit  foi-  -. 
mnla  communis,  quffi  mascuio  eeque  ac  feminui  cou- 
venire  possit.  Contirmatur  id  ex  sequenlibus  for- 
mulis  earumdem  Litauiarum,  ubi  ponitur  N.  qua: 
sant  formol®  commuues  supplicaudi  pro  quibuscum- 
qne  ducibos,  episcopis,  »  etc. 

91.  «  Deinde,  »  pergit  eodem  teuore  Pottuvius, 
•  etiamsi  supplicatio  pro  .nouiussixa  prolk  regali  iu 
Lilaniis  habeatur,  unde  probas  quod,  prole  non  exi- 
stente,  suppiicatio  ilia  fuerit  decantuta,  et  uoo  potius 
iu  islo  casu  omissa  ?  Certe,  quamvis  in  istis  Litaniis 
furmnia  supplicationis  pro  Imperalrice  hobeatur,  si 
Umen  Imperator  nondum  esset  coojngatu^,  aut  eva- 
deret  viduus,  formula  supplicatioois  pro  Imperatrice 
liaad  dubie  io  utroque  casu  omitteretur.  Ita,  etiamsi 
formula  pro  oobiiissima  prole  regali  io  Litaoiis  po-  C 
aatur,  proie  lameo  deticieote,  videtur  formula  illa 
io  decantaliooe  Litaoiarom  fuisse  omissa.  Nisi  forte 
fuissel  aliqua  conjectara  aut  iodicium  fcecuoditatis 
eoDJugii:  luoc  eoim  iideles  subditi  optare,  Deoque 
supplicare  soleol,  ut  fructus  iu  arbore  et  geiuma  io 
eoQcha  matorescat.  Potuerunt  autem  Bambergenses 
id  sperare  el  merito  apprecari  tam  insignibns  con- 
jogibos,  quorum  votum  cuuUueulitts  iguorabaut.  » 
Addere  liceal  quod  proxime  formula :  «  N.  ductori 
pacittco  saius  el  vita  »  haud  dubie  prtetereunda  sii, 
Cesare  ipso  exercitibus  imperante.  Sic  aiteram  pro 
U)ci£piacopoetprimampro  Romano  Pontitice,  nemo 
decanlalas  somniaveril  alterutra  sede  vacante.  Ho- 
diemam,  el  jam  lol  sscuU  constantem  Ecclesifle  iv 
praxiin  consuiat  Koslerus,  et  quie  hic  dicta  sunt 
vehssima  esse  perspiciet. 

92.  Non  hic  hsrel  Pottuvios;  sed  altera  respou- 
lione  seo  argumento  instat  in  hunc  oiodum :  «  Sioe 
oola  sanclissimi  ac  prudeutissimi  Imperatoris  »  (hasc 
pnedicata  cum  Gundliogio  ooo  oegabit  Koelerus) 
«  asseri  uoo  potest  quod  ex  suo  coujugio  geouerit 
sallem  tiliam.  Vel  enim  iilam  geuuit  aote  fuodatio- 
nem  episcopatus  Bambergeosis,  vel  post  iliam :  oeu- 
trum  sioe  oota  Imperaloris  asseri  potest.  Imprioiis 
non  potesl  dici  quod  geouerit  aotefuodatiooem,  quae 
oonligil  anno  vi  vel  vu  posl  miliesimom.  Coiiigitur 
id  ex  alloculiooe  S.  Heorici,  quam  io  coovenlu 
Frai^cofurlensi  haboit  ad  S.  Willigisom  archiepisco- 
pum  Mogonlioum  el  cieteros  archiepiscopos  et  epi- 


scopos  prieseotes,  uti  referl  Ditmarus  episcopus 
Merseburgeosis,  historicus  syochroous,  iibro  vu, 
pag.  67:  «  Ob  recompeosationem  futuram,  inquiebat 
sanclus  Imperator,  Cbristum  haeredem  elegi ;  quia  in 
sobole  acquirenda  nulia  spes  remanet  mihi.  »  Quod  >i 
S.  Henricus  aote  fundatiouem  episcopatus  geuuit 
iiliam,  quumodo  cum  veritate  dicere  potuit,  sibi  iu 
acquirenda  soboie  uuilum  remanere  spem?  Noooe 
conveotus  Patrum  poterat  illi  oppooere :  «  Quomodo 
oulla  spes  acquireodte  sut>olis  iu  priesenti  matrimo- 
uio  tihi  buperest,  qui  paucis  hisce  aouis,  quibus  in 
matrimonio  vixisti,  liliam  geniiisti?  •  Male  igilar  di- 
gnitati  saucti  Imperaturis  cousulit,  qui  procreatiu- 
nem  soboiis  ante  fuodatiooem  episcu|)atus  illi 
afUigit. 

93.  «  Deindc  absque  ejusdem  Saucli  pruslituUoue 
etiam  asseri  nou  potest,  genitam  ipsi  fuissa  iiiiam 
posl  fuodatiooem  episcopatus.  ille  claris  et  expressis 
verbis,  coram  ceieberrimo  cooveotu  prsesulum,  asse- 
verat,  sibi  io  acqoireoda  sobole  ouiiam  superesse 
spem  :  quis  ergo  sine  nota  tam  sapieulis  et  circum- 
specti  Imperatoris  dicet  illum  nihiiominus,  posl 
asseverationem  adeo  solemnem,  procreasse  iiliam? 
Nisi  igitur  valida  ratio  alferalur,  qualis  non  aifertur, 
exigit  dignitas  tanti  Imperatoris  ut  credamas  iliom 
verum  dixisse,  duiu  solemoi  cootestatiooe  assevera- 
vit  ouliuui  iu  acquireoda  sobole  sibi  remanere  spem. 
Quis  autem  iili  spem  omoem  ademit?  Quis  oisi  iiie 
ipseuiet  voluiitario  voto  cootioeotiie,  io  honorem 
Dei  eiuisso,  eta  castissima  cunjuge  ratihabito?  Po- 
terat  dicere  cirai  Jephte  {Jud.  ii,  35):  «  Aperui  enim 
os  meomad  Domiuum,  el  aliud  facere  ooo  potero,  • 
quam  perpetuam  servare  conlioeotiam.  Quid  aiiud 
iooauot  verba  immediate  sequeiitia,  ab  Imperatore 
io  cooveotu  prolata :  c  Et  quod  prfficipuom  habui, 
ac  meipsum  cum  modo  acquisitis  seu  acquirendi,  iu 
sacriticium  Patri  ingetiito  jani  dudum  secrelo  meu- 
tis  obluli:»  quid,  iiiquam,  aliud  iuuuuut  verba  ilia, 
quam  votum  castitatis,  quo  sanclissimus  Imperator, 
juxta  coosiliumSalvatoris(Jfa/fA.  xix,  12),  c  se  ipsum 
castravit  propter  regoum  coslorum,  •  el  ioclioatiooem 
relioqiiendi  sibi  simiiem  post  se,  Deo  io  sacrilicium 
obtaiit,  maguo  Abrahamu  io  eo  comparaodus,  quod 
iste  parntus  fuerit,  Isaacum  hlium,  sibi  pridem  oa- 
tam,  immolare,  hic  vero  spem  iilii  et  hceredis  sibi 
oascituri,  iotima  metitis  devutiooe,  Altissimo  sacri« 
licaverit?  » 

94.  Hasce  quiestiooes,  satis  coocisas  ac  striogeo- 
tes,  ad  Koelerum  uoiversas  remiltimus,  ul  in  proxi- 
mis  thesibus  suis  historicis  apta  responsa  suppedi- 
tet.  Neque  tameu  hic  desiuit  Pottovius,  cujus  hec 
tertia  responsio  est.  «  Si  S.  Heuricus  geouil  liiiam 
et  curavit  pro  ea  poblicas  in  ecclesia  Baml>ergensi 
iustitui  preces,  uti  Kosleras  ex  Litaoiis  citalis  pro- 
bare  velle  videtur;  moraiiter  impossibile  esl  potuisse 
in  mundo,  et  imprimis  Bami>ergie,  persuasionem 
universalem  invaiescere,  sicul  reipsa  iovaiuil,  qaod 
saocti  Heoricus  et  Caneguudis  io  suo  matrimonio 
virgiualem    ciioliueutiam    perpeloo   dervaveritil.    Si 


59 


S.  HENRICI  IMPEBATOKIS 


60 


enim  Koelenis  taon  sagax  est  ut  post  septingeutos  A 
aDDos  ex  iilis  Litaniis  odoretur  sobolem  regiam.  qoo- 
modo  Bambergenses,  qui  Litanias  illas  tempore  san- 
cti  Henrici  decantaruut,  et  annis  insequentibas  usque 
ad  hsec  tempora,  in  Libello  graduali  descriptas,  po- 
nes  se  retinuerunt,  ssepius  inspexenint,  et  aliis  in- 
spiciendas  exhibuerunt;  quomodo,  inquam,  illi  om- 
nes  nihil  nnquam  de  tali  tilia  cogilarunt,  ant  oxinde 
collegerunt?  Fueruntne  omnes  per  septem  secula 
adeo  stopidi,  ut  nullus  caperet  mysterium,  in  Lita- 
niis  reconditum,  quod  nunc  tandem  Koeierus  mondo 
revelat?  Et  si  Bambergenses,  tempore  S.  Henrici, 
liliam  ejus  noverunt,  et  pro  ea  publice  in  Litaniis 
precati  sont,  qoomodo  et  quando  potuerunt  delabi 
in  eam  persuasionem,  ut  crederent  SS.  Henrioom  et  ^ 
Cunegundem  in  sno  conjugio  pari  consensu  perpe- 
toam  servasse  continentiam  ?  » 

95.  Importunus  qucesitor  est  Pottuvios.  «  Quo- 
modo,  inquit,  ad  idem  sentiendum  totom  imperium, 
et  totus  late  Christianus  orbis  induci  potuit?  Quo- 
modo  celeberrimus  ordo  D.  Benedicti  S.  Cunegun- 
dem,  post  obitum  S.  Heurici,  ad  coenobium  Confu- 
giense  suscepit  ut  virginem,  se  deinceps  ipsam  con- 
stanter  ut  talem  habuit  et  coluit,  si  scivit,  quod 
nescire  non  potuit,  illam  in  suo  conjugio  fuisse  ma- 
trem  filiae  regalis?Quo  sfficulo,  et  circa  quem  annum 
memoriafilise  istius  oblitterata  fuit,  et  ejus  loco  exorta 
persuasio  de  virginali  continentia  SS.  conjugum? 
Ex  rescripto  Eugenii  III  constat  saeculo  xii  id  jam 
fuisse  creditum,  et  legitimis  testimoniis  contirma-  C 
tum,  S.  Henricom,  in  toro  etiam  legitimo  positom, 
integritatem  castimoniee  usque  ad  finem  vitae  con- 
senrasse:  si  saeculo  immediate  preecedente  S.  Hen- 
ricus  in  sno  conjngio  filiam  genuit,  et  pro  ea  in  Li- 
taniis  poblice  sopplicatum  fuit,  quis  sibi  persuadeat, 
potuisse  tam  brevi  tempore  memoriam  nobilissimee 
proUs  regalis  apud  omnes  perire,  et  fecundos  con- 
joges  haberi  pro  virginibus?  Etiamsi  in  aliqoo  con- 
jagio  oolla  umquam  appareat  soboles,  homines  ta- 
men  difficulter  inducuntur  ad  credendum,  quod  tales 
oonjuges  prole  careant  ex  virtnte  perpetuee  conti- 
nentin;  sed  id  adscribont  sterilitati  natoree,  aot 
aliis  impedimentis  naturalibus.  Molto  minos  homines 
propinqoi  cetati  SS.  conjuguni  scivissent  se  induci  ad  «v 
credendam  perpetuam  eoroni  continentiam,  si  illi  in 
tuo  conjugio  soscepissent  filiam,  quod  utique  homi- 
nes,  eetati  isti  adeo  vicinos  latere  non  potuisset. 

96.  c  Necesse  est  igitur  fateri,  iegatos  apostolicos 
ab  Eogenio  III,  ad  inquirendam  rei  veritatem  steculo 
xu  Bambergam  missos,  uti  et  roultos  religlosos  ac 
discretos  viros  non  potuisse  induci  ad  credendam 
•t  attestandam  integritatem  castimonise  S.  Henrici 
osque  in  finem  vit«e,  si  vtii  in  matrimonio  suo  ge- 
nuisset  filiam,  vel  si  de  illa  integritate  castimoniae 
non  haboissent  indicia,  testimonia  et  argumenta 
oerta  ac  minime  suspecta;  in  qnibus  pietas  Chri- 
stiana  posset  merito  conquiescere,  et  memoria  tam 
illustris  exempli  cum  solatio  fnii  Sed  com  homarii 
gencris   ho^tis  indignissime   ferat   in   Ecclesia  adco 


illustres  continentise  imagines  ad  coltum  et  imita- 
tionem  palam  proponi,  actus  rabie  etinvidia,  nititur 
easdem  tetris  coloribus  obscurare,  sicut  olim  per 
iconoclastas  Christi  et  Sanctorum  imagines  ex  ho- 
minum  oculis  tollere  conatus  foit,  ne  isti,  ex  earum 
aspectu,  ad  imitauda  egregia  Sanctornm  illorum 
facta  excitarentur.  «  Os  durum!  mi  Koelere,  sed 
quod  tu  in  medium  temere  projecisti,  ceeteris  argn- 
mentis  jam  abonde  superins  dilutis.  Te  unum  hflec 
jacula  feriunt,  teque  adeo  petunt  qusecumque  hoc 
toto  paragrapho  disputata  sunt:  tute  hoc  intristi, 
tibiomne  exedendum  est;  nobis  supersnnt  praecipoa 
sanctissimi  Iniperatoris  gesta  chronologice,  pro 
nostro  instituto,  digerenda. 

§  X.  Praecipua  S.  Uenrici  gesta  ad  temporum  ordi- 
nem  revocata^  a  regni  principio  ad  fundatam  eccle- 
siam  Bambergensem, 

97.  Quee  ante  susceptas  regni  habenas  sanctissimo 
Imperatore  gesta  sunt,  cum  nec  Vit®  scriptores  nec 
Ditmarus  aut  alii  memoraverint,  fruslra  a  nobis 
eorum  ordo  requiratur;  ab  Ottonis  111  obito  series 
nostra  deducitur.  Neqne  vero  singula  scrupolose  di- 
scutimus,  sed  prceclpua  seu  illustriora  et  ad  sancti- 
tatem  ceeterasque  res  totios  regni  etimperii  tempore 
gestas  spectantia,  qoeeqoe  a  notissim®  Yitfle  seu 
potius  elogii  compilatore  Anonymo  ex  parte  memo- 
rata  qoidem  sunt,  ast  ita  commixta  ut  nusquaro  ap- 
pareat  quo  anno  affigenda  sint,  aoctore  ad  hsec  tam 
parum  attento,  ot,  ubi  annom  exprimit,  plerumqoe 
a  recta  chronologia  defiectd,  exemploro  sit  in  ipso- 
met  jam  dictee  Vil®  principio,  quam  in  hunc  modum 
orditur:  Anno  ab  incarnatione  Domini  vi,  ab  Urbe 
condita  mdcclii,  Ottone  puero  Romae  defuncto,  va- 
cante  regni  solio,  cum  de  principe  subrogando  age- 
retur,  omnium  vota,  nutu  divino,  ad  euro  inclinan- 
tur,  qui  tunc  in  regno  habebatur  potissimns.  >  Aber- 
rant  hic  characteres  prope  omnes:  neque  enim 
anno  iOOI  mortuus  est  Otto  UI,  sed  1002,  neque 
erat  annus  Urbis  conditw  1752.  sed  vero  similius 
1754;  neque  Romee  mortuos  Otto  iste,  sed  Paternse 
seu  Paterni,  castro  Campaniae  Romanas,  in  ditione 
Ecclesiee  atque  in  maritimo  tracto,  in  ora  maris 
Tyrrheni,  obi  alias  villa  Plinii  jonioris,  teste  Hol- 
stenio,  qoidquid  alii  asitu  tantillum  deUectant. 

98.  A  tali  exordio  quid  in  ordine  ad  digerendam 
rerum  seriem  sperari  possit,  facile  intelligitur:  id 
nobis  potissimum  cur®  erit  ut  salvam  renim  veri- 
tatem  in  rectum,  quoad  fieri  poterit,  ordinem  chro- 
mologicum  redigamus,  adjectis  nonnumquam  et  ad 
proprios  etiam  hinc  inde  annos  revocatis  iargissimi 
in  ecclesias  et  monasteria  Imperatoris  donationibus 
et  privilegiis,  quornm  cum  jam  scriptores  plures 
meminerint,  nobis  ea  obiter  attigisse  suifecerit.  Ccp- 
sareee  isti  profusse  ferme  liberalitati  a  regni  princi- 
pio  intendisse  invenies  apud  Mabiiloniom  in  Anna- 
libns  Benedictinisad  annom  1002,  pag.  159,  num.  26, 
dum  aream  quamdam  intra  muros  nrbis  Ratisbo- 
nensis  Altahensi  monasterio  dedit;  et  plura.  alia 
majora   beneficia  eidem  monasterio  prnetitit  annis 


61 


AOXA. 


6t 


sequeatibus,  qiiorum  diplomata  exhibet  Gretserus  A 
ad  calcero  vulgatissimee  Vit®,  a  pag.  65.  Nec  desuut 
Uearicians  muniiicentiffi  argumeuta  apud  Hundiura 
io  sua  Melropoli  Salisburgensi,  ut  vide,  pag.  140  et 
alibi :  Qus  ad  Westphaliee  seu  Saxoniae  partes  redu- 
cuntur  S.  Henrici  privilegia  et  donationes,  in  aunos 
quosque  suos  uberins  et  diligentius  distribuit  et  ac- 
corate  explicuit  noster  Nicoiaus  Schaten  in  Annali- 
bus  Paderbornensibus,  lib.  iv,  a  pag.  362,  quod  hic 
indicasse  satis  est  :  Vita  S.  Meinwerci  dona  potius 
ipsa  quam  instrumenta  ecumerat.  Alia  rursus  habet 
laudatus  Mabillonius,  pag.  161  ;  nos  prffiiixam  seriem 
exordiamur. 

99.  Ad  tres  primos  regui  S.  Henrici  annos  quod 
attinet,  in  iis  tantopere  laborandom  non  erit,  com  ^ 
res  eo  tempore  gestas  satis  apposite  distinxerit  et 
ordinaverit  laodatus  supra  Uitrajectensis  episcopus 
Adetboldus,  rerum  prope  omnium  testis  ocuiatus  ;  ut 
hic  audiendum  omnino  non  putem  Alberici  Chroni- 
con,  dum  in  ipso  solo,  tacentibus  vetustioribus,  mira 
tingi  potius  quam  vere  narrari  videntur  ad  aunum 
1003  de  Windis  seu  Winidi^  popolis  idololatris  a 
S.  Henrico  per  id  tempus  sobjogatis,  qoorum  regibus 
hujusmodi  anecdotum  appiicat :  c  Uos  populos  Hen- 
ricus  tributarios  fecit,  ita  ut  in  omnibus  solemnita- 
tibus  quibus  coronabator,  quatuor  reges  eorum  lelie- 
tem,  quo  carnes  cundiebantor,  in  humeris  suis,  duo- 
bus  vectibus,  per  annulos  qoatuor  inductis,  ad  co- 
quinam  vectitarent.  >  Fides  sit  penes  aoctorem. 
Saniora  longe  sont  quee  Adelboldus  diligenter  com-  ^ 
memorat,  res  omnes  saocti  Imperatoris  accurate 
complexus  ab  obitu  decessoris  Ottouis  III  usque  ad 
bellnm  Slavouicumy  post  primam  in  Italiam  expe- 
ditionem  S.  Henrici  Acta  percensens,  quee  utinam  ad 
tinem  usque  vitae,  eadem  methodo  et  iide  perducta, 
ad  nos  transmissa  fuissent  I  Vei  hoc  dolendum  est, 
qood  in  apjiarato  ad  praedictum  bellum  fragmentum 
Dostrum  deficiat. 

100.  Non  eum  fontem  consuluit  Hofmannus,  dum 
in  ADDalibus  suis  Bambergensibus  a  col.  35  plurima 
commiscuit  a  veritate  et  recta  chronoiogia  prorsus 
aliena,  quee  ex  sola  collatione  cum  Adelboldi  dictis 
penitus  conveituntur ;  eque  ac  tictitia  S.  Henrici 
electio  a  septem  Imperii  Eiectoribos,  eo  tempore  et  ^ 
moltb  etiam  post  annis  in  Germania  necdom  cogni- 
tis,  qu«  nos  liic  aliis  discutienda  et  refutanda  relin- 
quimos.  Paulo  accuratior  est  in  iis  receusendis  qoie 
ad  munilicentissimam  ecclesioe  Bambergensis  fun- 
dationem  a  col.  40  retulit,  ut  infra  pluribus  expen- 
demns.  Ad  Adelboldum  regredimur,  in  cujus  narra- 
tione  prflBcipue  observandom  quod  trium  annorum 
spatio,  nempe  annis  1002,  1003  et  1001  contrahat 
qoai  alii  cum  Ditmaro,  ab  amanoensibus,  nisi  vehe- 
menter  fallor,  corrupto,  ad  quatuor,  id  est  nsque  ad 
annum  1005  extendunt ;  apud  quos  prima  ilia  expe- 
ditio  Italica,  a  S.  Henrico  suscepta,  dum  misera  Papia 
in  favillas  prope  redacta  est,  anno  1005  perperam 
innectitur,  qu«  ab  Adelboldo,  Clironographo  Saxone 
et   Annalibos    Hildesemensibua   dissertissime   anno 


1004  consignator,  ut  ex  clarissimis  eorom  textibua 
evidenter  demonstratur,  probantque  etiam  ad  ocolum 
solennitates  festorum  toto  primo  regni  S.  Henrici 
triennio  celebratorum,  quee  vel  ex  ipso  Ditmaro  pa« 
riter  eruuntur. 

101.  Interim  ipse  sic  librum  suum  sextum  ordi- 
tur  :  «  Post  saluliferum  intemeratffi  Virgiuis  par- 
tum,  consummata  millenarii  linea  numeri  et  in 
quiuto  cardinalis  ordinis  loco,  ac  in  eju»dem  quarts 
initio  hebdomadse  in  Februario  mense,  qui  purga- 
turius  dicitur,  clanim  mane  illuxit  sceculo,  et  HeQ- 
ricus  divina  gratia  rex,  anlecessorum  soorum  n»- 
vum  cupiens  emundare,  sibique  veniam  promerere 
aeternam,  dispositis  secundum  suiinet  placitum  ad 
hoc  pertinentibus  cunctis,  perrexit  ad  domum 
suam,  ubi  se  corporaliter  semper  solebat  relicere, 
et  ubi  desiderato  diu  alimento  paululum  reOceretur 
in  mente  ;  convocansqoe  ad  se  omnes  regui  pri- 
mates,  dedit  episcopatum  sanctse  Merseburgensis 
ecclesiffi  capellano  suimet  Wigberto.  »  Pergit  ea 
indicare  Ditmaros  quae  cap.  3  et  4  memorat  Anony- 
mus,  nulli  ordini  aftixus,  ex  cujus  sensu  prcemit- 
teuda  est  S.  Henrici  reportata  de  Slavis  victoria 
restitutioni  ecclesiee  Mersebiirgeusis,  ut  pote  quee  ex 
celeberrimo  voto  facta  sit,  ante  eam  victoriam  con- 
cepto,  de  quo  mirum  est  Ditmarum  clarius  non 
meminisse,  quamquam  ad  illud  alludere  videatur 
tribus  ultimis  elogii  soperius  dati  versicuUs.  Ita- 
que  ipso  illo  anno  1001,  aut  forte  prsecedenti,  ut 
alii  statuunt.  obtenta  est  prsedicta  victoria,  quam 
instauratio  ista  Merseburgensis  ecclesiae  subsecota 
sit.  Sic  ad  dictum  annum  1004  loquitur  Hermannus 
Contraclus  :  <•  Henricus  rex  Italiam  petens,  sibi  eam 
subjicit :  Papiam  ipsa  die  qua  coronatus  est,  irrum- 
pens,  giadio  et  igne  perdomuit :  unde  in  Saxoniam 
rediens,  Bohemian  et  Bolezlaum  ducem  Slavorum 
cum  tota  gente  subjugavit.  » 

102.  Non  dissimulaverim,  totam  illam  cap.  4 
adornatam  Anonymi  narrationem,  tot  miris  porten* 
tis  palliatam,  ounquam  mihi  placuisse,  eo  praeser- 
tim,  urgentissimo  in  his  adjunctis  argumento,  qnod 
Ditmarus,  rerum  omnium  tum  gestarum  ocolatus 
testiset  scriptor,  Merseburgensis  ecclesie  tuie  rui- 
nam,  bonorum  ejus  alienationem,  ac  demum  per 
S.  Henricum  restaurationem  tam  soUicite  et  acco- 
rate  memorans,  de  tot  miraculis,  ibi  a  Vitae  scriptore 
conglobatis,  non  meminerit,  nusquam  solitus  ea 
silentio  involvere  qu®  ad  tam  eximii  benefactoris 
sui  gloriam  conducere  posse  existimavit  ;  ut  prodi- 
gio  simile  dicendom  sit  tam  illustrem  victoriam, 
si  sic  parta  est,  ab  eo  prsBteritdm  fuisse.  Ut  candide 
dicam  quod  sentio  :  suspicor  Anonymum,  virum 
bonum,  nonnulla  ad  S.  Henricum  transtulisse, 
quee  forte  ad  alios  pertinent ;  aut  certis  temporibus 
aptasse,  quae  ipsis  non  conveuiunt.  Gerte  mihi 
numquam  suaserit  historiunculam,  de  Sancti  me- 
ritis  in  tnitina  expensis  quam  habet  cap.  28  :  neqoe 
magis  plaeet  alia  de  claodicatione  narratio»  oz  apo- 
grapho  Bambergonsi  cap.  24 :  quie  omnia,  nt  roitis 


63 


S.  UENRICI  IMP£RAT0R1S 


iil 


sime  dicam,  ceiiseo  nun  tam  facile  a  viris  cordatis  A 
et  eruditis  admittenda. 

103.  Redeo  ad  Ditmarum  in  quo  post  jam  dicta 
sequitur  brevis  hiemalis  expeditio  in  inqnietum  Bu- 
ieslaum,  admissio  iu  gratiam  Heurici  rebellis,  et 
fratris  Brnnonis  faga  ad  S.  Stephannm  regeui 
Hnngari»  sororium,  cujus  intercessione  in  gratiam 
demnm  admibsus  est.  Hisce  connectit  qufie  ad  Clu- 
sas,  et  iu  reliqua  Longobardia  a  Sancto  gesta  sunt, 
eumque  per  Alemauniatn  et  Albatiam  in  Saxoniam 
reducit,  BolesJao  infestum,  quem  tunc  kaud  dubie 
beilo  aggressus  est,  non  eo  tameu  de  quo  jam  dixi- 
mus  meminisse  Anonymum  cap.  4.  Melius  louge  et 
fusius  expeditionem  enarrat  laudatus  Ditmarus  a 
pag.  378.  Atque  hffic  omnia  rectissime  ab  Adeiboldo  ^ 
aliisque  citatis  anno  1004  gesta  referuntur,  ut 
proinde  in  Ditmaro  agnoscendus  sit  error,  quidquid 
Baronius  et  recentiores  passim  ei  in  hac  parte 
adheereant;  quo  pacto  toUitur  inextricabilis  difQ- 
cnltas  in  iis  apte  distinguendis  quee  duobus  istis 
anuis  1004  et  i065.  a  S.  Henrico  peracta  sunt ;  nam 
Chrouographus  Saxo  ad  aunum  1005  nihil  habet 
preeterinvasionem  Poloniie  in  quo  f  proh  doior !  mul- 
tos  perdiderit,  cum  exercitu  secum  deferens  corpora 
dncum  mortuorum  inde  reversus.  n  Chronicon  Hil- 
desemense  eo  anno  1005  narrat,  Hegem  «  in  parti- 
bus  Saxoniae  ad  tenipus  Quadragesim»  habitasse,  » 
Pascha  vero  Aquisgrani  celebra&se,  quibus  adde 
quce  tradit  Vita  S.  Meinwerci,  cap.  2,  num  ii, 
pag.  5ti>,  de  Schatenns  a  pag.  372.  Quidquid  vero  C 
prffiterea  anno  1005  a  S.  Henrico  gestum  fuerit,  id 
certum  videtur,  principium  citati  libri  sexti  plane 
corruptum  esse,  ut  ex  ipsoniet  Ditmaro  infra  evin- 
cere  conabimur. 

104.  Premittnnt  Annales  seu  Chronicou  Hilde- 
semense  ad  annum  MIV :  «  Et  Bruno  fraterregis 
(S.  Henrici)  obtentu  domn®  Gislic  matris  ejns 
acquisivit  gratiam,  >  quo  plane  modo  etiam  loqnitur 
laudata  S.  Meinwerci  Vita  loco  citato.  Recte  hsec, 
opinor,  isto  anno  coilocantur,  at  contra  Adelboldi, 
et  aliorum  sententiam,  «  obtenlu  Gislse  matris,  » 
quod  ipsi  potius  •  Gisel»  sorori  u  tribuunt,  nuptai 
S.  Stephano  regi  Hungariw,  cujus  desponsationis 
determinatum  anuum  frustra  apud  synchronos .. 
scriptores  quesivi  hactenus.  Consulendi  itaque 
fuere  Annales  ecclesiastici  istius  regni  a  nostro 
Melchiore  Inchofer,  superius  laudato,  concinuati, 
sed  qnibus  acquiescere  non  licuit,  cnm  ibi  scriptor 
asserat  matrimonium  contractum  fuisse  anno  1005, 
regni  Stephani  vicesimo,  qu«e  cum  Adelboldi  alio- 
rumqne  narratione  convenire  nequaquam  possunt, 
ut  potios  dicendum  sit  Giselam  istam,  Sancti, 
sororem,  ot  roiuimum  anuo  1004  S.  Stephani  tha- 
lamum  subiisse.  Magis  placent  qua;  adducit  lau- 
datus  Inchofer  ad  emoliiendas  duriores  nonnihil 
enontiationes  scriptorum  Germauornm,  identidem 
inculcantium  priedictam  Giselam  non  aliis  pactis 
et  eonditionibus  regi  Hungariip.  concessam,  quam  si 
is  repodiato  paganismo   Cbristiaua  sacra   et  bapti- 


sniGm  susciperet,  unde  S.  Henricus  Hungarorum 
Apostoli  numen  promeritus  sit.  En  verba  Incho- 
feri  : 

105.  a  Alii  quoque  minus  considerate  scripse- 
runt;  Gyselee  pulchritndiue  per  nuntios  et  pictores 
accepta,  captum  Stephanum,  ejus  connubium  ex- 
petiisse.  Qu«e  tamen  aspernata  sit,  nisi  abjecto  ido- 
lorum  cullu,  Christo  nomen  dedisset.  Accepisse 
conditionem  HungaroTum  regem,  dum  venustis- 
sima  puella  potirctur,  mux  cum  toto  regno  ad 
Christi  sacra  accedentem,  Stephani  nomen  tniisse  : 
Henricum  vero,  quod  tradita  sorore  conversioni 
gentis  operam  navarit,  Huugarorum  apostolnm  di- 
ctum  esse.  Cui  fabulae  iuter  alios  assensi  videntur 
Sigebertus,  Albertus  Krantzius,  Joannes  Guspiuia- 
nus ;  non  animadvertentes,  ex  Christianis  pridem 
parentibus,  et  divino*monitu  appellatum  Stepha- 
num,  id  genns  pactionem  procul  habuisse,  et  Hen- 
ricum  ultro,  adamata  ejus  virtute,  favisse  tam  op- 
portuno  matrimonio,  quod  ad  rcligionis  in  gente 
jam  conversa  incrementum  haud  parum  faceret. 
Quamquam  diibium  non  sit,  ad  plures  tiondum 
Christo  devotos  traducendos,  Gyselse  fratrisque 
Henrici  pietatem  et  zelum,  ingens  momentum  ad^e- 
cisse,  ut  hoc  propter,  et  hic  apostoli  Hungaroriim. 
et  illa  adjntricis  tidelissimse  nomen  tueri  queat.  • 
Ex  hoc,  ut  obiter  notem,  aliisque  ejusdem  historiai 
locis  refellenda  sunt,  quee  Albericus  ad  annum  1010 
reginse  huic  Giselse  turpia  et  infanda  atfricare  ausus 
est. 

106.  Ut  de  preedictis  annis  duobus  1004  et  1005 
postremum  dicam,  vellem  ea  vera  esse  quas  non  ita 
pridem  Struvius  in  laudato  supra  Syntagmate,  ad 
solvendum,  cui  se  imparem  videbat,  nodum  ita  co- 
pulavit,  tom.  I,  pag.  379  :  «  Hinc  compositis  in  Ger- 
mania  rebus,  anno  MIV  ab  Italis  evocatus  illorum 
terram  intravit,  et  licet  aditus  probe  custudiret 
Harduinus,  Veronam  venit ;  inde  Brixiam  csque  ad 
Papiam  progrediens,  ubi  ab  omui  populo  benevole 
sosceptns  et  anno  MV  communi  cousensu  in  regem 
Ualiffi  est  coronatus.  Hinc  sedato  et  Papiensium 
contra  Germauos  commoto  tumulto,  in  Germauiam 
fuit  reversus.  »  Diceres,  totuui  fere  bienuium  te- 
nuisse  primam  illam  a  S.  Henrico  susceptam  expe- 
ditionem,  qnee  tamen,testibusAdelboldo  et  Ditmaro, 
brevissima  fuit :  nam  sanctus  Imperator  majorem 
hebdomadam  usque  ad  Pascha  ad  Clusas  transegit, 
ac  rebns  celeri  cursu  confectis,  post  coronationem 
et  turbas  Papienses,  t    Penleci>ste   sancta  pia  animi 

devotione  celebrata injuriam  a  Boleslao  sibi  illa- 

tam  tenens  mente  repositam,  repatriare  festinat 

et  in  vigilia  S.  Joannis  (Baptist»)  coiioqoiom  cum 

Alsatiensibus  haboit Post   hcec  rex    Moguntiam 

venit  ;  ibique  solito  pietatis  alToctu,  Apostolorum 
solennia  celebriter  peregit  ;  »  inde  in  Saxoniani 
adversus  Boleslaum  profectus.  ut  ex  tota  rerum 
serie  clarissime  detur  intelligi,  primam  illam  in 
Longobardiam  excursionem  a  discessu  ex  Bavaria 
vix  totis  tribus  monsibus  tenuisse. 


Oa 


ACTA. 


66 


107.  Minus  displicet  quod  ait  idem  Slruvius  ex  A 
Sigebertoad  annum  4005.«  niortuo  Ottone  duce, 
ducatum  Lothariiigiffi  comiti  (iodefrido,  lilio  Gode- 
fridi  Ardeooensis  »  commissum ;  in  quo  scriptores 
alii  satis  cooveniunt.  At  quod,  eodem  Sigeberto 
preeante,  refert  anno  1010,  gentem  Ungarorum, 
liactenos  idololatrice  deditam,  cum  suo  rege  baptismo 
tunc  primom  initiatam,quod  tot  alii  cum  Hofmanno 
perperam  secuti  sunt,  ad  superius  dictorum  sensiim 
omnino  explicandum  est.  De  episcopato  Bamber- 
gensi  ad  duos  proxime  seqoentos  annos  paulo  accu- 
ratiur  disqoisitio  institoetur.  lloc  proprie  pertinet 
.^ynodusTremoniensis,  dequa  Ditiiiarus,  pag.  380  (ex 
principio  cstcra  ferme  collig^s  :  )  «  Posita  est  etiam 
in  ioco,  qui  Throsmuniui  dicitur,  magna  synodus,  r» 
ubi  rex  coepiscopis,  prffisentibusque  cunetis  plu- 
rima  questos  est  saocts  Ecclesio^  couvenienti.i,  et 
communi  eoromdem  concilio  ba^c  statoit  deinceps 
prohiberi,  et  optimo  novae  iustitutionis  decreto, 
gravem  peccatorum  suimet  sarcinam  relovari,  anno 
Dominicie  Incamationis  ]iv,  anno  autem  Domini 
Henrici  II  regnantis  quarto,  in  die  Non.  Julii.  •  No- 
mina  episcoporum,  et  quffi  ibi  ordinata  sunt  ex 
nostro  codice  ms.  supplevit  Leibnitius,  aut  potius 
amanuensium  ejus  aiiquis,  cujus  inadvertentia 
factum  ut  relicta  sit  prioris  editioois  notula,  «  deest 
decretum  synodi  Tremoniensis,  t»  ubi  decreta  ipsa 
omnia  immediate  prsemisia  sont.  Sit  baec  priina 
Vitflp  S.  Henrici  periodus. 

$   XI.  Episcopatus  Bambergenm    a  satictis  Henrico  ^ 

et  Cunegunde  fUndatas, 

i08.  Hic  nobisoccurrit  sanctissimijuxta  ac  munifi- 
centissimi  Imperatoris  monomentom  longe  prcestan- 
tissimom,  novfe  ecclesice  cathedralis  a  fundamentis 
erectio  et  locupletissima  dotatio,  Sancto  ipsi  funda- 
tori  non  miuima  curarum,  molestiarom,  qoin  et 
hellonim  materia;  dum  a  proximis  episcopis  Her- 
bipolensi  et  Eystettensi,  ad  novse  dioRcesis  lines  de- 
termiuandos,  graves  sobortee  sunt  difticultates,  tom 
Tero  a  sanctissimse!  conjogis  germanis  fratribus 
odia,  invidiflB,  insidice,  bella  etiam  commota  sunt, 
qood  opuientissimom  patrimonium,  imo  et  dos  ipsa 
sororis  Cunegondi  assignata,  quam  ad  se  reditoram 
speraverant,  prodige,  ot  ipsi  ioqoebantur,  ditaodis  d 
canonicorum  monachorumque  congregationibus  di- 
lapidarelor  :  qoee  quonsqoe  invalueriot,  suis  infra 
locis  insinuare  non  prsntermittemus.  At  enim  h«c 
omnia  superavit  S.  Henrici  castissima  religio, 
inconcossa  pietas,  et  expiorata  animi  fortitudo. 
qoibos  armatus  virtutibus  et  dioecesim  ecclesise  suae 
Bambergensi  viudicavit,  et  ingratorom  affinium 
conatos,  si  non  merita  oltione,  saltem  Christiaoa 
tolerantia  compescuit.  Fundationem  ipsam,  ut 
praecipuom  operis  sui  argumentum,  multis  capitibus 
complectitur  Vitae  scriptor  anonymus,  sed  ex  quo. 
ot  sopra  abunde  exposoi,  ad  chronologicam  seriem 
nihil  magnopere  elicias,  nt  adeo  b«c  aliunde  eruenda 
et  componenda  sit. 

109.  Ordo  rerom  apod  Ditmarum  exigit  ot   post 


synodom  Tremooiensem,  de  qua  jam  satis  diximus 
paragrapbo  prcecedeuti,  reliqoum  anni  impensum 
iutelligator  bellicis  adversus  Boieslaum  conatibus, 
quos  iuter  intellectis  Balduini  Flandriee  comitis 
molitiouibus,  quas  describit  Ditmarus  pag.  383, 
arma  sequenti  proxime  anno  10o6,  ut  testatnr 
Sigebertos,  in  eom  verterit,  ubi  quffi  duobus  aunis 
1006  et  1007.  gesta  sunt  simul  istic  connectit 
Ditmarus,  eadem  p{«gina  deniio  resumens  qoo:  ad 
annum  jam  dictom  t006  pertinent.  Jacobus 
Meyeriis,  in  Annaiibus  Fiandrioe,  diligenter  et  accu- 
rate  descripsit  quse  in  bello  isto  Flaudrico,  non 
eodem  semper  rerom  succcssu,  a  S.  Henrico  adver- 
sus  comitem  nostrum  Balduinum  tentata  sunt, 
explicata  ejus  occasione  et  adjuuctis  aliis  pluribus 
satis  curiosis,  quse  alibi  non  adeo  distincte  enu- 
cieata  reperiuntur  :  ipsum  vidosis  annis  1005,  1000 
et  1007  :  nobis  satis  est  singola  ad  proprios  cai- 
culos  revocasse,  ad  quod  nos  hic  juvat  Mabiilonins 
pag.  185,  dum  ex  diplomate  anni  1006  ostendit  ha- 
bitum  eo  ipso  anno  inter  S.  Henricom  et  regem 
Fraucise  Rolbertom,  colloqoiom,  qoo  labefacta  uon- 
nihil  amicitia  redinlegrata  est.  Videatur  idem 
Mabillonius  pag.  188,  num.  88  et  89,  placitom  regis 
memorans  pro  Italicis  monasteriis. 

110.  Ditmarom  denuo  sequimur.  apud  quem, 
«  pacificatis  tunc  partibus  his,  generale  concilium 
in  Francfort  a  Rege  ponitur,  >  iu  quo  episcopatos 
Bambergensis  diu  ante  meditata  institutio  et  varia> 
difticultates  in  eo  concilio  agitatae  cuique  satis 
obvise  sunt:  id  liic  quoeritur  potissimum,  gestane 
eaomnia  sint  anno  i006,  an  1007,  in  qno  auctores 
teque  ac  in  primo  Sancti  bello  ilaJico  maxime  dis- 
sidentes  invenio.  Ditmaro  res  suas  non  satis  chro- 
nologice  distinguente,  Barooios  sic  annum  1006. 
iocipit :  «  Anno  Christi  Redemptoris  millesimo  sexto 
Indict  IV,  ceiebratur  in  Germania  synodus  Franco- 
fordiensis,  in  qua  inter  alia  ibi  tractatum  est  de 
ecclesia  Bambergensi  erigenda  in  calliedram  episco- 
palem.  Agit  de  ea  pluribus  Ditmarus,  »etc.  His  op- 
ponit  Pagios  ad  eumdem  annum  litteras  Joannis 
Papse  tomo  iX  Conciliorum  recitatas,  in  quarum 
line  legitur  :  «  Scriptnm  per  manos  Petri  notarii  et 
scriniarii  S.  B.  E.,  in  mense  Junio,  Indict.  v  :  id 
est,  inquit,  anno  Christi  hvii.  Quod  privilegiom 
magnus  Episcopornm  numerus  in  synodo  Franco- 
nofurt  babita  unanimiter  laudaront,  etsoissubcri- 
ptionibus  corroborarunt,  ut  in  fine  landati  rescripti 
apostolici  legere  est.  Quare  subdit,  concilium  illnd 
non  hoc  anno,  ut  Baronius  putavit,  sed  seqoenti 
congregatum, «  etc. 

111.  Non  male  pro  aliqua  parle  Baronium  cor- 
rexit  Pagius,  in  alia  non  mioos  ipse  corrigendos. 
Qooniam  ambo  ad  omoia,  occasione  episcopatos 
istius  longiori  tempore  tractata,  non  satis  attendisse 
videnlur;  sumpta,  nisi  vehementer  fallor,  ex  Dit- 
maro  prima  perturbationis  ansa,  qui  in .  annum 
quodammodo  unum  eomdemque  confudit,  qos  in 
duos   diversos  certissime   distrahenda  sunt.   Syno- 


«7 


S.  HRNHICI  IMPEBATOHIS 


68 


dum    PraDcofurtensem   nliquam    aDuo    i006   recte  A  matris  Ecclesiai   augmeotum   aDDullare  cum  nugi- 


consigoavit  laudatus  Baronius,  utpote  quam  illo 
anno  satis  accurate  describit.  Ditmarus,  admiran- 
dam  illam  sancti  Henrici  erga  Patres  concilii  demis- 
sionem  merito  extollens,  ut  qui  se  ad  eonim  pf  des 
prostraverit,  aliaque  pari  humilitate  preestiteril, 
qu«  ibi  lectori  obvia  diximns  :  in  eo  defecit  Baro- 
nius  quod  alteram  synodum  praptermiserit,  ad  quam 
prior  quasi  preeparatoria  dici  potest.  Pagius  vicis- 
sim,  ex  allegato  Joannis  PP.  diplomate,  non  male 
pugnavit  pro  synodo  anni  1007,  sed  Baronium 
perperam  arguit ;  quasi  omnia  eodem  anno  com- 
posita  sint,  quae  ad  preedicti  opiscopatus  erectio- 
nem   explananda  occurrerunt.    Valeat    hic,   si    us- 


gerula  legatione  prsesumpsit Si   quando   autem 

episcopus  venire  et  promissa  dignatur  suscipere, 
paratum  me  ad  omne  quod  vobis  bonum  videtur, 
procnl  dubio  inveniet.  »  Sequitur  prot«^statio  Hen- 
rici  episcopi  nomine  facta  :  «  Finitis  talibos  allo- 
quiis,  Bernigerus,  antistitis  Henrici  WircibnrpLensis 
capellanus  surrexit  :  propter  timorem  regis  senio- 
rem  suam  huc  non  ^enisse,  et  detrimentum  eccle- 
siffi  sibi  a  Deo  commissce,  in  aliquo  lien  nunquam 
laudasse  testatur,  ct  obsecrat  cunctos  preesentes 
per  Christi  amorem,  ne  talia  iieri,  absente  eo,  futu- 
tum  sibi  exmplum  paterentur.  Privilegia  ejusdem 
ibi  alta   voce    recitantur.  »  Sed  hfiec  nihil  obfuisse 


quam,    paroemia;    distingue   tempora,    et    concor- |.  jam  diximus,  quo  minus  rex   sanctos   votis  suis  po- 


dabis  scripturas,  quas  citato  tomo  IX  Conciliorum 
nobis  exbibet  Labbeas  :  sola  rerum  cxacta  distin- 
ctio  controversiam  totam  elucidabit  et  forte  di- 
rimet. 

112.  Tria  istic  instrumenta  referuntur  hoc  ordi- 
ne  :  «  Primo  loco  Concilium  Francofordiense  de 
ecclesia  Bambergensi  in  cathedram  episcopalem 
erigenda,  celebratum  anno  Domini  MVI.  tempore 
Joannis  PP.  XVII,  *»  quo  tulum  acceptum  est  ex 
Ditmaro.  Alterum  instrumentnm  loco  non  suo  repo- 
nitor,  nec  verum  titulum  prsefert : «  Acta  ejusdem 
Francofordiensis  Concilii  ex  tabulario  ecclesiee  Bam- 
bergensis.  »  Quod  subsequitur «  diploma  Joannis 
PP.  XVI,  »  ad  justum  rerum  seriem  videtur  secundo 


tiretur  :  unde  postmodum  «  Henricus  antistes, 
auxilio  confralris  sul  Heriberti,  regi  gratiam  et  im- 
pletionem  sibi  placitam  acquisivit.  » 

114.  Hfficomniavel  anno  1006  exeunte,  vel  sub 
principium  anni  1007  transacta  esse  oportet,  quando 
«  gloriosissimus  rex  Henricas,  voti  compos  ef- 
fectus,....  duos  e  capellanis  suis»  Albericum  videlicet 
et  Ludovicum,  adjunctis  Henrici  Wirciburgensis 
episcopi  litteris,  Homam  nsque  direxit,  quatenus 
hic  bene  incepta,  in  melius  prolicerent  auctoritate 
Romana.  »  Narrant  heec  Anonymus  in  Vita  pluribus, 
cap.  10,  et  instrumentum  Bambergense,  quod 
proprie  rei  adimpletee  relatio  dici  potest,  in  qua 
potius    vera    actorum   substantia    quam  temporum 


loco  reponendum  fuisse  ex  quibus  hic   rectus  ordo  C  series  exposita  est,   ipsam  in  hunc  modum  concipi 


conficeretur.  Speraverat  S.  Henricus  emolliendum 
a  se  Hcnricum  Wirciburgensem  episcopum,  ut 
commutatione  aliqua  facta,  a  dioeccsi  sua  partem 
avelli  sineret,  qu8e  Bambergensi  tribueretur  :  verum 
iste  alias  conditiones  apposuerat  Sancto  minime 
gratas,  et,  ne  ad  indictam  synodum  venire  cogere- 
tur,  alio,  Coloniam  opinor,  ad  S.  Heribertum  pro- 
fogerat,  sic  ut  eo  absente  gesta  sint  omnia  quie 
Ditmarus  ibi  commemorat,  et  ex  qnibus  manifeste 
datur  intelligi,  in  eo  primo  concilio  id  preecipue 
actum,  ut  nihil  obstante  Henrici  Wirciburgensis 
tergiversatione,  ecclesia  Bambergensis  i&  cathe- 
dralem  erigeretur,  cojus  <  cura  pastoralis  Eberardo 
tunc  Cancellario  a  Rege  committeretur  »  id  quod  a 
Concilio*  obtinuit,  pr(eeunte  Tagmone,  «  et  cunctis 
pnesentibus  ejus  sermonem  tunc  aflirmautibus  et 
sobscribentibus  :  »  sic  tamen  ut  Eberardi  ordinatio, 
qam  ibi  a  Ditmarosubjougitur,  ad  sequentem  annum 
dilTerentia  sit. 

113.  Aodiatur  sancti  ipsius  Imperatoris  oralio : 
« Ob  hoc  serenissima  vestrimet  (Patrum  totius 
synodi)  interpello  pietatem,  ne  ab&entia  ejus  (Hen- 
rici  Wirciburgensis),  qui  per  me  voluit  obtinere 
quod  mihi  non  licuit  huic  concedere,  propositum 
volontatis  meee  queat  impedire  :  cum  in  bacnlo 
ejos  mutufle  conlirmationis  signo  clarescat,  hunc 
non  propter  Dominum.  sed  ob  dignitatis  nullatenus 
adipiscendce  dolorem  fugisse.  Moveat  omnium  corda 
pr^entium,    quod   per  ambilionem  suam    sanclo; 


D 


oportere  existimo.  Compositis  inter  S.  Henricum  et 
antistitem  Wirciburgensem  controversiis,  legati  jam 
dicti  Romam  missi  sunt,  ut  testatur  Poulifex  :  «  Pro 
qua  ratione  Henricus  II  glorississimus  rex  nuntios 
suos  ad  nos  direxit,  qui  nobis  hsec  omnia  dicerent, 
et  nos  pro  hac  sede  confirmanda  interpellarent.  » 
Legatur  Bulloe  Pontiticise  reliquum,  ex  qua  patet 
benigne  auditos  fuisse,  remque  omnem  Joannis  PP. 
auctoritate  corroboratam ;  diploma  vero  expeditom 
«  per  manus  Petri  notarii  et  scrinarii  S.  R.  E.  in 
mense  Junio  Indict.  v,  »atqueadeo  anno  1007,  quo 
demum  haberi  debuit  synodus  illa  Francofurtensis, 
de  qua  instrnmentum  Bambergense  meminisse  dixi- 
mos  : 

115.«  Aono  Dominicse  Incamationis  mvii,  In- 
dict.  V,  Kal.  Novembris,  reguante  piissimo  ac  sere- 
nissimo  Henrico  secundo,  anno  regni  sui  vi.  pro 
stato  et  augmento  sanctro  matris  Ecclesise,  in  loco 
Franconofurt  dicto.  magna  synodus  habita  est  et 
celebrata  :  »  non  jam,  ot  innuere  videtur  scripti 
auctor,  ad  agendnm  de  episcopatos  Bambergensis 
erectione,  sed,  quod  preepostere  observavit  Anony- 
mus,  cap.  12,  ut  c  debita  cum  veneratione  privile- 
gium  hoc  Sedis  Apostolicse  snsciperetur.  »  Sic  habet 
claosula  apnd  Labbeom  :  «  Quod  videlicet  privile- 
gium  venerabiles  Patres  in  supradicta  synodo 
Franconofurt  habita,  generali  concilio  consistentes, 
summa  veneratione  legendo  suscipientes,  et  Apo- 
stolicoe  auctoritati    obedientes,    devotis     mentibos 


H9 


ACTA. 


70 


subscribendo  laudaverunt,  communiterque  corrobo-  A 
raTerunt.  »  Seqountur  nomina  episcoporum  quinque 
et  trigiiita,  quos  inter  omissum  suspicor  Henricum 
Wirciburgensem,  qui  tricesimum  sextum  numerum 
compleret,  quot  ei  conciiio  episcopos  interfuisse 
pronnntiat  Legenda,  citato  cap.  12.  Atqua  eo  ordine 
ad  jostos  calculos  revocata  existimo  quee  ad  lunda- 
tionem  et  contirmalionem  sedis  Bambergensis  gesta 
et  transacta  sont,  queeqoe,  si  a  Pagio  joniore  obser- 
vata  fuissent,  in  Breviario  Pontificum  Romanorum, 
tom.  II,  pag.  283,  faisi  arguendum  non  erat  Bam- 
bergense  instrumentum,  de  quo  jam  satis  diximus  ; 
et  ex  quo  Anonymi  caput  iO  acceptum  videtur,  aot 
vice  versa. 

il6.  Sic  conciiiari  posse  existimo,  qtiae  alias  im- 
plexissima  sunt,  Anonymo  in  chronologicis  semper 
titobante.  Agnoscit  hic  quidem  geminas  synodos ; 
at,  dom  primam  volt  essejde  qua  agit  instrumen- 
tum  Bambergense,  necesse  est  synodum  prseparato- 
riam,  in  qua  S.  Henricus  litem  suam  adversus 
episcopom  Wirciburgensem  evicit,  habitam  eodem 
anno  1007,  circa  Kaieudas  Nuvembris,  quo  jam 
supponitor  a  mense  Junio  obtenta  a  Joanne  PP. 
episcopatus  ipsius  coniirmatio,  quflp  qno  paclo  com- 
binari  queant  prorsus  non  video.  Fuse  de  hac  re, 
ferme  ad  normam  nostram,  agit  Hofmannos  a  col. 
40,  sed  nodum  hunc  intactum  nescio  an  studiose 
pr9teiierit  :  anno  1007  ordinationem  Eberardi  re- 
cte  consignans:  quidquid  Ditmarus  uno  tractu  con- 
nectat  inseratqoe  omnia  synodo  anni  100(5,  qua  G 
ratione  res  sopra  ab  eo  coufusas  diximus  :  nam 
hujusmodi  consecrationcm  prseviam  episcopalus 
ipsios  a  Pontifice  conQrmationem  exigere,  in  cou- 
fesso  esse  plane  arbitror  :  facile  interim  patiar,  dis- 
tinctiorem  ab  alio  solutionem  adduci.  Porro  quoe  ad 
opulentam  dotationem  et  splendorem  dictse  toties 
Bambergensis  ecclesise  a  Sancto  collata  sunt,  non 
incuriose  recenset  Hofmannus,  col.  43;  cujus  tidei 
reliqua  commiito,  qo«  de  ejusdcm  ofiicialibus  atque 
imperii  electoribus  operose  extra  rem  nostram 
congessit. 

§  XII.  Prosecutio  a  constabUia  ecclesia  Bamber- 
gemi  ad  suseeptam  Romw  imptrii  coronam  a 
Benedieto  PP.  VIII. 


117.  Hooc  paragraphum  ordior  a  solutioue  alterios 
intricatissimi  nodi,  ex  quo  nuper  dixi|  Oitmariani 
Chronici  apographa,  tum  mss.  tum  edita,  aperti 
erroris  revineenda,  in  attacto  istic  capitali  puncto, 
quod  gesta  S.  Henrici  ab  Adelboldo,  Clironographo 
Saxone,  Annalibus  Hildesemensibus  antiquisque 
aliis  anno  1004  rectissime  innexa,  a  Ditmaro  istic 
sub  libri  sexti  principium  ad  posteriorem  annum 
1005  longiori  qoidem  phrasi  sed  disertissimis  ter- 
minis  revocentur  :  id  qua  ratione  ex  ipsomet  Dit- 
mari  Chronico  demonstretur,  vel  unicum  exem- 
plijm«  ut  ctetera  hic  non  expendam,  perspicue 
evincat.  Laudatos  Chronographus  Saxo  cum  anti- 
qnis  aliis  et  recentioribus  passim,  nullo,  quod 
sciam,  refragante,   obitum  Wigberti  Merseburgensis 


D 


episcopi,  et  Ditmari  ipsius  successionem  refert  ad 
annum  1009.  Verba  ejus  sunt  :  a  Wipertus  Merse- 
burgensis  episcopus  ohiit,  coi  Thietmaros  succes- 
sit.  »  Ditmarus  vero  ipse  pag.  385  sic  habet :  «  Hie 
vir  veuerabilis  (Wigbertus,  seu  Wicbertus)  quinque 
annos  in  episcopatu  et  sex  hebdomadas  [et  dies 
quinque  sedit  :  tlebilitcr  sffipe  peracta  confessione, 
et  ab  episcopis  Wigone  ei  Henrico,  in  extremis  eom 
visitantibos,  percepta  remissione,  ix  Kal.  Aprilis, 
feria  tertia,  in  Merseburg  de  hac  loce  ad  Christum, 
ut  spero,  felix  migravit.  » 

118.  Cum  his  confcr  quee  ex  ipso  recitavimus 
paragrapho  10,  nmn.  101,  ubi  expresse  asserit 
«  quartffi  initio  hebdomadee  in  Febrerario  (S.  Hen- 
ricum)  dedisse  episcopatum  s^nctos  Merseburgensis 
ecclesiee  capellano  suimet  Wigberto,  »  et  uUro  con- 
iicies,  non  potuisse  Wigbertom  cathedram  illam 
conscendisse  anno  1005,  si  totis  quinque  annis,  sex 
hebdomadibus,  et  [diebus  quinque  eam  tenoerit, 
adeoque  initia  ejus  omnino  retrahenda  esse  ad 
mensem  Februarium  prioris  anni  1004.  Ne  vero 
dubium  in  hac  re  superesse  possit.  rem  apertissime 
denoo  evincit  Ditmarus  ipse  pag.  422,  sub  iinem,  his 
verbis  :  «  Iste  annns  quo  hunc  atlitulavi  librum 
(attitulavit  autem  anno  1018)  nativitatis  meee  qua- 
dragesimus  vel  paulo  amplius;  in  mense  vero  Aprili 
et  V  Kai.  Maii,  decimus  ordinationis  meee  introivit 
annus  ;  »  adeoque  completus  erat  nonos,  ipso  illo 
meose  Apriii  inchoatus,  postqoam,  nono  Kalendas 
Aprilis  seu  xxni  Martii  ex  hac  vita  novennio  ante 
migrasset  prfiediclus   Wigbcrtus,  ex  qoo,   per  idem 

successionis  filum  ascendendo,  iterum  aperte  con- 
sequilur,  Wigbertum  obiisse  anno  1009,  ordi- 
natumque  fuisse  toto  ante  quinquennio,  an.  1004: 
et  quod  demom  inde  concloditur,  iibrum  sextum 
Ditmari,  male,  ut  ejus  termino  utar,  anno  illo  MY 
c  attitulatum  »  esse.  His  ila  positis,  prcelixam  nobis 
temporum  seriem  prosequamur. 

119.  Ad  annum  1007  vel  1008  passim  refertor 
c  visio  S.  Henrico  Ratisbonee  ad  sepulcrum  sancti 
Wolfgangi  oblata,  »  de  qua  Anonymus  cap.  2,  qoa- 
que  suus  olim  in  moribus  institotor  adstare  visos 
est,  et  hujusm^di  verbis  compellare  :  u  Intoere 
diligenter  litteras  in  muro,  qui  est  juxta  tumuluoi' 
meom,  scriptas.  Erat  autem  ibi,  sicut  videbatur, 
scriptum  solummodo  POST  SEX.  »  Non  diftitemur, 
eo  anno  1007,  teste  Chronographo  Sazone,  et 
Ditmaro  ipso,  si  conseqnenter  loqnatur,  Dominicam 
resurrectionem  in  ea  civitate  celebrasse  S.  Heinri- 
cum,  quo  tempore  celebre  vaticinium  potuent  intel- 
ligere :  at  sua  perperam  hic  disposuit  bonus  Ano- 
nymos,  qui  melios  ad  ipsum  regnum,  quam  ad 
imperii  coronam  respexisset;  nam  hanc  suscipere 
liberum  Henrico  fuit.  dum  voluit.  Cseterum,  utcum- 
que  vaticinium  accipias,  in  ipsa  Vita  satis  exposi- 
tum  est,  et  pro  rei  exigentia  probatum,  ut  hic  osoi 
venire  nequeat  argumentum  mere  negativom,  quo 
Leibnitius  aiiique  perpetuam  utriusque  conjugis 
S.  Henrici   et  Cunegundis  servatam  in  matrimoDio 


71 


S.  HENRICI  IMPERATORIS 


:5 


TirgiDitatem  impugnare  ausi  sont,  quod  Diimarus  A 
aut  alii  cofletanei  non  satis  expresce  ejus  rei  memi- 
nerint  :  sed  eam  jara  satis  vindicatam  exislimamus. 
Prsedictam  visionem  ignorasse  Dilmanim,  nihil  mi- 
rum  est,  ipsam  alias  minime  taciturum,  qui  simi- 
lem  alibi  contigisse  nHrrat,  nec  ab  hnjusmodi  reve- 
lationibus  ullatenus  abhorret,  ut  cx  sola  pag.  387 
abunde  perspicies. 

420.  Ad  annum  1008  spectat  bellum  Metense  seu 
Trevirense,  de  quo  ita  ad  hunc  antium  Chronogra- 
phus  Saxo  ;  «  Adalberto  clericus  regin»  frater,  regi 
factus  adversarius,  abominationes  multas  coucilavit 
ronira  omne  jusetfds;  Trevirim  sibimet  cum  suis 
sequHcibus  mancipavit,  sicque  discessit,  Quod,  ciim 
rex  comperisset,  suasillico  copias  colligens  adve-  ^ 
iiit,  Lotharingos  sibi  resistentes  Palaiio  obsedit,  se- 
decim  hebdomadas  ibidcm  faciens.  »  Belli  causnm 
memorat  Ditmarus.  pag.  384  :  «  Rex  autem  ut  hoc 
audivii,  prioris  non  immemor,  iu  germano  ejusdem 
Thiedrico  non  pro^meditata^  constitutionis,  usorem 
dileciam,  ca^tero.sque  .^uimet  familiores,  de  cpi$co- 
patu  eodem  impetrando  solliciios,  sprevit,  ei  Mein- 
gardo,  \Viliigi:4i  archipra*sulis  camerario...  eumdem 
dedit.  Propier  hoc  subdolce  generatiouis  luror  accen- 
ditur  ;  »  ubi  hic  Ditmarus  et  alibi  ssepius  insinuat 
ingratorum  S.  Cunegundis  fratrum  in  S.  Henricum 
odium,  quod  in  ecclesias,  et  maxime  Rambergensem 
profusns  videretur ;  ea  nimis  religiose  dispergens, 
quibus  ipsi  avide  inhiubant,  adeo  ut  Henrico,  fratri 
alteri,  ducatus  Rajoariee  abrogandus  fuerit,  quem  C 
tamen  postmodum  cum  sancti  regis  gratia  recepit, 
Adnecti  hic  potest,  quod  ad  istum  annum  notavit 
Albericus,  «  Jopiliam  juxia  Leodtum  »  dedisse  Hen- 
rico  Yirdunensi  episcopo  sanctum  imperaiorem,  in 
ecclesias  semper  et  ubique  munilicum. 

121.  Neque  vero  prseteriri  hic  potest  Montis  mo- 
nachorum  prope  Bambergam  celcberrimura  coeno- 
biom,  de  quo  pluribus  in  Vita  S.  Oitonis  locuti  su- 
mus,  hoc  eodera  anno  a  sanclo  imperatore,  «  ejusque 
conthorali  S.  Chnnigunde  Palatinissa  ct  imperatrice. 
in  bonorem  S.  Michaelis  Archangeli  fundatum,  una 
cum  ipso  fere  episcopatu  «Bambergensi,  »  inquit 
Bruschius  de  Monasteriis  pag.  87  ^  addens  «  funda- 
tionis  rationem,  »  qnod  sancto,  «  in  secretiori  quo- 
dam  sacello  devotius  aliquando  oranti,  apparuerit 
Michael  archangelus,  qui  femur  regis  tangens  (unde 
claudus  factus  csse  lcgitur,  qui  rectns  prius  inccs- 
serat),  Evangeliumque  codicem  osculandum  ei  por- 
rigens,  in  hscverbaeum  consolatus  sit :  «  Netimeas, 
electe  Dei,  velociter  snrge,  atque  hoc  signum  pacis 
divinitus  tibi  transmissum  suscipe,  Deique  cultum 
strenue  propagare  perge.  Postea  ex  Apulia  in  Ger- 
maniam  (feliciter  ibi  confecto  bello)  redeunti,  et 
apnd  Cassinense  monasterium  ex  calculo  decum- 
benti,  »  etc.  Sudabit  affaiim  qui  Bruschiana  hsec 
omni  apta  componat  cum  signatis  modo  coenobi 
isiins  exordiis.  De  claudicatione  S.  Henrici,  ejusque 
verosimiliori  causa  jam  satis  dictum  est :  id  sane 
controverti  nequit,  pra^diis  moltis  ac  latifundiis  ca- 


rum  sibi  ccenobium  locupletasse  liberalissimom  im- 
peratorem,  qnce  omnia  luculeuto  diplomate  confir- 
mavit  an.  1015,  ut  vide  apud  eumdem  Bruschium 
citata  pagina  versa. 

12*2.  «  Mix.  Rex  Nativilatem  Ghristi  Salzburg. 
Pascha  vero  Augustburg  peregit,  >  verba  sunt  An- 
nalium  Hildesemensiura.  Chronographus  Saxo  totus 
est  in  describendis  anni  istius  calamitatibus;  insolita 
nempe  aquarum  rcfusione,  sangninis  guttis,  qua> 
Dominica  Palmarum  vesiimentis  hominum  instiila- 
verint;  de  obscurato  sole,  et  incendiis  insolitis,  qna" 
omnia  pestilentia  et  mortalitas  graves  secntse  sint. 
De  cseiero  iis  prffiteritis  qosc  ad  S.  Henricum  spe- 
ctant,  Ditmari  iu  episcopatum  Merseburgensem  snc- 
cessionem,  de  qua  nuperrime  diximus,  accuraie 
notat,  cui  et  Paderbornensem  S.  Meinwerci  institu- 
tionem  adjungere  poterat,  quce  in  dictis  Annalibus 
Hildesemensibus  et  in  ejus  Vita  saiis  describitur,  in 
qua  et  ilia  pro  hoc  anno  habes,  quae  a  S.  Henrico 
preeclare  et  largitate  regia  gesta  sunt.  Ditmarus, 
pag.  388,  tradit  «  regem  varias  occidentalium  men- 
tes  probasse,  et,  ne  solito  corOmoverentor,  sedare 
tentasse,  v  iit  pote  cujns  perpetnam  curam  fuisse 
ostendit,  subditis  omnibus  cujuscunque  sexus  et 
ordinis  benefacero,  et  «  ad  indeficientis  corooam 
honoris  sublato  timore  properare,  ad  quam  capien- 
dam  in  iiineribus  et  aliis  necessitatibns  maxime  la- 
borans,  aniicos  fecit  sibi  inimicos,  jusie  eosdem  exo- 
sus  :  9  quod  est  dicere,  persecutiones  passnm  propter 
adminisiratam  jusiitiam.  Alias  hujus  anni  donationes 
vide  apud  Gretserum,  pag.  69  et71,  quibus  alias  ad- 
jungit  Chronicon  anonyrai  cienobitfle  Schutterani 
ab  abbate  Joanne  FridericoScbannat,  in  Yindemie 
suae  liiterarifle  collectione  prima,  recens  vnlgata, 
quod  in  eo  opere,  ordine  quartum  recensetnr. 

123.  Annnm  1010  sic  describit  Chronographus 
Saxo  :  Heinricus  rex,  in  expeditionem  suas  con- 
irahens  copias,  Bolizlavum  Polonise  quaesiiurus,  sed 
quo  velle  ducebat  minime  perventurus,  gravi  in- 
gruente  legriiudine,  raedia  revertitur  via...  Theo- 
doricns  Meiensium  episcopus,  doiem  et  patrimo- 
nium  regince  Cunigundis,  quse  soror  erat  soa,  Ba- 
venbergensi  Ecclesiae  dolens  delegari  a  rege,  contra 
ipsum  rebellat.  »  Ho^c  ipsa  paolo  lamentabiliu  s  de- 
ducit.Ditmarus,  pag.  388,  nonnulla  miscens  et  trans- 
ponens,  quse  vcllem  paulo  accnratius  distincta;  nam 
nisimultum  fallar,  bellum  adversus  Boleslaum,  quod 
sequenti  pag.  389  proseqoitur,  alteri  Mosellanee  ex- 
peditioni,  quffi  ad  annum  usque  1011  tenuit,  isiic 
prsemittendum  erat,  de  qua  ad  dicium  annum  hxi 
sic  loquitor  Chronographus  Saxo  :  •  Rex  Metensem 
urbem  prsedictumque  Theodoricom  episcopnm  tan- 
diu  obsedit,  quoosque  mediante  justitia,  pax  inter 
eos  convenit.  •  Neque  tamen  diffiteor,  resumi  po- 
tuisse  non  semel  varias  illasexcursiones^  etenim  sub 
totius  narrationis  finem,  pag.  390,  sic  habet  Ditma- 
rus  :  «  Rex  iterum  occidentales  invisit  regiones,  et 
fiuctivagos  habitatorum  animos  sapientice  freno  edo- 
mans,  natale  Domini   festiva  jucundiiate  in    Palthi 


ACTA. 


74 


Sfit»  » qam  omnia  an.  4040  fieri  omnino  non  A  Sanctiim,    a      quibus    annus      inchoatur,     nempe 

t  an.  Mxi  in  Frankenavord,  et  «  mxii  in  Tborn- 
burg,  »  quo  prsdicta  dedicatio  vere  ibidem  consi- 
gnator. 

126.  Ex  bis  denuo  patet,  quod  supra  non  semel 
dixi,  in  ordinandis  temporibus  Ditmari  chronico 
cautissime  utendum.  De  cetero  reliquos  sancti  im- 
peratoris  labores  in  componendis  rebus  imperii, 
cujus  partes  omnes  quotannis  lustrando  ignorare 
non  poterat  ;  et  pace  cum  Slavis,  aliisque  bostibus 
concilianda  sollicite  impensos,  fusius  memorat  lan- 
datns  toties  Ditmarus  toto  reliquo  libro  sexto,  nbi 
pag.  397  ingreditur  an.  iOi3,  quo  Epiphaniam 
Alstidi  celebravit   Henricn9,   Purificationem   sanct» 


ront,  sed  nt  minimumsignantfinemanni  \0\\, 
mox  subsequitur  dedicatio  ecclesiee  Bamber- 
).  Ad  annum  4010  revoca  instaurationem  mo- 
ii  S.  Mari»  Ratisbouffi,  de  qua  agit  Mabillo- 
mg,  218,  num.  52. 

.  Porro  celeberrimam  eam  dedicationem  non 
>li,  nt  cum  Baronio  plures  signant,  scd  an. 
lecidisse  probant  Chronographus  Saxo,  Anna- 
ildesemenses,  et  veteres  alii  cnm  Hofmanno, 
nid  bic  repugnet  breve  Chronicon  Wirzibor- 
•pod  Baluzinm.  Notanda  vero  Struvii  in  rebns 
•  imperilia,  qni,  postqcam  pag.  384  episcopa- 
inibergensis  fundationem  perperam  firmatam. 


loanne  PP.   XXH,  paulo  post  ineptins  subdit  :      Dei  Genitricis  in  Magdeburg,  «  Paschale  vero  festum 


etiam  episcopatus  prcesente  Benedicto  VIIi 
peracta  templi  majoris  constructione,  anno 
emnm  fnit  consecrutus.  >  Meiios  doceri  po- 
•i  ad  Ditmari  verba  quae  recitat,  tantillnm 
lifset.  Ita  loquitur  dicta  jam  pag.  390  : 
raeta  in  civitate  Bavenbergensi  ecclesia  ma- 
ram  natalitius  Regis  dies  esset,  etxxxvjam 
sret,  II  Nonas  Maii  omnis  primatus  ad  dedica- 
D  istius  aulffi  ibidem  congregatur,  et  sponsa 
toisti  per  manus  Joannis  patriarchii)  de  Aqui- 
t  aliornm  plusquam  xxx  episcoponim  dedica- 
»  Addit  Chronographus,  •  xxxvi  episcopornm 
tMio  consecratam,  >  quibiu  consentiont  Anna- 
Idemenses  :  in  his  vero   omnibus  nec  verbum 


cnm  Meinwerco,  sibi  admodum  familiari,  in  Pathe- 
brun  digna  veneratione  peregit,  Pentecosten  autem 
nobiscum,»nempe  inMerseburg:  incnjusvigilia  Bo- 
iezlavus,  cnm  securitate  obsidum  apud  se  relictomm 
venit  et|optimesuscipitur ;  sic  ut  tutaex  eaparteomnia 
reddere  voluerit  Henricus  priusquam  meditatum  iter 
Italicom  ingrederetur,  ad  quod  per  id  tempus  res 
disponebantor.  Non  fuit  annns  iste  Fuldensibus 
mnltum  propitius,  quippe  quo  «  Bronnag  abbasde- 
ponitnr,  et  tunc  boc  monasterium,  confratribns  late 
discedentibus,  a  priori  statu  mutatur :  >  quee  paulo 
durius,  jam  dicto  an.  1013,  a  Chronograpbo  Saxone 
exprimuntnr,  bis  verbis  :  «  Rex  stultorum  deprava- 
tus  consilio,  Foldensis  monasterii  bona  mirabiliter 
qois  colligat  Benedictnm  papam  ei  dedicationi  C  diripuit,  >  etc.  Sed  hsc  mitius  explicata  videantur 
qui    Terosimilins   necdnm   electns  erat      Mabillonio  pag.  252  an.  88. 

127.  Pergit  Ditmarus  :  «  Rex  antem  ad  occiden- 
tales  pergens  regiones,  iter  snum  in  Longobardiam 
disposuit,  et  iterum  ad  nos  repedavit ;  et  inde 
XI  Kal.  Octobris  discedens,  per  Bavariornm  fines 
atque  Snevorum,  usque  ad  locum  qui  dicitnr...  pro- 
peravit.  Huc  exercitus  undique  confluit,  et  binc 
usque  Romam  Rex  sine  omni  scrupulo,  regina  comi- 
tante,  venit.  i  Sequuntur  nova  Boleslai  scelera, 
et  occnlta!  adversus  S.  Henricum  machinationes, 
qn®  tamen  minime  impedivere  quo  minus  rebelles 
sibi  Longobardos  in  ordinem  rednceret  ac  demum 
in  urbe  itanperiali  corona  insigniretnr.  Sed  his  pree- 
mittenda  sunt,  si  quoqnam  pertinent,  qns  sob  finem 
libri  sexti,  plane  aliud  agens  interserit  Ditmams 
pag.  399  de  adventu,  ut  aliqui  intelligunt,  Bene- 
dicti  YIII  in  Germaniam,  propier  intrusionem,  ut 
putant,  cujusdam  Gregorii.  Audi  ipsum :  «  Namque 
Papa  Benedictus  Gregorio  cuidam  in  electione  prse- 
valiiit.  Ob  Loc  iste  (quseritur  quis  ?)  ad  Nativitatem 
Dominicam  in  Palithi  venit  cum  omni  apparatu 
apostolico,  expulsionem  snam  omnibos  lamentando 
innotescens.  »  Ex  his  collegit  Baronius  ad  annum 
4012,  Benedictum,  Roma  a  Gregorio  expulsnm,  fu- 
gisse  in  Germaniam  ad  S.  Henricum,  opem  ejus 
imploraturum ;  in  quo  ipsnm  recentiores  omnes 
sequnntur  eum  Francisco  Pagio  recentissime  in  suo 
Breviario  Pontificum  tomo  II,  pag.  294,  tametsi 
recte  advertat,   neminem  unnm  veternm  Germano- 

3 


ee  ceremonia  perageretur  :  utrum  vero  m 
aniem  isto  anno  venerit,  inlra  explorare  cona- 
r. 

•.  Sobjongit  Ditmaros  :  «  Post  bcec  synodos 
.  magna,  in  qua  Gevehardus  Ratisbonensis  ec- 
s  praesul  ab  archiepiscopo  suimet  arguitur,  et 
isiB  ecclesi®  presol  Thiedricus  a  rege  increpa- 
M>  qood  epistola  soimet  bunc  injnste  apod  Pa- 
Bceusaret :  sed  bsc  omnia  et  multa  alia  consilio 
mti  sunt  finita...  Completis  omnibus  in  orien- 
'rancia  utilitatibus,  Rex  Merseburgensem  revi- 
vttatem  ac  ibi  sanctam  Pentecostes  solemnita- 
selebrat,  et  in  primo  mane  Dominic®  diei,  qua 
os  Apostolos  replevit  Spiritus,  Tagmo  archi- 
opos  infirmari  coepit,  qoi  paulo  post  v  Idus 
iion  obiit,  »  inquit  idem  Ditmams,  «  sed  ad 
iom,  quem  semper  amavit,  lcetus  abiit.  »  Hsc 
0  hie  snb  onum  conspectom  exposita  volui,  ut 
feetios  pateat  dedicationem  ecclesis  Bamber- 
s  asserto  a  nobis  an.  i0I2  contigisse,  quo  cer- 
ett  Tagmonem  obiisse,  testibus  iterum  Chro- 
ipho  Saxone  et  Annalibos  Hildesemensibus  ; 
mazime  observandum  est,  ostendatur  alius 
iri  error,  qui  jam  proxime  aiebat,  u  Natale 
lai  in  Palthi  »  seu  Palithi  celebrasse  S.  Henri- 
immediate  ente  consecrationem  ecclesiae  Bam- 
mais,  eum  distinctins  memorent  citati  Annales, 
nlios  Natales  Domini  intermedios    celebrasse 

Patbol.  CXL. 


D 


/i} 


S.  HENIUCl  IMPERATOKIS 


Tti 


rum  scriptorum   de  ea    Benedicti  expulsione,    aut  A 
schismate  ea  causa  orto  meminisse. 

128.  Neqne  id  miriim  sane,  nam  nisi  ego  vehe- 
menlissime  fdlior,  eminentissimus  annalista  Ditmari 
sensum  haudrecie  assecutus  est  ;  utjam  taceam  rem 
omnem  de  qualicunque  post  Sergii  PP.  IV  obitum 
schismate,  perperam  an.  1012  innexam  esse, 
qusp  referenda  videtur  ad  sequentem  10i3,  cujus 
initium  (a  Natali  Domini  inchoando)  in  Palithi  ce- 
lebravit  S.  Henricus.  Notabis  igitur  eo  loco  alia 
prorsus  omnia  a  Ditmaro  tractari,  ad  ecclesiam 
suam  spectautia,  ibique  plane  obitur  rem  istam 
insinuari,  quee  profecto  aiiter  explicari  merebatur, 
si  Benedlctus  ipse  Papa  legiiimus  in  Germaniam 
profectus  fuisset ;  quod  haud  dubie  non  tacuissent  |^ 
Chronographus  Saxo,  Ditmari  in  multis  contractor, 
et  Annales  Hildesemenses,  nec  alii  sequales  aut 
proxime  secuti.  Ut  mentem  edisseram,  verte  Ditmari 
▼erba  quamdin  et  quo  modo  volueris,  evolve  csBiera 
omnia,  sive  prsecedenlia  sive  subsequeniia,  nt  vel 
▼erbum  extundas,  quo  innuat,  sanctum  imperatorem 
Benedicti  parles  suscipere  debuisse,  aut  ipsi  nlla  in 
re  patrocinari  vel  opiiulari  ;  aui  posiea  Romam  per- 
rexisse,  ut  ipsum  quocumque  modo  in  sedem  resti- 
tueret.  Utut  obscurius  locutum  censeas  Ditmarum, 
aut  nihil  dixit,  aut  satis  inJicavit,  perisfe,  non 
Benediclum,  sed  Gregorium  fuisse  fugitivum  istum, 
•  cui  Benedictus  prsevaluit,  •  uipotequi«  prseceteris 
antecessoribus  maxime  dominabator.  >  Et  vero 
Tuscolanornm  comitum  notissima  per  id  tempos  G 
potentia  faciilime  eiiam  armis  prsevalere  potuit, 
adversus  minoris  notse  hominem  Gregorium,  qui 
externa  auxilia  implorare  compolsus,  verom  a 
Sancto  exauditus  non  sit. 
i29.  Verbo  dicam,  non  de  electione  pontificis  aut 
*  de  schi«mate  ea  causa  exorio  ibi  agit  Ditmarus,  sed 
ea  expendit  potissimum  quse  Romani  Pontitices  et 
S.  Henricus  in  Ecclesiee  augmentum  et  splendorem 
certatim  contulerunt  ;  en  ultima  verba  quibns 
librum  sexium  concludit :  •  Henricus  etenim  rex 
ecclesiam  adauxit  nostram  mnltis  utilitatibus,  in- 
primis  divino  apparatu,  et  de  omnibus  curtis  quam 
in  Turingia  et  Saxonia  habuit,  duas  nobis  tradidit 
familias.  Evangelium  anro  et  tabula  ornatum  ebur-  ^ 
nea,  et  calicem  aureum  atque  gemmatum  cum  patiua 
et  fistula ;  item  cruces  duas  et  capulas  ex  argento 
factas,  et  magnum  calicem  ex  eodem  metallo,  cum 
patina  simul  et  listula  dedit.  Quidquid  in  proediis  ab 
intercessorsibus  meis  neglectum  erat,  prflecepto  re- 
novarat;»  ut  ita  et  hujus  ecclesise  non  soliim  re- 
fttanrator,  sed  et  fundator  appellari  mereatur, 
quemadmodum  et  Paderhornensis,  quam  hoc  eo- 
dem  an.  1013  opulenio  prsedio  prseter  alia  donatani, 
dum  Weriis  decumberet,  pluribos  aliis  beneficiis 
cumulavit  ;  et  S.  Bernwardo  Hildesiensi  episcopo 
comitatum  integrum  solila  sibi  largitate  contulit, 
quarum  donationum  instrumenta  refert  Schatenus 
noster  a  pog.  402.  Diceres  sanctum  imperatorem  tot 
piis  largitionibos  prospcrom  iter  Italicum  a  Deo  im- 


petrare  voluisse.  Nos  hinc  alteram  vite  periocham, 
imo  imperii  ejus  epocham  inchoabimus. 

§  XIII.  S.  Henrici  Bomae  coronatio,  et  qtue  eam 
secuta  $mt,  usque  ad  adventum  Benedicti  PP.  VUl 
in  Germaniam. 

130.  Librum  suum  septimum  sic  exorditor 
Ditmarus  :  «  Decursis  a  Dominica  incarnatione  post 
millenarii  pleniiudinem  numeri  annis  tredecim,  et 
in  subsequentis  annis  secundo  mense  ac  hebdomadt 
teriia,  anno  autem  regni  ejus  tertio  decimoy  et  die 
Dominica,  ac  vi  Kal.  (lege  xvi  Kal.  sub  litt.  Dom.  C) 
Martii,  Henricos  Dei  gratia  rex  inclytus,  a  senatori- 
bus  duodecim  vallatus,  qoorum  sex  rasi  barba,  alii 
prolixa  mystice  incedebant  cnm  baculis,  com  diiecta 
soimet  conjuge  Cunegunda  ad  ecclesiam  saocti 
Petri,  Papa  exspectante,  venit,  et  antequam  introdu- 
ceretur,  ab  eodem  interrogatus,  si  fidelis  vellet  Ro- 
manee  patronus  esse  et  defensor  Ecclesifle»  sibi  au- 
tem  soisque  soccessoribos  per  omnia  fidelis,  devota 
professione  respondit  ;  et  tonc  ab  eodem  inuoctio- 
nem  et  coronam  cum  contectali  soa  soscepit.  Prio- 
rem  autem  coronam  super  altare  Principis  Apostolo- 
rum  suspendi  prsecepit.  Eodem  dic  Papa  eis  cceDain 
ad  Lateranem  fecit  copiosam.  >  Quae  porro  turtiA 
octavo  abhinc  die  Romee  et  a  quibus  excitatae,  non 
est  hujus  loci  describere  :  compendio  sua  inde 
accepit  Chronographus  Saxo,  Imperatorcm  Papiam 
reducens  ad  resorrectionem  Domini,  coi  Chronicon 
Casinenselib.il,  c.  31,  ipsam  Romanam  coronatio- 
nem  aftigit,  qood  jam  aiibi  a  nobis  refotatom  esL 
Papiee  igitur  conlirmatis  utcunque  Longobardomm 
animis,  in  Saxoniam  remeavit  :  tom  de  monachis 
Corbeiensibos  ea  adjiciuntor,  qose,  ut  et  Foldensiani 
cum  Sancto  controversias,  malo  apnd  Mabilloniom 
in  Annalibus  Benedictinorom  legi,  qoamhic  a  me 
operosios  recitari. 

131.  Huc  propios  spectat  quod  narrat  Glaber  Ro- 
dulphos,  Historiee  snset  lib.  i,  cap..^,  de  pomo  seu 
globo  aureo,  pretiosis  gemmis  circumdato,  et  cruce 
aurea  supercminenie  ornato,  quod  tanquam  mon- 
datse  polentiee  symbolum  S.  Henrico  obtolerit  Be- 
nedictos  PP.,  ipse  vero  «  protinus  miserit  ad  Clunia- 
cense  monasteriom  Galliarum,  quod  etiam  tuoe 
temporis  habebatur  religiosissimum  caeterorum,  cui 
et  alia  dona  plurima  contulerat  ornamentonim, » 
inquit  ibidem  laudatus  Glaber.  At  si  vera  sunt  qu» 
Legenda  tradit  cap.  26,  non  opus  fuit  ea  missione, 
cum,  ut  in  Vita  videbitur,  Gloniacom  perrexerit 
sanctos  ipse  imperator,  et  non  solom  globum,  sed 
coronam  aoream  obtolerit  ;  imo  et  alia  plura  de 
quibus  meminere  ambfle  S.  Odilonis  Vitse  a  raajori- 
bus  nostris  ediise  1  Januarii  :  et  prima  quidem 
pag.  18  et  26,  posterior  vero  num.  6  ac  21.  Deea 
peregrinatione  nihil  memorant  Ditmarus,  Chrono- 
graphus  Saxo  aut  ceqoales  alii,  verum  ex  Vita 
S.  Meinwerci  id  non  incongrue  collegit  Mabillonius, 
Annalium  lib.  Lv,  pag.  241,  ubi  non  video  curad 
annum  1015  revocet  quo^  vero.simHlime,  si  per  id 
lempus  facta  sunt,   ad   annum  1014  pertinent,  dam 


i  I 


ACTA. 


78 


nempe  per  BurgUDdiam  in  Alsatiam,  et  inde  «  per  A 
Leodiiim  et  Trevirim  i  traositum  fecerit   ut   habet 
citato  capite  Anonymus. 

i33.  Referri  merentur  qos  ibi  tradit  Mabillonius  : 

«  Anonymus  auctor,  qni   Hbmm   scripsit  de  rebus 

gestis  beati  Meinwerci  Paderbornensis,  hand  obscure 

significat  Henricum  imperatorem  in  redito  ex  urbe 

Roma  post  snam  coronationem,  cnm   domno   Mein- 

werco   episcopo  pancisque  familiaribns   ad   Clnnia- 

cense  monasterium,  pro   su»   religionis  fervore  et 

sitQ  loci  maxime  nominatum,  diveriisse,    deducente 

forsan  Odilone  abbate,  qui  ipsum  in  illo  itinere   co- 

mitatus  faerat;  visusque  ea  comprobasse  quse,  fama 

referentey  de  sacro  illo  coenobio  acceperat :  tumque 

coronam  auream  pretiosissimam,  ad  Missam,  qu®  ^^ 

de  Cathedra  S.  Petri  appellatnr,  obtulisse,  et,  frater- 

nitate   monachorum    humiliter    petita   et   accepta, 

omniom  fratrum   precihus  se  commendasse.  »  Hoec 

et  plura,  de  aliis  beneficiis  eidem  coenobio  a  Sanclo 

collatis,   abdoctisqne  inde  monachis  pro  condendo 

monasterio   Abdinghoffensi  vide    ad   diem   v  Junii 

eap.  4.  n.  26,  pag.  521;  hsec  nos  pmlo  longius  ab- 

dnxere  ab  iis  quse  post  coronationem  Romanse  ipsi 

Ecclesiae  indnisitrecensinaugaratus  Augustus,  qnx- 

qnp  in  Pagii  Breviario  explicata  habes  a  pag.   293  : 

qubus  adde  alia  liberalissimi  C^esaris  placita   apud 

laudatum    Mabilloniam  pag.  237  et  239 ;  atque  ea 

demiim  qum  pro  dilecta  ecclesia   Bambergensi  enu- 

merat  Hofmannus  col.  49. 

133.  Neque  vero  prsetereunda  sunt  quse  habet  C 
IHtmanis,  ad  quem  iterum  redeo,  de   instituto  per 

S.  Henricum  episcopatu  Robiensi  priusqnam  Italia 
excederet.  c  In  his  partibus,  inqnit,  Ceesar  episco- 
patom»  quod  erattertium  devoti  operis  sui  ornamen- 
tnm,  in  Bobia  civitate,  nbi  Christicolffi  sancti  et 
eonfessoris  inclyti  Columbanus  et  Attala  corporaliter 
requiescunt,  communi  consilio  et  licentia  compro- 
Tindaliam  episcopornm  construxit;  quia  summa 
neeessitas,  et,  quee  eam  prsecellit,  Christi  charitas  ad 
hoe  iostig^vit.  Hic  eum  maxima  prosperitate  et  glo- 
ria  Alpinas  soperat  difficultates,  ac  nostree  regionis 
adiit  serenitates,  qnia  aeris  et  habitatorum  qualita- 
tes  nostris  non  concordant  partibus.  i  Mitto  qu®  hic 
odiosius  in  Longobardos  aliosque  torquet  Ditmarus;  ^ 
satis  sit  hunc  aanum  1014  com  ipso  absolvere  et 
alterom  inchoare,  his  verbis  :  «  Imperator  autem 
transcensis  Alpibus,  celerisqae  adjacentibas  provin- 
ciis  regendo  decursis,  Natale  Domini  celebravit  in 
Palithiy  et  post  hflec  ad  Merseburg  veniens,  Boleslavi 
iidem  et  aoxilium  sui.^  innotuit  fidelibus,  et  ut  ab  eis 
ad  ezcnsationem,  aut  indictse  rei  emendalionero,  is 
vocaretor,  nnanimes  poscit.  •  Atque  heec  eo  paclo 
recte  disposita  sunt  et  anniA  sais  apte  innexa,  quce 
ab  aliqaibus  non  parum  turbantur,  tum  aliis  con- 
fusa  et  commixta. 

134.  In  eorum  numero  collocandus  est  hic  anctor 
Vite  S.  Meinwerci,  qui  cap.  4,  num.  22,  memorans 
«  S.  Henricum,  subjectis  omnibus  et  in  deditionem 
redoctis  quce  rebeliare  tentaverant  urbibus,  proxi- 


mum  Natale  Domini  Papiee  celebrasse,  »  inde  ipsum 
in  Apuliam  deducit;  cai  snbactfle  Ismaelem  pra^fe- 
cerat :  tnm  ad  Montem  Casinam ,  ubi  a  calcolo 
liheratus  fuerit;  ac  demam,  num.  23,  :<  Romam 
cnm  domina  Chonigunda,  cum  trinmpho  magno  in- 
trasse  ait,  nbi  a  beato    Benedicto   Papa  benigne  et 

honorifice  fiusceptus solemni  henedictione,  cum 

universi  populi  insestimabili  exsnltatione  in  Ceesa- 
rem  et  imperatorem  consecratus  sit.  »  Nimirum 
confusce  hic  snnt  binse  expeditiones  Italicse  S.  Hen- 
rici,  nempe  hsec  qua  sola  coronatio  brevi  tempore 
paracta  est,  cum  alia  palo  fusius  infra  explicanda  : 
quod  facile  advertisset  scriptor,  si  coronationis  diem, 
nempe  xiv  Februarii,  expressius  signasset;  quis  enim 
facile  concipiat  S.  Henricnm  Natale  Domini  Papise 
celebrasse,  inde  subjugasse  Apuliam,  atqne  in  Monte 
Casino  a^grnm  decubuisse,  Romam  interim  satis 
tempestive  attigisse  ut  dicto  die  xiv  Fehrnarii  im- 
peratoriam  inaugurationem  susciperet.  Non  satis 
apte  temporibus  snis  isthfiec  divisa  sunt,  quae  etiam 
omnia  huc  falso  revocavit  Hofmanrns  col.  50  cujus 
ea  facilius  admisero,  qu»  ibidem  refert  num.  79 ; 
tum  vero  sequenti  de  compositis  per  hffc  tempora 
cnm  Gundecaro  Eystettensi  de  rinibus  Bambergeusis 
ecclesise  controversiis. 

135.  Post  citata  proxime  Ditmari  verba,  alia  in- 
terseruntur,  quse  temporum  seriem  nonnihil  tur- 
bare  possent,  nisi  ex  distincto  charactere  posito 
pag.  402  constaret  sanctum  imperatorem  Pascha 
celebrasse  in  Merseburg  an.  10l5,  quo  vigilia  Re- 
surrectionis  incidit  in  v  Idus  Aprilis,  abipso  expresse 
signatum  ;  Paschate  incidente  in  iv  Idus  seu  diem  z 
ejusdem  mensis  :  >  in  Ccjena  autem  Domini,  »  ait 
Ditmarns,  se  >  chrisma  in  ejos  prsesentia  indignum 
benedixisse.  >  Sic  pro  eo  anno  Chronographos  Sazo : 
«  Henricus  imperator  in  Walbike  diem  Palmarum 
agens,  nuntios  de  Itaiia  sibi  in  sacramenta  con- 
strinxit,  et  inde  digressus,  Mersebnrg  Paschale  fe- 
stum  percgit,  ubi  Bolizlavo  omnia  munera,  quse  illi 
miserat,  simulcum  gratia  perdit,  dum  illum  lega- 
tione  snperba  infestum  reddidit.  d  Hsec  viam  ster- 
niint  ad  repetitas  excursioncs  et  bella  rarius  inter- 
rupta  cum  Boleslao  tunc  acriter  gesta,  in  qiiibus 
vario  marte  pngnatnm  est,  ut  istic  et  apud  Ditma- 
rum  fosius  legi  potest;  cum  ad  nostrum  institotum 
non  magis  pertineant  quam  recurrentes  denuo  de- 
plorandse  com  Corbeiensibus  monachis  contentiones 
apud  Ditmarum  pag.  403,  ad  quas  excitandas  non- 
nullam  partem  habuisse  S.  Meinwercom,  Paderbor- 
nensem  episcopum,  paulo  distinctius  exploravit  Ma- 
billonius  citatis  Annalibus  ad  hunc  annum  pag. 
242,  quo  lectores  remittimus. 

i36.  Scquentem  annum  1016  inchoat  Chronogra- 
phus  :  ((  Imperator  Natalem  Domini  in  Patelbrnn- 
nem  festivis  peregit  gaudiis  :  posthaec  Popponem 
Luitpoldi  Marchionis  filiam,  et  Bavenbergensis  ec- 
clesifiB  preepositum,  Trevirensi  preefecerat  urbi.  Et 
cum  is  ab  Erchenbaldo  Mogontiensi  archiepiscopo 
jussu  Cffisaris  el  licentia  Virduncnsis  episcopi   (qui 


79 


S.  HENIUCI  IMPERATORIS 


80 


primus  horum  in  ordine  confratnim)  consecrari  de-  A 
buisset ;  a  Tbiederico  Metensi  antistile,  eo  quod  a  se 
jostius  hsBC  ordinatio  Jieri  deberet,  assidua  acclama- 
tione,  humilique  petitioneidincassom  probihebatur  : 
nam  imperator  hunc,  scripta  demoostrantem,  et 
bannoid  interdicentem,  non  exaudivit,  et  unctionem 
fecitcompleri.  »  Adde  his  varias  principum  parti- 
colarium  discordias  aut  armis  aut  amica  composi- 
tione  sopitas,  et  perpetuas  iuimici  semper  Boleslai 
incursiones,  de  quibus  Ditmarus  usque  ad  pag.  406. 
Eidem  prseterea  anno  aftigendd  sunt  qu8e  ibidem 
subjungit  de  «  proxima  Palmarum  jucundttate  »  ab 
imperatore  «  cura  Henrico,  venerabili  Wircibur- 
gensi  episcopo  corapieta,  ac  coina  Domini  et  pas- 
sione.  tum  Paschali  tripudio  honorabiliter  in  Baven-  ^ 
berg  peractis,  »  etc.  Lege  qiiee  ibidem  attexuntur  de 
Rudolpho  Burgundiffi  rege  Sancti  avunculo,  regnum 
suum  per  donationem  ei  tradente,  quod  biennio 
post,  accedente  procerum  consensu,  fuit  contirma- 
tum ;  item  eventus  alios  etiam  Anglicanos,  quos  enu- 
merare  non  vacat.  Ad  S.  Henricum  redit  Ditmarus 
pag.  412,  ita  scribens  : 

437«  Anno  Dominicae  Tncarnationis  [mxvii  Kal. 
Junuariij  imperator  a  Palithi,  ubi  celebravit  Natale 
Domini,  eiiens,  in  Alstidi  Epiphaniam  Domini  so-. 
lemniter  peregit.  »  Paulo  inferius  :  «  Nuntii  de  Italia 
huc  venientes  gradulabundi  ad  sua  r^deunt ;  »  ii  for- 
tasse  qui  a  Benedicto  PP.  VIII  altuleriut  <(  aurei 
capitalis  ornamenti,  invicem  gemmati,  >  reginse 
Saracenorum,  Romse  capite  plexae,  >  partem,  quse  C 
mille  iibriscomputabuntur,  »  ut  pr<ecedenti  pag.  41 1 
idem  Ditmaros  memoraverat.  «  Gratulabundi  »  au- 
tem  «  redierent  nuntii,  »  quod  postnlata  adversus 
Saracenos  et  Greecos  auxiiia  addixisset  Cfiesar,  quse 
tamen  quinto  demum  post  anno  suppeditari  potuere. 
«  Iter  imperatoris  ad  occidentem  dispositum,  ob  viae 
asperitatem  est  dilatum.  Imperator  hoc  quod  ex 
parte  Bolislavi  rogatus,  laodat;  convenisse  ad  eum 
principes  suos,  et  si  quid  boni  vellet  sibi  exhibere, 
cum  eorum  concilio  iibenter  acciperet  :  mittuntur 
invicem  nuntii,  et  inducise  ponuntur.  »  Interim 
«  Imperator  Purificationem  sanct®  Dei  Genitricis  no- 
biscum  celebrat.  Posthffic  episcopi  et  comites  ob 
contemptum  BoHslavi,  se  fallentis,  tristes  advenie-  D 
bant,  et  imperatoris  mentem  apertis  legationibns 
incendunt.  Ibi  toncde  fulura  expeditione  tractatur.  » 
Yideantur  tota  illa  pag.  413  piura  S.  Henrici  in  va- 
rias  ecclesias  beneiicia,  a  quibus  nimirum  cessare 
non  noverat. 

138.«  Palmas  Rex  celebrat  in  Magontia,  et  in  In~ 
gelheim  Pascha,  et  in  his  partibns  magis  honorifice 
ac  potestative  nunquam  fuit.  Et  qoia  ob  tantam 
solemnitatem  maxima  ibidem  iiniri  non  poterant, 
ad  Aquisgrani  ponitur  conventus,  et  tunc  illic  cum 
consilio  Heriberti  ascbiprsesnlis,  Thiedericum  Meten- 
semepiscopumetHenricom  fratrem  placavit.  Regina 
autem  Cuneguudis,  a  Francoforde  a  Caesare  disce- 
dens,  cum  ad  iocum,  qui  Capungun  dicitur,  venire, 
infirmatur,  et  ibi  tunc  Domino  promisit  se  ad  lan- 


dem  ejus  unnm  factorum  monasterium.  »  Pag.  4t4  : 
«  Imperator  autem  audiens,  contectalem  soam  levius 
habere,  e.t  votum  fecisse  Domino,  grates  Christo 
persolvit  ex  animo.  »  Paulo  infra  :  «  Cesar  vero  ad 
orientem  tendens,  imperatricem  ad  se  in  loco,  qui 
Patherbrunnum  dicitur,  venire  jobet.  Inde  ambo 
usque  ad  Magdeborg  profecti.  »  Ad  alia  deinde  loca 
simul  profecti  sunt,  donec,  «  regressa  imperatrice, 
ceeterisque  compluribus,  ipse, »  imperator,  «  turma- 
tim  processit;  »  nempe  cum  ingenti  exercitu  Bo- 
leslao  imminens,  quem  toto  fere  reliqoo  anno  inse- 
cotus  est.  Haec  paulo  uberius  deducta  hic  voluit  ut 
manifestius  pateat,  quam  nonsatis  congrue  ad  hanc 
annum  1017  refereudain  censuerit  Hofmanous  cele- 
berrimam  illam  S.  Cunegundis  per  vomeres  can- 
dentes  probationem,  quse  alteri  melius  convenire 
potuisse  videtur.  Csetera  vide  superius  et  ad 
iii  Martii. 

139.  Ut  nullum  annum  vitee  snee  largitionibos 
Csesare  dignis  vacuum  esse  voluit  S.  Henricus,  sic 
et  hunc  in  quo  versamur  illostrem  reddidit,  teste 
Ditmaro  pag.  316.  Verba  ejus  recito  :  «  Insequenti 
Dominica  die,  id  est  iii  Nonas  Novembris  Cesar 
quoddam  prsedium,  Bogalici  vocatum,  quod  tom  ab 
Hatholdo  milite  sibi  placito  acquisivit  concambio, 
confratribus  nostris  in  Merseburg  Christo  famolan- 
tibus  dedit,  et  locum  quemdam  ab  Hagero,  prsedicti 
senioris  germano,  decem  talentis  argeuti  compara- 
tum,  eorumdem  utilitatibus  accommodavit,  pne- 
ceptisqne  suimet  firraari  preecepit.  Tres  qooqoe 
ecclesias  in  Lipzi  et  in  Olscinzi,  ac  in  Gosna  positas 
mibi  concessit.  In  hoc  vernali  tempore  idem  aureom 
altare  ad  decus  ecclesiee  fabricari  jusserat  nostrtp, 
ad  quod  ego  ex  antiqui  altaris  nostri  sumptu  aori  ^ 
sex  libras  dedi.  »  Circa  medium  Decembrem  Bam-  ' 
bergam  primum  pervenit  Imperator,  ubi  «  Hen- 
ricum,  quondam  Bavariorum  ducem,  et  tunc  oeto 
annos  et  pene  tot  menses,  sna  depositum  colpa, 
pristinis  restituit  honoribus  die  Dominica;  >»  quo 
tempore  nemo  dixerit,  Henrici  istios  sororem  Co- 
nigundem  ad  probationem  vocari  potuisse.  Ut  cnm 
Ditmaro  «  conclosionem  anni  faciam;»  verbo  adji- 
ciam  conlirraationem  a  Sancto  monasterii  Kemna- 
densis,  prsedia  ecclesiae  Parderbornensi  donata,  alia- 
que  istiusmodi  quorum  instrumenta  exhibet  Scha- 
tenus  a  pag.  422. 

140.  Ad  annum  1018  ingressum  prcebet  Dit- 
maros  dum  pag.  418  ait  Imperatorem,  post  bre- 
vissimam  moram,  «  ab  Bavenberg  discedentem,  ad 
Wirciborg  primo,  denique  ad  Francofordi  venisse, 
ibidemque  nativitatem  Dominicam  festivis  per- 
egisse  gaudiis.  >  Inde  ad  librum  octavom  et  vitc 
fleque  ae  Chronici  sui  ultimom  transiens,  orditor  in 
hunc  modum  :  «  Anno  Dominicee  Incarnationis  mil- 
lesimo  XXII,  Indic.  ll,anno  autem  Domini  Henrici 
Imp.  Aug.  XVI,  imperii  autem  vi,  Circnmcisio  Do- 
minica  et  Theophania  in  prsedicta  civitate  ab 
eodem  venerabiliter  colebator,  posteaqoe  josso  soo 
et  assidoa  Bolislavi  ducis  supplicatione,   in  qiiadam 


AOTA. 


8% 


,  Budissin  dicta,  a  Gerone  et  Arnulpho  episcu-  A 
..  pax  sacrameotis  iirmata  est  iii  Kal.  Fe- 
riiy  noo  ut  decuit,  sed  ut  tunc  fieri  potuit, 
0qu6  obsidibtis  acceptis,  prsdicti  seniores 
ai  sunl.  «  Hnjusmodi  iteratse  seepins  cum  Bo- 
r  traosactiooes  coostaotem  pacem  imperio  ooo 
liere,  ot  demoostrat  deioceps  pluribus,  qn» 
lon  pertineot,  uti  nec  gentilium  abominandfie 
rstitiones,  ad  qoas  «  Cffisar  graviter  suspirasse  » 
ir  pag.  420,  qua  demum  ea  suhjungit  quse 
r  altigimus.  «  Jam,  inquit  Ditmarus  declinam 
By  et  loquar  Imperatoris  nostri  prosperitatem 
r  sibi  exortam.  Avunculus  namque  suus,  Bur- 
ioiium  rez  Rudolphus,  coronam  et  suimet 
ram  cum  uxore  sua  et  privignis  ac  optimatibus 
rsis   sibi   concessit,    reiteraturque   sacramenti  g 

inatio,   actumque   est  illnd    Mogontice et 

a1.  Aprilis  magna  iit  iu  Nuimagen  synodus.  » 
a  in  fonte  legeuda  sunt. 
.  Ad  iinem  operis  vergens  Ditmarus,  gratis- 
n  erga  Csesarem  animum  testari  non  desinit, 
^22  insignia  alia  in  ecciesiam  suam  coilata  ab 
sneticia  enumerans.  c  Oporlet  autem  tuam 
pietatem  regis  nostri  et  Imperatoris  Henrici 
formem  beoevolentiam  ecclesiae  exhibitam 
B,  de  qua  parteni  quamdam  superins  com- 
tndi,  majorem  vero  quia  indiscussam  reliqui, 
seribere  tibi  optimum  duxi  Vide  ut  assidua 
datione  tui  ait  renovator,  et  indeticiens  auxi- 
nostri,  ut    temporibus  illis»   in   quibus    deest 

miseris,     et   ecclesiee    Merseburgensi Et  ^ 

tempus  non  est  singulariter  enarrare  quse 
ifytis  eJDsdem  coofirmata  poteris  videre,  hsec 
Lssigoo  qu8e,  auctoritate  careotia,  imposterum 
ui  peritura  timeo  :  ^Saoctfie  victoriosissima; 
I  partem  cum  ceteris  Sanctorum  reliquiis, 
ire  aureum,  gemmis  hoooritice  distiuctum,  et 
Bm  aureaoi  lapidibus  pretiosis  ornatam,  col- 
iomque  cum  impeosis  propriis,  et  etiam  oo- 
ieeoratum  cum  duobus  thuribulis  ac  argeoteo 
lo»  larga  maou  Cflesar  Dostrse  dedit  ecciesise.... 
[uia  de  melliflua  ejusdem  pietate  satis  dicere 
iquam  sufiicio,  de  sua  cooversatione,  sicot 
isiii,  ordioatim  explicare  studiosius  aohelo.  » 
ntinam  ab  ipso  explicari  potuissent,  qui  q 
i  vits  eo  anoo  fecit  :  sub  exitum,  opioor, 
nltra     Septembrem    Chrooicoo    suum     per- 

L  Ut  reliqua,  ad  huoc  aooom  spectaotia  pan- 
leurram»  pag.  423  ait,  «  Imperatorem,  post 
tm  iobabitatiooem  io  Neumageo,  «  ubi  non- 
preclare  statota  snnt,  «  descendentem,  solen- 
logationnm  dies  in  Aquisgrani  studiose  cele- 
e.....  Pentecosten  in  Ingelheim,  »  unde  «  in 
imdiam  properavit;  >  Imperatrix  vero,  ordinata 
iponga  Tita  monastica,  fratrem  suum  ducem 
ienm,  de  quo  supra  non  semei,  »  Ratisponse 
onizavit.  »  Pluribus  hinc  intermixtis,  etiam 
a  Boleslao  patrata  sunt,  baec  demum  de 


Sancto  subjungit  :  <  De  Imperatore  nostro  mihi 
nunc  sermo  oriatur,  qui  de  invisa  expeditione 
(opinor  Burgundica)  reversus,  nil  de  promissis  per- 
cepit,  sed  parum  sibi  reniteotibus  oocuit.  »  Habe 
verba  ullima  :  •  Imperator  noster  cum  de  his  om- 
nibus,  non  mullum  faventibus,  efiiceretur  certus, 
unum  in  Suevia  regione  colloquium  de  republica 
habuit,  et  mox  per  Rhenum  sollicitus  descendit. 
Namque  cooperatores  ejus  et  regni  snimet  columnse 
maxima  parte,  proh  dolor,  cecidere,  sibiqne  grave 
pondus  occnltum,  fidei  simulatores  occultis  re- 
sistere  insidiis  per  extraneos  nituntur,  ut  ooo 
liceat  ei  libertale  coogrueoti  imperare,  eorumque 
iojustam  temeritatem  io  aliquo  mioorare.  >  Atque  is 
Chrooici  iiois  est,  qno  et  haoc  Vits  S.  Ileorici  pe- 
riodum  coocJudimus,  alibi  qussituri  quse  ad  reli- 
quos  vitee  aonos  ordinandos  cocducent  :  in  quo  id 
molestum  maxime  qnod  Cbronographus  Saxo  duos 
hic  anoosio  nnum  conflasse  videatur;  unde  turbatio 
de  qna  proxime  agendum  erit.  Ad  indeflcieotem 
Saocti  liberalitatem  pertioeot  tabulae  apud  Schate- 
oom  a  pag.  438. 

§  XIV.  ReUquum  vitae  S.   Henrici  usque  ad  felicem 

exitum  MXXIV. 

i43.  Deflciente  hicprorsus  Ditmaro,  steriliora  eruot 
quse  de  ultima  vilse  S.  Heorici  periocha  ordinari 
poteroot ;  idque  doleodum  imprimis,  Chrooogra- 
phum  Saxooem  sub  ipsum  priocipium  toto  anno  a 
vera  chronologia  deflectere,  dum  ea  quee  Ditmarus 
recte  et  certo  anno  1018  consignavit,  ipse  ad  se- 
qnentemi019  perperam  reduxit,  ut  ex  primis  et 
ultimis  ejus  verbis  jam  faxo  iotelligas.  «  Caesar, 
ioquit,  a  Baveoberg  pergeos,  per  Wirciburg  veoit 
Fraockenvorde,  ubi  Natalem  Domini  regio  more 
peregit.  »  ita  ille  exerrans,  nam  Circumcisionem 
etiam  Domini  el  Teophaoiam,  nou  auno  1019  sed 
1017  Fruncofurti  celebrasse  sanctum  Imperatorem, 
ex  ordine  et  fluxu  rerum  atque  expressissimis 
Ditmari  ierminis  paragrapho  praecedenti  oslendi- 
mus;  et  rursus,  sa^pe  laudalum  Ditmarum  et  vi- 
vendi  et  scribeodi  floem  fecisse,  ut  apud  scriptores 
passim  omoes  io  coofesso  est,  coutra  quam  idem 
Chronographus  Saxo,  ad  diclum  ipsi  annum  1019 
in  fine  subdat  «  Pise  memorice  Thietmarus  episco- 
pusMerseburgensis  migravitad  Christum.  »  At  enim 
res  tota  salva  persistit,  si  sola  tiat  transmutatio 
annorum,  forte  amanuensium  socordia  perperam 
signatorum,  quod  ex  confuso  praecedenti  canone,  de 
quo  proxime  meminimus,  profluxisse  existimandum 
est. 

144.  Ast  ibi  error  ooo  sistit,  eodem  enim  passn 
procedendo,  quae  ad  verum  annum  i019  spectant, 
sub  sequentis  anni  i020  titulo  collocata  sunt,  ipse 
nimirum  Beoedicti  PP.  VIII  Bambergam  ad  Csesa- 
rem  adveotus,  quem  certissime  constat  anno  i019 
contigisse,  nt  habent  Aunales  Hildesemenses,  breve 
Chrooicoo  Wirciburgeose,  Hermaoous  Cootractos 
Lambertus  Schafnaburgeosis.  Mariaous  Scotus, 
Vita  S.  Meinwerci  in  Actis  v  Junii  pag.   538,   num. 


83 


S.  UEMiia  IMPEUATORIS 


84 


82,  et  veteres  passim  cum  Hufmauno,  qaos  recte  A 
secutus  est  Baronius,  coatra  Sigeberlum,  Alberi- 
cum  et  pauciorea  alios,  sequacibus  tamea  suis  noa 
careates.  laterim  quse  aate  augustissimum  con- 
gressum  a  Gaesare  eo  anno  gesta  sunt  adversus 
Bernardum  ^zoniee  ducem  exponit  Sbalonus 
noster  ex  Vita  S.  Meinwerci,  cap.  11,  num.  8t, 
ubi  denuo  imo  per  tolam  eam  Legendam  observari 
potest  propensissima  Imperatricis  in  ecclesiam 
Paderbornensem  beneficentia,  a  laudato  Scbateno 
ex  diplomatibus  commonstrata.  Ceterum  extra  con- 
troversiam  ponimus,  Papam  Benedictum  Bambergse 
a  S.  Henrico  exceptum  anno  ssepe  dicto  i019,  cu- 
jus  ingressum  et  solenniter  acta  describit  Legenda 
cap.  23,  chronologice  iterura  infelix,  quod  ultimam 
Sancti  in  Italiam  excursionem  adventni  Benedicti 
PP.  in  Germaniam  preemittat,  cum  toto  ferme 
triennio  prsecesserit,  ut  ex  sequenlibus  manifeste 
patebit.  Quse  autem  in  ea  Vita  memorantur  bic 
a  nobis  describenda  non  sunt;  nonnulla  hinc  inde 
apud  Hofmannum  col.  54  explicata  invenies. 

145.  Sic  paucis  Chronographus  Saxo  :  c  Dominus 
Papa  Benedictus  cum  Heurico  Imperatore  coenam 
Dominicam,  ipsumque  Paschale  festum  in  Baven- 
berg  deceuti  fertur  excoluisse  ministerio,  ibique 
Imperatoris  ac  principum  debito  obsequiorum  ritu, 
honoritice  ac  multiplici  opum  copia  donatus,  do- 
minam  mundi  Romam  locupies  ac  sospes  revisit.  » 
Quamdiu  Bambergse  commoratus  sit,  autquo  prse- 
cise  tempore  ad  propria  remeaverit  Pontifex  explo-  G 
ratum  uon  habeo;  reducem  fuisse  oportet  ante 
mensem  Novembrem,  cum  Baronius  dipioma  eo 
mense  expeditum  exhibeat.  Quid  porro  egerit  Hen- 
ricus  toto  reliquo  isto  anno,  innumeris  monstris 
apud  Ghronographnm  nobilitato,  collige  ex  adjecta 
Sigeberti  Ghronico  ad  eum  annum  «  secunda  in- 
cursione  hostili  exercitus  regis  Heuriui  in  Ganda- 
Yum  Nonis  Augusti,  »  quse  sunt  ipsissima  Alberici 
verba,  cum  pluribus  de  Rudolpho  Burgundise  rege 
ex  Sigeberto  descriptis,  quse  tamen  ab  aliis  refu- 
tantur.  Ad  incursionem  Gandensem  quod  attinet, 
eam  ita  explicat  Meyerus  in  Annaiibus  :  «  Henricus 
Gsesar  iterum  Gandavum  usque  hostilem  in  Flandros 
fecit  excursionem  mense  Augusto,  in  qua  Epponem 
et  Ganonem  nepotes  Imperatoris  occubuisse  lego.  » 
An  hsec  de  S.  Henrici  nepotibus  satis  certa  sint  fa- 
teor  me  plurimum  dubitare,  neque  ubi  hsec  legerit 
Meyerus  integrum  est  explorare. 

146.  Postremum  hujus  anni  articulum  impleat, 
quod  Albericus  eidem,  nescio  quo  fundamento,'in- 
nectit  :  «  Do  Henrico  Imperatore  narratur,  et  scri- 
ptum  reperitur,  quod  abbati  Richardo  Virdanensi 
professionem  fecerit,  et  ejus  consilio  se  totum  com- 
miserit,  volens  apud  S.  Vitonem  monachus  fieri, 
sed  sanctus  abbas  Richardus  virtute  obedientise  ei 
injunxit,  ne  imperium  dimitteret  quandio  viveret, 
et  ita  cuni  ad  imperium  remisit.  »  Simile  quid 
legitur  in  epitome  Vitse  ex  Menardo  et  Wasseburgio 
ad  VI  Junii,  pag.  1003,  nt-.m.  6,  de  quo  tamen  non 


D 


meminit  aactor  Vitse  primo  loco  datus.  Rem 
adoptare  videtnr  Mabillonias  pag.  301,  obi  ez 
citata  epitome  iodacitur  S.  Ilenricus,  tanqaam  qoi 
monasterium  ingressus  hunc  Psalmistse  versicalum 
protulerit  :  «  ll-pc  requies  mea  in  sfleculum  ssecoli, 
hic  habitabo  ,  quuuiain  elegi  eam.  •  At  professio- 
nem  emisisse  istic  non  dicitur ;  sed  soium  deside- 
rium  ostendisse  monasticum  habitam  suscipiendi, 
cui  reposuerit  sanctus  Abbas  :  volumus  ergo  et 
prsecipimus,  ut  ad  gubernandum  tibi  a  Deo  com- 
missum  imperium  redeas.  Quod  ex  obedientla  prc- 
stitit  Imperator,  deinceps  in  S.  Benedictum  ejosqae 
Ordinem  amplius  solito  affectus.  Rem  noo  impugno, 
etsi  eam  ab  aliis  rejectam  noverim  :  id  dici  potest, 
annom  aut  tempus  quo  ea  conti($erit  hactenos  in- 
certom  esse. 

147.  Anno  sequenti  1020  recte  affigontor  qo9 
narratauctor  Vitse  S.  Meinwerci  cap.  12,  pag.  539  : 
•  Sequenti  anno  post  Natale  Domini,  Impemtor, 
commoto  exercitu,  comitem  qoemdam  Ottonem 
sseculi  dignitate  non  minimum  prsepollentem,  ia 
castro  quod  dicitur  Hamerstein,  situm  sopra  Hheni 
littus,  obsedit,  »  propter  ejus  varia  facinora  in 
episcopnm  Moguntinum  et  alios  perpetrata»  ut  ibi 
fosius  deductum  invenies.  Ad  id  bellum  Tocatas 
S.  Heribertus  Golooiensis,  cum  se  ob  roolestam 
febrim  cum  qua  confiictabHtur  excusasset,  et  omoia 
suborta  sunt,  quse  videri  possunt  et  loco  citato,  el 
in  ipsa  S.  Heriberti  Vita  ad  xvi  Martii  pagg.  472  et 
485,  ut  de  his  nihil  hic  dicendom  sopersit.  Addit 
Hofmauaus  hoc  anno  (Annales  Hildesemense  se- 
quentem  notant)  vehementi  terrse  motu  concussam 
Bavariam,  et  prsecipua  clade  ecciesiam  Basileensem 
admodum  labefaclatam  :  qood  «  detrimentom  re- 
sarcire  cupiens  Henricus,  sequenti  anno  MXXI 
Basileam  venit,  et  totius  ecclesia  maUm  ad  xif 
passusa  Rheni  ripa  transtuiit,  et  fortissimo  roaro 
ruenti  aggeri  opposito,  eam  in  formam  molto  ve- 
nustiorem  et  iirmiorem  restituit,  et  nonis,  Munsiero 
teste,  ditionibus,  populis  et  castris  cumulatissime 
instruxit.  »  Eadem  munificentia  Bambergensi  eccle- 
sise  tunc  etiam  prospexisse  ibidem  memorat  idem 
Hofmannus ;  quemadmodum  et  Schatenus  prodoetis 
instrumentis  comprobat  qose  in  Vita  S.  Meinwerci 
vix  credibilia  viderentur. 

148.  Redit  ad  justos  calculos  Ghronographus  Saxo 
nonnullis  hic  locis  mutiius,  cnjos  rei  primom  sped- 
men  est,  quod  annum,  quem  jam  ingressi  somus. 
1021  sic  inceptet:  «  Imperator  pro  concessa  sibi  di- 
vinitus  victoria,  Deom  deorum  Dominum  coliaodans 
Saxooiam  properat,  solemnitatem  Palmarom  Wil- 
beke  peracturus,  gaudiaque  Paschalia  Merseburg  de- 
bita  celebraturus  devotione.  Hoc  itinere  Teneraln- 
lem  Heribertum  archiepiscopum  migrasse  felici  corso 

cognovit,  celeri  intimante  legato Emensa  vero 

Imperator  Augustus  inchoata  via,  cooctis,  ot  ita 
dicam,  Europse  primis  ad  eum  conflnentibos,  diver- 
sarumque  gentium  missaticis  ad  imperiale  ejos  ob- 
sequiom  undiquc  properantibos,    sacrosanctom  Do- 


Bo 


ACTA. 


S6 


minicA  resarrectionis  gandiam,  toto  jam  conrideDte  A 
mando,  eximia  celebravit  gloria.  His  igitur  omnibas 
conTenianter  expletis,  Imperator,  Partbenopolim  pro- 
feciusy  sacros  dies  Pentecostes  apud  famosissimum 
ejosdem  civitatis  archiepiscopum  Geronem,  non 
inferiori  gaudiorum  digoffique  venerationis  studio 
gloriosissime  peregit.  Inde  curtem  regiam,  Alstidi 
dictam,  repetens,  babitoque  inibi  colloquio  cum  tu- 
tius  senatus  plebisque  concursa,  pios  lenitale  per- 
molcendo  predulci,  severa  districtione  reos  terrendo. 
totaqae  iodastria  patriam  muniendo,  intra  bujus 
provinciae  civilates  totum  illum  auDum  feliciter  per- 
doxit.  »  Hic  sistitor,  nollo  addito  verbo  de  preepa- 
ratione  exercitus  ad  celeberrimam  expeditionem  Ita- 
licam  adversos  Grsecos,  quorum  in  medio  Sanctum  ^ 
Gonstituit  anno  sequenti,  ut  mox  dicemus. 

149.  <  Sequitur,  inqnit  Baronius,  annus  Redem- 
ptoris  MXXII  Indict.  v,  quo  Henricus  Imperator,  le- 
gationibus,  ut  vidimas  Nortbmannorum,  atque  ab 
ipso  Romano  PontiHce  cohortatus,  in  Italiam  se  con- 
tolit  adversQS  Grecos,  sua  jam  potentia  EccIesiaB 
Romanse  pavendos,  tremendus  ipse  bostibus  potenti 
exercitu,  quem  ducebat,  »  ut  vide  istic  fusius  narra- 
tnm,  intermixto,  cum  S.  Rumaaldo  colloquio  aliis- 
qoe  tum  ad  bellum,  tum  ad  Casinensem  S.  Henrici 
commacuorationem  spectantibus,  ex  Glabro  Rudol- 
pho  et  Laone  Marsicano':  brevius  nos  ex  Cbronogra* 
pho,  qoi  ad  eamdem  annam  denoo  matilus  sis  de 
CMare  loqui  incipit:  t  Imperator  de  loco  in  locum 
proficiscendo,  primam  urbi  munitissimae,  Trojse  vi-  C 
delicet  »  (obsidionem  accuratius  describit  Glaber  lib. 
Tif,  cap.  1)  «  cojus  moenibas  indigenas,  provincialium 
lcgatione,  ditioni  regiae  cogooverat  rebeiles,  bellico- 
stm  invexitaciem.  Quam  licet  obsidione  loaga  suo- 
ramqaesudore....  deviocens,  incolasque  bujusce  aut 
neci  Iradens  aut  captos  colligari  prsecipiens,  quos 
aotea  contamaci  animo  sibi  ingemuerat  renitentes, 
soo  postmodum  dominio,  Deo  cooperante,  gaadebat 
subjugatos.  »  Adcomponendam,  quod  hic  intendimus» 
tempornm  seriem,  id  non  oscitanter  observari  velim, 
predictam  Troiae  obsidionem,  totistribus  et  amplius 
mensibos,  teste  Glabro,  tenulsse ;  ut  non  satis  prom- 
ptum  sit  omnia  combinare  quse  anno  gesta  scri- 
ptores  commemorant.  Demos  reliqua  ex  Cbrono- 
grapho. 

150.  «  Sed  bis  prosperitatibus  non  elatus,  verum 
Dei  misericordia  praeditos,  hujusmodi  victoriani,  uon 
soissed  Domini  virtntibus  adscribens,  Romanse  Sedis 
apicem  acceleravit:  ubi  aliquaiudiu  moratus,  regni 
iJlius  optimatibus  pace  gratiaque  sui  redtmitis,  nivosa 
Alpiom  cacumina  veloci  transgreditur  cursu,  tanta 
mortalitate  subsecuta,  quse  vix  aut  nullatenus  vocum 
notibosy  vel  etiam  offictis  styli  valeat  enucleari. 
Quam  videlicet  cladem  Imperator  Augustus  evadens 
eclitus  obambratus,  sed  raro  milite  comitatas,  exce- 
ptis  his  quos  slbi  mater  Europa  occurrendo  admise- 
rat,  Germanicas  pervenit  ad  oras,  magnumque  syn- 
odale  eoUoquium,  conflueutibus  undique  diversarum 
regiooum  episcopis   in  partibus  habuit  occidentali- 


D 


bus.  »  Non  potest  hic  indicari  concilium  aliod  praeter 
istud  quodnotdvit  Baronius,  nempe  Seligenstadiense, 
cui  si  interfuit  S.  Henricus,  necesse  est  eum  in  Ger- 
maniam  rediisse  ante  mensem  Augustuni,  sub  cojus 
principium  habitum  est,  ut  vide  in  collectione  Lab- 
beana,  col.  844.  Quid  SS.  Aureo  et  Justinae  eo  auno 
coctulerit  Sanctas,  vide  tomo  III  Junii,  pag.  78.  Ut 
praedicta  omnia  ad  justos  calculos  reducas,  necesse 
est  dicere,  Csesarianas  copias  sub  tinem  anni  priece- 
dentis  in  italiam  prsmissas,  ducibus  Poppone  Tre- 
virensi  et  Peligrino  Coloniensi  episcopis.  quos  san- 
clus  Imperator,  natali  Domini  in  Tborneburch  cele- 
brato,  ut  notant  Annales  Hildesemenses,  sub  anni 
bujus  principium  subseculus  sit. 

151.  Falli  bic  igitur  existimo  Schatenum  nostrum 
dum  in  Annalibus  suis  Paderbornensibus  ad  hunc 
annum  ita  scribit:  «  Memorabilis  hoc  anno  expeditio 
Italica,  urgente  Benedicto  Pontiiice  per  legatos. 
Quam  in  rem  synodum  Aqoisgranensem  ab  Imf  era- 
tore  convocatam  tradunt  ex  Sigeberto,  convenienti- 
bus  ex  tota  Germania  episcopis.  Sed  ea  expeditio 
non  nisi  sub  exitum  anni  suscepta,  magno  armorum 
apparatu.  »  De  ea  syoodo  quid  statuendam  sit  nec- 
dum  audeo  definire ;  mihi  certum  videtur  non  po- 
tuisse  Csesarem  Aquisgrani  hserere  boc  anno,  quem 
expeditio  Italica  tot  mensibus  occupavit;  quemqae 
Beneventi,  ex  diplomate  ibi  dato  fuisse  scimus  x 
Martii  1022.  Magis  id  pugnat  adversus  Schatennm, 
qui  anno  1023,  in  quem  expeditionem  dilatam  cupit, 
Caesarem  nobis  exhibet  quaternas  donationam  tabu- 
las  Paderbornee  subscribentem  meusibus  Janoario 
et  Februario,  ut  adeo  Italiam  pervenire  commode 
non  potoerit,  saltem  in  Apuliam,  nisi  sub  tinem  Mar- 
tii  aut  principium  Aprilis ;  qui  si  tribus  et  amplias 
mensibns  in  sola  Trojee  obsidione  occupatus  fuerit, 
porro  in  Monte  Casiuo  decubuerit,  Romee  deinde 
«  aliqaandiu  moratus,  >  concipi  omnino  non  potest, 
tot  res  gessisse  Csesarem,  et  mense  Julio  iu  Germa- 
uiam  reducem  fuisse,  uisi  miracula  quis  fiogat,  quee 
huc  accersere,  necesse  non  existimo.  Aliter  sentien- 
dum  vidotur  de  sanatione  calculi  ibidem  ope  S.  Be- 
nedicti  impetrata,  quam  etsi  impugnare  prnrsus  no- 
lim,  vellem  certe  a  scriptoribus  unanimi  magis  con- 
sensus  referri. 

152.  Anonjmi  cap.  22,  apud  uos  num.  26,  S.  Be- 
nedictus  medicinali  ferro,  quod  manu  tenebat,  par- 
tem  illam  corporis,  ubi  calculus  jacebat,  aperuit,  et, 
evulso  molliter  calcolo,  hiatum  vulneris  subita  sani- 
tate  redintegravit.  Sed  alia  plane  est  Leonis  Marsi- 
cani  narratio;  sic  tamen  ut  utraque  conveniat,  in 
vindicanda  boc  ipso  miraculo  corporis  S.  Benedicti 
in  eo  archicoenobio  prsesentia.  Potissima  igitur  con- 
troversia  Leonem  inter  lib.  ii,  cap.  43  ac  44,  et  Gal- 
los  aliosque  scriptores,  uoo  tam  circa  sanationem 
ipsam  cujus  perpetuom  rnonomentum  adventantibus 
quibusque  exhiberi  solitum,  oculis  ipsi  nostris  olim 
spectavimus;  quam  circa  adjuncta  vertitur,  qnae  a 
variis  varie  exornata,  eo  pacto  nonnullis  reddnntnr 
dubia.   Ast  ego  bic  arbitrum   non  ago ;  quibus  hftc 


87 


S.  UENRICi  IMPERATORIS 


S8 


noscere  animus  est  videant  Mabillonium  in  Amiali-  A 
bus  pag.  288,  num.  i5,  et  Acta  Sanctoram  Ordinis 
tomo  YI,  parte  i  a  pag.  452 ;  mihi  satis  est  haec  vero- 
simillime  contigisse  anno  jam  dicto  i022.  De  donis 
pretiobissimis  aliisque  insignibus  beneiiciis  a  saucto 
Imperatore  coenobio  Casinensi  ea  occasione  larga 
manus  collatis,  vide  laudatum  Leonem  Marsicanum 
locis  proxime  citalis:  quo  etiam  spectat  coenobium 
Beneventanum,  unquam  a  S.  Henrico  fuudalum 
aut  dotatum  fuit,  ut  aliqui  volunt,  nam  ex  diplomate 
apud  Ughellum,  tom.  VIII, cul.  Ii5,  soiumconstat  con- 
firmasse  Sanctum  fundos  et  bona  omuia  S.  Sophise 
munasterio  antea  concessa  :  atque  hoc  est,  quod  da- 
tum  diximus  vi  Idus  Martii  mxxii.  Quid  initu  vel  red- 
itu  cum  S.  Romualdo  transegerit  S.  Uenricus,  tra-  ^ 
dunt  Joannes  Damianus  et  Hieronymus  Pragensis 
relati  ad  vii  Februarii. 

i53.  Hinc  ad  Chronographum  reveriimur,  cum 
quo  incipimus  annum  1023:  «  Henricus  Imperator 
Albas  festaque  Paschalia,  principibus  turmatim  un- 
dique  concurrentibus,  Merseburg  rite  peragens,  quod 
rarum,  vel  penitus  inauditum  videtur,  terna  unius 
ejusdemque  templi  dedicatione  gratiiicatur.  » Id  qua 
ratione  accipiendum  sit,  neque  explicat  scriptor, 
neque  ego  pluribus  quserendum  censeo.  Memorabi- 
lem  anni  isiius  occursum  suggerit  Chronicon  Sige- 
berti:  <t  Henricus  Imperatur  et  Rotbertus  rex  Fran- 
corum  super  Charum  ilavium  apud  Evosium  conve- 
niunt,  de  statu  Ecclesiae,  regni  et  imperii  tractaturi: 
et  condicto  ut  super  his  coniirmandis  etiam  Papam  C 
Romanum  siinul  amboPapice  opportune  con\euirent. 
Imperator  Regem  et  suos,  multos  etiam  qui  tantum 
ad  demirandam  imperatoriam  majestatem  convene- 
rant,  tanta  liberalitate  donavit,  ut  opibus  regum 
Persarum  et  Arabum  posset  comparari  Imperatoris 
muniiicentia.  >  Quce  omnia  paulo  fusius  describit 
Glaber  Rudolphus  lib.  iii,  cap.  2,  ex  quibus  sua  de- 
snmpsit  Baronius,  quem  etiam  vide  quee  in  con- 
cilio   (tomo  IX,  collect.    Labb.,   col.  854)  acta  me- 


morantur.  De  constanti  et  perpetoa  sancti  Im- 
peratoris  in  Christi  famnlos  beneficentia,  ex  qua- 
ternis  hoc  anno  expeditis  donationum  tabulis,  quas 
refert  Schatenus,  jam  supra  meminimns:  prseter 
quai  aliam  milii  snggessit  laudatus  supra  Schanna- 
tus,  diplomate  datu  B  ibenberge  Kal.  Ang.  an.  i023, 
quo  in  gratiam  «  confessoris  »  sui  •  Theobaldi  ab- 
batis  SS.  Udalrici  et  Afrse,  »  ei  ccenobio  favit,  quani 
miriiicentissime.  Ad  pustrenum  Yitse  Sancti  annuni 
chrunotaxis  nostra  perducitur. 

io4.  Qufle  anno  i024  gesta  sunt  sic  paucis  com- 
plexus  est  Chronographus :  «  jlmperator  natalem 
Dumini  Bavenberg  peregit.  Ibi  turba  convenerat  pa- 
storibus  destituta,  quia  omnes  suspensi  manebant, 
cujus  providentiee  cura  imperiali  potestate  coromi- 
terentur....  Caesar  diversis  doloribus  vexatus  eodem 
loco  crebra  iniirmitate  diutornas  protraxit  moras, 
resumptisque  demum  viribus,  citato  cursu  Parthe- 
nopulim  ire  proposuit.  Tandem  post  longam  delibe- 
ratiouem  laboriosi  itineris»  diem  Palmaruih  in  loco, 
qui  dicitur  Alstede,  festive  celebravit.  Die  vero  re- 
conciliationis,  exigente  iufirmitatis  gravedine,  re- 
mota  a  se  quse  convenerat  multitudine,  paucis  comi- 
tantibus,  Nieuburg  coenam  Dominicam  pcregit;  in 
sancto  vero  Sabbato,  coutracto  totios  senatos  con- 
ventu,  contectali  5ua  Cunigunda  comitante,  Parthe- 
nopolim  venit,  ubi  cum  grandi  honore  susceptas  est; 
Duminicee  quoque  resurrectionis  gaudia  celebri  ho- 
nore  transegit;  deinde  ab  antistite  ejusdem  loci  aori 
sericorumque  varietate  plurimum  donatus,  Haiver- 
stade  adiit.  Inde  nihiiominus  Goslariam  profectus 
est,  ubi  diebus  decem  peractis,  ad  lucum  quemdam 
Grona  dictum,  properat,  ibique  forti  asgritudine  de- 
pressus,  et  amarse  mortis  poculo  debriatus,  vitalem 
emisit  spiritum.  »  Quse  ibidem  sequuntnr  de  moli- 
tionibus  Brunonis  episcopi  Augustani  habes  m  Vita 
cap.  32,  hic  primo  loco  inter  miracula,  iufra  ex  An- 
onymo  describenda;  nos  chronotaxi  Henricianae  co- 
ronidem  imponimus. 


ADELBOLDI    EPISCOPI    ULTRAJECTENSiS 


FRAGMENTUM 

DE  REBUS  GESTIS  S.  HENRICI  IMPERATORIS 

EX    EDITIONE    JACOBI    GRETSERI. 


Pragmentum  appelamus  quod  vix  binos  inteyros  regnantis  seu  imperantis  S.  Henrici  annos  complectatwr . 
et  tule  istudj  ex  quo  scriptoris  fidem,  rei  historicas  versandse  peritiam^  et  accuratam  diligentiam  ita  perspi- 
cias,  ut  reliqui  operis  jacturam  satis  deplorare  non  possis.  Ffustranea  fuit  omnis  nostra  investigatio  ad 
pretiosum  thesaurum  alicunde  refodiendum^  ut  superius  §  6  satis  dictum  est,  ubi  de  auctore  plura  invenies- 
Hic  paueis  indicatum  voluiy  qui  potissimum  ratione  prsedictum  fragmentum  partiti  simus\  mimirum  non  in 
capita,  sed  potius  in  annos,  secundum  quos  opus  suum  distinxisse  videtur  auctor  ipse,  ut  ex  superstite  con- 
textu  manifeste  patebit.  Hanc  vere  partem  Anonymi  compilationi  prsmitto,  tum  quod  vere  historica  sit,  tum 
quod  cum  Commentario  nostro  longe  aptius  concordet;  adeo  ut  ferme  dubitaverim  utrum  non  expediret  a6 
ea  chronologicam  Vitx  S.  Henrici  seriem   inchoare :  ceterum  a  Majorum  institutis  e%  placitis  satius  vitum 


89 


ACTA. 


90 


jMit  fton  recedere,  Uinc  porro  principium  facere  ctitvts  licebai,  qui  gestorum  ordini  polius  quam  Legendtstsg' 
conftuioni  adhserendum  cduuerit,  Ex  solo  A.d*!lboldi  proloyo,  de  ejus  scribendi  peritia  et  eruditione  statuere 
et  pronum  et  promptum  est. 

AUCTORIS  PROCCMIUM.  ^  tiqaa.  Quare  prascedit  DOYitas,  at  sequatar  antiqui- 

1.    lo    gestis  scribendis  duo    sunt    videnda  :    ut      tas.  Stultum  est  ergo  quod   prsecedit,  spernere  ;  et 


et  scriptor  veritatem  in  prolatione  teneat  :  et 
lector  fructum  in  lectione  capiat.  Sed  scriptor 
Teritatem  tenere  neqnit,  nisi  hsec  quatuor  aut 
potenter  devitaTerit,  aut  aliqualenus  a  mente  de- 
posuerit:  odium,  et  carnalem  dilectiunem,  invidiam, 
et  iofernalem  adulationem.  Odium  enim,  et  invidiam 
hene  gesta  aut  omnino  tacent,  aut  dicendo  transcur- 
rant,  aut  calumniose  transniutant.  E  contra  male 
gesta  dicunt,  diiatant  et  ampliticant.  Carnaiis  au- 
tem  dilectio  et  iufernalis  adulatio,  quee  niale  gesta 
suoty  scientes  ignorant,  et  ignorantiam  simulantes, 
veritatem  occultant ;  bene  gesta  antem  placere  quse- 


quod  sequitur,  quodque  a  precedenti  habet  ut  sit, 
non  recipere.  Raro  enim  a  sitiente  [rivus  quieritur, 
dum  fons  habetur.  Dicimus  hsec,  non  ut  adjiciatur 
untiquitas,  sed  ut  recipiatur  novitas.  In  omnibus 
quippe  scripturis,  si  est  veritas,  et  utilitas,  eeque 
valet  novitas  et  antiquitas.  Fortassis  est  qui  dicat  : 
Quic  utilitas  in  gestis  legendis  esse  valeat  ?  Haic 
respondemus,  quia  quisqais  alterius  gesta  legit,  si 
bona  sunt,  invenit  quod  sequatur,  si  mala,  habet 
unde  exterreatur.  Gesta  namque  alterius  legere,  in 
speculum  (3)  est  respicere.  Si  quid  in  eo  vides,  quod 
tibi  displiceat,  in  te  corrige  :  si  quid,   quod  placeat, 


rentes,  spatiose  dicunt,  et  plus  justo    magniticant.  g  imitare.    Cesset     prselocutio;     preelocutionis   causa 
Sic  per  hec  quatuor,   aut  in   bene  gestis,   aut  in      sequatur. 


male  gestis  veritas  evanescit,  falsitas  superducto 
colore  nitescit.  Spiritualis  autem  dilectio  veritatis 
amica,  nec  male  gesta  celat,  nec  bena  gesta  pom- 
pose  dilatat;  sciens  quia  et  gesta  ssepe  prosunt  ad 
correctioaem  ;  et  bene  gesta  frequenter  obsunt,  dum 
dacimtur  in  elationem.  Mclius  est  enim  adv^rfitate 
mentem  refrenare,  quam  prosperitate  contumaciter 
intlari.  Lector  antem  fructum  capere  non  poterit, 
nisi  aut  diligenter  attenderit,  aul  peuitus  intellexe- 
rity  cur  bona  bonis,  mala  malis  ;  bona  malis,  mala 
bonis  eveniant. 

2.  Cur  bona  bonis  concedantur,  dapliciter  intel- 
ligi  potest ;  aut  enim  sic  boni  sunt,  ut  per  tentatio- 


ANNUS  CHRISTI  MII,  S.   HENRICI  IMPERANTIS  I. 

4.  Millesimo  secundoanno  ab  IncarnationeDomini. 
Indictione  duodecima  (4),  Otto  tertius  imperator 
Augustus,  Paternee,  quod  est  castellum  Romanis, 
moritur.  Vir  dnm  juxta  corpons  speciositate  ilori- 
dus,  morum  probitate  modestus,  etate  quidem  ju- 
venis,  sed  iugenua  capacitate  senilis,  benignitate 
mirabilis.  In  cujus  gestis  scribendis  satb  avidus 
essem,  si  aut  memoriter  tenerem,  aut  relatorem 
certum  haberem.  Hoc  tantum  scio,  quia,  qoamvis 
in  primeeva  setate  plurima  pueriliter  egisset,  in 
supremis  irreprehensibiliter  vivebat.  Deum  amabat. 


oes  hujus  sfficuli  nec  probatione    nec    purgatione  C  amando  timebat,   omnibus   placebat,  nemini  dispii- 


indigeant :  aot  eo  modo  boni,  ut,  si  per  tentationes 
pulsarentur,  fortassis  pro  modulo  simplicitatis  suse 
deteriorarentur.  Taliter  (I)  ergo  nec  in  luto  hujus 
mundi  conversatione  foedantur,  ut  per  ea,  qufle  pa- 
tioator,  aot  ad  correctionem  invitentur  ;  aut,  si  re- 
sipiscere  nolunt,  intelligant  ;  quia  et  hic,  et  in 
futurum  mala  sustinendo  damnari  debeant.  Mala 
autem  bonis  aliqaando  (2)  non  ut  mereautur,  sed  ut 
per  tormentum  augeatuf  eis  meritum,  per  meritum 
ampliticetur  prsmium.  Aliquando  vero  levis  colpa 
sobest,  pro  qua  hic  leviter  castigantur,  ne  in  futuro 
deterius  crucientur.  Bona  vero  malis  conceduntur, 
ut  aut  sic  pietatem   Dei  recognoscant,  et  a  perversi- 


cebat,  nisi  forte  infidelibos  :  quia  innatum  est  bonis, 
malis  displicere,  et  bouis  placere.  Tandem  qualis 
ejus  anteacta  vita  fuisset,  in  morte  ipsius,  qui  af- 
fuerunt,  videre  potuerunt.  Quicmque  enim  inter- 
fuit,  in  devotione  ejos  intelligere  potuit,  quia  non 
obiit,  sed  ad  desiderium  suum  singulare  migravit. 
Ad  creatorem  creatura  tidelis  ex  voto  redire  pro- 
peravit.  Cujus  non  obitus,  sed  trausitus  omnium, 
qui  sanw  mentis  eraut,  luctus  mirabilis,  plantus 
erat  incredibilis. 

5.  Dolor  esset  etiam  insanabilis,  nisi  superstes 
ei  exstitisset  Heiuricus  dux  gloriosus,  et  vir  ad  re- 
gnum  suscipiendum  strenuus.  Is  tunc  temporis  du- 


tate  sua  recipiscant  ;  aut  reservetur  eis    in  imprope-  r^  catum  in  Bavariensi  regno    tenebat,   populum  paci' 


rium,  quod  recognoscere   noluerunt  largitorem  bo- 
norom. 

3.  Hsec,  qu®  preescripsimus,  in  omnibus  gestis 
et  scriptori  et  lectori  non  inutiiia  esse  putamns. 
Scimus  insuper,  et  ssepissime  audimus,  quia  in 
omnibus  scriptis  antiquitas  delttiose  veneratur ; 
novitas  fastidiose  repudiatur.  Sed  qu»  recipiuntur 
ot  antiqoa,  nisi  primus  essent  nova,  non   essent  an- 

(1)  Legendom  hand  dubie  tales,  cnm  sit  rectus 
Terbi  fmdantur, 

f2>  Deest  verbum  obveniunt  vel  accidunt. 

(3)  Alludit  &d  Terentii  Adelphos  act.  III,  scena  iv, 
^.  53. 


iice  regebat,  pacem  amplilicabat,  ecclesiarom  facol- 
tates  augebat,  ieges  et  reiigiones  magoiiicabat.  Tan- 
dem  sic  in  ducatu  vizit,  quod  omnibos  placuit,  ut 
de  ducatu  transduceretur  ad  regaum,  de  vexillo 
extolleretur  in  solium  hereditariom.  Hereditarium 
dicimus  ;  quia.  ut  ab  his,  genealogias  compu- 
tare  noverant,  audivimus,  a  Karolo  magno  ex  parte 
patris  decimam  septimam  ;  ex  parte    matris,  deci- 

(4)  Voluit  dicere  decima  quinta  ;  fortasse  ama- 
nuensis  aliquis  per  xv  descripserit  quod  alter  mutar 
veritinxii,  ut  clarius  patebit  in  anno  sequenti  qui 
signatur  Indictione  i. 


91 


S.  UENRICI  IMPERATORIS 


92 


mam  sextam  lineam  propagationis  tenebat.  Insuper  A 
tertius  Otto  (5)  post  obitum  in  Regem  eligebatur,   et 
ipsi  tertiam    ad  invicem  consangaiDitatis    gradum 
tenebant.   Mater  autem   sua  Conradi  regis  (6)  fuit 
filia. 

6.  His  antecessonbus  exortas  successor  ingenus 
eligitur,  et  ut  Rez  iiat,  ab  omnibas  desideratur.  Sed 
qualiter  ad  regnum  ab  bis,  qui  sanffi  mentis  erant, 
invitatus  fuerit  ;  qualiter  etiam  invidia  virorum  bo- 
norum  comitalrix  per  suos  satellites  [id]  impedire 
tentaverit,  nec  mibi  fastidiosum  est  dicere,  nec 
ceteris  sapertluum  audire.  Invidiam  bonorum  comi- 
tatricem  me  dixisse  ne  mireris  :  qaia  ubi  abundant 
strenae  gesta,  abandat  et  invidia.  Unde  quidam 
Pbilosopbus  interrogatus  a  discipulo  suo  qualiter 
vivere  posset,  ut  invidiorum  corrosiones  devitare 
valeret,  respondit :  Nil  bene,  nil  strenue,  nil  pru- 
denter  agas,  et  ita  te  posse  detractiones  invidorum 
declinare  scias.  Ant  igitur  stultus  esto,  et  invidiam 
declinato ;  aut  prudenter  agito  et  invidiam  susti- 
neto. 

7.  Ottone  ergo  gloriosissimo  Imperatore  defuncto, 
Gsalpini,  qui  cum  eo  erant,  archiepiscopus  Coio- 
niensis,  episcopi  Leodicensis,  Augustensis  et  Con- 
stantiensis,  Otto  filius  Caroli,  Henricus  et  Juncman- 
nus  Comites,  et  ceteri  quamplures  tideliter  dgentes, 
cum  maxima  difQcultate  et  pericclis  pluribus  per 
Veronam.  per  Bavariam,  cadaver  ipsius  [reporta- 
bant.  Quibus  Dux  nobilissimus  cum  Bavaricis  Epi- 
scopis  et  Comitibns  obviam  venit,  corpus  senioris  (7)  C 
et  consanguinei  sui,  qua  decuit,  veneratione  susce- 
pit,  totum  exercitum,  qua  debuit  liberalitate  rece- 
pit  (8) ;  per  terram  suam,  qua  oportait  commoditate 
conduxit.  Tandem  Muneborg  p^rveniens,  ipse  suis 
humeris  corpus  Imperatoris  in  civitatem  subvexit, 
pietatis  exemplum  et  bumanitatis  exhibens  debitum, 
exercitum  diurnare  fecit,  ut  et  ipsi  de  otilitate,  et 
consolatione  regni  colloquerentur,  et  equi  itineris 
longitudine  fessi  recrearentur.  Ibi  quibusque  melio- 
ribus  regia  dona  faciens,  junxit  sibi  per  amicitiam 
quos  postmodum  suscepturus  erat  in  militiam. 

8.  Deinde  cum  corpore  osque  Augustam  veniens 
in  basiiica  S.  Afrfle,  juxta  sepulcrum  S.  Udalrici 
decentissime  sepeliri  Imperatoris  intericra  fecit,  et 
pro  anima  ejus  eidem  ecclesiee  centuni  mansos  ex 
propria  hereditate  concessit.  Ibi  valedicens  ceteris, 
ipse  ad  propria  remeavit.  Corpus  vero  Imperatoris, 
Aquisgraoi  transvectum  boaorifice,  vt  adhuc  videri 
potest,  in  medio  ecclesiae.  S.  Marie  sepultum  est. 
Quam  ecclesiam  idem  benignissimus  Imperator  et 
unice  dilexit,  et  plurima  facultate  ditavit. 

9.  TuQc  temporis  post  Heinricum  Ducem  magni- 

(SjLocnmhunc  corruptum  e8se,recteadvertitGret- 
serus ;  venim  satis  patet,  legendum  post  Ottonis 
tertii  obHum. 

(6)  Neinpe  Burgundiffi. 

(7)  Senior  pro  domino,  quod  hic,  apud  Ditmanim 
atalios  frequentissimam  est,  unde  GalUcnm  sei- 
gneur. 

(8)  Forte   refecit^  inqoit  Gretserus,  quamvis  etiam 


licum,  majores  erant  in  regno,  Benno  Dux  inSaxo- 
nia,  Herimannus  Dux  in  Alemannia,  Theodoricus  in 
Lothariensi  regno,  Ekehardus  marchio  in  Toringia. 
Benno,  ut  «lapiens,  non  animabatur  ad  regnum, 
sciens  Heinricum  vigere  pr»  ceteris  ad  obtinen- 
dom.  Sapientis  enim  est  spernere  in  bis  appetitio- 
nem  in  quibus  scit  fieri  non  posse  consecutionem 
Theodoricus  quoque  Ueinricum  Ducem  in  regno  esse 
sciens  beredem,  noluit  iocipere  quod  non  posset 
fiuire.  Herimannus  vero  homo  potens,  et  in  ceteris 
prudens ;  in  hoc  tamen  sapiens  ;  se  posse  cre- 
didit  qood  postmodum  se  non  posse  probavit 
Ekehardus  autem  nescio  an  in  adipiscendo  regno 
spem  tenens,  an  rebellionem  meditans,  in  regia 
curte,  quffi  Poleda(9)dicitur,  per  noctem  ab  inimicis 
suis  egreditur,  viriliter  pugnans  interficitor.  Reman- 
sit  contentio  inter  Heinricum  Ducem  gloriosissimum 
et  Herimannum  virum  potentissimum,  sed  bravis  et 
cito  finem  habitura.  Erat  namque  alter  alleri  di&si- 
milis  nobilitate  et  sapientia,  facultate  et  corporis 
elegantia. 

10.  Intrante  igitur  Junio  Dux  Heinricus,  Rex  cito 
futorus,  de  Bavaria  et  Orientale  Francia  collecta 
multitodine  non  modica,  super  Rhenum  Wormati» 
venit,  cupiens  ibi  transire,  et  Moguntiam  ad  rega- 
lem  benedictionem  percipiendam  venire.  Sed  Dux 
Herimannns,  adunatis  Alemannis  et  quibusdam 
Francis,  et  Alsatientibus,  Wormatiam  ad  contradi- 
cendoni  transitum  festinavit,  ibique  transire  nec 
unum  permisit.  Et  facile  resistere  poterat,  qui  Rhe- 
num  adjutorem  habebat.  Erant  autem  cum  Duce 
Heinrico  viri  illostres  et  sapientissimi ;  Arcbiepisco- 
pus  Mogiintinus,  archiepiscopus  Salzburgensis,  Epi- 
scopus  Brixiensis,  Epbcopos  Wirzeburgensis,  Epi- 
scopus  Regenesburgensis,  Episcopus  Strasburgen- 
sis,  Episcopus  Bataviensis,  Episcopus  Frisiensis, 
Abbas  Fuldensis,  ceteri  Abbates  et  Comites  plu- 
rimi. 

11.  Cum  his  Dux,  habito  consiiio,  redilum  iu 
Bavariam  simulavit,  et  quasi  transitum  desperans, 
Loresheim  venit.  Inde  Moguntiam  festinans,  sine 
impedimento  transivit.  Ibi  octava  Idos  Junii  in  Re- 
gem  eligitur,  acclamatur,  benedicitur,  coronatur. 
Ibi  Franci  et  Musellenses  (10)  conveniunt,  Regis  efti- 
ciuntur,  et  majestatem  ejus  ex  debito  venerantur. 
Celebratis  igitordiebus  ordinationis  suffi,  et  quibus- 
que  venientibus  in  militiam  sasceptis,  Rex  Rheuum 
iterum  transiit,  cum  maxima  multitudine  perOrien- 
talem  Franciam  in  Alemanniam  ire  properavit,  ut 
Herimannus,  audita  devastatione  terree  suse  a  coepta 
rebellione  desisteret,  et  capnt,  ut  ceteri,  regis  ma- 
jestati  subderet.  In  Alemanniis  igitur   Rex  ploribas 

intelligi    possit,  exercitnm  liberalitate  conciliatum, 
adeoque  receptum  fuisse. 

(9)  Celebre  tuit  per  id  tempus  palatium  a  S.  Hen- 
rico  saepe  frequentatum,  ot  iege  apud  Ditmarom  et 
in  Annalibus  Hildesemensibus. 

(10)  Intellige  Moxei/anos,  seu  eos  qoi  ad  Mosellam 
fluvium  incolunt. 


93 


ACTA. 


9\ 


diebus  moraiar,    nolens   ei   volens  ierram  depopu-  A  quem  iempore  ducalus  sui   altra  omnes  comiies  re* 

gui  hujus  diiaverat,  legaios  qaos  in  ipso  exerciiu 
meliores  eligere  poterat,  ad  ipsam  iransmisii  [et] 
ui  Bavariensem  ducatum  sibi  concederei,  incon- 
suUe  rogavii.  Sed  iuconsuli(e  qusestioni  con^uita 
paratur  responsio,  et  festinauti  peiiiioni,  ponderaia 
monstratur  deliberatio.  Palienter  enim  audiia  lega- 
iioue  ait  :  Quos  semper  prsecipuos  inier  omnes 
gentes,  habui  quosque  semper  ioto  mentis  alfectu 
amavi,  hos  adepla  beuedictiune  regali,  in  lege  sua 
nec  deteriorare  volo,  nec  deteriurari  patiar,  dam 
vixero.  Legem  habent,  ei  ducem  eligendi  poiestaiem 
ex  lege  ieneni  (15)  :  hanc  ue  dum  ego  frangam;  qui- 
cumque  frangere  tentaverit  me  inimicum  habebii. 
In  hac  etiam  expeditione  male  [nil]  promeruerunt, 
ui  cuilibei  eos,  absque  eorumdem  eleciione,  conce- 
dam.  Adhuc  mecum  sob  ancipiii  tine  miiiiani  ei 
ego  eos  nulentes  cuilibei  morialium  traderem? 
Exspectei  ui  in  Bavariam  redeam;  ibi,  si  illum 
elegerint,  eligo  ei  laudo ;  si  renuerini,  renuo,  Nec 
eiiam  exisiimo  illum  esse  iant«  insipieniiflB,  ut  ex 
meo  dedecore  honorem  suum  quserai  amplificare. 
Hezelo,  accepio  hujusmodi  responso,  fomitem  rebel- 
lionis  coucepii,  quem  posi  annum  monstrando  in 
dolorem  sui  peperit. 

16.  Rex  igitur,  nun  niultis  diebus  in  Francia  mo- 
ratus,  in  Turingiam  ivit.  Ibi  absqae  mora  Guilhel- 
mus  princeps  Toringorum  cum  exieris  occurrens, 
regis  efhcitur.  Inde  rex    procedens  in    Saxoniam, 


laiur. 

12.  Ai  Uermanaus  (il)  diu*e  mentis,  et  proterv» 
cervicis,  iraius  saper  Episcopum  Strasburgensem, 
eo  quod  sapienier  egerii,  ei  pariem  meliorem  ele- 
gerii,  jancto  sibi  Cunone  genero  suo,  Argeotinam 
adivit,  ei  militibas  Episcopi  non  iideliter  resisten- 
iibns  maros  civiiaiis  fregit,  spolia  non  modica  ce- 
pii,  ecclesiam  violeuter  intravit,  ei  impie  vioiavit. 
Inierea  Rex,  qui  erai  in  Alemanuia,  Augice  nativi- 
iaiem  S.  Joannis  celebrabat,  ei  neminem  timeus,  se 
poieaier  habebat  :  cum  nunciatum  esset  ei  quod 
Herimannus  obvius  venire  vellet,  ei  pugnn  termino 
liiem  finire;  sententia  bsec  Regi  placuit;  ab  Augia 
discessii;  ia  queedam  prata  amplissima  et  ad  de- 
certandum  opporiana  pervenii.  Ibi  adventum  Du- 
cis  expeclans  eipugnee  judicio  (i2)  subire  nou  refu- 
tans,  solennilaiem  Apostolorum  celcbravii.  Sed 
Uerimannus,  salabri  cunsilio  usus,  occurrere  Regi 
renoiiy  ei  sibi  suisque  salubrius  esse  ui  laiitarei, 
quam  obviam  veniret,  credidit. 

13.  Regi  ergo  sic  prsestulanii,  quidam  non  pro- 
vidae  meniis  dabani  consilium,  ut  Coustantiam  iret, 
ei  ibi  Herimanuu,  quod  in  Argentina  cummeruerai, 
recompensaret.  Episcopi  enim  Curiensis  et  Constan- 
tiensis,  cum  Herimanuu  erant,  nun  iautum  illum  ex 
corde  ad  regnum  eligentes,  qaantum  viciniiatem 
ejus  timentes,  ei  de  iermino  litigii  dubitantes.  Sed 
Reiy  ui  erai  providus,  ei  de  domiuio  ejusdem   civi- 


B 


tatis  securns,  illis  leniter  ei  blande  respondit  :   Ab-  C  pervenii  Merseburg  (16).   Benno  dux   Saxonom,   Bu- 


sii,  ui  pro  Herimanni  insania  in  illuni  retorqueatur 
vindicia,  a  quo  mihi  regni  esi  coucessa  corona. 
Fortassis  eisi  pro  Argentina  Consiantiam  vastarem, 
non  mihl  damnom  minuerem,  sed  duplicarem.  In- 
super  malecomparat  regnum,  qui  in  ejus  adeptione 
animae  postponit  detrimentum.  Curonavit  me  Deus 
non  ad  violationes  Ecclesiarum,  sed  ad  puniendos 
violatores  earum.  Diu  igitur  in  pratis  exspectans  et 
ad  nltimum,  sciens  non  venturum,  inde  discessit,  ei 
per  Alemanniam,  curtes  (13)  Ducis  ubique  vastando 
ire  coepii. 

14*    Tandem   pauperum  clamor  nimius  excrevit, 
ei  usque  ad  regis  aures  pervenii.  Quem  rex  diu  ferre 


lizlaus  Dux  Sclavorum,  Liebzo  archiepiscopus  Bre- 
mensis.  Benno  episcopus  Hildenensis  (17),  Ratherius 
episcopus  Paderbonensis,  Arnulphus  Ualbersieiensis, 
ceteri  episcopi  de  Saxonia,  et  comiies  plurimi  in 
festivitaie  S.  Jacobi  Regi  occnrrunt,  acclamaium 
suscipiuni,  collaudant,  collaadato  manus  singuli  per 
ordinem  reddunt,  redditis  manibus  tidem  suam  per 
sacramenia  promittnnt,  iide  promissa,  regem  coro- 
nani,  coronaium  in  solio  regio  locant,  lucatom  de- 
bita  congratulalione  venerantur. 

17.  Hisstrenue  peractis,  Bulizlans  inde  discedens, 
ab  ipsa  die  qua  lidem  prumiserai  ei  promissam 
sacramenio  iirmaverai,  perversa   mediiari,   ei  me- 


aon  potuii,   sciens  eos  nihil  in  duriiia   Docis  deli-  ^  ditata,  prout  potuit,  caspit  machinari.  Ipse   enim   ei 


quisse,  ei  ob  hoc  plus  justo  passos  fuisse.  Quapro- 
pter  pietaie  motus  ab  Alemannia  recessii,  et  in 
Fraaciam  (14)  teram  unice  sibi  dileciam  venit,  certus 
de  Dace  quia,  vellei  nollei,  cervicem  fleciere,  ei 
jugum  pati  quandoque  deberet. 

15.  Prffiiereundum  non  exisiimo,  quod  aniequam 
rex  ab  Alemannia  exiret,    Hezelo,  Bertholdi  tilius, 

(11)  Scribiiur  promiscue  Herimannus  seu  Herman' 
imf. 

(1 2)  Greisems  resiituit  judidum  :  lege  pugnsd  aleam 
iubire  non  renuens. 

M3j  Cwriis  pro  palaiiosumitor,  uijam  dePo2e(2a?  seu 
Politki  diximus.  Gall.  cour,  Bel^.  hof :  hicpro  bonis, 
foodis  seu  possessionibus  accipi  videtur. 

(H)  Nempe  Franciam  orientaUm^  seu  Franeomam. 

(15)  Haec  accommode  inteliigenda  sunt  :  nam  B  i- 


Hezelo  collocutione  in  invicem  habita,  alier  alte- 
rius  venenatis  consiliis  tactus,  uterqne  coepii  quod 
utrumque  male  tinisse  puduit.  Interea  regi  a  Saxo- 
nia  in  regnum  Loibariense  properanti  Gruonie  oc- 
currit  uxor  sua  Dumina  Cunigunda  nomine  jam 
extans,  bcd  re  ciio  regina  futura.  Inde  enim  Pader- 
bornam  veniens,  in  feslo  S.  Laurentii,  acclama. 

varos  plenum  electionis  jus  habuisse  verosimile  non 
ost  :  quin  ei  Sauctns  ipse  Henricum,  S.  Cunegun- 
dis  fratrem,  iis  ducem  dedit,  atque  eumdem  pro 
suo  arbitrio  deposuit  ei  resiiiuit,  ui  habes  in  Com- 
ment.  praevio. 

(16)  Aiias  etmelius  Mersebnrch. 

( i  5)  Quis  hic  sit  Benno  UiUienen$is  episcopus^  nescio : 
puio  indicari  S.  Bemwardum  auiisiitem  HHdese- 
mensem.  S.  Henrico  tidum  ei  charum. 


9o 


S.  IIENKICI  IMPeRATOKIS 


96 


benedicitor,  coronatiir,  et  fit  Kunigun  a  Kuninga  (t8),  A 
qaod  Latine  interpretari  potest,  regina,  rogina. 

18.  Sedut  numquam  serenitas,  qoam  non  sequa- 
tor  nobilositas  :  sic  raro  jocunditas,  quam  non 
comitetur  adversitas.  Nam  iu  Benedictione  regin® 
conctis  exsultantibus,  Bavarii  (quorum  mos  est  iu 
aliena  terra  velle  quod  in  sua  volunt  [9]),  circa  civi- 
tatem  fruges  colligere,  et  agricolas  sua  defendere 
voientes,  irrationabiliter  coeperunt  tractare.  Ouae 
res  indigenas  commovit,  et  ad  resistendum  etiam 
fortiter,  animavit.  Domestici  igitor  regis,  et  indi- 
gense,  iuvalesceoto  conteutionc,  coniluunt,  concur- 
runt,  conveniunt.  Pugna  gravis  oritur,  ex  domesticis 
regisjuvenis  unus  interticitur,  frutcr  scilicet  Do- 
mini  Filberti,  qui  tunc  temporis  erat  Cancellarius,  g 
postmodum  vero  Frisiensis  factus  est  episcopus. 
Hujus  iuterfectione  omnes  regis  fideles  commoti 
graviter,  cives  coeperont  persequi,  et  eos  perse- 
qaendo,  insatiabiliter  grassari.  Et  nisi  regia  pote- 
state  retinerentur,  omnes  usque  ad  interniciem  (20) 
persequerentur. 

19.  Com  plorima  igiturdifticultate  sedato  tumul- 
tu,  castigatisque  iliis,  quorum  stuUitia  causa  sedi- 
tionis  extitit :  inde  rex  Dinsberg  properat,  illic  Lo- 
thariensium  adventom  exspectat.  Occorrunt  primi 
Leodicensis,  et  Cameracensis  episcopi,  nil  de  regis 
prodentia  dubitantes,  nil  de  fide  ejus  bflesitantes. 
Occurrit  etiam  Coloniensis  archiepiscopos,  sed 
quanto  ditior,  tanto  morosius.  Erat  insuper  causa  ^ 
dilationis,  Moguntie  accepta  corona  benedictionis. 
Ui  simol  regis  eflicitur,  lidem  promittunt,  pro- 
missam  sacramento  concluduut.  Cum  bis  rex  Aquas- 
grani  perveniens,  ceteris  Lotbariensibus  conve- 
nientibus  in  nativitate,  post  partum  Virginis  eligi- 
tur,  collaudator,  in  regiam  sedem  extollitur,  gloriii- 
calur.  Sed  sob  ea  gloriticatione  quidam  palmas, 
quidam  lacrymas  fundebaut.  Lacrymantes  namque 
Ottonem  dolebant  amissum,  Henricum  non  cogno- 
scebant  susceptum. 

20.  Sic  igitur  rex  in  regnis  singolis  antecessoris 
sui,  prseter  Italiam  et  Alemanniam,  receptus,  et  ab 
omoibus  unanimiter  collaudatus,  in  Franciam  re- 
vertitor,  ot  ibi  biemis  asperitate  transacta,  vere 
amoenitntem  reducente,  in  Alemauniam  exercitum 
duceret,  et  Hierimannum,qui  consiliis  prudentium  uti 
nolebat,  diversis  vastationibus  afilictum,  pati  jugum 
doceret.  Sed  Herimannus,  qui  consilia  juvenum  se- 
quendo,  et  sp  em  vacuam  tenendo  extra  se  positus 
erat,  se  in  semetipsum  recollegit,  et  in  solenoitate 
S.  Remigii  Brusells  (21)  regi  obviam  venit,  sciens  me- 
lius  esse  ante  damnum  non  fecisse  [^.,qoamJ  pcenite- 
re.  Nudis  igitur  pedibus  cum  fidis  intercessoribus  regi 
se  representat,  pro  male  commissis  veniam  petit, 
bonis  suis  per  regium    donum   possidendis  gratiam 

(18)  Alludit  auctor  ad  nqmen  hunig,  quod  Germa- 
Eex  est,  regina  hunige, 

(19)  Malim  legere  no/imt,  nam  neque  Bavari  neqoe 
alii  in  terrasua  pr»dando  assuescuut. 


D 


quffirit,   pro  his  impetraadis,  humo    ienos  genua 
fiectit. 

21.  Illicobenigne  recipitor,  et  ei,  qood  qucerebat 
cum  omni  bumilitate,  conceditur.  Tantum  cnjusdam 
conditionis  internectitur  ratio;  quse,  quamvis  ad 
prmsens  gravis,  in  futoro  tamen,  ei  erat  salubris. 
Eo  euim  tenore  in  gratiam  recipitur,  ut  Argenti- 
neusis  ecclesia  ad  pristinum  statum  ex  detrimentis 
suis  per  illum  reformetur.  Quod  ille  non  renuit,  sed 
jussu  et  consultu  regis,  dictce  ecclesiee  abbatiam 
S.  Stepbani,  in  recompensationem  detrimeuti  a  ee 
illati,  tradidit.  Hac  conditione  firmata  per  manus 
et  sacramenta,  regis  efticitur,  et  sic  se  contentionem 
male  coeptam  fiuisse  Ifletatur.  His  expletis,  in  Bava- 
riam,  nativam  terram  suam,  rex  redire  decrevit, 
nolens  novos  sic  frequentare  fideles,  ut  postponendo 
demembraret  veteres. 

22.  Regensborg  igitur  S.  Martini  solennia  cele- 
brans,  Blademario  cuidam  Sclavo  ducatum  Boemi- 
censem  largitur,  et  ut  ceteris  acceptabilior  existat, 
illom  plus  justo  verbis  et  rebus  honorat.  Pluribos 
igitur  diebus  in  Bavaria  moratur,  quferentibos 
legem  justitiam  faciens,  et  visitandi  gratia  ve- 
nientibus,  l>onorem  proot  quisque  dignus  erat, 
exbibens. 

23.  Eodem  tempore  quidam  episcopicida,  Har- 
duinus  .nomine,  non  regnabat,  sed  vitiis  in  se  re- 
goantibussubserviebat  in  Italia.  Audila  enim  morte 
imperatoris  Ottonis,  Longobardi  surdi  et  caeci,  et  de 
futuro  non  providi,  bunc  elegerunt,  et  ad  poeniteu- 
tiam  festinantes,  in  regcm  fibi  coronaverunt.  Is 
tunc,  ut  dixi,  subserviens  dominabatur,  et  adven- 
tum  regis  Hcinrici  semper  exspectans,  introitus 
Longobardiffi,  quos  Clusas  indigense  vocant,  cum 
cautela  satis  provida  tuebatur.  Quod  etiam  verum 
Dei  erat  judicium  :  Episcopos,  qui  electione  illius 
praeceterisomnibus  eestuantes  et  sitienles  fuerunt, 
honorabat  ut  bulbucos,  tractabat  ut  subulcos.  Qua- 
dum  namque  die  episcopum  Brixiensem  ad  se  ve- 
nientem,  et  nescio  quid  ratiuciuari  volentem,  ot 
coepit  ei  (*atiocinatio  displicere,  per  capillos  arripoit, 
et  bumo  tenus  quasi  bubulcum  vilissimum  dejecit. 
Cum  majoribusuihil  tractabat,  cum  juvenibus  om- 
nia  disponebat.  Quod  etiam  erat  gravissimom,  sob 
eo  prcevaricatores,  violatores,  depopulatores  domi- 
nubaiitur;  legUm  amatores,  Dei  cultores  deprime- 
bantur.  Cupiditas  in  eo  erat  consiliaria;  avaritia 
cameraria  ;  pecunia,  domina  et  regina.  His  pedisse- 
quis  adulterina  sceptra  tenebat. 

24.  Quapropter  quidam  pro  coronatione  illius, 
poenitentia  ducti,  regi  Heiurico,  alii  legatos,  alii  lit- 
teras  transmittunt,  ut  terra  oneri  gravissimo  sub- 
jacenti  subveniat,  homillima  prece  deposcunt. 
Mandant  etiam,  ut  si  ipse  idem  in  aliquibus  occu- 
patus  teneretur,  saltem  eis   suorum  Principem  aii- 

(20)  Satis  patet  voluisse  scricere  intemecionem. 

(2t  )In  ditione  episcopi  Spirensis,  alias  Brueksalia, 
ReIic|UQs  sensus  melius  intelligitur  quam  explicari 
possit. 


97 


ACTA. 


98 


B 


qaem  cuid  paocis  transmitteret.  In  voluntate  bojus-  A 
modi  aliqui  roanifesti,  aliqui  erant  occulti.  Tie- 
boldus  naroque  marcbio,  et  archiepiscopus  Ravennas, 
et  episcopus  Mutinensis,  Veronensis,  et  Vercellensis, 
aperte  in  regis  Heinrici  fideiitate  manebant.  Archi- 
episcopos  autem  Mediolanensis,  et  episcopi  Cremo- 
nensis,  Placentinus,  Papiensis,  Brixiensis,  Comensis, 
quod  volebant,  manifestabant.  Omnes  taroen  in 
commone  regem  Heinricum  desiderabant,  precibus 
per  legatos  et  litteras  invitabant. 

25.  Tandem  a  rege  Otto  dux  Carentanorom,  qui 
etiam  Veronensem  comitatum  tenebat,  ad  petio- 
nem  Longobardonim  explendam  eligitur,  et  cum 
paucis,  propter  fiduciam  superius  nominatorum,  in 
Italiam  dirtgitur.  Cui  etiam  Otle  filius  Heriberti 
curo  Emesto  filio  Tietboldi  marchionis  adjongitur. 
His.  inter  montana  qnee  Bavariam  et  Carinthiam 
ab  Italia  sejongunt,  supra  aquam,  quffi  Brenta  vo- 
cetor,  convenientibos,  Carentani  et  Foro-Jnlienses, 
cum  paucis  occurrunt,  veluti  de  promissis  Italico- 
rum  tidociam  habentes,  et  de  pogoa  nil  cogitantes. 
laterea  archiepiscopos  Ravennas,  ct  Tieboldus 
marchin  com  ceteris  manifestis  fidelibus  Heinrici 
regis  suos  congregaverant,  volentes  occurrere  Theu- 
tonicis,  et  eos  in  Italiam  coro  securitate  recipere. 
Haec  Hurduious  prffisciens,  Veronam  cum  maxima 
moltitudine  venire  festinavit,  ut  et  ibi  Italicis,  in 
adjutoriom  Theutonicorum  festinantibus,  viam  inter- 
ciperet,  et  Clusas,  quse  ab  episcopo  Veronensi  ser- 
vabantur,  expugnaret  :  quod  et  fecit.  C 

26.  Clusis  igitur  expugnatis,  audiens  Theolonicos 
in  Tridentensem  planitiem  convenisse,  illo  cum 
omnibus  suis  festinavit.  Sed  ibi  Tlieutonicis  non 
inventis,  se  in  campaniaro  Veronensem  reduxit, 
ibique  in  quodam  Castellalo  Nativitatem  Domini 
celebravit.  Sed  ab  hujusmodi  homioe  celebratio 
reclius  celebrationis  dicetur  abusio.  Interim  Tbeu- 
tonici  joxta  mootem  qoemdam,  qui  Ungarius  (nescio 
qoa  de  causa)  vocatur,  prsevenientes,  et  Hardui- 
num  jam  Clusas  occupasse  scientes,  ipsi  Harduino 
legatos  snos  transmittunt,  et  nt  aut  eis  cedat,  donec 
transeant,  ^aut  sibi  cedentibus  veniat,  rogant.. 
Hardainos,  aodita  legatione,  sese  in  fraudem  dece- 
ptionis  convertens,  ait :  Nobiscom  nocte  maneatis, 
erastina  die  cum  nostris  fidelibos  inilo  consilio, 
vobis  respondere  poterimus. 

27.  Legatis  igitur  insidias  non  intelligentibus, 
ipse  per  totam  noctem  castra  suoriim  circoit,  ut  in 
crastiao  parati  sint  ad  congrediendum  Theotonicis, 
monet.  Die  lucente,  legati  venientes  ad  accipiendum 
responsum,  Longobardos  omnes  loricatos  et  ad 
praeliom  paratos  vident;  quid  hoc  significet,  Har- 
dainum  interrogant.  Ille  consiliom  iniquitatis  evo- 
mens,  ait :  Fortassis  onios  temporis  erit  renontiatio 
vestra.  Inde  prolnovens  exercitum  media  die  ad 
Ungaricam   montem  pervenit.   Exercitus  autem  ille 

(22)  Pabulatum  missi  erant,  nam  fodrum  somitor 
pro  pabolo  vel  annona,  hominibus  leque  ac  Jumentis 
necessaria,  de  qaa  voce  plura  vide  in  glossanis. 


D 


existimabator  MXV  esse  virorum.  De  Theiitonicis  vero 
vix  erant  quingenti ;  et  hi  partim  per  fodrum  (21) 
divisi;  partim  ad  vias  custodiendas  transmissi.  Qoi, 
Harduini  adventum  percipientes,  repente.  armantur, 
et,  proot  possunt,  ad  resistendum  parantur  :  virtu- 
tis  eligentes  famam^  et  postponentes  vitam. 

28.  Interea  Harduinus  cum  Longobardis  superve- 
nit.  Otto  cum  Theutonicis  obviam  venit.  Fit  con- 
gressio,  fit  pugna,  fit  caedes  ex  utraque  parte  gra* 
vissima;  et  pene  Theutonicorum.  quamvis  paucissi- 
morum,  esset  victoria,  si  non  impediret  Ottonis, 
fratris  Regensburgensis  episcopi,  fuga.  IIlo  ^enim 
fogiente,  Theutonicorum  acies  minoitur,  et  iterum 
a  multis  congressa,  deviocitur.  Longobardorum  tan- 
dem  extitit  victoria,  sed  plurima  suarum  ccede 
comparata.  Revertuntur  Theutonici,  et  sic  tunc  con- 
fusi  quandoqoe  tamen  talionem  redditori.  Interea 
Rex  a  Bavaria  in  Franciam  reversos,  Frankenfort 
Nativitatem  Domini  celebrat,  multorum  legationes 
suscipit,  legatos  muneribus  et  responsis  dignis 
remittit.  Herimannus  etiam,  jam  ante  jugnm  pati 
nescios,  eidem  celebrationi  interfuit,  et,  ot  oportuit, 
per  omnia  regice  majestati  obediens  fuit. 

ANi^US  CHRISTI  MIII,  HENRICI  IMPERANTIS  II. 

29.  Anno  ab  Incarnat.  Dom.  MIII,  Indiclione  prima, 
Rex  Heinricus  in  Mosellensem  pagum,  in  quem  non- 
dum  intraverat,  ire  decrevit,  sciens  quod  terra 
quam  Rex  non  freqoentat,  sffipissime  paoperum  cla- 
moribos  et  gemitibus  abundat  Theodonis  Villam 
igitur  venit,  et  ibi  cum  omnibus  Mosellensibos  gene- 
rale  colloquium  tenuit.  In  quo  colloquio  duces 
Herimannus  et  Theodoricus,  qui  defensores  et  co- 
adjutores  legum  esse  debebant,  conscii  sibi  ipsi, 
impugnatores  erant,  et  expugnatores  esse  volebant. 
Sed  Rex  ut  hoc  cognovit  quanto  eos  adversos  jus* 
titiam  pertinaciores  vidit,  tanto  ardentios  institit, 
et  quibusque,  super  ipsos  etiam  duces  clamantibus, 
legem  faciendo  sategit.  Tandem  inter  diversos 
clamores  castellum  unum  ducis,  quoo  Mulsberg  vo- 
cabatur,  in  detrimentum  pagensium  essecomperiens, 
diruere  jubet,  ut  non  restruator  commonitione 
potentissima  monet. 

30.  CoUoqoio  potenter  habito,  Aquasgrani  ire 
decrevit,  nt  ibi  et  anniversariom  Imperatoris  debita 
devotione  recoleret  ;  et  Lotharienses  ad  se  con- 
fluentes  ad  fidelitatem  sui  et  utilitatem  regni  cor- 
roborat.  Interim  infirmitate  gravissiroa  tangitur,  et 
Rex  cum  sit,  homo  esse  monetur.  Iter  tamen  coBptum 
finivit,  etAquas  osque  pervenit.  Ibi  commemoratione 
consanguinei,  et  Senioris  sui  (23)  devotissime  habita, 
plurima  de  sanctitate  S.  Servatii  aodiens,  Trajectum 
ivit,  ut  et  Sanctorum  ibi  quiescentium  sibi  inter- 
cessiones  imploraret,  et  ad  servitium  Dei  locum  et 
vitam  canonicorum  ordinaret.   Ibi  primum  de  bello 

(23)  Ottonis  III,  quem  etiam  supra  seniwem  vocavit 
seu  dominum. 


99 


S.  IJENRICI  IHPEKATORIS 


100 


ioter  Itaricos   et    TheatonicoH    habito   audivit ;  et,  A 
quod  sapientis  est,  flequanimiler   tulit :  sciens  nec 
coelum  semper  posse  serenari,  nec  res  humanas  sine 
interniissione  prosperari. 

31.  Inde  S.  Lnmberti  merila  non  parvipendens 
Leodiam  yenit.  Ibi  cholicam  infirmitatem,  ab  |an- 
tecessoribus  suis  ingenitam,  gravi«sime  patitur  : 
et«  qui  per  regalem  poteniiam  usu  bumann  fragili- 
tatis  extuUitur,  per  corporalem  molestiam  paterna 
castigatione  reprimitur.  Aqnasgrani  iterum  reve- 
titur,  Purificationem  S.  Dei  Genitncis  celeberrima 
devotione  veneratur.  Lothariensibus,  data  licentia, 
inde  discessis,  Noviomagum  vonit.  Ihi  piuribos 
diebus  Quadragesimae  moratur,  Deo,  q\m  Dei  sunt, 
reddens,  et  hominibus  quse  sua  sunt,  faciens.  Interea  |. 
Bladeimarius  dux  Boemensis  moritur,  et  Buh/Iaas 
infidelitatis  venenum,  ex  proprise  iniquitatis  fonte 
potatum,  in  contrarietatem  Rcgis  evomere  nititur. 
Nam  Pragam,  quae  capat  est  Buemiee,  per  pecunice 
deceptiones,  per  falsas  promissiones,  per  astutissimas 
fraudes  invadit.  Milzaviam  quoque  Saxonise  et 
PoloniiB  interjacentem  marchiam,  insidiis,  qnibus 
doctus  erat,  suae  infelicitati  subjicit. 

32.  Quod  cum  Regi  nuntiatom  esset,  non  in- 
flamroabatar,  non  stomachabatur,  non  ad  vindktam 
repentinis  motibus  animabatur;  sciens  quia  ira  et 
festinatio  semper  inimicaesunt  consilio.  Sed  notitiam 
dictse  invasionis  dissimulans,  mandavit  ei  per  lega- 
tos  sapientes  et  eloquentes,  ut  terram  suam,  qu® 
Principe  noviter  erat  viduata,  non  invaderet,  quam,  ^ 
si  vellet,  cum  gratiasuaet  donovolantario  acqnirere 
posset.  Hujusmodi  legationem  Bulizlaus  audiens  in- 
felix  mandata    sprevit  dulcia,     amara     quandoque 

.  passurus  verbera.  Erat  enim  Hezelo  cnm  eo  putoum 
fodiens  rebellionis,  de  quo  infidffi  bibiturus  erat 
aqaam  confusionis;  laqueos  quoque  connectens, 
casurus  in  ipsos.  Quadragesima  finita,  Rex,  qui 
Theleborg  (24)  Pascha  celebrat,  et  Balizlai  violentiam, 
nt  sapiens,  scienter  ignorat :  Ottonem  quoque,  et 
Ernestionem  tunc  sibi  obviam  ab  Italico  preelio 
venientes,  pro  vnlnerum  susceptione,  pro  necessarise 
fugffi  confusione,    donis  regiis  honorat,   et   debita 

consolatione  relevat quoque '  tunc   usque 

Saxonibus  infestos,  ultro  venienles  (25)   suscipit,  et  «> 
sub  benignitatis  discretione  sibi  fidelissimosreddidit. 

33.  Post  bsec  in  diebus  Rogationum  Meresberg  (26) 
moratur,  ibique  ei  de  Bulizlai  et  Ilezelonis  ron- 
tamacia  renonciatur.  Ipse,  credere  dissimulans,  inde 
discessit,  et  ad  celebrandam  Pentecosten  Halberstete 
Tenit.  Deinde  in  Bavariam  tendit«  scire  volens  an 
quffi  de  Hezelone  dicebantur  vera  essent.  Quo  cum 
pervetiisset,  et  llezelonis  furorem  circa  loca  sibi  fini- 
tima  irrationabiliter  accensum  comperisset,  ac 
Bulizlaiadjutorioillam|fretam  esse  novisset,  Bullizlao* 

(24)  Intellige  Quidlingburg^  vel,  ul  legunt  Annales 
Hildesemenses  Quidelingaburg ^  loco  ceque  ac  Palithi 
eo  tempore  notissimo. 

(25)  Hicaliquem  Sclavorum  populum  ab  Adelboldo 
iudicatum  fuisse,  non  male  observat  Leibnilius. 


talionem  in  futnra  reservans,  a  sinu  regoi  sai  insitc 
pestis  radicem  primum  exstirpare  decrevit,  ut  inle- 
rioribus  quieti  et  paci  restilutis,  exteriores  inquie- 
tationes  facilius  postmodum  extingueret;  non  igno- 
rans,  quoniam  insipientis  est  in  vulnere  repente 
cutem  sanare  et  conlusionem  carias  sab  sanatione 
cutis  occultare.  Vulneris  enim  curatio,  si  ab  inte- 
rioribus  ad  exteriora  deducitur,  firmior  in  superficie 
concluditur. 

34.  Interea  et  Emesto  (27)  eidem  rebellioni  ad- 
jungitur,  nulla  Isesione  coactus,  sed,  vel  juventatis 
fervore,  vel  per  eum  commoda  sua  amplificare 
quserentium  suggestione  seductus.  Dominus  Brnno 
etiam  frater  Regis  Heinrici  «t  episcopus  associatur, 
fletate  juvenis,  et  per  juventutem  ad  seducendem 
facilis.  Et  hoc  infidelium  erat  gloriatio,  qiiod  in 
partibus  suis  fratrem  Regis  babebant.  Haec  ergo 
conspiratio,  quanto  juniores  et  iosipientiores  coUi- 
git,  tanto  turpius  et  enervius  defecit.  Dicitur  enim  : 
Insipientium  glomeratio  consilii  est  dissipatio  :  et 
consilii  dissipatio  actum  est  enervatio. 

35.  Rex  igitur  quosdam  Lotharienses  et  Fran- 
cos  ac  Bdvarios  colligens,  intrante  Augusto,  in 
Franciam  exercitum  supor  Hezelonem  duxit;  bona 
ejus  devastavit,  ipsum  cam  domino  et  Branone  et 
Ernestonc  per  silvas  latitare  coegit.  Tandem  se  ad 
castcllorum  munimenta  contulit,  qu®  capi  posse, 
nec  Hezelo  timebat,  nec  aliorum  quisquam  cre- 
debat.  In  primo  igitur  impetu  Mertula  diruitur,  et 
Hezelonis  milites  in  ea  capti,  pcr  intercessionem 
Principum,  sani  et  salvi  pcrmittuntar  abire.  Sclavi 
autem  [a]  Bulizlao  io  adjutorium  missi,  in  servitutem 
exercitui  distribuuntur. 

36.Post  hoec  Rex  Crucinam  (28)  obsedil,  nbi  uxor 
Hezelonis  ac  filii  erant,  et  qua^que  illi  chariora  esse 
poterant.  In  qua  obsessione  in  primis  post  annonam 
incaute  exeuntes,  ab  Hezelone,  ceterisque  snis  coad- 
jutoribus  valnerabantur,  capiebantur,  occidebantur. 
Rex,  lioc  cogoito,  quotidie  quadringintos  custodes 
exeuntibus  adhibuit,  nt  hos  custodireut,  et  insidias 
insidiantibus  pararent.  Hoc  Hezelo  cum  sociis  au- 
diens,  se  in  vallem  quamdam  recepit,  in  quam  nulli, 
nisi  per  scmitam  unam  patebat  introitus  :  ibi  ten- 
toria  fixit :  ibi  noctibus,  nescio,  an  tribus  aut  dua- 
bus,  quasi  tutusde  rapina  pauperum  vixit.  Hoc  cu- 
stodes  per  rusticum  unumcomperientes,  circa  boram 
sextam,  io  qua  illi  se,  pro  cesta  diei,  remissius 
habebant  in  vallem  latenter  descenderant,  loca 
plurima  circumeuntes,  et  diligenter  Heinrici  castra 
quoerentes. 

37.  Tandcm  unus  eorum  tentoria  vidcns,  nimis 
festinus  ad  invitandum  socios,  Kyri  eleison  coepit 
clamare,  et  hoc,  ut  citius  veniant,  frequenter  ite- 
rare.  Hffic  Hezelo  percipiens,  relictis  tentoriis,  armis 

(26)  Lege  ut  supra  Merseburg, 

(27)  Ernesto,  Ernestio  et  Emestus  pro  eodem  acci- 
piuntur. 

(28)  Monet  Leibnitius,  legendum  Crossen^  forte 
Cnvscn  in  superiori  Palatinatu  Bavariie. 


101 


ACTA. 


10) 


eliam,  fagam  inivit,  et  a  maDibus  siipervenientium  A 
se  vix  liberavit.  Dominns  Bruno  quuque  parmula 
non  bene  rclicta,  qna  extra  se  positus  utebatur,  hos, 
quibas  imperare  posset,  si  cum  fratre  maneret, 
torpiter  fugit,  ct  fit  risus,  qui  bonor  esse  debebat 
et  decns.  Sed  h8*c  juventutis  erant.  Dicitnr  enim  : 
Qai  sine  fr«no  scientis  a  joventata  docitor»  in  dede- 
coris  anffustias  sa^pe  praecipitatur.  £t  hffic  juventutis 
fuisse  letas  postmodum  monstravit  adulta  ;  quse 
ilium  reddidit  et  ntiliorem  sibi  ipsi,  et  fideliorem 
fratri.  Emeato  capitur  •*.{  ante  Regis  prssentiam 
dacitur. 

38.  Quidam  illico  Regt  suggerebant,  ut  hunc 
capitali  sententia  feriri  juberet:  quatenus  per  eum 
posteri  castigarenlur,  ne  Regis  offensam  incurrere  n 
sine  caosa  niterentur.  Sed  Moguntinus  archiepi- 
.«copos,  qui  summum  locum  impelrandi  quselibet 
apud  Regem  tenebat,  intercessor  accessit,  etjuve- 
nem  legi  sorripuit,  mortique  sobtraxit.  Taudem  a 
Rege  Crnsioa  capitur,  diruitur,  incenditur.  Uxor 
Hezelonis  cum  suis  abire  permittitur,  et  hoc  ei  per 
intercessionem  fratris  sui  Ottoois  conceditur.  Hezelo 
captam  esse  Crusinam  audiens,  ad  quemdam  suam 
munitiooem,  qus  Erana  vocabatur,  fugiendo  per- 
venit ;  et  ibi  Sigefridum  quamdam  Saxonem,  per- 
versA  conspirationis  participem  obvium  habuit. 

39.  Sed  nec  iili  spem  resistendi  regice  irse  ha> 
bens,  eamdem  munilionem  idem  ipse  succendit,  et 
miseriam  suam  celare  nesciens,  quantie  despera- 
tionis  esset  monstravit.  Hffic  Sigefridus  Saxo  per-  ^ 
spiciens,  aspe  ccept»  rebellionis  cecidit ;  et  qui  per 
alienam  fiduciam  contra  regiam  majestatem  intu- 
muit,  aliens  confusionis  acredine  tactos  crepuit. 
liluc  igitur  eum  venisse  puduit,  et  quanto  citius 
potoit,  ad  propria  remeavit.  Hezelo  vero  cnm 
domino  Brunone  ad  Bulizlaum,  quasi  refugium  nni- 
eom,  fogit ;  et,  qood  cuique  est  gravissimum,  quasi 
mendicos  alieno  pane  vivere  discit.  Interea  Rex 
Eranam  perveniens,  caasam  sui  adventus  per  manus 
vivere  hostis  invenit  expletam.  Venitenim,  utdestrue- 
ret  ;  sed  hos  destruxit,  neipsedestrnendom  inveniret. 

40.  Hezelone  igitur  fugato,  castellis  ejus  dirutis, 
Rex  Baveberg  locum  unice  sibi  dilectum  redit,  ibi- 
que  exercitui  data  licencia,  nativitatem  S.  Dei  Geni-  j) 
trieis  celebravit.  Indein  silvam  Speicheshart  (29),  quae 
Bavariam  a  Francia  dividii,  veniens,  post  laborem 
expeditionis,  delectationem  exercuit  venationis.  Ibi 
autumnavit  ;  ibi  ad  recreationem  sibi,  suisque 
jocanditatem  plenam  exhibuit.  Inde  per  Franciam 
morose  transiens,  in  Saxoniam  venit,  et  Toringis 
ac  Saxonibos  in  Miizaviam,  expeditionem  futu- 
ram  indixit.  Exinde  Poleds  Natiritatem  Domini  ce- 
lebravit. 

(29)  Alias  Speteshart^  inqoit  Leibnitius.iiodie  Spes- 
$art,  roons  silvosus,  et  transitu  satis  diflicilis :  qui 
inter  ditionem  Moguntinam  et  ulteriorem  Fran- 
eoniam  sitos  est,  ot  ferme  error  hic  in  textum 
irrepsisse  videator,  nisi  Bavariam  in  Sueviam  usque 
tonc  extenderint. 


ANNUS   CHRISTI   MIV.  HENRICI    IMPER.\NTIS  III. 

41.  Anno  ab  IncarnationeDominimillesimoquarto, 
Indiclione  secunda,  ab  Archiepiscopo  MHgdebor- 
gensi,  Giselario  nomine,  qui  piuribus  aunis  paralysi 
t<ictus  a  metropoiitana  civitate  exire  non  poterat, 
Rex  invitatur.  Ductuspietatis  affoctn  obediens  exstat, 
et  ad  visitandum  Archiepiscopom  Magdeborg  teodit. 
Quo  cum  pervenisset,  Archiepiscopas  jam  viam 
universae  carnis  iniit  ;  et,  qoi  Regem  exspectabat, 
ad  Regis  Regam  praecepta  migravit.  In  cujos  suc- 
cessionem  Tageno  (30)Regis  capellanus  illico  eligitur, 
et  in  sedem  episcopalem  clero  et  popnlo  collaudante, 
extollitur.  Inde  Rex  Merseborg  progreditur,  et  ibi 
Purificationem  S.  Dei  Genitricis  debila  reverentia 
veneralur.  Ibi  etiam  Tagenio  Archiepiscopus  a  suis 
suffraganeis  consecratur. 

42.  Pusthffic,  collectis  Toringis  et  Saxonibus, 
Rex  in  Milzaviam  intrat,  munitiones,  quas  Bulizlaus 
occoparat,  expugnare  volens :  sed  hujusmodi  dispo- 
situm  hiemis  asperitas  intercepil,  et  affectum,  qui 
expleri  leviter  in  aestate  posset,  regise  voluntati 
denegavit.  Omissis  igitur  munitionibos,  terram 
devastat,  hanc  incolisdeputans  culpam,  quod  pecunia 
corropti,  ex  fide  Bulizlao  non  restiterint.  Inde 
Meresborg  reverlitur,  juxta  decursum  Albis  mar- 
chiones  statuens,  qui  et  Saxoniam,  et  Buliziai 
incursam  latrocinandi  custodiant,  et  ipsi  Bulizlao 
assiduse  inquietationis  molestias  inferant. 

43.  Interea  Hezelonem  coepti  poenitet,  et  sub 
alieno  pane  diutius  vivere  pudet,  solivagum  etiam 
inter  alienos  exulare  tsedet.  Eligit  ergo  potius  peri- 
cuinm  morlisinire,  quam  sic  vitam  ducere.  Tandem 
revertitur,  et  fidis  qusesitis  intercessoribos,  Mere- 
sborgse  majestati regise  reddit.  Sic  contra  stimulom 
calcitrans,  bis  aculeum  sentit,  quia  et  sua  perdidit, 
et  semetipsum  alieoffi  potestati  tradidit.  Dominus 
Bruno  autem  apud  Bulizlaum  consolationem  non 
inveniens,  ad  sororem  suam  Uogaricam  reginam 
confugit :  et  etiam  semetipsum  recognoscens,  inter- 
cessionem  ejus  imploravit  (31). 

4i.  Rex  interea  injoriee,  quam  Theutonicis  Itali 
intulerant,  non  immemor,  a  Saxonia  discedens  in 
Bavariam  venit.  Ibi  Heinrico  fratri  Regiufle  in 
festivitate  S.  Beoedicti  ducatam  Bavariensen  con- 
cessit.  Tandem  illi  Aagostam  venienti,  qufle  in 
confiniis  Bavaris  et  Alemannise  sita  est,  Lotharien- 
ses,  Franci  et  Alemanni  obfiam  veniunt,  ad  ulcis- 
cendam  injuriam  Theutonicis  illatam  voluntarii,  et 
regio  honoriper  omnia  deservire  parati.  Cum  his 
inde  progrediens,  ut  congregaretor  exercitos,  io 
loco,  qoi  dicitur  Omuga  (32),  sobslitit.  Ibi  ei  domiuus 
Brono  com  legatis  Uugaricis  Regis,  qui  ad  inter- 
cedendum  pro  eo  veniebant,  ad  se  reversus,  obviam 

(30)  Alias  Tagino  vel  TagmOy  de  quo  plura  Ditma- 
ros  locis  variis. 

(31)Hflecanno  1004  composita  ostendunt  Giselam 
ante  annum  1005  matrimonio  conjunctam  fuisse,  ot 
diximus  io  Comment.  prasvio. 

(32)  Putat  Ottingam  indicari  Leibnitius. 


103 


S.  HENRICI  IMPERATORIS 


104 


B 


Tenit.  et  veniam  pro  eommissis  homilitcr  postalans,  A 
fratris  viscera  movit,  et  celeriter  ad  ignoscendum 
inflexit.  Nam  io  proverbio  dicitur  :  Cuique  modesto 
fratris  lacryma  cito  roovit  viscera  :  et  proximi 
calamitas.  propria  flt  anxietas.  Qua  decuit  ergo 
pietate  recepit  ;  et  receptum,  qua  debuit,  familia- 
ritate  sibi  colligavit.  Inde  promovens  exercitum  per 
loca  sterilia,  per  roontana  aspera,  per  silvas  spa- 
tiosas,  per  vias  lubricas,  ad  Tridentinam  civitatem 
pervenit.  Ibi,  in  die  Palmarum,  qua  oporluit  cele- 
brilate,  suos  diurnare  fecit.  Hujos  adventum  Har- 
doinus  rex  adulterinus,  prsesentiens,  ad  Clusas, 
quos  sibi  fidelissimos  existimabat,  custodes  trans- 
misit,  et  qnantumcumque  potuit,  exercitum  coadu- 
nare  festinavit. 

45.  Deinde  in  planitiem  Veronensem  venit,  even- 
tui  primo  similem  in  futuris  exitum  sperans.  Ha;c 
Heinricus  Rex  percipiens  ad  alias  vias  se  contulit  ; 
nonut  declinaret  prcelium,  sed  ut  faciliorem  sibi 
qusereret  introitum.  Est  enim  impossible  per 
Clusas,  juxta  Athesin,  quas  Harduinus,  jilurima 
multitudine  tuebatur,  transire.  Interea  capellanum 
quemdam  suum,  Hemilgerum  [Helingerum]  nomine 
ad  Carentanos  proemittit  ;  ut  Clusas  longe  a  via  recta 
sepositas,  quffi  ab  Harduino  minus  caute  tuebantur, 
prseoccuparet,  mandat.  Non  enim  qoisquam  credere 
poterat,  ut  regalis  exercitus  per  vias  tam  difQciles 
et  angustas  transire  vel  vellet,  vel  posset.  Carentani 
regiis  mandatis  obediunt,  et  Helingero  suadente,  in 
daas  tunnas  dividuntur.  Una  ante  lucis  ortum,  C 
omissis  equis,  latenter  Clusis  superpositum  [montem] 
occupat :  altera,  lucescente  jam  die,  siguo  ab  his, 
qui  in  monte  erant,  audito,  ad  Clusas  expugnandas, 
festinant.  Custodes  nihil  de  his,  qui  montem  occu- 
paverant,  scientes,  ad  resistendum  Clusas  impu- 
gnantibus  aocedunt.  Repente  in  monte  latentes 
exsiliunt,  Clusasque  defendentibus  a  dorso  infeste 
superveniunt.  Custodes,  se  deceptos  esse  percipientes, 
alii  se  in  fugam  miserunt  ,*  alii  in  prfficipitium  ;  alii 
in  Brentam  aquam  subcurrentem.  Hac  expugnatione 
Carentani  Clusas  tenentes  Regem  exspectant. 

46.  Hsec  Rex  per  capellanum  suum,  quem  proe- 
miserat,  resciens,  festinavit  ad  Clusas  :  et  impedi- 
menta  relinquens,  ac  secum  ad  pugnam  expeditos 
sumens,  cum  maxima  difficultate  transivit.  Deinde 
in  planitiem  veniens,  super  aquam  Brentam  tentoria 
iigere  jussit ;  nt  ibi  dies  solemnes  majoris  hebdo- 
madse  digna  devotione  veneraretor.  Non  enim  ei 
bonum  esse  videbator,  ut  in  illis  diebus,  in  quibos 
conditor  pro  conditis,  creator  pro  creatis,  Dominos 
pro  servis,  capi,  flagellari,  crocifigi,  sepeliri,  in 
agnitionem  soee  charitatis  voloit,  indiceretur  aliqua 
congressio,  ex  qua  violenta  Christiani  sangoinis 
fieret  effosio.  Ibi  ergo  ab  Archiepiscopo  Coloniensi 
chrismatis  fit  consecratio,  iliis  partibus  tnnc  valde 
necetsaria.  In  duodecim  enim  episcopatibus  circa 
introitum  Italiie,  illo  die  pro  confusione  prssenti, 
nec  Episcopus  erat,  nec  chrisma  sacratum.  Ibi  a 
toto  exercitu  Coena  Domini  devotissime  ad  memo- 


D 


riam  reducitur,  ibi  Parasceve,  ibi  Sabbatom  san- 
ctum  piis  affectibus  colitur.  Pascha  Domini 
et  digna  veneratione  celebratnr,  et  pit»  celebratione 
veneratur. 

47.  Post  hspc  Rex  Palatino  Comiti  priecepit  ut 
per  bannum  regale  exercitui  toti  fuga  intermina- 
retur :  adderet  etiam,  ut,  si  quis  fugere  pneso- 
meret,  plectendum  se  capitali  sententia  sciret. 
Hujusmodi  banno  per  exercitum  audito,  Rez  aqnam 
in  tertia  feria  Paschalis  hebdoroadaB  transivit, 
ibique  tentoria  iterum  figere  jussit,  exspectans  nun- 
cios,  quos  ad  explorandum  locum,  in  quo  Harduinns 
cum  suis  hospitabator,  prsemiserat.  Interea,  qua 
ratiooe  nescio,  Longobardorum  unanimitas  sejun- 
gitur  ;  et  ad  resistendum  discordes,  omnes  ad  pro- 
pria  redire  festinant.  Sive  hoc  timor  eg^sset,  sive 
amor  Rcgis  Heinrici,  seu  Hardoini  exsecratio  ; 
illorum,  qui  interfuerunt,  scientie  relinqoo.  Hoc 
tantom  scio  ;  quia  illius  providentia  non  abfuit, 
cujus  benevolentia  et  cnique,  quod  vult,  sine  lite 
concedit,  et  quod  volt,  occoltis  jndicii  causis,  per 
pugnam  discerni  consentit. 

48.  Patet  igitur  Heinrico  regi  introitns  ;  qni  per 
laborem  sperabatur,  per  quietem  a  vera  quiete 
concessus.  Venit  ergo  Veronam,  recipitur  a  civibns, 
acclamatur,  collaudatur,  coronatur.  Occurrit  ei 
obviam  Tietboldus  marchio,  occurrunt  et  ceteri 
plures,  a  faocibos  erepti  fororis,  et  spei  redditi 
lihertatis.  Inde  Brixiam  progreditur,  et  ab  Episcopo 
civibnsque  cum  omni  alacritate  recipitur.  Ibi  ar- 
chiepiscopus  Ravennas,  cnm  sois  et  sibi  finilimis 
ei  obviam  venit,  et  manns  nondum  domiaio  adnl- 
terino  pollutas,  seniori  diu  exspectato  reddit.  Inde 
Rex  Bergomum  venit,  et  Mediolanensem  A.rchiepi- 
scopura  per  manus  et  sacramenta  recepit.  Inde 
Papiam.  Ibi  a  multitudine  maxima  nobilium  Lon- 
gobardorum,  qui  ad  suscipiendnm  eum  congregati 
erant,  per  dignos  applausos  recipitur,  et  cum  exsul- 
tatione  totius  civitatis  ad  S.  Michaelis  (ecclesiam 
docitur.  Ibi  clerus,  ibi  nobilium  coetus,  ibi  plebs 
ntriusque  sexus  omnes  unanimes,  uno  ore  Heinri- 
com  Regem  acclamant,  collaudant,  collaudatom  per 
manum  elationem  designant. 

49.  CoIIaudatus  igitur  coronatur,  coronatas  ex 
debito  ab  omnibos  honorator.  Ad  palatiom  deinde 
cum  omni  jocunditate  reducitnr.  Tandem,  decli- 
nante  jam  die,  diabolus  pacis  invidus,  concordic 
inimicus,  discordise  seminator  fervidus  ;  quo,  post 
roysterium  corporis  et  sanguiuis  Dominici,  Judas  ad 
perpetrandum  nefas  infandissimum  suscepto  intu- 
muit,  eodemque  suadente,  in  suppliciom  perpe- 
tuitatis  crepuit ;  is  et  cives  post  manuum  reddi- 
tionem,  post  fidei  promissionem,  post  sacramenti 
securitatem  ;  nulla,  quce  in  rationem  digne  deduci 
posset,  laesione  coactos,  adversos  regiam  maje- 
statem  (veneno  ebrietatis  immisso)  commovit.  Hoc 
itaque  suasore,  arroantor;  hoc  stimulatore,  inci- 
tantur ;  hoc  dactore,  ad  palatium  properant ;  hoc 
ordinatore,    moenia  cingunt.    Quidam  etiam  inter- 


10^ 


ACTA. 


iOG 


rant  instigatores,  qoi  per  propriatn  conscientiam  A 
turbidi,  sub  Harduino  malebant  per  illicitas  rapinas 
Tagari,  quam  sub  Heinrico  frffino  juslitiffi  ac  legis 
adstringi.  Fit  strepitus,  exsurgit  sonitus;  in  paiatio 
statim  aoditur.  Sed  qoia  nemo  talia,  post  fidem  eo- 
dem  die  promissam,  credere  poterat,  non  cito  intei- 
ligitar.  Rex  tamen,  quid  sit,  explorari  jubet.  Renon- 
ciatur  ciritatis  foror,  renunciatur  plebei®  animo- 
sitatis  insania.*  Hanc  Coloniensis  Archiepiscopus, 
qui  cum  Rege  erat,  compescere  se  posse  sperans, 
per  fenesiram  suspexit,  causasque  tanti  furoris 
inquirere  ccepit.  Sed  lapidibus  et  sagittis  super- 
yenientibus  vix  eum  coeptnm  finire  sermonem  licuit, 
Animositas  enim  Longobardorum  nimium  fervebat^ 
et  ex  OTentn  bellico  contra  Ottonem  Ducem,  adhuc 
contomacifle  vires  habebat. 

30.  Instant  ergo  palatium  perrumpere  Longobardi : 

lesistnnt  Regis   domestici,    quamvis     pauci.    Erant 

enim    Theutonici  partim   cum  equis,    partim   per 

hospitia,  partim  per  castella  illi   comitatui  finitima. 

Rex  illico  per  indignationem  in  iram   efferbuit,  et 

com  his,  quos  secum  habebat,  armatns  exire  voloit, 

DQmemm  miiitum  snorum  spe  supernse  gratie  sup- 

plens.    At    Coloniensis    Archiepiscopus    toto,    qno 

poterat,  nisu  cum  his,  qui  sanffi  mentis  erant,  Regeqfi 

retinebat;  sciens,    quia  capite  perdito,  nulla   spes 

evasionis  superesset   in  membris.  Interea,  invale- 

seente  clamore,  Theutonici  congregantnr,  complici- 

bos  junetis,  ad  palatium   tendunt,  Longobardos  ab 

effnenato    forore    paulisper    compescont.    Tandem  C 

noctis  densantur  tenebre,  et  lapidum  ac  sagittarum 

jacnla    Theutonicis    tiunt    infestissima.     Necessitas 

rapit  consilium,  et  ad  providenda  jacnla,  citissime 

faeit  incendium.  Cnm  muUo  igitor  sndore  Theuto- 

nici  muros  civitatis  impugnant:   cum  multo  timore 

Longobardi  pro  vita  repugnant. 

51.  Tonc  juvenis  qnidam  fraler  Regins,  Gisle- 
bertns  nomine,  a  Longobardis  vulnerator.  Pro  cujus 
lethali  vulnere  Theotonici  irritantur,  et  prse  furore 
eontra  jacula  csci,  muros  civitatis  expugnant,  ac 
irrampentes,  sangoine  juvenis,  stimulum  scilicet 
fdroris,  Tindicare  festinant.  Qoorum  qnidam  animo 
eeteris  ardentior,  Voleramos  nomine,  se  injecit  in 
media  Longobardorum  agmina,  et  gladiom,  quo 
accinctos  erat,  extractom,  nni  eorum,  qu»  ceteris 
insanienti,  ab  acnmine  ga1e«e  usque  in  jugulnm 
viriliier  infixit,  ac  dicto  citius,  inter  suos  se  illffisum 
recepit.  Per  totam  igitor  noctem  pugna  gravis 
habetnr,  et  ancipiti  termino  suspensa,  modo  hos, 
modo  iHos,  sub  victorise  spe  audaciores  et  expe- 
ditiores  reddit.  Aliquando  etiam  Theutonici,  testu- 
dine  ex  clipeis  composita,  eorum  irrumpebant 
igmina^  et  quosdam  vivos  ex  eis  captos  Regi  repr«e- 

sentabant« 

52.  Interea  palatium,  quod  Theutonicis  aliquando 
lessis,  onicum  erat  refugium,   accenditur  et  incen- 

(33)  Satis  patet,  legendum  diposiiis. 

(34)  Forte  iegendom  Cremam^  inqoit  Gretserus. 

(35)  Mwiem  ceierem  nemo  explicat;  per  Cenisium 
ia  SaMQdUm  non  penetrasse  satis  certum  est,  cnm 

Patrol.  CXL. 


D 


ditur,  casumque  rainaiut*.  Sed  spe  sublata  refugii. 
magis  animus  eorum  accenditur,  et  ad  congre- 
diendum  iterum  Italts  ferventius  incitatur.  Ciara 
itaque  jam  die,  Alamannis,  qui  tardius  hujusmodi 
negotia  resciverant,  longe  a  palaliu  muros  civitatis 
frangentibus,  Lotharienses  et  Franci  Longobardos 
iterum  aule  palatiuni  graviter  persequi  coeperont, 
et  eos  fugere  usqne  in  moenia  propria  compuleront. 
Sed  jaculorum  a  tectis  venientium  densitatem  diu- 
tius  sustinere  non  valentes,  ignem  coacti  domibus 
immittunt;et  ferro  et  fiamma  stragem  civium  mi- 
serabilem  faciunt.  Tandem  Theutonicorum  ira  fa- 
cile  expleri  nescia,  satiatur  csede  plurima;  et 
postmodum,  nulio  jam  resistente,  se  confert  ad  spo- 
lia.  Sed  jam  incendio  nimium  invalescente,  rex  a 
rigiditate  mentis  suae  flectitur,  suisque  ut  a  coepto 
desistant,  pietate  motus  imperat.  Quos  vix  compe- 
scens,  diotiusque  concremationis  foetorem  ferre  non 
valens,  ad  munitiunculam  quamdam,  quse  sancti 
Petri  Cella  anrea  vocatur,  se  contulit.  Cives  autem 
vix  respiranies  regem  seqnuntur.  et  ut  indulgeat 
ebrietati,  obnixe  precantur.  Fit  eis  remissio,  fit  eis 
indulgentiam.  Sed  facilis  est  indulgentia,  postquam 
culpam  excedit  poena,  Sic  igitur  quos  bellum  adver- 
sus  Ottonem  effecit  turginos,  noviter  induta  humili- 
tas  supplices  reddidit  atque  snbjectos. 

53.  Domita  ergo  Papia,  tota  concutitur  Italia,  ac 
indigense  omnes  ad  Regem  non  invitati  confiount,  et 
per  omnia  preeceptis  ejus  obediunt.  Civitates  etiam, 
ad  quas  Rex  nondum  venerat,  obsides  nltro  trans- 
mittunt,  fidemque  debitam  per  sacramenta  promit- 
tunt.  His  expletis  Rex  in  quemdam  locum,  qui  Pons 
longus  vocatur,  venit;  ibique  Longobardorum  in 
numerabilis  multitudo  accessit,  seseque  ad  obse- 
qnendum  per  omnia  regiee  majestati  subjecit.  Ibi 
habito  colloquio,  regnique  depositis  (33)  negotiis, 
amore  S.  Ambrosii  duclus,  Mediolanum  divertit, 
cnjus  linguae  liberiatem,  et  morum  eximietatem 
amabat.  Hujus,  cseterorumque  quiescentium  inter- 
cessione  implorata,  in  prata  Pontis  longi  revertitur, 
ibique  Longobardos  de  repentino  discessu  ejus 
conquerentes,  festini  reditus  solator  promissione. 
Inde  Chromo  (34)  perveniens  Pentecosten  sanctam 
pia  animi  devotione  celebravit.  Inde  discedenti  Tosci 
ei  occurrunt,  et  manus  per  ordinem  singuli  red- 

dunt. 

54.  Post  hsec  Rex  injuriam  a  Bulizlao  sibi  illatam 

tcnens  monte  rcpositam,  repatriare  feslinat;  et  per 
Montem  celerem  (35)  in  Alamanniam  properat ;  sciens 
quia  terra  puerili  subjecta  regimini  laxis  persepe 
habenis  utitur,  et  ex  proprii  arbitrii  tumnltuaria 
diversitate,  per  diversa  praecipitia  rapitur.  Jam 
enim  Dux  Herimannns  obierat,  et  filius  suus  ducatni 
a  Rege  substitutus  erat:  qui,  nimise  joventutis 
adhuc,  nec  semetipsum  regere  sciebat.  In  loco  ergo, 
qui  Turegum  (36)   dicitur,   Rex   colloquium  tenuit, 

in  Alemanniam  properasse  dicatur:  quid  si  ergo  le- 
gamus,  per  montes  eeleriterJ 

(36)  Non  est   inverisimile   hic  indicari  Zttrch  seu 
Zurich  in    Helvetia:   qno  posito  dici   fortasso  pos- 

4 


107 


S.  HENRICI  IMPERATORIS 


108 


omnesque  pro  pace  tuenda,    pro  lairociniis  non  con-  A  vitatur,   ssepe  alterius  siimptibus  joconde  convivan- 


sentJendis  a  minimo  usque  ad  maximum  jurare 
compulit.  Sic  tota  Alamannia  sub  pacis  quiete  sta- 
tuta,  in  Alsatiam  yeiiit,  et  in  Argentina  civitate 
dum  in  vigiiia  S.  Joannis  colloquium  cum  Alsatien- 
sibus  baberet,  domus,  in  qua  ad  legeni  et  justitiam 
(aciendam  sedebat,  repente  corruit,  unique  presby- 
tero,  qui  com  Domina  ona  anatbematizata  manero 
solitus  erat,  cruris  ossa  confregit.  Ille  solus  obiit ; 
alii  nibil,  preeter  timorem,  passi  sunt:  sed  in  illius 
interitu  didicerunt,  quod  scepe  per  Psalmistam  au- 
dierunt :  Cum  electo  electus  eris,  et  cum  perverso 
perverteris. 

55.  Post  hsec  Rex  Moguntiam  venit,  ibique  solito 


tur,  latente  tamen  igne  sub  cinere.  Taudeni  Bulizla- 
vus,  Meseconis  iilius,  jocunditatem  Pragffi,  et 
amoenitatem  Boemis,  promissce  prsppimit  amicitis; 
et,  ut  nepote  suo,  qualibet  ratione,  ejectio,  tauts 
terrse  principatu  potiri  possit,  fraudum  suarum  in- 
tima  scrutatur.  Invitat  eum  ad  convivia,  et  diversa 
prsebet  ciborum  genera,  amara  demum  propiaatunis 
pocula.  Satiatum  enim  illum  militibus  suis  commi- 
sit,  et,  ut  eductus  ezcaecaretur,  ocuiorum  nutibus 
ad  similia  edoctis,  innuit. 

58.  Implentnr  impietaiis  jussa,  et  committantar 

iniquitatis   opera.   Sic,  qui  fratrem  eunachtzavit,  i 

'  consanguineo  et   socio  suo  deductus  periit:  qoique 


pietatis  affectu,  apostulorum  sulemnia  celebriter  per-  _.  fratrem  in   consortio  principatus  parem  habere  no- 


egit.  Tum  per  Orientalem  Franciam  transiens,  in 
Saxoniam  festinat,  cor  suum  indignationis  pondere 
gravaium  super  Bulizlaum,  vindicta  putenti  relevare 
disponens.  Indicitur  Saxonibus,  Bavaris,  Fraucis 
Orientalibus  expeditio,  in  medio  Augusto  terminus 
datur  promotionis,  ut  £t*ugibus  inde  prsecollectis, 
abundantia  comes  exercitui  esset.  Mediante  igitur  Au- 
gusto  MeresborgSaxonum  tit  congregatio.  Rex  autem 
nemini  suorum  familiarium  fateri  volebat,  sive  in  Po- 
loniam  sive  in  Bocmiam  vellet,  cognoscens  Buliziai 
flexuosas  versutias,  quibos  per  quosdam  sibi  occultos 
amicos  etiam  secreta  regia  rescire  solebat.  Sed  naves 
a  Magdeborg  usque  Citizam  congregari  jubens,  quasi 
in  Poloniam  velit,   transitum    futurum   simuiat.  Id 


luit,  per  supplicium  passionis  factus  est  suppar  et 
inutilior.  Hoc  ergo  excscato,  Bulizlavus  Mesecoois 
iilius,  ut  superius  dixi,  per  fraudes  Oexuosas,  per 
versutias  sibi  semper  pediss'!quas,  per  promissioues 
iniinitas,  Pragam  et  totam  Boemiam  invadit ;  kc 
dominio  taliter  adepto,  turgidus  per  loca,  regio 
exercitui  pervia,  castella  iirmissima  munit. 

59.  Interea  Rex  cum  Saxonibus  veniens  per  montem 
quemdam,  in  quo  jam  Bulizlavus  monitionein 
quamdam  ad  contradicendum  introitum  Urmaverat, 
prsemissis  in  nocte  marcbionibus,  cnm  maxima  dif- 
iicoltate  in  Boemiam  intrat.  Cujus  introitum,  nt 
Boemienses  senserunt,  quidam  pavore  regiae  pre- 
seniiee  exanimati,  castellum   unum  cum  semetipsii 


omnibus  sperantibus,  repente  in  Boemiam  exercitum  C  Regi  reddiderunt.  Illudillico  Rex  Larameri  (37)  euiiii- 


ducit,  quserens  imprimis  propria  recipere ;  deinde, 
pro  vindicta,  aliena  invadere,  non  tamen  penitus 
aliena,  queregni  sui  pati  juga  debebant. 

56.  Interserere  libet  quiddam^  quo  audiio,  datur 
intelligi  raro  esse  culpam,  quam  non  sequatur 
vindictay  nisi  praemonierit  eam  poenitentia.  Mortuo 
Buiizlao  seniore,,  Boemiensi  scilicet  duce,  et  istius 
Balizlai,  de  quo  nunc  agitur,  avunculo,  tres  iilii 
superstites  ei  remanserunt.  Quorum  primogenitus 
Bulizlaus  nomine,  adepto  post  patrem  ducatu,  crude- 
lius  coepit  vivere,  quam  terra  illa  paii  vel  vellet,  vel 
posset.  Indigenis  igitur  ilium  pro  nimia  crudelitate 
execrantibus,   timere    coepit  ne  a  fratrum  suorum 


cbo,  fratri  caeci  Bulizlavi,  quem  secum  nativam  in 
terram  pro  pietate  reducebat,  cum  snmnia  benevo- 
lentia  concessit.  Deinde,  iter  suum  protelando,  per 
terram  illam  progreditor,  exspectans  Bavarios, 
quibus  non  idem,  qui  et  Saxonibus  in  Boemiam  erat 
introitus. 

60.  Sed  cum  illi  adventum  suum  protraherent, 
Red  ad  quamdam  civitatem,  quse  Satiza  (38)  toci* 
tur;  cum  Saxonibus  tantum  pervenit.  C^jus  potentia 
visa,  cives  non  mediocriter  turbantur,  et  statim  de 
pace  quserenda  ac  Regis  gratia  impetraada  m^di- 
tantur:  portas  illico  civitatis  aperiunt,  et  conditiooe 
adipiscendse  gratia:  intersila.  Polonos,    quos  BulizU- 


aliquo,  Prdgensibus  id  instigantibus,   extruderetur.  ^  vus  eis  ad  tnitionem  ejusdem  loci  adjeccrat  ejiciuat 


Ex  mala  ergo  conscientia  concepta  suspicio,  insti- 
gavit  eum  ad  scelus  nefandissimum,  perduxit  etiam 
ad  facinus  execrandum.  Nam  fratrum  suorum  unum 
eunuchizavit,  alterum  in  thermis  suffocare  tentavit. 
At  ilii,  unus  eunuchos,  alter  semivivus  in  Bavariam, 
a  paterna  hereditate  exclusi,  fugerunt. 

57.  Rex  Heinricus  hac  impietate  commotus,  Bla- 
demario,  de  quo  jam  dixlmus,  ducatum  Boemiensem 
dedit.  IUo  mortuo,  Buiizlavus,  Bulizlavi  iilius,  Bu- 
lizlavo  Meseconis  iilio  in  societatem  conspirationis 
adscito,  ducatum  contra  Regis  voluntatem  tenere 
tentabat.  luter  ilios  ergo  duos  Bulizlavos  iit  amicitia 
licta,   iit  societas  subdola.    Saepe  alter  ab  altero  in- 

set,  montem  celerem  accipi,  pro  monte  quem  hodie 
S.  Gotardi  appeiiant. 


et  ejiciendo  quosdam  membrorum  abscissione  ds- 
turpant;  quosdam  ab  locis  altissimis  prsecipitant ; 
quosdam  etiam  interimont,  ut  et  injnrias  ab  eis  sil» 
illatas  ulciscantur,  et  bonuri  regio  per  omnia  satis- 
faciant.  Tandem  hujos  crudelitatis  fervor  Regi) 
animum  perculit,  et  ad  coutradicendas  ejusfnodi  in- 
sanias  insita  pietas  inclinavit.  Jam  vivi  docuntur, 
et  regi  reprceseulati  in  Ecclesia.  Post  hcec  civitas 
iota  se  Regi  reddidit.  Et  qua  debuit,  iidei  promis- 
sione  per  sacramenta,  pcr  obsides  obligavit.  Interea 
fama  volitat,  Bulizlavum  a  Pragensibus  conspira- 
tionis  vinculo  coliigatis  interemptum,  et  quamvis 
mendax,  iideles  tamen  Bulizlavi  exterritat. 

(37)  Jaremiro, 

(38)  liodie  Saaz  Leibniiio. 


109 


ACTA. 


ItO 


AD    SEQUENTEM   VITAM   PR^MONITIO. 

Qttod  jam  non  semel  in  Commentario  obseroatum  e$t,  id  hie  denuo  lectorum  oculis  nubjieiendum,  videlieetj 
non  Vitam  ab  annnymo  kie  dari^  sen  historii^am  S.  Henrici  gestorum  narrationem,  sed  meram  rerum  vanarum 
ad  ejus  sanctitatem  et  in  ecclesias  munificentiam  spectantium  compilationem.  quam  parum  admodum  ordina- 
tam  dicere  nurito  possis,  cum  varia  locis  non  suis  corradat,  immisceatque  diptomata,  diu  post  Sanuiti  obitum 
a  Ponti/lribus  Clemeute  U  ac  Leone  IX  et  ab  Henrico  Ul  Caesare  Bambergensibus  concessa,  quse  apud 
Gretserum  capita  16,  17,  iS  et  19  occupant,  a  nobis  vero,  ut  supra  etiam  monuimus,  in  Appefidicem  rejeeta 
suni,  utpote  rerum  qualemcumque  serietn  turbantia,  Nec  minus  inepte  capUibus  24  et  25  intrusm  sunt  Bene^ 
dieti  P,  VUl  titterse,  tum  ad  Sanctum  de  episcopatus  confrmatione,  tum  ad  Eberardum.  primum  istim 
eccleM  antistitem,  quorum  saltem  primas  ut  minimum  post  caput  15  collocatas  oportuit.  Ne  igitur  et  ea 
instrumenta  lectorem  remorari  possint,  ipsa  primo  loco  in  dicta  appendice  referemus,  csetera  vero  intacta  trade" 
mus.  Sequatur  itaque 


S.   HENRICI   VITA 

AUCTORE  ANONYMO 
Edita  in  Surio,  ex  Jacobi  Qretseri  Divis   Bambebgensibus. 


CAPUT  PRIMUM. 

S  Henrid  th  imperium  suecessio,  Wolffgangi  appa- 
rtlio,  muni  fUentia  iti  eeelesiaSj  victoria  de  SclaviSy 
ei  restauratio  episeopatus  Merseburgensis. 

I.Anno  ab  IncamatioQe  Domini  millesimo  primo 
(39)  ab  Urba  autemcondita  millesimoseptingentesimo 
qoioqnagesimo  secando  :  Ottone  puero  Romse  de- 
fttocto,  Taeante  regni  solio,  cum  de  principe  subro- 
gando  ageretnr;  omnium  vota,  nutu  divino,  ad  eam 
inclinantar,  qui  tunc  in  regno  habebatur  potissimus. 
Poit  namqoe  per  idem  tempas  Dux  Bayariorom  Hen- 
ricos,  tam  bonitate  quam  nobilitate  regia  conspicuus, 
et  uniTersa  morum  honestate  prsclarus.  Hic  ini- 
tiom  sapientis  timorem  Domini  pleniter  secotus 
est :  qai  arat  omni  litterarum  stodio  principaliter 
imbotas,  totus  sane  fide  et  actu  Catholicus.  Hic  ergo 
ab  omnibus  pari  voto  (40)  et  communi  consensu  ac- 
cerntor,  divina  ntique  disponente  clementia  :  ut 
per  temporalis  regni  fastigium,  ad  culmen  cslestis 
regni  pertingeret.  Tcrrcna  enim  bona  omnia,  sicut 
osu  malo  alios  a  salute  prsepediunt,  ita  alios  usu 
borio  ad  salotem  promovent. 

2.  Coi  necdum  CflBsaris  vel  imperatoris  dignita- 
tem  obtinenti  apparuifRatisbon»  Wolffgangos  in 
somnis  visionetali  (41).  Visum  namque  est  ei,  quod 
manens  in  sancti  Emmerammi  ecclesia,  accederet 
oracdi  gratia  ad  beati  Wulffgangi  sepulcrom, 
in  oadem  ecclei&a  situm  :  eumque  ibidem  do- 
minom  sanctomque  Wolffgangi  precibos  inti- 
mis  conaretur  exorare,  sobito  videbatur  ei  ipse 
Sanctas  adstare  et  hujusmodi  verbis  ipsum  appel- 

(39)  Errat  in  principio,  ut  supra  satis  notatum  est, 
eidemque  errori  insistit,  dum  inferias  nam,  12, 
S.  flenrict  annum  VII  connectit  cum  1007.  iii  Kal. 
Novembris. 

(40)  Quam  fuerint  patria  vota  Principum  imperii 
melius  docet  Adelboldus. 

(II)  HsBc  accepta  sont  ex  Vita  S.  Wolffgangi  apud 
Sudum  31  Octobris  num.  39.    Porro  S.    Wolffgan- 


B 


lare  :  Intuere  diligenter  litteras  in  paoro,  qoi  ett 
juxta  tumolum  meum,  scriptas.  Erat  autem  ibi, 
sicut  videbatur,  scriptum  solammodo :  Post  sex. 
Evigilans  vero  Rex  Henricus  tractatione  diutuma 
secum  revolvit,  paacissima  hujus  visionis  scripta. 
iQprimis  ergo  arbitratus,  qood  post  sex  dies  esset 
moriturus.  multa  dispensat  pauperibas.  Cum  autem 
sex  dienim  nnmenis  prffiteriret  et  nihil  in  se  corpo- 
rali  molestis  sentiret,  putavit  ad  sex  menses  perti- 
nere.  Transacto  vero  hojus  numeri  spatio,  nihilque 
in  se  infirmitatis  passus,  arbitratns  hanc  nomerum 
ad  sex  annos  periinere  :  ideoqae  et  que  supra,  coepit 
timere.  Cumque  sex  annorum  namerus  integer  per- 
transisset,  et  septimi  anni  dies  revolutos  venisset, 
ipso  die  Csesaris  dignitatem  per  Apostolicam  susce- 
pit  obsecrationem.  Tunc  tandem  sentiens  qualis 
esset  sua  visio,  gratias  agit  Deo  sanctoque  Wolff- 
gango,  qui  sibi  talem  revelare  dignatus  est  soblimi- 
tatem. 

3.  Unctus  igitur  in  regem  beatissimos  Dei  famo- 
los,  temporalia  regni  non  contentos  angustiis,  pro 
adipiscenda  immortalitatis  corona,  summo  Regi 
(cui  servire  regnare  est)  miiitare  disposuit,  sum- 
mam  etiam  diligentiam  in  ampliiicando  culto  reli- 
gionis  adhibuit :  ecclesias  ditare  possessionibns,  et 
immensis  omatibus  aagere  coepit.  Sedes  aotem 
episcopales,  Hildensheim  (ubi  a  puero  nutritus  et 
litteras  edoctas  fuit),  Madebnrg,  Argentinam,  Mise- 
nam  et  Merseburch  (qu®  barbarica  immanitate 
adjacentiumSclavornm  vastatffi  fuerant(  (42)  restau- 
ravit.  Et  tam  ipsius,  quam  aliis  episcopatibus    per 

gnm  S.  Henrici  institutorem  fuisse,  auctor  est 
Ditmarus :  Nutrit  praeclarum  Wolffgangus  prwsul 
alumnumt  etc.  Reliqua  huc  spectantia  in  Commen- 
tario  dicta  sunt. 

(42)  Heec  explicata  oportebat,  si  quid  diccre  voluit 
confusus  scriptor,  oroittens  Paderbornam  in  quam 
prfficipoa  contulit  Sanctus. 


lii 


S.  HENRICI  IMPERATORIS 


i\t 


universum  regnnm,  in  possessionibus  et  ornaiibus,  A  vero  principes   Poloniffi   et  Boemi»,  ceterarumque 


innumerabilia  coniulit  Hildesheimensibus  vero  san- 
cium  Gotdbardum  (43)  diviua  edocius  revelatione 
prfffecit.  Qoid  aniem  Merseburgensi  ecclesiee  pree  aliis 
specialibus  contulerit  futurorum  charitaii  volumus  ex 
parte  notific^re.  Ho^c  enim  ecclesia  tempore  Magni 
Oitonis,illius,  inquam,  qui  a(}  Lycum  iluvium  subsan- 
cio  Uldarico  confessore  Ungaros  (44)  prostravii,  et 
reges  eorum,  Lselium  videlicet  et  Assur  Ratisbonfle, 
principibos  hoc  iieri  adjudicantibus,  in  patibulo  su- 
spendit,  assiduis  incursionibus  et  hosiili  vastaiione 
Sclavorum,  ad  nihilum  redacia  est. 

4.    Et  quia   violeniiis  vicinarum    naiionum    non 
poierat  resistere :  in  possessionibus,  in  religione   et 


Sclavicarum  geniium  primaies  Romanum  Impera- 
torem  cum  exercitu  ad  debellandos  eos  advenire 
cognoverunt :  innumerabili  multitudine  cuUecta,  in 
bellom  ei  obviam  processerunt.  Quod  Regi  pio  per 
speculatores  suos  ciio  innotuit,  et  sicut  in  omnibus 
angustiis  suis  solebat,  ad  orationis  arma  confugit 
Invocatoque  super  se  nomine  Domini,  beato  Lau- 
rentio,  sancto  Georgio,  et  beato  Adriano  martyri- 
bus,  se  suumqne  exercitum  protegendum  ciim 
somma  devotione  commisit. 

6.  Et  cum  omnes  perceptione  corporis  at  sangai- 
nis  Domini  confortati  fuissent,  ad  locum  certaminis 
venerunt.  Ubi  cum  Rex  beatus  verbis  exhortatoriis 


in  omnibus,  quoe  ad  poniificalem  dignilateni  pertine-       ad  viriliier   agendum  singulorum  animos  erexisset, 

_  «  *A_lf*  •  a*J*&  A         _^  A  ™^  *    ^  *  1_    *  I  _—  J  "  .  \  M  *  A  J  • 


bani,  peniius  ccepii  deficeri.  Accidit  autem  ut  eo- 
dem  iempore  Magdeburgensis  ecclesice  Archiepisco- 
pus  viam  universse  carnis  ingrederetur,  et  Merse- 
burgensis  prffisul,  propier  sapieniiam  a  Deo  sibi 
collaiam,  «i  propier  muitas  virtuies,  quibus  ador- 
natus  erai,  ob  quas  eiiam  Ottoni  magno  gratissimus 
exiiiit:  iu  caihedram  Magdeburgensem,  preedicto 
Rege  id  efticiente,  preeponereiur  (45).  Factum  est 
autem,  ut  Merseburgensis  episcopatus  penitus  destrue- 
retur,  et  quse  poiiora  erant  illius  ecclesise  in  prcediis. 
in  ministerialibus,  in  ornamentis,  in  diiionem  Mag- 
deburgensis  eccclesifle  transferreniur,  et  de  quibos 
reliquiis  possessionum,  qufie  Merseburg  remanse- 
rant,  abbatia  inibi  construereiur.   Quod  factum  us- 


videns  innumerabilem  adversariorum  mulliiQdinem, 
clamavit  ad  Dominum,  et  ait  :  Deus  qui  conteris 
bella  ab  iniiio,  eleva  brachium  iuom  snper  gentes 
qui  cogitani  servis  tuis  mala.  Disperge  illos  in  vir- 
tuie  iua  :  et  dcsirue  eos  proiector  meus.  Pone  illos 
ui  roiam,  eisicut  stipulam  ante  faciem  venti.  Hce 
dicensaperii  sunt  oculi  ejus  et  vidit  gloriosos  mar- 
tyres,  Georgium  videlicet,  Laorentium,  Adrianum, 
cum  angelo  percutiente,  exerciium  sunm  prie^eden- 
tes,  et  hostium  cnneos  ad  fugam  propelieotes.  Et 
sicut  exercitus  Sennacherib  ab  angelo  percatiaole 
contritusest  et  periii;  ita  et  omnis  barbaronim  iata 
multitudo  per  virtotem  Dei  conierriia,  projectis  ar- 
mis  sine  effusione  sanguinis  Christianorum,  tugm 


qne  ad  tempus  pii  confessoris  Henrici  immutatum  C  praesidium  qoeesivit.   Quo  viso  Rex  sanctus,  ele?a- 


permansit.  Cum  autem  convocatis  idem  Rex  Princi- 
pibus  regni  sui  Qnendelburg  curiam  celebrasset : 
universis  in  id  ipsum  conseniientibus,  Poloniam  et 
Boemiam,  cseterasque  Sclavorum  adjacenies  regio- 
nes,  quee  iines  regni  sui  vastabant,  debellare  dis- 
posuit. 

5.  Congregaio  iiaque  exercito,  conira  praedictas 
nationes  aciem  direxit.  Et  faciens  transitum  per 
locum,  qui  Walbech  (46)  dicitur,  gladium  sancti  Ad- 
riani  mariyris,  qui  pro  reliquis  multo  tempore  ibi 
servabatur,  accepit.  Quo  accincius,  ex  toto  corde 
suo  clamavit  et  dixit :  Judica  Domine  nocentes  me, 
expugna  impugnantes  me,  apprehende  arma  et 
scutum,  et  exurge  in  adjutorium   niihi.  Inde   pro- 


tis  oculis  et  manibus  in  coelom,  benedixit  Deo  oqbU 
et  ait :  Benedico,  Rex  coeli  et  terrae,  qui  snperbb 
resistis  et  humilibus  das  gratiam  :  qui  custodis  di* 
iigentes  te  et  glorificatus  es  in  gentibus,  propter 
datam  nobis  de  coelo  victoriam .  Victis  ergo  barbaris 
et  qufle  ad  futuram  pacem  prodesse  poterant  firmis- 
sima  pactione  stabilitis,  vir  Beatus  cum  suis  in  soa 
redierunt  cum  pace,  glorificantes  et  laudantes  Deum, 
qui  salvat  sperantes  in  se. 

7.  Cumque  Christianissimus  rex  Poloniam,  Boe- 
miam,  Moraviam  tributarias  fecisset :  ob  reveren- 
tiam  S.  Laureniii  martyris,  conculcationem  et  de- 
structionem  Merseburgensis  ecciesiee,  coepit  pio 
intuitn  misericordise  et  pietatis  respicere,  et  ad  oi- 


gressus  casira  metatus  est  in  campo,  ubi    Mersebnr- j^  hilum  redacta  in   sedificiis,   in   ministerialibus,  ii 


gensis  ecclesia  siia  est,  et  videns  locuni  desolatum, 
et  in  nihilum  redactum,  ingemuit  et  ait :  Beate 
Laurenii  martyr  Christi,  si  tuo  interventu  has  bar- 
baras  nationes,  ad  quas  pergo,  Romano  Imperio,  et 
Christiance  religioni  subjugavero,  hunc  locum  de- 
solaium  iuo  nomini  consecratnm,  divina  favente 
graiia,  in  prisiinse  dignitatis  statum  reformabo.  Ut 


sflecularibus  possessionibus,  in  ecclesiasticb  oroa- 
mentis,  in  pristinnm  gradnm  pontificalis  digoitatis, 
sicut  Deo  et  sancto  Laoreniio  voverat,  stodnit  re. 
staurare.  Nec  prius  ab  operibus  misericordise  dasti- 
tit  quoadusque  eam  ad  antiqunm  statum  dignitatis, 
et  pristinum  honorem  religionis  ex  integro  perda- 
ceret. 


(43)  Vide  in  Actis  4  Maii  pag.  508,  num.  18. 

(44)  Describitnr  victoria  in  Vita  S.  Udalrici  4  Jnlii 
pa.  liO,  a  nura.  46. 

(45)  Quse  hic  narranlur  de  translatis  Madeburgum 
episcopaios  Merseburgensis  possessionibus,  non  Oi- 
toni  primo,  sed  secundo  adscribenda  sunt,  unde 
ipsum  secuta  est  punitio  de  qua  in  Vita   S.  Adal- 


berti  ad  23  Aprilis  cap.  i90.  Vide  citatum  istic  ia 
Annotatis  Ditmarum,  qui  pluribos  aliis  locis  agit 
de  resiitoiione  ejosdem  episcopatos  per  S.  Henri- 
cum. 

(45)  De  Walbecket  S.  Adriani  sladio  plora  nott- 
vit  Gretseros,  quee  apud  ipsum  videri  possunt. 


ACU. 


114 


Deniqae  Episcopatuin  Babenbergensem  ex  int  A 
»insuodomate  (47)  fondavit,  terminis  videlice- 
dljacentibus  episcopatibus  legiiimo  concambio 
BQtatb.  Fundatum  vero  episcopatum  principi- 
▲postolorum  Petro  et  Paulo,  et  pretiosissimo 
fri  Georgio  attitulatum  speciali  jure  sanctaB 
.  Ecclesifle  contradidit,  ut  et  prim»  Sedi    debi- 

dignitatis  impenderet  bonorem,  et  suam  plaa- 
Mm  tanto  patrocinio  firmius  communiret.  In 
Jiana  qooque  parte  civitaiis  monasterium  in  ho- 
S.  Stepbani  Protomartyris  sub  ordine  canonico 
niens  ;  ex  altera  vero,  boc  est  aquilonari,  aliud 
Mlerium  sub  monachali  regula  in  bonore  S. 
itiia  Arcbangeli  (48),  sanctique  Benedioti  abba- 
Mstituens,  sibi,  sufleque  civitati  supra  Petram  ^ 
toiics  firmitatis  fundatfle,  muroque  et  propugna- 
meritorum  S.  Georgii  ceterorumque  sanctornm 
te  ac  exornatfficontra  incentivos  vitiorum  jacta- 
»rrim  fortitudinis  inStephano,  etcontra  refrige- 
m  flatos  illius,  qui  in  aqoilone,  onde  malum 
I  panditur,  sedem  ponere  disposnit,  refugiuni 
m  in  angeiico  prceparavit  prsesidio  :  ut  a  dex- 
ei  a  sinistris  justiti»  armis  vallatie  in  nullo 
iial  insidiator  preevalere. 

flis  tribus  ecclesiis  postea  per  Gontherom 
lem  Babenbergensis  sedis  quartum  preesulem, 
r  Reginoldom  qoemdam,  virum  nobilem,  ad- 
Bst  quarta  ecclesia  (49)  in  bonore  sanctie  Mari» 
it  Domini  :  et  sancti  Gangolfi  martyris  extra 
n  Yersus  Qrientem  in  loco  Teuverstat  sub  C 
le  et  possessione  canonica.  Deuiqoe  sextus 
em  sedis  Episcopus  Herimannus  contra  urbem 
ts  occidentem  in  bonore  S.  Jacobi  Apostoli  et 
!ebed«ei,  ecclesiam  sub  ordine  canonico  initia- 
Une  Otto,  humilis  amator  pauperom  Christi, 
os  ejusdem  sedis  episcopus,  cooperaote  Eber- 
»  praeposito,  consummavit  et  dedicavit,  ac 
im  ordinemque  illic  Deo  servientium  decenter 
soil.  Sic  locus  Babenbergensis  ecclesiis  in 
eiaiis  Sanctorum  in  modo  Crncis  undique  mu- 
y  Christo  Jesu  crucifixo  quotidianom,  et  sedu- 
eeiebrat  officium  et  servitiom  pro  primo  suo 
ilore  Heinrico  secondo,  Imperatore  piissimo, 
[M  eooperatoribus  et  successoribos  vel  aog- 
eloribus  omnibns  :  Et  ot  inibi  miiitantibus 
iao  major  tranqnillitas,  et  securitas,  et  reveren- 
i  sopplicandum  Deo  perseveret,  prndicl»  quin- 
seelesi«  sic  sunt  locat»,  ot  fere  ab  omni  stre- 
st  tomnltu  forensi  ac  popolari  sint  decentis- 
segnfgatee. 

.  Ut  antem  cunctis  liquidius  enitescat  qua 
mtia  Yir  beatissimus  novelle  snse  ecclesie  tKfua 
•  et  tranquillitatis  etiam  per  succedeutia  tem- 
providerit,  aliquas  bic  tam  Episcoporom  quam 

f)  Varia  domatis  significata   babes  in  glossariis, 

omitur  pro  ditione  seii  possessione. 

\)  De  hoc  ccenobio  actum  est  ad  Acta  S.  Ottonis 

•  m 

II. 

Hcc  omnia  ad  Vitam  S.   Henrici   nullo  modo 
nent. 


D 


Regum  inserimus  confirmationis  epistolas  :  ot,  qnia 
duo  snnt,  quibus  hic  muodus  principaliter  regitnr, 
pontificalis  aoctoritas,  et  regalis  potestas,  ex  utro 
que  horom  suffulta  a  dexteris  etsinistris,  ab  omninm 
molestia  infestationom  secore  monstretur  in  perpe- 
tnum  defensa.  Dicente  enim  Domino  Salvatore ; 
duos  Ecclesiffi  gladios  sufUcere,  qoorum  unus  ad 
defensionem  animee  ac  spiritos  penetrat ;  alter  in- 
Uexibilia  et  dura  corda  rigore  suo  domat  et  premit : 
quidquid  eorumdem  gladiorum  jure  hinc  inde  mu- 
nitur,  constat  profecto,  qood  nullios  mali  incursione 
ab  status  sui  rectitudine  labefuctetur.  Prius  tamen 
hic  chartam  Ottonis  tertii  (50)  Imperaloris  prsescribi- 
mus,  ut  scire  volentibus,  qoaliter  ipse  locus  Baben- 
bergensis  in  ditionem  sancti  Regis  obvenerit,  ex 
eadem  conscriptionis  pagina  colligatur. 

i  1 .  In  nomine  sanctse  et  individufle  Trinitatis  : 
Ottodivina  providentia  Imperator  Augostus.  Nove- 
rint  omnes  nostri  fideles,  presentes  scilicet  et  fu- 
turi«  qualiter  nos  ob  interventnm  dilectissimee  geni- 
tricis  nosirce  Adelheidee,  caro  nepoti  nostro  Bava- 
riorum  Duci  Ueinrico  quoddam  juris  nostri  pra- 
diom,  civitatem  videlicet  Babenberg  nominatam, 
cum  omnibus  ad  hanc  respicientibus  et  Nemkin 
Uraha  in  comitatu  Bertholdi  Comitis  Volckfelt  nun- 
copato,  sita,  nostra  Imperiali  potentia  in  perpetue 
usum  proprietatis  concessimus,  firmiterqne  donavi- 
mus  cum  utrinsque  sexus  mancipiis,  ffidificiis,ec- 
clesiis,  terris  coltis  et  incultis,  et  cum  omnibus 
jur?,  legaliterque  ad  hec  jam  dicta  predia  pertinen- 
iibos,  eu  tenore,  at  libero  ipse  deinceps  perfruatur 
arbitrio,  hsc  tenendi,  commuiandi,  dandi,  posteris 
relinquendi,  sen  quidquid  sibi  libuerit  inde  faciendi 
etut  prsceptnm  stabilius  firminsque  permaneat, 
hanc  chartam  inscribi  jussimus,  anouloque  sigilla- 
tam  propria  manu  nostra  roboravimos.  Data.  v  Ka- 
lend.  Joiii  Indict.  i,  anno  regoi  Domino  Oiionis  xiv, 
Imperii  autem  vii. 

CAPUT  II. 

FundaUo  eeelesisB  Bambergen$ii,  iynadi  ad  eam 
speeiantes^  ejusque  a  summo  Pontilioe  aij^proba' 
tio, 

i2.  Anno  igitur  ab  Incarnatione  Domini  nvii  (51 
Indict.  ▼.  III  Kalend.  Novembrismagns  sjnodos  Epis- 
coporum,  aliorumque  Patrum  habila  est  et  celebrata 
in  villa  regia  Franchenfurt  mediante  Rege  magno 
et  pacifico  Heinrico,  anno  regni  sai  vii.  Nam  dum 
idem  Deo  devotus  Rex  alta  mentis  ccnsideratione 
secum  volveret,  in  quo  potissimum  opere  Dei  mi- 
sericordiam  sibi  facilios  conciiiaret,  et  ex  divini 
iDstinctu  cousilii  inspiratus  disposoit,  ut  Deum  sibi 
beredem  eligeret,  et  conscriberety  et  episcopatum 
Babenl)ergensem,  ut  priescriptam  est,  ex  rebus 
hereditariis  constrneret,   ut  et  paganismus  Sclavo- 

(50)  Pluribus  ostendit  Gretserus,diploma  esse  Ot-- 
tonis  II,  de  quo  et  nos  in  Commentario  einmns,  ubi 
etiam  detituto  nepotii  dictom  est,  ouem  Olto  Impe- 
rator  tribuit  patrueii  soo  Henrico  dnci  Bavarise,  pa- 
tri  S.  Henrici. 

(51)  Errat  imperitus  .scriptor,  et  res  confuedit,  quas 


145 


S.  UENRICI  IMPERATORIS 


116 


rum  ibi  destrueDtur,     et    ChristiaDi    DomiDis  me-  A  ritatis   episcopatus  Doviter    factns  fuDdaretiir.  Pro 


moria  perpetualiter  iuibi  ceiebris  haberetur.  Sed 
cum  parochiam  ad  eamdem  sedem  respicieatem  nou 
haberet,  et  sanctam  Penlecostea  in  eodem  auno 
regDi  sai  Moguntiae  celebraret,  part^^m  Wirzebar- 
gensis  dioBceseos,  comitatum  videlicet  Raterzgewe 
(52)  dicium,  et  pagi  Woicveit  dicti,  iutertluvios  Vraha 
et  Ratenza  sita,  ab  Heiurico  Wirzeburgensi  Epi- 
scopo  firma  ac  legali  traditioue  acquisivit,  tradens 
e  contra  Wirzeburgcnsi  ecclesia?  CL  (53)  mansos  iu 
vico  Memmigun  dicto,   et  in  prozime   adjacentibus 


qua  ratione  Heinricus  Secaudus  gloriosissimos  Rex 
Duutios  suos  ad  nos  direxit,  qui  uobis  bsac  omDia 
dicereat,  et  no^  pro  hac  sede  coDtirmaDda  ioter- 
pellareDt.  Cujus  bdiK-tissimam  imitatiouem,  patenia 
et  preecordiali  dilectione  intueutes,  omnes  rea,  quas 
beato  Petro  Apostolorum  Priucipi,  in  loco  praeDo- 
minato  legitima  ratione  collectas  contulit,  uostrae 
auctoritatis  privilegio  contirmare  decerDimus,  e« 
videlicet  ratioae,  ut  Episcopus  ejus  loci,  et  qui 
in  perpctuum   sni    faerint  successores,   ea,    sec^^ra 


locis,    consentieutibus,    et    concurrentibus   in    hsec      tranquiliitate   possideant,    et  liberam   habeant  po- 


tota    illius     Heinrico    Wirzeburgensi,    et    Willigiso 
Moguntiee  meiropolis   archiepiscopo,    multisque,  qui 


testatem  res  et   proprietates  ejusdem  ecclesi»  or- 
dinare,  atque   componere,   vei  etiam  augmeutare  : 


prsesentes  fuerunt  (54),  Archit^piscopis  et  Episcopis,  |..  dissipare  vero,   atque   coufundere,  Dullam  babeaat 
legitimum  hoc  concambium  attestatione  sua,  et  sub-      potestaiem. 


scriptione  roboraDtibus.  Gloriosissimus  vero  Rex 
compos  voti  eifectus,  pari  supradictorum  Patrum 
coDsultu,  duos  ex  capeliauis  suis  Albericum  et 
Ludovicum  'adjanctis  Wirzeburgensis  Episcopi  litte- 


44.  c  Nostra  quoqne  auctoritate  saDdmus,  uti  in 
termiois,  et  ia  rebus  ejusdem  ecclesiie  ouiia  sit 
iufestatio  tyrannorum,  vel  aliorum  quorumlibet  pra- 
vorum  hominum,   sive  sint  in  civitate  ipsa    Baben- 


ris,    Romam     usque    direxit,  quatenus    hec    beue  berc,  sive    in   casteliis  et   villis,    servis  et  ancillis, 

coepta  in   melius  proficerent  auctoritate  Apostolica.  tribatariis,   decimis,    forestibas,    silvis,     piscatiuni- 

At  Romanus  Pontifex,  et  universalis   Papa  Joannes  bus,    veuatiouibus,      molendinis,     campis,    pratis, 

piissimi  Regis  devotioniscongaudens,  habita  in  san-  pascuit,   terris  cutis  et   incnltis,   et  quidqoid  modo 

cti  Petri     Basilica   synodo,   pro     confirmando  epi-  iliuc,  pertinct,  vel   in    futnrum  acquiri   posait,  per 

scopatu  Babenbergensi,  privilegium  fecit  conscribi,  nostrfie     auctoritatis    priviiegium   corroboratum,  iii 

et  Apostolica    auctoritate  firmari,  universis  Galliee  secura  quiete  permaaeat.   Nullus  ibi  Comes  aat  Ju- 

et  Germanise   Episcopis  rescribeus,  ut  et  ipsi    pari  dex   legem  facere  prsesumat,   nisi  qaam    per  con- 

commuuique    auctoritate,   prcedicium    episcopatum  cessionem  gloriosissimi    Regis  Heinrici  vel  succes- 

roborarent,   cujus  videlicet  privilegii   exemplar    in  C  sorum  ejus  Episcopus  loci  ejusdem  deiigeret.  Nullt 


hunc  modum  se  habet : 

i3.   a  Joannes   Episcopus  servus    servorum    Dei. 
Officii  uosiri   est  omnium  sanctarum   Dei  ecclesia- 


aliena  potestas  ibi  per  violcatiam  irroat.  Sic  ilte 
episcopatus  liber,  et  ab  omni  potestate  extranea 
securus,  Rumano  iantummodo  muudiburdio  (55)  sub- 


rum  commoda  generaiiier  considerare.  et  maxime      ditus:  quaieaus  Episcopos  eo  melius    cum  caDODids 


earom,  quoe  speciaiiter  sub  jure  ac  domiuio  Dostrae 
Romanee  Ecciesifie  consistunt ;  si  quod  est  incom- 
modum,  abolere,  ne  pro  gravi  incommoditate  sua 
neglectae  vilescaut;  vei  qualibet  nacta  occasiooe, 
debita  solennitaie  careaut.   Propierea  omnibus  sau- 


suis  servitio  Dei  possit  insistere,  et  primi  con- 
structoris  ejusdem  loci,  et  recuperatohs  jugiter 
memoriam  habere.  Sit  tamen  idem  suo  metropo- 
litano  subjectus  atque  obediens.  Quicomque  hce 
praecepia   servaverit,    divinam     remuDerationem  et 


cice  Dei  Ecclesifle  fidelibus,   prseseotibus   scilicet  et      Apostoiicam  beuediciioDem  accipiat.  Qui  autem  con- 
fiituris,  notum  esse   volomus  :  qaia   dilecius  et  spi-     tempior   et    violator     exstiterit,     perpetui    anatb»- 


ritualis  noster  filius  Heinricus  gloriosissimus  atque 
invictissimus  Rex.  divina  inspirante  clementia,  de 


mastis  damnaiioni  subjaceat,   nisi  resipiscens  ad  sa- 
tisfactioDcm  perveoiat.  Scriptuui   per  manus  Petri 


propriis  hiereditariis  rebns,  pro  sua  suorumque  pa-  |^  notarii  et  scriniarii    sancise   Homanee    Ecclesie  ia 
reotnm  aoima,    episcopatum    iu    loco   qui  dicitur      meose  Juniii,  ludict.  v.  > 


Babenberc,    perfectce  fidei  et  charitaiis  devotione, 
in   honorem   beaiissimi   Peiri   Apostolorum  Princi- 


15.    Habiio   igitur  rursum    generali     eoncilio  in 
Franchenfurt,   cui   prsesedit    venerabilis    Arebiepi- 


pis  esse  coDstituit,   commutatioue    facla    jure,    ac  scopus   Willigisus    Moguntiuus,     oniversi   Arehiepi- 

legaUter  cam   Heinrico  Wirzenburgensi  Episcopo  de  scopi  et  Episcopi,  qui  interfueruDt,    Dumero    xxivi, 

aliqua  parte  parochim   sui  episcopatus.  Uode  eiiam  debiia  cum  veneratione  privilegium  hoc  Sedis  Apo- 

prfedictus    Episcopus   nobis  siias  litteras   misit,  ut  stolicoe   suscipientes,    unanimiter  devotis   mentibns 

sno  consensu,   privilegio    nostree  Apostolicffi   aucto-  •  laoduveruut,  et    scribeodum   roboraveruot.    Da  sn- 


in  Commentario 
tem  annum  1007 
rici,  seqoitor  ex 
timns. 

(52)  Ex   codice 
gonuij  et  panlo 
accuratiiis  modo 

(53)  Variantes 


restituere  conati  siimus :  quod  au- 
connectat  cum  anno  7  rcgui  Hen- 
primo   errore   quem  supra   nota- 

Viennensi  scribit  Gretserus  Raienz- 

post  voto/ie/^  qu»    loca  aliaque   hic 

queerere,  operee   pretium   non  est. 

lectiones  adfert  Gretserus,  aed  quie 


rei  substantiam  dod  magnopere  emendant. 

(54)  Ex  codice  Viennensi  Domioaaliqua  refert  Gret* 
serus  ;  at  distioguenda  suut  et  tempora  et  coueilia, 
ut  vide  in  0>mmeDtario  preevio  fusius  dedoctum, 
ubi  omoia  explicata  suDt  qnse  hic  aunotari  pos- 
sent. 

(55)  Mandiburgum  etiam  dicitur,  estqne  tnitio»  de- 
fensio  ant  tutela. 


117 


ACTA. 


118 


pradictis  Yero  parochitt  termiois   ab  Ccclesia  Wir-  A  qoaiuiocniiique  tamen  vel   ubicumque  ex   provecta 


zeburgeasis  commutatis,  ne  qua  fieret  in  posterum 
qaerela,  vel  dubilatio,  subjectam  conscribi  paginam 
feceruDt  :  coi  subscripsit  primo  quidem  ipse  Hein- 
ricus  Wirzeburgensis  Episcopus,  deinde  ejusdem 
ecclesis  pnepositi,  sive  presbyteri  numero  no- 
vem. 

16. «  Omniam  sanct»  Dei  Ecclesiee  fidelium  tam 
presentiam  qaam  lutaroram  notitiam  non  latere 
desideramus,  quaiiter  gloriosissimus  Rex  Heinri- 
cus,  divinse,  ut  credimus,  admonilionis  stimulo 
componctus,  de  preedLis,  qnaB  Dci  gratia,  beredi- 
tarioqae  jure  pareutam,  iu  suce  possessionis  do- 
miniuoi  pervenerant,  Dei  servitium  augere,  epL- 
scopatum  constituendo,  desiderans;  quo  id  iegitime 
rationabiliterque  fieri  potuisset,  Heinricum  vene- 
rabilem  Wirzeburgensis  ecclesifle  provisorem,  qua- 
teaus  qnemdam  locum  Babenberg  nuncupatnm  cum 
pago  Raezengevum  dictum,  qui  ad  sum  diceceseos 
statoai  pertinere  videbatur,  de  suo  jure  in  suum 
jns  ad  id  perficiendum  transfanderet,  studiose  coepit 
flagiiare.  Quie,  quoniam  just»  et  rationabiles  caus» 
videbantur,  ejusdem  augustissimi  et  invictissimi 
Regis  petitionibus  acquiescens,  cum  communi  cleri 
sui  atqae  militum,  nec  uon  totias  popali  consilio 
et  consensu,  prsefatum  locum  cum  prspdicto  pago, 
tibus  parocbianis  ecclesiis  exceptis,  cum  suis  adja- 
centiis,  quarum  bec  sunt  nomina,  Wachenrode, 
Lonerstat,     Mulchusen,    omni   postmodum    remota 


B 


sanctffi  Ecclesiae,  vel  ejus  exaltatione,  locatione, 
non  aliquid  magnifici  operis  audire  contigerit»  im- 
mensffi  devotiouis  affecta,  et  spiritualis  exultationis 
effectu  illum  laudare,  benedicere  et  preedicare  de- 
bemus,  cujus  hsecdona  sunt,  et  a  quo  bona  cuncta 
inefiabiliter  procedunt.  Qui  inter  innumerabilia  sem- 
piternfle  dignationis  sacramenta,  ea  et  in  suorum 
cordibos  Principum  dictat,  quie  ad  multorum  exem- 
plam,  et  salutem  profatura  procurat. 

18.  c  In  quibas  unum  est,  qaod  super  divinitns 
factum,  maximam  mentibus  nostris  Isetitiam  ge- 
neravit.  Audivimus  quod  Dominus  noster  Heinri- 
cus  gloriosissimus  et  invictissimns  Rex,  divina  sibi 
inspirante  gratia,  ex  suis  preediis,  et  paterna  he- 
reditate  in  loco,  qui  dicitur  Babenberc  episcopar 
tom  in  bonore  beatissimi  Petri  Apostolorum  prin- 
cipis  constituerit,  et  commutatione  facta,  digne 
et  legaliter  cum  ecclesia  vestra,  partem  quamdam 
ex  ejus  dioecesi  acquisivit  :  atque  hoc  concambium 
Apostolicfle  sedis  privilegium  corroboravit.  Quod 
quidem  eximium  et  laudabile  opus,  et  cjas  di- 
gnissimam  liberalitatem,  et  vestram  charilatem  salis 
egregie  prcedicabilem  commendat;  cum  et  suom  est 
per  operationera,  et  vestrum  sit  per  dilectionem. 
In  quo  omnipotenti  Deo  immensas  gratias  referi- 
mus,  ad  cujus  infiestimabilem  gioriam  spectat,  quod 
per  Regem  uostrum  Heinricum,  bonum  et  fide- 
iem  roinistrum  suum,  fundatissimam  pacem   omni- 


eontradictione,  saa^  potestati  tradidit.  Alterius  au-  c  bus    ecclesiis  priestat,    et  insuper  novam    format 


tem  pagi,  qui  Volcfeld  vocatur,  in  quo  preefatus 
locas  situs  est,  partem  eidem  Regi  concessit,  quan- 
tum  est  de  Babenberch  ad  flumen  Vraba,  de  Vraha 
in  Ratenzam  fiumen,  et  sic  juxta  decursum  ejusdem 
flominis  in  Moin,  et  inde  ad  rivulum  Wichibach, 
deinde  ad  caput  ejusdem  rivuli;  sicque  qua  citis- 
sime,  et  proxime  pervenire  potest  ad  Vraha.  Actam 
in  civitate  Wirzebargensi,  presente  serenissimo 
Imperatore  Heinrico,  ea  conditione,  ut  decimam 
in  novalibus  jam  incisis,  et  ad  mansum  mensu- 
ratis  cum  veteri  decima  non  commutata,  Wirze- 
borgensis  ecclesiaretineat.  In  novalibus  vero  post 
hinc  excolendis  decimam  Babenbergeusis  ecclesia 
possideat  cum  termino  commutato.  > 


D 


ecclesiam,  per  quam  et  de  inimico  humani  generis 
in  vicinas  Sclavorum  gentes,  Deo  opitulante.  trium- 
phabit,  et  innumerabilem  familiam  per  lavacrum 
regenerationis  sibi  multiplicabit.  Nos  aatem  cum 
omnibus  nostr»  dioeceseos  Episcopis  hoc  divinum 
opus  in  commune  iaudamus,  atque  in  eo  juste  con- 
sentientes  et  subter  conscribentes  in  perpetuum  va- 
lere  confirmamus.  » 

19.  tt  Heinricus  divina  preeordinante  clementia  Rex 
omnibus  Eclesiee  filiis  tam  futuris  quam  presen- 
tibus.  Saluberrimis  sacri  eloqui  institulionibus  eru- 
dimur,  et  priemonemur,  ut  temporalia  relinqnentes 
bona,  et  terrena  postponentes  commoda,  seterna 
et  sine  fine  mansura   in  c«elis  studeamus  adipisci 


17.  Sed    et  Joannes  Aquileiensis  Patriarcha  opus      consistoria.    Gloria  enim    prflesens  fugitiva  est  et 


tam  laudabile  Regis  excellentissimi ,  et  piam  erga 
Christum  devotionem  toto  affectu  amplectens,  Ilein- 
rico  ^iscopo  Wirzeburgensi  gratulationis  plenam 
scripsi  epistolam.  «  Beatissimo  Domino  et  sincera 
eharitate  diligendo  Heinrico  sanctSB  Wirzeburgensis 
ecclesitt  Episcopo  venerabili,  Joannes  Apuileinsis 
ecdesiae  patriarcha  cum  omnibus  suce  dioeceseos 
Episcopis,  fraternam  diiectionem  in  eo,  qai  prior 
dilexit  nos,  et  tradidit  semetipsum  pro  nobis,  Jesu 
Christo  Dominu  nostro.  Licet,  Reverende  frater, 
fraterns  dilectionis  cura  nos  admoneat,  ut  in  omni- 
bas  operibus  bonis  quse  conditor  humani  generis 
misericorditer  ad  salutem  quotidie  disponit,  im- 
mensas   gratiarum  actiones    ipsi  agere    debeamus, 


vana,  dom  possidetur,  nisi  ea  aliquid  de  cselesti 
eeternitate  cogitetur.  Sed  Dei  miseratio  humano  ge- 
neri  providit  remediom,  quando  partem  cclestis 
patrice,  terrenee  substantifle  fecit  esse  pretinm : 
Hujas  ergo  nos  clementiee  non  immemores,  nec 
ignorantes  nos  gratuito  divinae  miserationis  respe- 
ctu,  regali    dignitate    sublimatos,    congruum  esse 

ducimus   non    solum    ecclesias    ab    antecessoribus 

« 

nostris  constructas  ampliare,  sed  ad  majorem  glo- 
riam  Dei  novas  oedificare,  easque  devotionis  nostree 
donis  gratissimis  exaltare.  Quapropter  Dominicis 
non  surdum  auditum  prcebentes  prieceptis,  et  dei- 
ficis  obtemperando  intendentes  suasionibns,  the- 
sanros  divinie  largitatis  munificentia  nobis  colUtoSf 


119 


S.  IIENHICI  lUPERATOKlS 


ItO 


in  coelo    desideramus  reponere,   ubi  neque    fures  A  conjugis  nostrfie,  atque  consortis  regni   Cuneguodie 


eifodiunt,  nec  fnrantur,  neque  eerugo,  vel  tinea 
demolitur,  nbi  et  dum  omnia  nunc  congesta  re- 
colimus,  cor  nostrnm  desiderio  et  amore  sepius 
versetur. 

20.  «  Proinde  patere   volumus    omnium   fidelium 
nniversilati,    quod    quemdam   patern»   hereditatis 
nostre   locum  Babenberc    dictum,    et  in  sedem  et 
culmen  episcopatus  proveximus,   et  Romanee  sedis 
auctoritatefirmatnm,  atque  venerabilis  Heinrici  Wir- 
zeburgensis  Episcopi  consensu,  et   dilectse  conjugis 
nostree  Chnnegundffi   voluntate,  ac  pari  communi- 
que  omnium  nostri  fidelium  tam  Archiepiscoporum 
qnam  Episcoporum,  Abbatum,  nec  non  et   Ducum, 
et  Comitum  consulto,   decretoque,   ac  totius  regni  g 
nostri,  Principomque  concordi   devotione  laudatum, 
ad  honorem   omnipotentis  Dei,    et    beatse    Mariee 
semper  Virginis,   et  sanctorum  Apostolorum    Petri 
et  Pauli,   nec   non    sanctorom    Kiliani  et  Georgii, 
fondavimus,    stabilivimus    et    corroboravimus,    ut 
inibi  nostrum,  parentomque  nostrorum,  et  Ottonis 
tertii  Imperatoris,  videlicet  antecesspris   nostri,   ce- 
lebre    habeatur  memoriale,   et  jugis   pro  omnibus 
orthodoxis  macteiur  hostia  salotaris.   Oblatis  igitor 
Deo  in  eadem  dilecta   nobis  ecclesia  ad   honorein 
et  decorem   domos  Dei,  ex  metallis  lapidibusque 
pretiosis  in  varios  usns  sanctuarii,  vasis  sen  vesti- 
bus,  aliisque  ornamentis  ecciesiasticis,   contulimus 
prseterea  ad  supra  dictam  sedem   episcopalem   prse- 


parentnmque  nostrornm,  versa  vicot  beneficiis  no- 

stris  pia  atque  assidua  interversione  respondeant. 

Si  qnis   autem,  qnod    aiisit,  hujus  nostrse   munifi 

centiam   donationis,    atque    institutum    Apostolici 

Sedis,   et  tot  venerabilium  Patrum   auctoritate  fif- 

matum  destruere  seu  violare  tentaverit,  in  die  ju- 

dicii  coram  oculis  Dei  tormento  inextinguibili  eter- 

naliter  luat.   Quod    ne  eveniat :    sed     heec    traditi 

atque  decretum  ab  omnibus  perpetualiter  inviula- 

bilis    permaneat,  hanc    chartam    inde   conscriptas 

manu  propria  roborantes,  sigilli  nostri  impressione 

insigniri  jussimus.    Nec    vero  solummodo    in  vita 

superstite    adbuc     Rege  gloriosissimo,    sed  magis 

etiam  post  trausitum  ejus  de  morte  ad  vitam,   felis 

ipsius  plantatio,   Babenbergensis  videlicet  ecdesia, 

divinae  gratiee  imbribos  irrigata  de  die  in  diem  ac- 

cipit   incrementum,    s«epenumero  a  sancta  specia- 

lique  matre  sua  Romana  Ecclesia  uberiims  pise  con- 

solationis   potata  ac  satiata  reg^m   quoque  succe- 

dentium  auctoritate,  vel  privilegiis  nobiliter  ac  fir- 

miter  in  perpetuum  soblimata  (57). »  Ea  privilegia  in 

Appendicem  rejicienda,  jam  diximus   in  praemoni* 

tione. 

CAPUT  III. 

Brunonis  in  sanctum  fratrem  odiwn,  S.  Cunegundis 
innocentia ;  sanatio  calculi  in  tnonte  Cassino,  et 
causa  claudicationis  S.  Henrici. 

22.  Hffic  nos  de  fundatione  vel  confirmatione  sancts 

Babenbergensis  ecclesifle,  accepta  occasione,    dixisse 

dia,  ecclesias,  vicos,  villas   cum  omnibus   suis   per-  C  s„(|iciat,   nonc   ad  coeptam  narrationem   de  gestis 


tinentiis  sive  adhfierentiis,  videlicet  utriusque  sexus 
mancipiis,  areis,  cedificiis,  terris  cultis,  viis  et 
inviis,  exitibus,  reditibus,  queesitis  et  inquiren- 
dis,  silvis,  sagenis  (56)  venationibus,  pratis,  pascuis, 
campis,  forestis,  forestariis,  cellariis,  censibus, 
aqois,  aquarumve  decursibus,  molendinis,  mobiii- 
bos,  et  immobilibus,  et  ceteris  omnibus  quee  rite 
scribi  aut  appellari  possunt,  quomodolibet  uliiita- 
tibos,  prsesenti  nostree  auctoritatis  edicto  statuen- 
tes,ut  in  Deo  nobis  dilectus  ssepe  dictse  sedis  Epi- 
scopos  Eberhardus,  suique  soccessores  liberam  de- 
hinc  habeant  potestatem,  eadem  preescripta  bona 
cumomnibus  appendiciis   sois  tenendi,  possidendi. 


beati  Viri  animom  stylumque  vertamus.  Regis  au- 
tem  frater  erat  Bruno  (58)  Augustensis  sedis  Episco- 
pus,  qui  felicibus  fratris  actibus  invidens,  multas  ei 
adversitatum  injurias,  in  quantum  potuit,  infere- 
bat  :  et  ubi  per  se  non  poterat,  inferentibus  se  ad- 
jungebat,  vel  alios  ad  inferendas  exhortando  sti- 
muloseisprsevseincitationissubdebat.  Cui  frater  non 
solum  talionem  non  reddidit,  verom  etiam  instru- 
ctus  fraterna  dilections,  omnia  dissimulando  et  pa- 
tienter  sustinendo,  illum  in  bona  vincere  sata- 
gebat. 

25.  Quanta  ejus  munificentia,  quanta  erga  Deum 
liberalitas  extiterit,  tam  in  illa   Babenbergensi  ee- 


sen  in  quoslibet  usus  episcopatos  convertendi;  fra- p  ^j^^i^^  ^^^^  i„  ^lji,  compluribus  locis,   manifesfis 
tribus  autem  canonicis    Deo   ibidem  famulantibos      ^^^^^^  declaratnr    indiciis.   Solum  quippe  Deum 


canonicis 
ad  quotidiana  temporalis  vit«e   sobsidia,    possessio- 
nes,  quas  tradidimus,  nostra  imperiali   aoctoritate 
proprietateve  possidenda  confirmamus. 

21.  c  Ea  videlicet  ratione  :  ot  preefati  canonici, 
et  eorum  per  successionem  Prcepositi,  liberam 
dehinc  cnm  ipsorum  canonicorom  consensu,  et 
consilio  potestatem  habeant  in  meliores  usus  com- 
'mutandi,  augmentandi,  et  ad  utilitatem  suam 
quoqoomodo  redigendi;  qnatenus  et  ipsi,  nostri 
henigne    memores   apud    Deum,    ac    dilectissime 

(56)  Aiids  SenegiSf  et  Saginis;  non  video  aliud  indi- 
cari,  quam  jus  piscationis.  Consule  glossaria. 

(57)  Neqne  hsc  ad  Vitam  S.  Henrici  ouidquam  per- 
tinent :  unde  in  appendicem  reponenaa  iam  supra 


sibi  elegit  heredem,  quatenus  et  ipse  in  consortium 
fleternee  hereditatis  eum  assomere  dignaretur.  Li- 
beros  etenim  secundum  carnem  nec  habebat,  nec 
exspectabat,  quandoquidem  eam,  qoam  pro  conjoge 
habere  videbatur,  Chunegundam,  nnmquam  cogno- 
visse  comprobatom  est.  Qoaliter  antem  innotoerit, 
ad  communem  eedificationem,  pnetereundnm  non 
est,  ot  et  castimoniee  erodiamor  exemplis,  et  divi- 
norom  secretorum  admiratione  moveamor;  intelli- 
gentes   quamadmodum  diligentibus   Denm    omnia 

diximos. 

(58)  De  Brunone  paulo  distinctios  Adelboldus  :  cor- 
rectionem  vide  infra  miraculo  primo. 


121 


ACTA. 


m 


cooperaDtor  in    bonam.  Tantis  namqiie  ac  talibus  A  Benedicti  audierat ;  et  quia  reliquiee  ejas  dicebantur 


bonis  tentatio  deesse  non  potuit.  luvidus  enim  om- 
niom  bonorum  diabolus,  ubi  torum  immaculatum 
saaciare  npn  potuit,  zelotypifie.  livore  foedare  cogi- 
tavit,  et  ejus  saltem  famam  leedere,  cui  vulnus  cor- 
niptionis  infligere  non  potuit.  Facta  est  igitur,  au- 
ctore  diabolo,  suspecta  criminis  ea  quce  noverat 
maculam  corruptionis.  Sed  quia  crudelis  est,  qui 
famam  negligit,  expnrgationis  gratia,  ad  vomeres 
candentes  illad  sibi  jadicium  delegit,  quod  propter 
duritiam  bominum  institutum  esse  cognoscitur. 
Cumque  dilecta  Deo  ad  illud  judiciam,  velut  ovis  ad 
occisionem  duceretur,  ingemuit,  et  ait;  Domine 
Deas,  creator  coeli  terre,  qai  probas  reoes  et 
corda,  jodica  judicium  meam,  et  eripe  me.  Te 
enim  testem  et  judicem  bodie  invoco,  quia  nec  bunc 
prttsentam  Heinricum  nec  alterum  quemquam  vi- 
rum  carnali  commbtione  umquam  cognovi.  Hoc  di- 
cto,  stupentibus  ac  tlentibus  universis,  qui  aderant, 
vomeres  candentes  nudo  vestigio  calcavit,  et  sine 
adustionis  molestia  secura  pertransiit.  Ita  Deus 
omnipotens  vinculum  castie  dilectionis  servavit,  in- 
nocentiam  comprobavit,  et  integritati  custodiam  bu- 
militatis  adbibuit. 

24.  Inter  bec  beatissimi  Principis  gloria  magis 
ac  magis  proficiebat,  et  gratia  Dei  erat  cum  ipso. 
Non  declinavit  clypens  a  bello,  et  basta  cjus  non  est 
aversa.  Apuliam  a  Grecis  diu  possessam,  Romano 
Imperio  recaperavit,  et  eidem  provincise   Ismaelem 


B 


fortim  sublata;  et  in  alium  locum  traaslat«e,  ideo 
vir  sanctiis  de  corporali  ejus  prssentia  dubitabat. 
Completa  itaque  oratione,  bomo  Dei  ad  hospitium 
se  contulit,  et  lassatus  ac  debilitatu^  in  lectulo  se 
collocavit.  In  quo  obdormiens  fidit  S.  Benedictum 
sibi  assistere,  et  ferrum  sectorium  ad  medicinales 
sectiones  aptum  manu  tenere.  Qui  dixit  ei  :  Quia 
sperasti  in  Deo  et  iu  Sanctis  ejus,  ecce  missus  sum 
a  Deo,  at  per  meam  medicinam  ab  infirmitate  taa 
libereris.  Ecce  ego,  cujus  ossa  furtim  sublata  esset 
putabas,  prsesentiam  meam  tibi  exhibeo,  et  in  ar- 
gumentum  veritatis  passiones  tuas  curabo  (59).  Haec 
dicens,  partem  illam  corporis,  ubi  calculus  jacebat, 
medicinali  ferro,  quod  manus  tenebat,  aperuit  et, 
evulso  molliter  calculo,  hiatum  vulneris  subita  sa* 
nitate  redintegravit,  calculumque  quem  tulerat  in 
manu  Kegis  dormientis  reposuit. 

26.  Quo  facto,  Christianissimus  Imperator  evi- 
giiavit,  et  pertractans  secum  quie  circa  ipsum  per 
Confessorem  Christi  gesta  fuerant,  vidensqae  calcu- 
lum  quem  mann  tenebat,  vocavit  satellites.  qui 
regio  more  sibi  semper  assistebant,  dixitque  ad  eos  : 
Pontifices  regnique  nostri  Principes  vocate  ad  me ; 
ut  cognoscant  et  videant  mirabiiia  Dei,  quse  ineffa* 
bilis  misericordia  et  inenarrabilis  potentia  ejus  fe- 
cerunt  in  me.  At  illi  mandata  Regis  celeri  cursu 
perferentes  ad  Principes,  perduxerunt  eos  ad  Re- 
gem.  Qoos  Rex  salutans,   resalutatusque  ab  eis,  sic 


ducena  praefecit.  Qui  postea  in  Babenbergensi  loco  C  alloqoutus   eos  est :    Fratres   et  commilitones  mei. 


mortuas,  et  in  capitulo  majoris  monasterii  sepultus 
requiescit  in  Domino.  Beneventanum  monasterium 
condidit,  et  omni  ornatus  decore  locupletavit.  Cum- 
que  civitates  Apuiie  pertransiret,  et  quoe  ad  utili- 
tatem  et  bonorem  regui  pertinebant  in  eis  pruden- 
tissime  disposuisset,  coepit  infirmitate  calcnli  labo- 
rare.  Cujus  morbi  molestiam  vir  sanctus  tanta  pa- 
tientta  snstinnit,  ut  passiones  carnis  ad  custodiam 
hnoiilitatis  a  Deo  sibi  collatas  assereret,  et  flagel- 
lum  correptionis  certissimum  signum  dilectionis 
ense  aflirmaret.  Fomenta  tamen  curationum  fecit 
sibi  adhiberi,  sed  nnlia  medicorum  subtilitate  ad 
integnim  potuit  liberari.  Ingravescente  autem  do- 
lore,  ascendit  montem  Cassinum,  petiturus,  ut  per 
intercessionem  B.  Benedicti  et  sanctee  Scholasticee 
sanitatis  ei  a  Deo  prfiestaretur  remedium. 

25.  Veniens  autem  ad  locum  uhi  Sanctorum 
reliqiiie  fuerant  reconditse,  effudit  anima  sua  in 
eonapecta  Altissimi,  et  per  sanctorum  suffragia, 
Benedieti  fideiicet  et  S.  Schoiasticie,  precibus  et 
lacrymis  postuiavit  a  Deo  salutem  corporis  et  animffi 
sibi  pnestari.  Impletumque  est  quod  per  Prophe- 
tam  dicitur  :  Exquisivi  Dominum,  et  exaudivit  me, 
et  6X  omnibus  tribuiationibus  meis  eripuit  me.  Nam 
petiit,  et  exanditus  est ;  pulsavit  ad  ostium  perse- 
veranter  miserantis  potentise,  et  intromissns  est. 
Inierea  Rex  ccepit  eogitare,  qiiie  de    translatione  S. 


D 


magniflcate  Doininum  mecum,  et  exaltemiis  nomen 
ejus  in  idipsum,  quia  est  magnus  Dominus,  et 
laudabilis  nimis,  et  magnitudinis  ejus  non  est  finis. 
Ipse  percutit,  et  medetur  :  flagellat  peccatores,  et 
poenitentibus  miseretur.  Hunc  humiliat,  et  bunc 
exaltat  :  quia  calix  in  manu  Domini  vini  meri  ple- 
nus  misto.  £n  ego,  qui  heri  morti  proximus  fui, 
per  misericordiam  Dei  hodie  vobis  appareo  saiuis  : 
ei  aculeum  mortis,  quem  heri  gestavi  inclusum 
corpori  meo,  bodie  oculis  vedtris  visibiliter  os- 
tendo. 

27.  Hffic  dicens,  ostendit  calculum,  quem  mann 
tenebat,  et  ostendens  cicatricem  vulneris,  omnia, 
quffi  per  sanctum  Benedictum  circa  ipsnm  Igesta 
erant,  cunctis  audientibus,  ex  ordine  referebat.  At 
illi  videntes  et  audientes  mirabilia  Dei,  et  plos  quam 
credi  potest,  admirati  sunt;  et  benedicentes  Deo, 
diuque  in  laudem  ejus  acclamantes  de  incoiomitate 
Regis  gavisi  sunt.  Rursumque  Rex  ad  eos  :  Qua^, 
inqait,  gratiarum  actiones,  aut  quee  munera  tantis 
beneficiis  condigna  medico  nostro  Benedicto  possn- 
mus  rependere?  At  iiii  omnes  judicaverunt  eum  re- 
giamunificentiadignumesse.  Rex  ergo  consilio  Prin- 
cipum  suorum  ingentia  munera  in  prediis,  in  auro, 
in  argento,  inormaoentis  plurimis  ecciesiee  S.  Bene- 
dicti  cootnlit.  £t  vaiefaciens  fratribns,  qui  eidem 
ecclesiffi  priesidebant,    a  Cassino  monte  hilaris  et 


(59)  De  bac  et  adjunctis  et  aliis  bistoriis  in  Commentario  disceptatum  est. 


m 


S.  IIRNHIGI  IMPERATORIS 


m 


B 


sancsdiscessit  Abeoauteiiitempore,et  deinceps,  qua-  A 
dam  speciali  dilectione  et  veneratione  S.  Benedicto, 
et  omnibus  monasticie  religionis  cultoribus  studtiit 
deservire,  et  in  ampliticandis  ac  protegendis  rebus 
ecclesiasticis  benignos  ac  devotus  Pater  existere. 
Hsc  in  Cassino  monte  scripta  inveniuntur,  ut  et  mo- 
derni  magnalia  Dei  in  memoria  habeant,  |  et  apud 
posteros  per  antiquitatem  temporis  in  oblivioncm 
non  veniant.  Et,  si  qois  scire  desiderat  qiiare  glo- 
riosissimns  imperator  Heinricns  claudicaverit,  cum 
primum  corpore  toto  sanus  fuerit  hanc  causam  no- 
verit.  • 

28.  Gum  ipse  quodam  tempore  venisset  in  Apu- 
liam,  pro  disponendis  reipublicffi  negotiis,  per- 
▼enit  in  montem  Garganum,  in  ejus  crepidine 
sita  est  leevitas,  et  in  latere  mortis  in  rupe 
concava,  est  basilica  non  ab  hominibus  fabricata, 
neque  per  bominem  dedicata,  sed  operatione  di- 
vina  vel  virtute  exstrocta  :  mirabiliter  etenim  di- 
vina  benedictione  venerabiliter  consecrata  est. 
Hujus  basilicce  exstat  patronus  Micbael  Archan- 
gelus.  In  hac  etenim  ecclesia,  qualibet  hebdomada 
cantus  angelicus,  ab  his  qui  digna  sunt,  audiri  per- 
hibetur.  Hanc  itaque  basilicam,  orationis  caosa, 
cum  ceteris  Ghristi  fidelibus  vir  Deo  devotus  est 
iogressns.  Gumque  laudes  divinas  inibi  celebrassent, 
et  vota  precum  snarum  cum  multa  devotione  Leo 
reddidissent :  tempus  jam  aderat,  quo  ceelestisexerci- 
tus  ad  laudes  Deo  persolvendas,  templum  hoc  sacrum 
fuerat  ingressus.  Itaque  cum  omnes  egrederentur,  G 
et  qui  moram  facerent  expellereutur  exire;  vir  san- 
ctus  postulabat  ut  ei  intus  remanendi  facultas  con- 
cederetur.  Igitur  omnibus  egressis,  solus  ipse,  spe- 
rans  in  misericordia  Dei,  inibi  manere  preesompsit, 
et  preces  precibus  continuavit,  et  geuuum  tlexiones 
iteravit :  in  qoo  moltis  lacrymis  diviuos  se  commisit 
clementice,  et  animam  suam  beato  Michaeli  Ar- 
changelo  com  mnlta  supplicatione  stndnit  commen- 
dare. 

29.  Gumque  pii  regis  incensum  (60)  ascenderet 
ram  Domino,  Deus  Israel,  qui  in  Sanctis  suis  semper 
est  mirabilis,  mirabilem  ei  dignatus  est  ostendere 
visionem.  Vidit  enim  angelornm  multitudinem  co- 
piosam,  adinstar  solis  splendidam,  templum  sanctum  _. 
ingredientem ;  ex  quibus  duo  principale  solenniter 
adornabant  altare.  Deinde  vidit  alias  cselestium  Vir- 
tutum  cohortes  innumeras,  in  similitudinem  fulguris 
coruscantis  fulgentes,  et  quasi  primatem  suum  cum 
gloria  maxima  dedocentes  :  nec  dubium  hunc  fuisse 
cffilestis  militiee  signiferum.  Novissime  vero  meruit 
▼idere  ipsom  Regem  angelorum  venientem  cum  po- 
testate  magna  et  virtute.  1n  cujus  obseqoio  cselestis 
exercitos  innumerabilis,  et  splendor  ejus  incompa- 
rabilis  :  cujos  etenim  nutu  reguntur  omnia  cfielestia 
et  terrestria.  Deniqoe  choms  novie  Hierusalem  in 
pnedicta  collectos  basilica  divinum  solenuiter  cele- 
bravit  obsequiom.  Qno  tandem    eompleto,  unus  ex 

(60)  Tntellige  orationum,  cjuas  ad  Deum  fundebat. 
(6i)  Tota  heec  claudicationis  historia  ad{jecta  est  ez 


prfiecipuis  angelis,  sacrum    Evangelii  textum    cum 

maxima  reverentia   d detulit    personse;    quo 

illum  deoscolante  :  innuit  angelo,   ut  eumdem   de- 

osculandum  deferret  Imperatori,  io  angulo An- 

gelo  vero  jussu  sibi  complente,  prsediclus  Christi 
famulns  ad  insolitam  tantee  majestatis  et  gloriae  vi- 
siunem  ccepit  animo.  pavescere,  et  omnibus  membris 
contremiscere ;  tamquam  diceret  cum  Propheta  : 
Contritum  est  cor  meum  in  medio  mei,  contremue- 
runt  omnia  ossa  mea. 

30.  Heec  angelus  ille  videns;  modeste  femor 
eJQs  tetigit,  inquiens  :  Ne  timeas,  electe  Dei,  surge 
velociter,  [signum  pacis  divinitus  sibi  transrais- 
sum  suscipiens  alacriter ;  extemplo  et  statim  femur 
ejus  emarcuit;  et  exinde  omni  tempore  Titae  suie 
claodicavit.  Similis  per  omnia  eventus  de  beato  ia- 
cob  legitor,  cujus  femur  ad  tactum  angeli  secum 
luctantis  emarcuit.  Heec  quidem,  ut  verum  fatear,  in 
scripturis  non  inveni,  sed  relatu  veraciom  et  vene- 
rabilinm  virorum,  heec  vera  esse,  in  veritate  com- 
peri.  Equidem  preepotens  Gancellarius  episcopi  Her- 
bipolensis,  Conradns  nomine,  qui  persecutionem 
passus  est  propter  justitiam,  hsec,  qn»>dicta  sunt, 
se  legisse,  coustanter  affirmavit,  et  ia  Ecclesia  Ba- 
benbergensi  positus,  multis  audientibus  enarravit; 
ex  quibus  unus  mihi  familiaris,  et  ipse  plane  vir 
veridicus,  mihi  fideliter  intimavit,  et  volente  me  si- 
lentio  supprimere,  obnixe  rogavit,  ot  scriberem  : 
tandem  ego  petentis  instantia,  et  sedulitate  monen- 
tis  indoctus,  fideliter  conscripsi,  quatenus  in  pro- 
genie  alterahsec  enarrentur.  Mallem  somno  modo 
quiescere,  quam  ficta  vel  frivola  de  Sanctis  Dei  scri- 
bere,  pro^sertim  dum  opus  non  habent  falsis  laudibus 
exaltari;  qui  signis  et  prodigiis  meruere  decorari. 
Heec  de  tam  glorioso  miraculo  dicta  sufficiant.  Et 
id  evidens  hujussigni  testimonium  ipsius  S.  Hein- 
rici  imago  ante  januam  monasterii  ad  dextrnm  latus 

peneschoromS.  Georgii  ex pillo  uno  sopposito, 

ex  opposito  imaginum  Ada  et  Evee  lucid»  appa- 
ret(6i). 

CAPUT  IV. 

Advenius  Benedicii  PP.  VIII  in  G&rmaniam^  «oiictt 
peregrinatio  C/untactini,  ejus  pro  EccUsia  ei  tm- 
perio  gesta,  felicissimus  obitus  et  de  eodem  mira 
visio. 

31.  Indeiter  faciens  Romam  pervenit,ubi  a  Benedi- 
cto  Papa  benigne  etiionorifice  susceptus,  quantas  mi- 
serationes  et  benigne  per  S.  Benedictum  ei  Dominus 
contulerit,  indicavit  Benedictus  vero  Papa  g^atias 
egit  Deo  pro  omnibus  beneficiis  suis,  et  pro  salnte 
Regis,  et  totius  populi  Catbolici  obtulit  sacrificium 
laudis.  Eodem  tempore,  sicut  supra  dictura  est,  Rex 
sanctns  Babenbergensem  fundum  com  omnibus 
pertinentiis  suis  beato  Petro  contradidit,  et  Aposto- 
lico  Prasuli  ex  tuuc  et  temper  defendwidum  coin- 
mendavit,  et  in  commemorationem  hujus  pactionis, 

notis  Gretseri,  obi  et  ipse  alia  adjungit,  de  quibus 
satisdiximus  in  Conimentario. 


m 


AGTA. 


126 


singalis  aoQts  albani  ambulatorem  (62)  cum  pbaleris  A  lisper  digressi  sumus,  postquam  vir  saoctus  Rom» 


Romaao  Prssoli  dari  coostituit.  Hoc  quoqae  bumili- 
tate  et  devotiooe  apad  Dominum  Pdpam  obtionit,  ut 
aJ  Alemaoaiam  accederet,  et  Bdbeaberg  fuodum^ 
novam  plaotationeni  visitarel.  Quod  et  ita  factum 
eat.  Naiii  in  proxiuio  Aprili  Alemanniam  intravit, 
omoibusque  civitatibus  illius  regionts  peragratis, 
tempore,  quo  condixerat,  Babeoberg  locum  adire 
disposuit.  Venit  ergo  v  feria  Majoris  Hfbdomadep, 
bora  sexta,  sacris  Pontiticaiibus  vestimeotis  iudutus, 
sicut  jam  ad  perageoda  mysteria  Dei,  ac  soleooe 
illius  diei  oflicium  prouessurus  erat  :  et  suscipitur 
gloriosissime  ab  Imperatore,  alque  universis,  qui 
adenint,  Principibns,  omnique  clero,  et  populo, 
iottstimabiii  exullutationis  tripudio. 

32.  Ut  autem  in  adventu  tam  insoliti,  tamqtie 
exoptati  bospilis  Deo  nostro  jucunda  decoraque  iau- 
datio  exhiberetur,  prudentissimus  regum  quutuor  iu 
occarsum  ejus  cboros  psallentium  deceuter  urdinavit 
Primumin  tlumiais  ripa,  aiium,  io  citeriori,  ter- 
tium,  aoteportam  civitatis  :  quartum,  io  atrio  eccle- 
si»;  ubi  primus  omoiom  Rex  ipse,  duta  manu.  Pa- 
sam  io  domum  Domioi  iotroduceus,  diviois  liiuc 
unde  bjmois  caoora  suavitate  resooautibus,  iu  epi- 
scopali  catbedra  locavit.  Debitum  hujus  sacratissimse 
diei  efticium  cum  duodeois  Episcopis  cooperaloribus 
Apostolicus  Pootifex  similiter  et  aliurum  dierum  se- 
queutium  summu  devotiooe  celebravit.  lu  saucta  au- 
tem    Dominica  Pa:ich8B   cum    in   matutinaii   ofticio 


posilns,  omnia,  quffi  peteliat,  a  Domino  Papa  impe- 
travit,  confirmatus  Apostoiica  benedictione.  Alpes 
Apeonioas  transcendit,  et  dimisso  exercitu  in  terram 
suam,  Cluniacum  (64),  eo  qood  multa  de  religiooe 
et  statu  locisilliosaudiret,  orationis  causa  cum  paucis 
familiaribns  perrexit.  Ubi  cum  plurima  sigoa  reii- 
gionis  et  sanctitatis  vidisset,'  sancti  Spiritus  igne 
succensus,  coronam  aoream  pretiosissimis  gemmis 
adornatam,  ad  Missam,  quee  de  catbedra  saocti 
Petri  celebrabator,  obtuiit,  et  frateroitatem  mooa- 
cboram  suscipieos,  cum  maxima  humilitate  et  eou- 
tritiooe  cordis,  oratiooibus  eorum  se  commeodavit, 
et  io  supplementum  oecessariarom  rerum,  io  Alsatia 
H  optima  prfiediaeidem  omgregatiooi  cuntradidit.  Inde 
iter  facieosper  Leodium  etTreverim  traositom  fecit, 
et  coogregatiooes  ibi  Deo  famalaotes  plurimis  largi- 
tiooibus  et  prediis  ditavit. 

34.  Et  mirum  qood  homo  Dei,  qui  circa  eccle- 
siasticas  utilitates  taoto  studio  ob  salutem  aoims 
sute  ilagrabat,  io  oullo  profectum  regoi  negligebat  : 
quio  imosioe  effusiooe  saoguinis,  pietateet  sapien- 
tia  terminos  regni  sui  dilatavit,  et  imperialem  digni- 
tatem  gluria  et  honore  amplificavit  et  ornavit.  Boe- 
miam  vicit  et  subjugavit :  Burgundiam  indeditionem 
recepit  :  Pannoniam  quoque  CatholicsB  iidei,  et  Ro- 
mano  Imperio  coadunavit:  victor  autem  aliaram 
nationum,  Apostolns  fit  Ungarorom.  Com  enim  om- 
nes  adhuc  infideles  essent,  Henricns   Imperator  ad 


Aqaiieiensis  Patriarcha  lectiooem   primam,    Arcbi-  ^  iidei  coofesssionem   illos  attraxit.  Quod  ut    facilius 


episcopas  autem  Ravennas  secundam ;  ipseque-  Apo- 
stolicus  recitaret  tertiam  :  omni  deoique  uruatu  et 
elegaotia  processioois  soleooia  agcreutur,  veluti 
condecuit  Apostolicam  digoitatem,  Imperialeui  ma- 
goificeiitiam  iu  soieooitate  soleooitatum,  quis  uon 
judicet  tam  religiosam,  nostrisque  iuusitatam  in  re- 
gioiiibus  celebritatem,  merito  iu  notilia  omnium  Ba- 
benbergensis  eccclesiae  filiorum  perpetuo  haberi,  et 
memoriale  ejus  iu  sseculum  non  derelinqui?  Sub 
eisdem  diebus  basilicam  iu  honure  S.  Stephani  (63) 
vui  Kalend.  Maii  idem  venerabilis  Papa  cousecrans, 
pretiosis  maoeribas,  quoe  adhac  ibi  servaotur,  ador- 
aavit :   ubi  ioter  Missarum  soleooia,   cooperatiouo 


fieret,  sororem  suam  Giselam  Stephaoo  Rcgi  matri- 
mooia  copulavit,  secuodum  Apostoium  diceotem  : 
Saoctificatur  vir  iofidelis  per  mulierem  fidelem ;  et 
saoctificatur  mulier  iofidelis  per  viram  fidelem. 
Stephaoo  itaque  Rege  baptizato  (65),  uoiversa  Pao- 
Dooia  verbum  vitae  suscepit,  et  mira  rerum  oovitate 
per  Reges  apostolos  saoctse  Catholicee  Ecclesiee  in- 
corporata  est.  Quam  prseclara  taoti  apostolatus  so- 
cietas;  qoam  coleoda  et  veoeraoda  atriosque  san- 
ctitas,  per  quos  tot  salvatiet  sanctificati  sunt.  Pree- 
fatus  autem  Rex  Ungarorum,  reiigiosus  Deoqoe  de- 
votus,  postea  io  executiooe  bonoram  operom 
permaosit;   qood  divioa    pietas  post    mortem  ejos 


Lxxn  Episcoporum,  et  uoaoimi  cooseosu  Principum,  q  evideotibus  iodiciis  ad   sepalcrum  factis  sigoorum 
episcopatum  ab  omoi  seeculari  potestate     liberum      miraculis  demoostravit. 


esse  coQstituit,  et  cuocta,  quee  puutificali  digoitati 
et  ntilitati  coogruereot,  prasseotiae  &um  auctoritate, 
et  privilegii  sui  attestatione,  banniqoe  firmitate 
roboravit.  Cujus  privilegii  confirmatio  talis  est : 
yrimo  loeo  in  appendke  reperienda. 

33.  Ut  autem  ad  superiora   redeamus  imdo  pau- 

(62)  Nempe  equum  albom,  de  quo  pturaHufmaooae 
io  AonalibTis,  notaos  etiam  addeodas  fuiss»e  ceote- 
nas  marcas  argenti ;  sed  eam  peosiooem  a  Leooe 
PP.  IX  per  coaimuoationem  remissam.  In  tem- 
pore  adventos  Papse  in  Germaniam,  sulita  alluci- 
natio. 

(63)  Reete  hic  Anonymus  contra  Leonem  Ostien- 
sem,qui  velut  templum  in  honoremS.  Georgii  a  Bene- 


3o.  Burgnndiorom  quoque  ooo  humana  sed  di- 
vina  fuit  victoria,  qui  cum  armis  omoibos  belli 
copiis  esseot  iostructi,  vii*i  ad  beila  doctissimi,  armis 
positis,  nonhominis  metu,  sed  Dei  nutu,  rogantes 
ea,  quse  pacis  sunt,  dextras  dederunt.  Qoemadmo- 
dum  ad  celebraoda  beati  Martioi  coofessoris  merita 

dicto  Papa  coosecratum,  cum   id  pridem  dedicatum 
esset,  iit  ex  commentario  plenios  intelliges. 

(64)  Cluniacum  aliquan  io  ivisse  S.  Uenricum  non 
videatur  negari  posse,  sed  qnam  parum  apte  et  haec 
et  alia  disposaerit  scriptor  noster,  satis  alibi  diximas, 
ut  plurabic  observanda  nun  supersint. 

(65)  Hffic  etiam  ad  commodum  sensum  in  Gom- 
meotario  reduetasant. 


127 


S.  HENRIGI  IMPERATORIS 


128 


DomiDUs  pacificum  belli  dedit  exilum  :  ita  et  nunc 
servisai  roeritis  consimilem  virtiitem  cstendere  di- 
gnatas  est.  Similemergoillum  fecit  glorieR  Sancto- 
rum.  Et  sicut  Moyses  precibus  magis  qaam  armis 
triumphavit,  ita  gloriosissinius  Princeps  per  arma 
justitiie  omnia  bellafeliciterconsummavit,  ac  minime 
funestam  et  incruentam  victoriam  semper  habuit. 
Deuique  consummatis  gloriosissime  hujus  vitee  labo- 
ribus,  postquam  bon»  opinionis  odorem  longe  late- 
que  redolere  fecerat,  locumque  sibi  dilectum  cum 
ceteris  monasteriis  ditando,  et  ornando,  et  excolendo 
ad  perfectum  adduxerat,  ad  percipiendam  immarces- 
cibilem  coronam  ab  ergastulo  carnis  a  Domino  est 
vocatus.  Qui  cum  cerneret  imminere  sibi  mortis 
diem,  citatis  ad  se  pareutibus  et  cognatis  beatissimee 
Imperatricis  Chunegundffi,  nonnullis  etiam  regni 
primoribus,  manu  eam  apprebensam  illis  commen- 
davit  hujusmodi  verbis  memoria  dignis  :  Hanc  ecce, 
inquit,  mihi  a  vobis  imoper  Christum  consignatam 
ipso  Christo  Domino  nostro,  et  vobis  reconsigno 
virginem  vestram. 

36.  In  ejos  vero  transitu,  terra  ploranle,  cselum 
exultavit,  sicut  Dominus  per  «uam  misericordiam 
revelare  dignatus  est.  Sub  ipsa  etenim  hora  exitus 
iliius  cuidam  servo  Dei  in  solitudine  commoranti, 
diabolus  sub  humana  specie  traditur  apparuisse  (65). 
Quem  vir  Dei  per  spiritum  protinus  agnovit,  et  ait : 
Quo  vadis?  Cui  ille  :  Ad  exequias,  inquit,  Principis 
pergo.  AUlle  respondii :  Vade,  inquit,  et  comple  ne- 
gotium  tuum,  in  quantum  tibi  a  Domino  permittitor 
Verumtamen  consummato  ofticio  tuo,  adjuratus  per 
Deum  vivum,  ad  me  revertere,  ut  per  te  rei  exilum 
cognoscam.  Post  modicum  vero  reversus  coram 
servo  Dei  gemebundas  adstitit,  et  voce  querula,  et 
ingenti  uluiatu  dixit  :  Heu  heu!  delusi  sumus,  in  va- 
num  laboravimus,  quin  etiam  ab  angelis  Dei  confosi 
discessimus.  Assistentibus  enim  hinc  et  inde  nobis 
et  spiritibus  angelicis,  merita  animffi  juste  in  statera 
appensasunt;  et  fascicalis  peccatorum  deprimenti- 
bus,  jam  pene  pars  nostra  prceponderaverat. 

37.  Tunc  subito  adustus  quidam  superveniens 
cnm  catino  aureo,  partis  dextr»  lancem  oneravit, 
mirumque  in  modum  parti  nostree  adeo  preponde- 
ravit,  ut  et  ipso  catino  ad  terram  collapso,  ruina 
coUisionis  signom  impresserit.  Itaque  victores  angeli 
animam  nobis  ereptam  gaudentes  in  suum  consor- 
tium  abduxernnt.  Hsec  vero  tametsi  corporaliter 
gesta  referantur,  necesse  tamen  est  ut  virtute  spi- 
ritnali  completa  inlelligantur.  Res  etenim  spirituales 


A  per  corporales  exprimunturimagines  :  cumque  aliud 
foris  agitur  antdicitur,  intus  aliud  geri  signiQcatur. 
Prsememoratus  et  sspe  rememorandus  Dei  famolus 
calicem  aureum  in  honorem  Dei  et  commemoratio- 
nem  S.  Laurentii  martyris  ecclesifle  Merseburgensi 
contulerat,  cujus  speciali  patrocinio  coram  Deo  ad- 
jutus,  et  in  ipsa  sui  exitus,  hora  creditar  liberatus. 
Omni  vero  veneratione  et  admiratione  dignum  esse 
perpenditur,  quod  eadem  hora  calix  in  certa  cusio- 
dia  clausus  habebatur,  nec  minus  tamen  prsedicts 
collisionis  materiale  signnm  excepit. 

38.  De  eodem  vero  caiice,  quid  religiosorum  vi- 
rorum  relatione  in  veriiate  audierimos,  futurorum 
memoriis  intimare  operce  pretium  dignnm  duximus. 

g  Cum  enim  preedictus  Christi  confessor  Heinricus, 
pro  disponendis  regni  negotiis  Marsipolim  venisset, 
accidit,  ut  quadam  die  ad  altare.  S.  Laarentii  atten- 
tissime  Missam  audiret.  Qua  completa,  sicut  semper 
facereconsueverat,  ablutionem  calicis  sumere  vole- 
bat,  sed  interveniente  magno  negotio  regni,  qnod  vir 
sanctus  proposuit,  tunc  temporis  iieri  non  potuit, 
Vocato  itaque  custode  ecclesiee,  rogavit  eum,  ut 
calicem  cum  ablutione  in  mundo  ioco  reponeret,  et 
enm  omni  diligentia  servaret :  quoadusque  ipse 
exoccupatus  aptum  tempus  et  locum  ad  sumendam 
illam  inveniret.  Excrescentibus  autem  causis  et  pla- 
ciiis,  tota  die  illa  turbatus,  non  potuit  se  expedire. 
Posiera  vero  die,  post  maiutinas,  cum  pancis  secre- 
tariis  suis,  clanculo  monasterium  introivit,  et   diu- 

C  tius  ilexis  genibus  et  profusis  lacrymis  Deum  exo- 
ravit ;  accersitoque  custode,  calicem  cum  ablutione 
sibi  aiferri  prsecepit.  Cumque  allatus  fuisset  et 
discoopertus,  invenerunt  abluiionem  illam  in  formam 
veri  sanguinis  transmutatam.  Quod  factum  mirabile 
mox  universis,  qui  aderant,  innotuit,  et  tonc  et 
semper  in  laudem  Dei,  et  gloriam  confessoris  sui 
omnis  Ecclesia  successoribus  suis  enarrabit. 

39.  Discite  ergo  divites  hujus  facere  seeculi  vobis 
amicos  de  mammona  iniqnitatis,  nt,  cam  defeceritis, 
ipsivos  in  eeierna  rescipiant  tabernacula.  Hujus  vero 
gloriosissimi  ac  beatissimi  Patris  preeconia  linguam 
carnis  reticere  non  convenit,  in  cujus  transitu  ange- 
listriamphantibus  celum  exultavit.  Defuncio  itaque 

|.  beatissimo  Dei  famulo  anno  regni  sui  xxiv,  vit« 
quinquagesimo  secuudo,  Imperii  vero  nndecimo, 
corpus  ejus  in  ecelesia  beaioram  Apostoloram  Petri 
et  Pauli  Babenbergae  honorifice  sepultum  est  ac 
postmodum  multis  miraculorum  virtutibus  a  Domino 
glorificatum  est. 


AD  LIBRUM  MIRACULORUM  OBSERVATIO  PRJIVIA. 

Notavii  Gretseinis  pag,  81,  in  apographo  Bambergensi  Vitw  S.  Hennci  ^unc  se  titulum  reperiw  : 
«  Incipit  liber  primus  de  vita  et  gestis  S.  Henrici  Imperatoris  eonfessoris  •,  in  eodem  apographo  nusquam 
appirere,  «  aut  finem  primi  aut  exordium  libri  secundi\  «  niH  fwte,  inquit,  id  sumendum  sU  a  comme- 
moratione  miraculorvm,  qux  Deus  per  sanctum  Imperatorem,  jam  viia  fimelum  patravii.  Ita  prorsus 
eensendum  putamus ;  cum  caput  30  dicaiur  parsenesis  et  epilogus  :  sequens  vero  3i  a  miraeulis  inci- 
pial,    nempe    ab    ea    visione,   quo  Bruno  Augustanus  antistes,    Sfincti  frater ,    ab     evertendo   episcopatu 

(65)  De  hsc  qualicumque  visione  consulendus  Gret-      mum  exitum  pertinent,  suo  loco  exposuimas. 
serus  a  pag.  94  :  nos  reliqua  qu«  ad  Sancti  felicissi- 


m 


ACTA. 


130 


Bambergensi  absterritta  est.  Extenduntur  porro  miraeula  a  dicto  eap,  31  ad  5i,  ut  numero  iiir , 
quyrum  prima  x  ante  oanonizationem  contigisse  videntur  :  nam  capiti  41  praBfigitur  hic  titulus :  «  Prooi' 
mium  in  miraeula  quse  in  tractatione  S.  Henrici  Imp.  palrata  swit  ;  »  traiisiatas  aatnm  ejus  reUquias 
nemo  dixeht^  antequam  sacram  corpus  e  terra  levatum  fuerit^  quod  supra  §  3  accidisse  ostendimus 
anno  1147.  Non  ignoro  translationem  S.  Henrici  etiam  aceipi  possey  ut  miracula  quis  facta  putet  eo 
tempore  quo  sacrum  ejus  corpus  ex  loco  ubi  mortem  ohierat,  Bambergam  referretur  :  verum  circumstantiss 
ita  toquuntuTy  ut  restringenda  videantur  ad  translationem  aliquam  retiquiarum  factam  post  Sancti  CU" 
wmizationem.  Visum  proinde  est  totum  miraculorum  historiam,  ad  normam  nostramf  ita  dividere^ 
ut  deeem  iUa  priora  constituant  partem  primam,  retiqua  partem  alteram  :  eaqve  ex  Surio  describere 
omissis  Gretserianis  capitum  divisionibus,  Sit  itaque 

MIRACULORUM  S.  HENRIGI  PARS  PRIMA. 


1.    Anno   Dominicie  incarnationis  mxv,  ab  Urbe  A 
condiU  millesimo  septingentesimoseptuagesimo  sexto 
Chunradus  ex  regni  primoribus  unus.  sed  regno  an- 
tea  per   rebellionem  adversus,  Principibus  pro  ejus 
electiooe  discordantibus,   Aribone  autem   Moguntino 
Archiepiscopo,  et  Eberhardo   Babenbergensi  Preesule 
sibi  faventibos,  |octogesimo  qointo  loco  ab   Augusto 
regnum  suscepit  et  annis  xv  regnavit.  Subiimatus 
autem  in  regni  sede,  consilio   Brunonis  Augostensis 
Episcopi,  fralris  Heinrici  imperatoris,  qui  semper,  ut 
2upra  dictum  est,   felicibus   ejus  invidebat  actibos, 
Babenbergensem  episcopatum  meditabatar  destruere, 
Quia  idem  Bruno  Episcopus  promisit  regince  Gisilee, 
omnia  prsedia   hereditario  jure   ad  se   pertinentia, 
filio  ejus  Heinrico  contradere.  Locus  igitnr  [et  tempus  ^ 
convenloi  statuitur,  ubi  heec  res  ad   exitum  perdu- 
citur.  Nocte  vero,  qoee  diem  prsecesserat,  in    qua 
hsc  ventilanda  erant,  Eberhardus  episcopus  ad  ten- 
torium  preedicti  Brunonls    clam    accessit,  lectoque 
ejos  assidens,  multa  super  hac  re  moneudo,  obse- 
crando,    memoriam   fratris  animo  inculcando  cum 
eodem  soilicitns    egit.  Qoia  vero  jam   multa  noctis 
bora  transacta  recesserat,   et  Episcopum   pro  auditis 
soUtcitatam  somnns  oppresserat,  visus  est  ei  frater 
sQus  Imperator  Heinricus  lecto  suo  adstare,  faciem- 
que   suam   barba  ex  una  parte  depilata   turpatam 
objectare.  Com  super  hac  re  stupido  et  admiranti,  ac 
quis   tam  temerarios    aasos  in    eum   prsesumeret, 
interroganti  :    Tu,   ait,   hsec   fecisli  :  qui    me,  et 
sanctos  Dei,  quos  rebus  mihi  a  Deo  concessis  dotavi,  G 
despoliare  disposuisti.   Cave  jam  alterius  super  hac 
temeritate«  ne  incepta  Inas   ma*gna   infelicitate.  Ad 
liaec  ille  expergefactus,  ac  de   visione  non   parum 
perterritus,  membrorum  quoque   horrore   ac  timore 
non  leviter  est  attactns.  Mane  autem  facto,  cum  diu 
exspectatus  ad   conventum    procerom   non  veniret, 
regina  pro   filio  solicita,  nuntiis  missis,  obnixe  roga- 
bat,  ut  adveniens    promlssa    perficeret.     lUe    vero 
affirmabal   se  tanta    infirmitate  gravari,  ut  nec  de 
lecto  surgere,  nec  pedem   posset  quoquam  movere. 
Cum  rogaretur  nt  se   in  lecto  ad  conventr.m  depor- 
tari  putaretur,   quo  vel  sic   promissio  perficeretur, 
omnino  abdicavit,  seque  in  Denm  et  Sanctos    ejus 
peccasse,  libera  tandem  voce  proclamavit.  Sic  itaque 
divina  pietas  per  merita  famala  sui,  ne  spe  quam  in 
se  posuit  frandaretur,  omnia  illa  prave  conspiratio- 
nis  machinamenta  repressit  :  itaque,    quod   ab  eo 


bene  cceptam  est,  confirmando,   semper  exinde  ad 
meliora  provexit. 

2.  Sed  jam  nunc  ad  miracula,  qiiee  post  felicem 
illios  transitam  Dominus,  ad  declaranda  meritorum 
iilius  insignia,  circa  gloriosi  corporis  ejas  sepulturam 
operatus  est,  veniamus  ;  pauca  ex  his  ad  posterorom 
notitiam  transferentes  ;  quee  aut  veraci  aut  indubi- 
tata  majorom  relatione  ad  nos  delata  sunt,  aut  ipsi 
modernis  temporibus  gesta  probavimus,  et  vidimos. 
Mulier  qasedam  contracta  in  ipsa  civitate  manebat, 
adeo  incurvata,  nt  ad  gradiendum  erigi  nnllatenus 
potuisset,  sed  reptaret  potius  manibus  quam  pedi- 
bus  ambolaret.  Huic  orationibus  frequenter  incum- 
benti  divinitus  inspiratum  est,  ot  ad  memoriam 
beatissimi  viri  accederet,  atque  omnipotentis  Dei 
niisericordiam  obnixius  imploraret.  Accidit  aotem 
ut  dies  anniversarins  prefati  Patris  Domini  nostri 
congrua  observatione  celebrari  deberet.  Populo 
ergo,  more  solito,  ad  ecclesiam  confiuente,  et  clero 
vigilias  vespertinas  celebrante,  mulier  quoqne  ila 
incurvata  et  contracta  advenit,  et  plena  fide  ac  de- 
votione  nsque  ad  locum  sepulcri  accessit,  dicens 
cum  Propheta :  Vota  mea  Domino  reddam  in  con- 
spectu  omnis  populi  ejus,  in  atriis  domus  Domini. 
Ibidem  ergo  peruoctans  in  oratione,  aniversum 
quod  habebat,  id  est  cor  contritum  et  humUiatum 
Domino  obtulit,  et  in  fide  Cbristi  lacrymis  rigavit 
pedes  ejos,  et  capillis  capitis  sui  tergebat,  et  un- 
guento  ungebat.  Et  qooniam  multnm  valet  depreca- 
tiojusti  assidua,  cam  indefessa  usqae  in  diemtalibus 
sacriticiis  insisteret  ;  circa  borara  diei  tertiam  inter 
ipsa  Missarum  solemnia,  dom  in  secunda  Missa  Al- 
leluia  canitor,  Laus  Dei  in  hominibus,  ipso  operis 
elfectu  adimpletur.  Subito  enim,  cernentibus  cnn- 
ctis  qui  aderant,  mulier  quasi  in  ecstasi  facta  est, 
acdeinde  sensim  nervi,  qui  diriguerant,  dissolvi,  et 
universa  corporis  membra  concrepantia  cceperant 
extendi  ;  ac  sic  ordine  soo  tota  incurvati  corporis 
deformitas  in  soam  pulchritudinem  refonnata  est,  et 
mulier  erecta,  et  usum  ambulandi,  et  reliqua  mem- 
brorum  officia  cum  omni  integritate  reciperet.  Id 
autem  certissima  fide  cognitum  est,  referentibas 
boni  testimonii  fratribus,  qui  presentes  huic  mira- 
culo  se  interfuisse  et  vidisse  testati  sunt. 

3.  Neque  hoc  negligendum  aut  silentio  pre- 
tereundum  videtur,  quod  antiquitas  tradidit,  et  ve- 
ridica  relatione  multorum  memoriffi  commendavit. 


431 


S.  HENHICI  IIIPRKATORIS 


m 


Qaidam   asdiiaus  ia  ordme  laico  ad  custodiam  ec-  A  ad  dexteram    Patris,  eodem    invocato  miraculo,  per 


clesiffi  deputatus,  furtis  ccepit  consaescere.  et  in  ipsa 
ecclesia,  qusecamque  poterat,  clanculo  decrastabat. 
Sed  quemadmodom  bonis  Dei  male  atendo,  mali  ipsa 
bona  Dei,  quantum  in  se  est,  qiiodammodo  con- 
vertunt  imo  pervertunt  in  malum  ;  ita  e  contrario 
sommus  artifex  mala  malorum  quandoque  etiam  in 
bonum  converlit  ipsornm.  Ut  enim  ad  proposiium 
redeamus,  iile  pra?diclus  ecclesiasiicte  cusiodiae  de- 
putatur,  cnm  jam  inolila  vitiorum  consuetudine  ip- 
sam  consuetudine  peccandi  sibi  quasi  legem  fe- 
cisset,  misericordiier  a  Domino  visitatus  atque 
correpius  est,  juxta  illud  :  Si  jusiiiias  meas  profa- 
naverini,  et  mandata  mea   non  custodierint,  visitabo 


merita  dilecti  sui,  supplicem  istam  liberavit.  Sanus 
equidem  ab  oratione  surrexit,  et  Deum  propttiato- 
rem  in  commemoratione  Sancti  sui  glorificavit.  Cla- 
mor  ad  ceelum  attolitur  ei  cum  debiia  gratianim 
actione  hymnns  glorifieomnipotenti  Deo  ab  nniversis 
assistentibas  decantatar. 

6.  Hoc  quoque  successoribus  nostris  indicare 
caravimas,  quod  in  diebus  Bogationum  ad  sepul- 
criim  prffidicti  Confessoris  coniigisse  veraciter  cog- 
novimus.  Quidam  enim  sacerdos  cum  populo  sus 
procuraiioni  commisso  in  diebus  Rogationum  cru- 
cem  cum  hymuis  et  caniicis  ad  monastenum  sci- 
licet  sancli  Peiri  ei  S.  Georgii   deferebai  :  cnm  qao 


in  virga  iniquitates  eorum,  et  in  verberibus  peccaia      quidam   ceecus,  alterius  manu   ductus,  veniebai.  Is 

..  «••«  1  %  **  I*  ^^  «  1  J^  ^  *  /^l  *         A    *  *  M 


eorum.  Nocte  igitur  quadam,  dum  in  ipsa  ecclesia 
somnum  caperei,  servus  Dei  aspectu  terribilis  illi 
apparuit,  qui  et  aspere  invecius  in  eum  dixii  :  Spe- 
cies  decipii  ie,  ei  concupisceniia  subvertii  cor  tuum, 
Quare  hocet  hoc  fecisii?  Scito  quia  rem  iuiquam 
operatus  es.  Hoc  dicio,  iliom  de  siraiu  sno  protraxit, 
et  muliisverberibus  csesum,  crueataium  dereliquit. 
Hflec  quidem  somnians  periulit,  sed  expergefactus 
aigna  plagarum  evidentia  demonstravii,  ei  verba 
▼erberum  argumeniis  comprobavii.  Taliter  ab  im- 
mani  precipitio  retractus,  idem  ipse  postniodum  in 
Buo  minisierio  usque  ad  provectiorem  aetatem  iu 
eoclesia  permansit,  et  in  ejus  correciione  multi  cor- 
recii  sani,  gloriiicanies  Deum,  qui  per  servum  suam 


cura  ad  sepulcrum  Confessoris  Christi  venissei,  ex 
toto  corde  suo  rogavit  sancium  Heinricum,  ui  per 
ejus  interventum,  restituereiar  ei  iumen  oculorum. 
Cumque  dia  precibus  ei  lacrjmis  pulsaret  ad  ostium 
pii  Confessoris,  cunciis  videntibus  et  iu  laudem  Dei 
acclamantibus,  redditus  esi  ei  visus  per  gratiam 
Omnipoientis.  Ei  mirura  in  roodum,  qai  alierius 
manu  ductus  crucem  Domini  secutus,  fuerat  csecus, 
modo  propriis  maoibus  cracem  ferens  cum  lau- 
dibus  Christi,  populo  domum  redeunii  ducium  pra^- 
bnii  illuminaius. 

7.  Aliud  quoque  divinee  virtutis  miraculum  ce- 
lebri  commemoratione  et  certa  tide  cognitum  est. 
Erat    quidam   languidus  ipsa    in   civitate    oronibus 


jam  coronatom   in  coelis  talia  operaiur  adhuc  in  C  cognitos,  cujus  inferiora  omnia  a  lumbis    et   infra 


terris. 

4  Quadam  vice  incerto  casu  coidam  accidtt,  ut 
dissociaiis  ab  invicem  naturalibus  instrumentis, 
mandibula  loco  suo  dimota,  et  oris  impedirei  of6- 
cium,  et  naiuralem  humani  decoris  compositionem 
deformare.  Doloris,  et  deformiiatis  accedebat  mo- 
lesiia,  qoam  perpendere  in  alio  commode  valebi- 
mns«  si  ad  nostri  corporis  iaiirmiiaiem  animo  re- 
curramus.  Talibus  circitmventas  iacommodis  cla- 
mavit  ad  Dominom,  etdivinse  pieiaiis  obnoxius  im-i 
ploravit  auxilium.  Ut  ergo  opera  Dei  manifesia- 
rentur  in  illo,  muliis  assisteniibus  ei  yidentibus,  ad 
tambam  Beati  accessit,  ei  capiie  superimposiio,  iam 
diu  precibos  insiiiit,  qooadusque  per  merita  servi 
Dei  sanitatem.  quam  desiderabai,  accepii.  Quid 
enim  ?  Necessarium  enim  est  ut,  qui  Domino  uni- 
Yerstt  creaturse  obediunt,  illis  creatura  omnis  certis 
legibus  rationis  per  omnipotentis  Dei  virtutem  obe- 
diat. 

*>.  Item  in  aiio  tempore  contigisse  in  veritate 
audivimus,  ut  quidam  a  paralysi  osqua  adeo  vexa- 
reiur,  ot  exinde  osum  bracbii  perdidissei  :  nutu 
divino  admonitus  est  ui  ad  sepulturam  Sancti  cor- 
poris  accederet,  et  prostratus  in  oratione,  Dei 
omnipotentis  misericordiam  per  beatissimi  viri  ibi- 
dem  requiescentis  merita  invocaret.  Toto  iiaque 
corpore  prostratus  orationibus  incubuit.  Quid  ergo? 
Christos  Filios  Dei,  qoi  saper  terram  gradiens  ma- 
nom  aridam  habentem  sanavit  ;  idem   nunc  sedens 


D 


omnino  pra^mortua  fuerunt,  adeo  ui  nec  pedibus 
soio  niti  valeret,  sed  instrumenio  cuidam  rotulis 
quatoor  coaptaio  pendolos  inhfierebat,  soiqoe  cor- 
poris  molem  manibos  propriis  pro  possibilitate  ar- 
tiiicis  voloiabat.  Idem  loculum  sanclissimi  corporis 
freqaeniios  visiiare  solebat :  ei  per  Dei  misericor- 
diam,  ad  celebranda  servi  sui  merita,  tantam  gra* 
tiam  esi  consecotus,  ot  membra  prcemortoa  vivi- 
fii.arenior,  ac  deinde  bacoiis  otroqoe  homero  sop- 
positis,  pedibos  terram  tangeret  ei  erecios  ince- 
deret. 

8.  Modemis  etiam  iemporibus  qnidam  contra- 
ctus,  quia  adhuc  in  carne  superest,  in  eodem  loco 
sanaios  est,  et  naioralem  osom  ambolandi  recepit 
Prceter  heec  molia  alia  sanctiiaiis  argomenia  ei 
experimenta  freqoenter  in  eodem  loco  sont: 
debiles  corati,  ceeci  illominati ;  dfiemones  ex  ob- 
sessis  corporibus  visibiliter  fugati  :  mulii  ex  diversis 
infirmitatibus  ibidem  frequentissime  liberati  sunt, 
Domiuo  testificanie,  quania  Sanctorom  gloria  in 
cflelis  sit,  quos  taotis  miraculorum  viriatibus  in 
terris  coruscare  concedii :  ne  apod  homines  loco 
huniili  teneantur,  qui  apod  Deom  meritis  excelsi 
esse  comprobantor. 

9.  Com  eieuim  miracolorom  aitestatioDibos, 
sanciitatem  Confessoris  sui  Dominus  declararet, 
Babenbergensis  Ecclesio».  Prfielati  crebrescentibus 
signis,  com  mandatis  et  lilteris  Chanradi  Regis  ac 
Principom  Romam  abiermit  magna   ct  quam  mira- 


133 


ACTA. 


134 


B 


bilia  Deos  per  Confessoreni  suum  operetar,  Domino  A 
Pdp«  Eugeaio,  et  Rumanae  curise  nuntiaverunL  At 
iJli  gaudeutes,  et  pro  taDt«e  famae  duicedine  Deum 
glorificantes,  de  canonizatioue  sancti  Regis  Henrici 
cceperunt  sollicite  ac  diligenter  ad  invicem  conferre, 
quatenus  in  Catalogo  conscriberelur  Sanctorum, 
qni  Tirtutibos  et  signis  probarelur  assumptus  esse 
in  regnum  c®Iorum.  Cui  canonizationi  quidam  Car- 
dinalis,  Joanues  nomine,  coepit  vehementer  ohsi- 
stere,  et  prqiecto  timore  Dei«  in  quibuscumque  po- 
toit,  noo  verecundatus  est  pra?dicto  Confessori  de- 
trahere.  Sed  divioa  ultio  detrabenlem  caelesti  ver- 
bere  repente  coercuit,  et  dum  famam  beati  viri 
laceraret,  potestas  Dei  lumine  oculorum  eum  pri- 
vavit.  At  ille  adeo  percussas  et  bumiliatus  c^citatis 
molestia.et  reatus  sui  conscientifi  coepit  torqaeri; 
et  quomodo  banc  plagam  in  Confessorem  Cliiisti 
peccando  meruisset,  publica  voce  confiteri,  [et  mi- 
rum  in  modam,  quem  prius  dentibus  detractionis 
lacerabat,bunc  (modo  laudibus  et  preeconiis  usque 
ad  sidera  extollebat.  Conversus  itaque  ad  poeniten- 
tiam,  celerem  consecutus  est  indulgentiam,  et  per 
intercessionem  Confessoris  Christi  denuo  est  illumi- 
natuSf  ob  cujus  uUionem  justo  judicio  Dei  fuerat 
excaecatus. 

10.  Simili  modo  cum  in  loco  Babeuborgensi,  ubi 
prsdictus  Confessor  tumulatus  fuerat,  do  canoniza- 
tione  ejus  celebris  fama  haberetur,  vir  quidam  reli- 
giosus  de  signis,  quee  per  eum  iiebant,  coepit  dubi- 
tare,  et  de  permutatione  exequiarum,  quae  in  anni-  C 
versario  ejas  celehriter  liebant,  intra  semetipsum 
dolere  :  qui  mox  oculorum  caligine  adeo  esl  pla- 
gatus,  ot  postea  per  Confessorera  Christi  sanatus, 
qaantum  sanctitas  jejas  apud  Deum  posset,  in  cura- 
tione  ipsios  experiretur.  Et  mirandum  est  valde, 
quod  de  sanctitate  tanti  viri  aliquis  dubitare  po- 
tuerit,  cum  conversationis  sanctitatem,  castitatis  in- 


tegritatem,  eleemosynarum  largitatem,  humilitatis 
custodiam,  et  omnia  opera  justitice  usque  in  iinem 
vitfie  suce  cum  devotione  samma  servaverit.  Sed, 
sicut  scriptum  est  :  Nemo  propheta  acceptus  est  in 
patriasua.  Vir  ergo  praedictos,  defectu  lumini  gra- 
vatus,  confugit  ad  patrocinia  Sauctorum,  deprecaus 
ut  per  eorum  suifragia  sanitas  sibi  restituatur  ocu- 
lorum.  Et  cum  ex  dolore  et  labore  assidua  venarum 
iucurvatioYie  fatigatus  fuisset,  lassatum  corpus  somno 
reparavit.  Cui  dormienti  S.  Wolifgangus,  eo  quod 
eum  familiarem  in  orationibus  suis  hahaerit,  appa- 
ruit,  et  ait  ei  :  Ora  Confessorem  Christi  Heinricum, 
ct  liberabit  te,  quia,  qaod  ejus  sanctitati  derogasti, 
idcirco  heec  plaga  cfficitatis  venit  super  te.  Post 
hanc  visionem  expergefactus  ex  conscientia  delicit 
dui  contremuit,  et  -  ad  tumbam  Christi  Confessoris 
concito  gradu  et  devota  mente  properavit.  Et  pro* 
cumbens  terree,  a  Confessore  Christi  lacrymis  et 
precibus,  suis  excessibus  veniam  postulavit.  Qui 
statim  exauditas,  et  pristinae  sanitati  restitutus, 
gratiarum  actiones  Deo  et  sancto  Heinrico  retulit; 
et  magnalia  Dei,  quse  circa  ipsum  Deus  fecerat,  re- 
ligiosis  viris,  qui  nobis  retulere,  ipse  uarravit. 
Caveant  igitur  babitatores  sseculi  domesticis  Dei  et 
civibus  Sanctorum  detrahere ;  quia  necesse  est  eos 
hic  et  in  ceternum  perire,  qui  Sanctorum  bonis  ope- 
ribus  solent  obloqui  et  invidere.  Quamvis  ergo  nunc 
tempora  roiraculurum  nonsint,  signa  enim  debentur 
nou  fidelibus,  sed  iuiidelibus  :  tamen  cum  aliqua 
nobis  prseter  solitum  cursum  ordinemque  naturse 
eveniunt,  omni  veneratione  amplectenda  sunt :  qua- 
tenus  et  ipse,  qui  in  Sanctis  suis  mirabilis  est,  bo- 
noretur,  et  tarditas  nostra  ad  meiiora  quseque 
tantis  virtutibus  accendatur ;  prsestante  Domino  no- 
slro  Jesu  Christo,  qui  cum  Patre  et  Spiritu  sancto 
vivit  et  regnat  Deus  per  omnia  ssecula  sseculuram. 
Amen. 


PARS   ALTERA. 


11.  Teropore  illo,  quo  venerabiiis  abbas  Mersebur- 

gensis  lEcclesise  Volcmarus  reliquias  beati  Heinrici 

Confessoris  Sixonicee  terra^.  invexit,  sexus  utriusque 

turba,   fama   divulgata,    obviam   veuit  :  ex  quibus  D 

qaosdam   recnperaudae   sospitatis    causa,    quosdam 

vero  ferens  studium,   quod   ah  antiquo  circa    ejus- 

dem   Regis  noroen   habuerant,    attraxit  :   eo  quod 

terne   suse   statam    frequcnti   paganorum    incursu 

quassatum.  illum  reformasse,  priorum   relatione  di- 

dicerant.    Sed  meritorum    ejus   proeconid  coeperunt 

in  ipso  itineris  proces&u  evidentibus   miraculoram 

indiciis  declarari  :  in  quo   diversis  inorborum  gene- 

ribns  oppressi,  saluti  pristinse  [quot]   fuerint  resti- 

tuti,  referre  per  singula,    to^.dium  scribenti  et  fasti- 

dtum   forsitan   generaret  legenti.  Tamen    hoc  non 

silendum,  quod  in   plerisque  curationum   locis,    in 

testimonium  divinitns  ostensse  virtutis,  cumuli  hanc 

grandes,  vulgi  studio,  congesti  excrevere :   ut    his 


visis  postcritas  illi  reverentiam  exhiberet,  cujus 
meritis  tot  genli  suee  beneficia  collata  videret.  Ve- 
rumtamen  his  interim  omissis,  ea  referenda  sunt, 
quse  in  memoria  hodieque  tenentur  a  multis. 

12.  Inter  segros,  quorum  mullitudo  salutem  pe- 
tens  comitabatur,  adoiescens  quidam  irrefragabili 
membrorum  coutractu  globatus,  a  parentibus  porta- 
batur[sella]  gestatoria.  Qui,  nil  in  via  consecutus,  ad 
ecclesio'.  iimen  usque  perducitur.  Procedit  obviam  re- 
liquiisdignocuUuchorus  monachorumac  clericorum, 
non  tam  ejus  loci  quani  ex  aliis  ecclesiis  conlluen- 
tium.  Deinde,  ut  moris  est,  ooncentu  vnlgi  et  cleri 
mixtim  concrepante,  regreditur.  Missarum  quoque 
solennitas  ritn  festiviore  dc  ipso  beato  Heinrico  in- 
choatur.  At  claudus  ille  inter  agmina  constipantium 
vix  ecclesise  illatus,  juxta  altare,  ubi  reliquise  ferant 
collocatse,  deponitur.  Videres  in  eo  illud  Isaise  com- 
pleri  Saliet  sicul  cervus  claudus,    et  clara  erit  lin- 


i35 


S.  HENRICI  IMPERATORIS 


m 


gua  mtitorum.  GoeperuDt  enim  nervonim  ejas  yincula 
soIti,  pedes,  cruraqae  extendi;  illeque  in  oculis  om- 
niam  prosiliens,  quanto  potuit  yocis  conamiae,  virtu- 
tem  in  se  factam  protestari.  Sicque  officiom  gressas. 
quod  usus  ab  ipso  nativitatis  ejus  exordio  ncgaverat, 
gratia  Ghristi  per  merita  beati  Heinrici  reparabnt. 
Vox  in  laude  Dei  uiriusque  sexus  attollitur  in  altum  : 
sanatus  ante  altare  communicaturus  sistitur;  sicque 
ad  propriacum  parentibus  regreditur. 

i3.  Dsmoniaci  tres,  unus  masculus  et  duffi  fe- 
minoe  in  eodem  loco  curati  sunt  :  qui  nomen  Hein- 
rici  blasphemando  ingeminantes  frequenter,  tan- 
dem  cnm  stridore  horriflco,  sedes,  qaas  tenuerant, 
reliquerunt.  Unus  eorum  pertinacior  ceteris,  diu 
sancii  nominis  invocationi  reniiens,  cum  ad  se 
reliquias  deferri  cognosceret ;  modo,  cnm  per  se 
Heinricus  venit,  non  subsistam,  inquit :  statimqne, 
cum  clamore  magno  hominem  possessum  deseruit. 
Hcec  ipsa  die  adventus  reliquiarum  infra  Missam 
gesta  sunt. 

i4.  Erat  in  tcrriiorio  Merseburgcnsi  mulier  diu 
cieca,  quee,  fdmiliaribus  gressus  suos  regeniibus,  in 
occarsum  reliquiis  oltra  possibilitatem,  spe  recu- 
perandi  visus,  properabat,  nihilque  salutis  in  via 
se  recepisse,  peccatorum  suornm  obstaculo  adscri- 
bens,  triduo  pervigil  et  indefessa  prece,  Ghristi  mi- 
sericordis  januam  pulsavit :  tandemque  lucis  optatffi 
sufTraginm  per  merita  beati  Heinrici  obtinuii.  Heec 
in  eadem,  qua  prius,  villa,  diu  vixit  :  tamque  cla- 
rens  omni  terrse  illi  ejusmodi  miraculum  fuit,  ut 
nulli  fere,  maxime  horum,  qui  tunc  temporis  fnare, 
incogniium  esse  possit. 

i5.  Item  inter  occursantes  a  remotioribus  terree 
illiuspartibus.mulierqueedamnonsolum  incessn  pri- 
vata,  sed  et  totius  corporis  miserabili  specie  dcformis 
et  distorta  aconviatibus  vehicule  [i.  vioi  sociis]  tra- 
hebatur.  Quse,  de  beati  Heinrici  patrocinio  confidens, 
propter  ubi  jam  vulgaia  viriutum  ejus  insignia, 
nomen  illius  assidua  invocatione,  cum  oculornm 
manunmque  extensione  memorabat.  Ideoque  quod 
totis  animi  votis  qusesivii,  in  itinere  adhuc  invenire 
meruit,  Laxatis  siquidem  fibris,  ac  gibbi  modo  re- 
flexo,  totoque  corpore  in  habilem  redintegrato  for- 
mam,  vocem  in  se  virtutis  ostenste  prceconam  fudit; 
versisque  in  siuporem  commeantibus,  vehiculum 
deserit,  et  lcetanies  de  Dei  magnalibus,  Iffilior  ipsa 
prfecedens  ad  ecclesiam  venit  :  ac  vota  [quie]  pro 
recipienda  sospitate  factura  vencrat,  jam  ea  potita, 
triduo  illic  morata  solvebat. 

i6.  In  civitate  Hallensi,  quee  duobus  a  Mersebur- 
gensi  loco  milliaribns  distai,  fuit  mairona  queedam 
non  ignobilis;  quee,  jngi  fere  dentium  dolore  vexa- 
batur,  adeo  ut  paulatim  robore  dentium  absumpto, 
spem  saiutis  assiduitas  negaret  doloris.  Gumque 
noctis  cujusdam  initio  vehementius  acerbitate  morbi 
stimularetnr,  cum  gravi  snspirio  hanc  prorupit  in 
vocem  :  0  beate  Heinrice,  qui  omnium  te  quceren. 
tium  necessitati  succurris,  me  peccatricem  plena 
fide  te  invocantem,  ne  despice ;  sed  fac,  ut  vel  unins 


A  nociis  per  tuum  patrociniam  perfruar  quiete.  Hic 
diciis,  prfie  tsedio,  caput  ad  modicum  recUaaoti 
somnus  obrepsit :  statimque  omnis,  quo  diu  labora- 
verat,  dolor  funditus  abscessit. 

i7.  In  Monasterio  beati  Petri,  quod  Mersebur- 
gensi  civitati  contiguum  est,  res  talis  accidit,  cujns 
fere  omnis  congregaiio  meminit ;  ipseque  frater,  de 
quo  sermo  est,  adhnc  superstes  inqoisiius,  cnm  ge- 
mitu  referre  consuevit.  Gum  festum  beati  Heinrici, 
pari  voto,  longe  lateque,  omnes  terroi  iilus  eccle- 
siffi,  ritu  festiviore  colendum  exciperent;  eadem, 
quanto  vicinior,  tanto  in  laude  illius  prompta,  pro 
suo  posse,  coepit  esse  ornatior.  Sed  quia  impossibile 
est  ut,  in  prosperis  qois,  quamvis  justus,  quamvis 

^  sanctus,  livorem  effugiat,  frater  qnidam.  invidice 
stimulis  acius,  ejus  sauctitati  non  timuit  derogare, 
et  modis  omnibus,  ejns  quantum  in  ipso  fuit,  reniti 
glorifie,  in  tantum,  ut  ea  die  cultiora  quceque  (quia 
tunc  cnstodis  officio  fungebatnr),  occultaret,  et  si- 
gnorum  grandium  consonantiam  priepediret.  Sed 
non  diu  frater  ille  impune  Dei,  et  beati  Heinrici 
tulit  offensam.  Nam  coepit  subitu  corpore  fere 
quinque  sensuum  ofticio  privari :  deinde  animi  ri- 
gore  laxato,  palam  omnibus  Dei  judicium  in  se  pro- 
testari,  sicque  necdum  ad  perfectum  Sduatus,  ali- 
qnantnlum  in  melius  reparari. 

i8.  Hoc,  quod  subjungam,  ipso,  de  qoo  dictarns 
sum,  Episcopo  referente,  Deo  teste,  cognovi.  Gum 
Polonia  jugum  imperii,   utpote  gens   rebellis  et  ef- 

C  fera,  et  magis  saltuum  et  palndnm  inviis  qnam 
virium  robore  confisa,  de  cervice  soa  niteretur 
excntere  :  ad  reprimendam  ejus  contnmaciam  glo- 
riosus  imperator  Fridericus  animum  iutendit.  Cum- 
que  indicta  generali  expeditione,  copiosns  a  dt- 
versis  regni  partibus  contractus  esset  exercitus, 
Principes  terree  illins,  et  omnis  popalus  timore  cor- 
repii,  qnippe  qui  regni  vires  contra  se  moveri;  se 
autem  impares  et  incxpertos  periiiiB  belli  videbant, 
ad  placandam  regis  iram  legaios  mittentes,  iterata 
subjectione  prioris  dissidii  errorem  corrigere  omni- 
modis  promittebant.  Ad  hoc  ergo  reverends  per- 
sonee,  mireque  prudentise  episcopum  Piocensis  ec- 
clesiee   Weruherum  elegcrunt,  eumque  cum    donis 

Q  regiam  magnificeniiam  decentibus,  ad  Imperatorem 
Aquisgrani  morantem,  et  ossa  Garoli  Magni  levata 
in  thecis  auro  gemmisqoe  confectis  recondentem 
direxerunt.  A  quo  diu  repulsus,  tandem  interventu 
Principnm  in  gratiam  admissus,  legatione  ad  votum 
peracta,  cum  reliquiis  S.  Henrici,  aliisque  donis  ab 
Imperatore  perceplis  rcdit  :  et  in  neniore  quod 
Xubrise  ac  Polonise  ti^rminis  interjacet,  mediante 
jam  die,  tentoria  figi  prsecepit.  Gumque  post  refe- 
ctionem  fessos  ex  itinere  artus  quieti  dedisset,  qui- 
dam  in  somno,  regia  veste  circumamictus,  et  dextra 
sceptrum  gerens  illi  adstitit,  hisque  verbis  eum 
allocutus  ait :  Quid  in  hac  vasta  solitudine  somno 
deprimeris?  Quie  tecum  uesciens  geris  ?  Et  dum  ille 
perterritus,  quisnam  esset  merrogaret:  Ego  snm, 
ait,  Heinricus,   Babenbergensis  ecclesice   fundator : 


ACTA. 


138 


temporalis  yite  cursti,  immortalitaiis  com-  A  adbortantor.  Ductus  itaque,  ubi  reliquiie  beati  Gon* 


Bi  a  Oomino  promerui.  In  eo  ergo,  quo  jaces, 
selesiam  noraini  meo,  prout  tempns  permittit, 
le,  sciens»  procul  dobio,  processu  temporis, 
n  in  eo  servitium  aogmentari.  Surgit  igitur 
ms  statimqne  per  famolantium  ei  manus 
n  roentibns  lignis,  in  modum  habilem  fecit 
IB ;  sed  de  lapidum  penoria,  qui  ibidem  au- 
m  videri  consueTerani,  dom  anxius  circniret 
MS,  casu  baculum,  quem  ferebat,  in  agge- 
tame  comolum  figens,  iapidum  copiam  in 
idinem  qoadratorum  reperit ;  sicque  altare 
aens,  Dei  et  beati  Heinrici,  sanctiqne  Sigis- 
Regis    nomini  dedicavit.    Ubi  uunc,  multis 


fessoris  servabantur,  humi  prosternitor :  et  paulo 
post  ptetatem  Teutonici,  Sclavus  ipse,  quam  negari 
sibi  qoerebatur,  experitor.  Goepernnt  enim  ab  oco- 
lis  ejus  albedines  in  modum  squamarum  avelli, 
optatumqoe  lucis  suffragiom  in  eo  redintegrari. 
Unde  gens  illa,  quae,  ut  dixi,  rustica  simplicitate 
et  fidei  pusilianimitate  se  sperni  arbitrabatnr,  hoc 
beneficio  fidncia  speque  resumpta,  ultro  omnes 
beatom  Heinricum  stodio  devotiori  venerabatur. 

2i.Hujusrei,  qoam  dicturus  sum,  tot  fere  testes 
habeniur,  quoi  fratres,  qui  iunc  temporis  fucre, 
apud  praefatam  B.  Petri  ecclesiam  invenioniur  ;  qoi 
eam   tanio   fidelius,  quanto  verius    agnovisse    con- 


ilaniibus,  major  ecclesia  construiiur,  ac  mo-  ^  tigii,   attesiantur.    In  quadam  eorum  villa,   civitaii 

*  •  •  ^\       J  *  t_  A  J  A    »11^  ^        »    _  ■     _  ••  •    J  _  •         i  *  •        r»  ••        « 


m  professionis  Ordo  inchoaiur  ;  quodque  ille 
Lerat,  jam  impleri  videtur.  Hac  igiiur  occa- 
nomen  beaii  Heinrici  apod  illas  nationes  in 
Uone  coepit  haberi. 

Qoodam  iempore  com  non  modica  muliitodo 
rum,  yariis  languoribos  oppres.sa,  in  ecclesia 
Mirgensi  non  solum  sanitaiem  corporis,  sed 
em  imporione  petens  confluxisset,  populus, 
itionis  causa  advenerat,  prout  faculias  per- 
«ty  nnicoiqoe  misericordiae  manom  porrige- 
bi  rosticos  quidam  e  proxima  villa,  copiditate 
ts,  'nervonim  contraciionem  simularit,  et  re- 
0  pede  io  medio  langueniiom  consedit.  Qnem, 
■ei  domesiicfle  cora  regredi  compulisset,  jam- 


proxima,  rusticus  qoidam,  gravi  tactus  infirmiiaie, 
officiom  pedis  onius  amiserai,  adeoqne  arentibus 
nerris  ac  came  praemorioa  emarcoerat,  ui  tam 
solertia  vel  stodio  in  eo  recuperari  sanitatem,  tam 
ipsi  quam  omnibus  eum  iutueniibus,  impossibile 
videreiur.  Unde,  quod  ub  homine  fieri  desperabai, 
ab  eo  cni  nihil  est  difficile  sed  solus  restaurai  uni- 
versa,  per  beati  Heinrici  patrocinium,  fide  firma, 
spe  solida,  queerens,  ejus  misericordise  januam 
fleiibus  assiduis,  jejuniis  crebris  pulsavit,  et  tandem 
in  formam  pristini  gressus  restitui  meruit. 

22.  In  pago  quodam,  milliari  ono  a  Merseborgensi 
casiro  distanie,  molier  surda  ei  rauia  ab  exordio 
naiivitatis  soae,  aprbpinqois  et  civibus,  misericordis 


laealo  innisus,  ficio  gressu  extra  limen  ecclesise  G  sino   fovebatur.   A  qoibos,  ad   ecclesiam   perdocta. 


aissei,  locom  quflerii  opporiuoum,  ot,  pede 
>,  expediiios,  quo  iendebat,  perveniret.  Sed 
L  beaio  Heinrico  dignam  ejus  meritis  pcenam 
!ote,  miseriam  quam  anie  simulaverat,  jam 
I  irrefragabili  pede  naii  coheerenie,  seniiebai. 
igerei  ?  Pudor  dolorque  confiictu  pari  in  ejus 
!  decertaboni.  Podor  propalare  rem  gestam 
lebat ;  dolor  confiteri  cogebat.  Vicit  tamen 
.  El  omnes,  hcec  andienies,  grandis  appreheudit 
.  Boc  itaque  indicio  cooctis  claruit  Dei  famo- 
lon  solom  voiis  pie  qoserentium  adesse,  ve- 
etiam  talia  preesumeniibus  disirictom  obesse  ; 
)  deinceps  perfidornm    preesomptio  ialis  ces- 

Est  ecclesia  parochialis  ecclesiae  B.  Petri  in 
Castro  coniigoa,  juxta  quam  residens  cecus 
in,  audivii  concenium  popolariom  in  repara- 
cajosdam  «egri  devoiissime  congratolantiom. 
mtem  hic  de  ierra  et  de  gente  Sclavorom  : 
is  simpliciias  vel  irrationabilitas,  pravitate  qua- 
iagenii,  naturalis  est  adeo,  ut  vix  vel  ienuem 
fideantor  habere  scintillam.  Qoffirit  ergo  cau- 
alis  concenios.  Goi,  cum  pro  sanatione  lan- 
tis  h«c  fieri  indicatum  esset,  ait :  Iste  Heinricus 
iniciis  cum  sii,  solis  Teuionicis  gratiffi  suse 
mX  ftubsidinm  :  mihi  vero  geniisque  me»  homi- 
1  nibil  unqnam  beneficii  coniulit.  In  risum 
qai  aderant,  excitantur.  Quidam  vero  sanioris 
i,  ateccleaiam  petat  pro  saloie  sua  rogaiorus, 

PATmoL.  CXL. 


nuiibus   ei  signis,  quibus   erga  eam    titi  possibile 
fuii,  ante  beati  Gonfessoris    reliquias  prona  sierni 
jubebatnr.  Sed  illa,  jumento  insipienti   similis,  pro 
se  nii  rogare  noverai  ;  vel  quod  essent  reliquiee,  ant 
quid  generetur,  penitus   nesciebat  :  cui  tamcn  fide- 
lium   pro   salute   ejus  in  commune    supplicaniium 
oraiio   fidesqoe  subveniebat  ;   ei  per  beaii  Heinrici 
suflragia,  ui  ipsa  postea   iesiabatnr,  in  utroque  cor- 
poris  officio  reformari  meruit  ex  iotegro. 
*    23.  Com  excubiee  sacrse  a  fidelibos  circa  thesao- 
rum  incomparabilem  sine  intermissione  tiereni :  ita 
nt,  aliis  recedeniibns,  aliis  venientibus,die  noctuque 
fores    ecclesise  non   claudereniur,    costos  ecclesiee, 
Q  inter   oves  lupos  sob   vellere   oviom  laienies  non 
facile   agnosci  considerans,  aoferri  furiim  reliquias 
raetuebat.  Ad  qood  prcecavendum,  ex  qoadris  lapi-  . 
dibus  facto  saiis  habiii  recondiiorio,  eas  in  illo  loca- 
vii.  Gui    etiam   ostiolum   ex  pino,  quod  causa  po- 
scenie     claudi  et  aperiri  posset,   imposuit.    Nocie 
ergo  quadam,   infra   cursum  raatoiinum  lumen  in- 
cauiius  eidem   apponens,  chorum,  quem  studiosius 
aliis  frequentabat,    ingreditur  :  sed    panlo  post  fu- 
mum  sentiens,  et  quid     acciderit,   animo   preesago 
concipiens,  ad  ior.um  festinus  reveriitur  :  invenitque 
ostiolum  a  flamma   tangi    et  fumum  dare,  sed  non 
leedi.  Cujus  hcec  meriiis,  nisi   ejus  cujus  illic  reli- 
qiiiee  servabanior,    possont  adscribi.    Poterant  qoi- 
dem,   absqoe  ligno  et   lapidis  repositione,  a  raptu 
alieno,  ipso  mediante,   servari  :  sed   pins   confessor 

5 


130 


S.  nRNRICI  IHPERATORIS 


140 


Dei,  laborem  et  sliidimn  devote  sibi  obsequeatium,  A. 
nohiit  incaMum  deperire,  oevel  io  pano  delrimeDto 
januv  Tiderenlur  contrislari,  ideoqne   io  ligao,  fuci 
usiii  aplo,  vim    Tirtalis  saai  iFjnem  a  Deo  ublinuit 
ohlirisci. 

3^.  Hulier  arreptitia  de  restibus  conaeia  manus 
coram  pradicto  reconditorio,  licetmiiltum  renilens, 
sistjtur.  Qiiie  da^mone  mugitum  io  aera  dante  seque 
ab  Heiiirico  torqiieri  vocirerante,  satis  ipsa  lorta 
liberatur.  Visum  est  illi,  ul  priesenlibus  referebat, 
quemdam  capite  canu,  barba  pruliza,  veste  amiclum 
Tegia,  ei.  eudem  luco  processi»e,  et  a  se  spiritum 
neqiiam  pugni!',  et  minis  extorsisse.  Vernm  si  cuncta 


sigillatim,  que  diebus  singulis  facta  sool,  miracula 
persequi  voluero.  tempus  me  prius  quam  materii 
deseret:  prtesertim  ciim  nuniero  possibilitatem  ei- 
cedenle,  custos  ipse  ecclesjafr,  qui  umnibus  fer«  in- 
tereral,  pauca  6«  multis  memonm  tradere  m  po- 
tiiisse  perhibebst.  Hoc  solum  hlc  omittendum  non 
est,  qnod  de  calice  aureo,  de  quo  supra  dictum  est, 
quem  ob  speciale  devutionis  siiie  indiciiim  idem 
{mperaturbeato  LBorentio  coiilici  jusserat,  febrici- 
tantes  Bqiiff,  vel  alterias  liqiinris  hauslu  curanlnr: 
prtestnntc  Domiao  nostro  J«;su  Chri-^to,  qui  cum  Deo 
Patre  el  Spiritu  saiicto  vivit  et  regnat  Deus  per  inli- 
nila  fiecuU  steciilonim.  Aropn. 


APPENDIX 

Eorum  gux  ad  superioreni  Vttam,  ab  Anonymo  scriptam,  ad  S.  ffetin'a'recentiorabe>ieficia,mantum, 
rnicem,  aliague  saera  cimelia  ;  ad  kodiemam  solemnilatem  ad  renovala  pietatis  Officia,  ad  templa  et 
sacel/a  erecta  potissimum  xpectanl. 


CAPLT  PRIMIIM.  B 

De  diplomatibus  ex  data  Vita  hue  rejectis. 

i.  Unc  rejecimus  diplumala  Vitie  S.  Ilenrici  non 
salis  apte  inaexa  variis  capitibus  de  qnibus  supra 
lucnti  sumus.  Primum  locum  hic  uccupaat,  que 
temporuro  ordiae  prKcedunl,  gemins  Banedicti 
PP.  Vlll  litlerte  ad  S.  Rearicum,  neodum  Romnco- 
ronatum,  et  ad  Eberhardum  Bdmburgensem  episco- 
pam  priuium  de  ejus  ecclrsiie  conlinnatione  datR, 
quBrum  priores  scriplEe  dicnntnr  in  meuse  Junio 
ludicl.  XI 1  datffi  vero  ■  jn  Kal.  Febroani,  pontiti- 
catus  aono  priroo.  »  Nun  est  salispervinm  reperire 
fint^m  ponlificatus  Sergii  IV,  aut  iuitium  Beaedicli 
VIII,  ul  recle  eipendit  Baronius  ad  annum  1012, 
quamvis  ipseeo  snno  jam  dicti  Sergii  obitum  coUo- 
cet,  alque  adeu  Benedicti  ia  Poatificiam  Sedein  in- 
grcMuro.  Eteaim  si  hoc  djpiomate  recte  siguata 
sunt  omnia,  noo  potuit  Petri  cathedraui  coascendere 
Bencdictus  ante  aanam  f013  Indict.  ii,  qui  islius 
anni  cliaracter  eKt  :  cum  vcro  et  scriptum  et  daturo 
sitdiploma  anuo  primo  ejus  pontilicatus,  necesse 
e«t  ipsum  !adhiic  lluxisse  ntt^ase  Jaauario,  seu  xii 
Kalend.  Febru.irii  anni  sequenlii  1014,  de  qua  re 
hujus  loci  aon  est  plura  investigare. 

i.  lode  fortasse  non  ioepte  quis  coHigat,  diploma 
istud,  prscedeati  anno  1013  scriptnm,  a  Papa  Be- 
nedicto  studiose  servatum  videri,  ut  id  Imperatori 
ipsi,  jam  coroaato  seu  coronando,  sub  principiuro 
anni  1014  olTerretur  in  ipsa  urbe  Roma,  quamqiiam 
solum  Regis  titnlum  pneferat.  Conjectiira  est,  quaro  D 
reJargui  factle  patiar.  Id  obiter  observo.  qnod  sub 
6nem  sumrous  Pontifei,  non  jam  ad  S.  Henricum, 
aedad  sulum  <'  dilectissimum  fratrem.  <•  adeoque  ad 
solum  episcopum  Cberhardum  sermonem  convertat  : 
sed  neqae  bRc  scrupulosins  hic  eiaminanda  susci- 
pirous.  Dipkma  allerum,  soli  Eberhardo  inscriptum, 
nollam  temporis  notam  sigaal  ;  at  recle  adverlit 
Gretsenu,  ei  iis  qute  asserit  Bsncdictas  m  priescDte 


Bambergte  fdcla  fuisse,  datum  es»  posteaquaiB 
Bambergnm  ipse  venerat,  nempe  anno  1019,  dum  b^ 
siiicam  S.  Stepbani  viii  Kal.  Haii  consecraveral,  nt 
estcap.  23,  apud  nos  nnm.  32  ;  fortasse  in  ipaa  nrbc 
Bambergen^i,  priusquam  in  Itatiam  remearet.  De 
tribiis  aliis  pusterioribiis  diplomatibus  Clementis  II, 
Leunis  IX  et  Henrici  111  Ciesaris,  nihil  est  quod  hie 
magnupere  explicem. 

3.  Uuum  superest,  diim  de  diplooistihus  agimus, 
hac  opportunitate  indicandum,  Tariam  non  nihil 
esse  furmam  quse  S.  Hiinrici  sigilla  eibibet.  Huc 
me  adduiit  diploraa  Heariciaoura,  in  maiimo  folio 
eipanso,  ad  autographi  normam  eiaratiim,  atque 
inter  schedas  noslras  repertum,  •  datam  vi  Nunas 
Aprilis,  anno  Dumiaicfe  I  icarnaliunis  hiii,  Indiot.  i, 
anno  secundo  Dumni  Heurici  Ri'gis  I.  Actum  Quidi- 
lingabiirc,  ■  quod  hic  integrum  et  quidem  in  «s 
iacisum  referrem,  si  id  opera  pretium  esset  :  uolt 
eaim  bcec  pridem  sunt,  et  totum  pridem  eihibuit 
laudatus  sopra  Sckatenus  in  Anaalibiis  suis  Pader- 
bornensibus  ad  dictum  annaro  1003,  pag.  367. 


141 


.\eqn«  d«  ■nonogramtnate  hic  milii    qimAtio  (tst,  A  caja»  pprmntatioae  eum  tcrritorio  BeneveataDO   vi- 


neqiiecharacterem  eianiinocnm  de  his  nlibi  alian- 
de  dictum  sit  :  in  sigillis  ea  occurrit  diversitas,  qnte 
curifliiorum  id  genns  cimelionim  ociilos  subire  me- 
rcaliir.  Eam  obMrvavi,  prBpdicli  apogrnphi  sigillum 
rnnferendtf  cum  altPro  HHniliprj(erifi,  pridem  fld  ros 
IranFOiisso,  quortim  eclvim  hic  xtihjiciam.  Sic  ex- 
primitnr  S.  Henricu»  in  dipl^imnteOuidlinghurgensi; 
ciiji»  sigilhim  reiulsiim  jani  hic  eihibilum  alque 
alleriapplicBtnm  pridcm  nnlavit  Pxpebrocbins,  tom. 
II  Jonii  pag. '9,  qmd  ex  noMm  producimiis. 

i.  Ab  hnc  forma  noo  p^rum  discrepat  sigillnm 
altm)i»  qiiod  anno  l<i99  uoMs  delineavit  supra  lan- 
daiTis  Juannes  Franciscus  XtveriNs  Eppenniier,  ar- 
rhivi  Bamhergensis  tnm  ^ubalitutiis  registralnr 
jnratus,  uli  manu  proprin  snbscripsit  el  test«lnm 
voluit  iviii  Maii  ejaadfm  anni,  hisce  verhis  :  >  Ego 
inrrascriplns  leslor  manii  propria,  quod  sigilhitn 
prvsentis  formtt  lecnndum  originiile  (manu  proprin 
Imperaloria  S.  Heinrici,  et  sigi^lo  islhoc  cereo  roho- 
,  ralum,  Calendis  Novemhris  FnmkonofHrli  anno  Dn- 
mimca^  Incamationis  mn,  vigore  cujns,  ut  formnlis 
lalina  sonant,  sure  pBlerns  hereditalis  lociur, 
Bibenbercdictum,  consentiente  ntqne  rogantedile- 
ctissimn  conjiige  sua  Chunigunda  regina,  in  sed>-m 
rtculmen  opiseopatus  suhlimando  proveiit)  fldclittT 
dehneaTerim.  ■>  (^st  autem  sigillum  S.  Henrici  forma 
noDaihil  a  priori  diversa,    in  hunc  modum  eniffin- 


."..  De  allerulrius  majori  aut  minnri  sinceritale  ei 
his  dDobDs  donlaial  eiemplaribus  nihil  tuto  deccrni 
posse  video  ;  sufficiat  mihi  ntrumque,  ne  hic  siibinde 
pereat,  eihihuisse,  ut  quihus  plura  ad  maniim  sunt, 
■ccnraliorem  disquisitionem  initituant.  Habe  inodo 
promissa  dii>lomatB,  eianonymi  opere  hnc  remissa, 
qus  sati»  eril  integro  reddidisse  ut  ab  Anon;mo 
edila  sunt;  cam  lola  dno  prima  ad  S.  Ilenrici  tcm- 
pors  apectenl,  abunde  jam  eiplicata,  prater  pensio- 
nem  anDnam  Rumano  PonlilIi:i  pendi   solitam,  de 


de  A&nales  Baronii  ad  annum    10S3,  oumero    I,  nt 
hRc  facile  pmteriri  bic  possiot. 
Confirmatio    privilegionim    eeeleiisB  Bambergentit    a 
Beuedielo     Vtll    tummo   PontiHce.     Legend»    ca- 
put  2i. 

6-9.  Benedictus  servus  servorum  Dei,  dilectissimo 
sihiin  Cbristo  semper  nomino,  et  serenissimo  Regi 
Heinrico  a  Deo  coronato,  suoque  spirilali  lilio, 
Eberhardo  qnoque  confratrietepiscopD  suo,  sancts! 
videlicet  Bahenbergensis  ecclesiFP  venerabili  episco- 
po  Rternam  in  Domioo  sBlutem,  et  Apostolicam  be- 
oedictionem.  Inler  omnia...  Retiqua  vide  apud  not 
in  fiennJicfo  711/,  Knir,  PiTnoL. 
Littcrx  Betiedieli  Papx  ad  Eberkardum  primwn 
eccletix  Bamliergensi»  epitcopum.  Lcgends  ca- 
piit  23. 

10-13.  Eberhardo  primo  quoque  Babeobergensls 
ecclesiie  episcopu  idem  Papa  Benedictus  scripsit  epi- 
stolam  de  conlirmaliooe  ejusdeni  episcopi, ,  in  hunc 
mudum.  «  Rcnedictns  Episeopus  servus  servonim 
Uei,  dili^ctissimo  in  Domuo  Jesu  Christn  lllio  Eher> 
hardo,  sanclri?  Bsbenbergensis  ecclesice  veoerabili 
ppiscopo  perpetnam  salutem.  Quandocnmque  noslrir 
aposlolicu;  corrnbiirationis  ple  expoicttur  snffra- 
giiim,  »  etc.  Vide  ubi  supra. 

hittcrx  quibui  Clemens  II  Papa  ecclesix  Bam- 
bergensit  privilegia  et  immunitates  confirmavit.  l.e- 
gendie  cap.  10, 

13-17.  Clemens  episcopns  serviis  serviirom  Dei, 
SBcralissitniT!  noslrff!  Babenbergensi  ecclcsiie  in  flliis 
et  filiabns  ejus,  clero  videlicel  ac  populo,  perpetiiam 
in  Domino  salutem.  Dispensatio  sa^culorum,,.  Viife 
Vatrolngiam  in  Chmente  II. 

leoiiis  IX  diplomata  de  priuitegiit  ecdcsix  Bambtr- 
gensit,  prxtertim  de  Pallio,  c(  quolti.s  eo  uli  posiit 
Epitcopus.  Legende;  cap.  17. 
lS-20.  Posthujus,  piEememorice,  Clemeolis  felicein 
excessum,  cum  DamasusPapa.  qni  etPoppo  Brixieri- 
Ms  prius  Episcopus,  sedi?°et  triginta  tantum  dies, 
Leo  IX,  qiii  et  Brnno,  asupra  dicto  Henrico  tcrtin 
Impcratore  eleclus,  el  cenlesimus  quinquagesimvs 
secundus  Papa  conslitulus,  in  signum  benignitatis 
quam  erga  Babenbergensem  locum  habuit,  Harlwico 
III  Episcupo  PaUium  direxit  ab  Aposlolica  Sede, 
scribeos  ei  epistolam  in  hRC  verba  :  <  Leo  Episcopos 
flerVHs  servorum  Dei  Harlwico  nabenbergensis  eccle- 
siFR  venerabili  episcopo,  perpetuam  in  Domioo 
le^n  Christo  salutera.  Si  pastores  ovium.  «  etc.  VWc 
apud  nos  Lcme  IX. 

Advenlum  Leoni*  IX  tn  Germaniam.  Conflrmantur 
ab  eodem  eceletix  Bambergensis  privilegia.  Legen- 
do:  cap.  18, 

21-36.  Idem  qnoque  Prasul  Aposlolicns,  invitanle 
Heinrico  Imperalore,  Teutoaicas  partes  adieas  Rali- 
sponam  venit,  sanctumque  Wolfgangom  ejusdem  urbis 
Episcopnm  de  tumulo  levavit,  inde  Rahenberc  eam 
ipso  Imperatore  populoqae  pronunliari  mandavit  et 
Bua  anctoritate  illa  conflrmnvit.  Ctiju?  nimirum  con- 


U3 


S.  HENRICI  IUPERATORIS 


firmationis   descriptio    in  hunc  modum    se  habet.  A  qiiidquid  ad  praesens   illud  pertinet  vel  ex 


c  Leo  Episcopus  servns  servoram  Dei  Hartwico  B:i- 
benbergensi  Episcopo,  sibique  canonice  in  sede 
episcopatus  successori  in  perpetnnm,  ffiternam  in 
Dominosalutem.  Cnm  exigente  cura  pastorali,  »  etc. 
Vide  ubi  stipra. 

Hmrici  Imperatoris  11,  Regis  lll  constiMio,  gua 
ecclesix  Bamhergensis  privikgia  confirmantur,  Le- 
gendse  cap.  i9. 

27.  NecminusipseRez  prsefatus  Heinricus  III,  Chun- 
radi  Imperaloris  iilius,  dudum,  Patre  vivente,  Rez 
constitutus  ordinationis  sum  anno  zii,  regni  autem 
primo,  ad  cunfirmandum  Bambergense  episcopium, 
privilegium  quod  subjunctnm  est  scribi  jussit,  su- 
perstite  adhuc  Eberhardo  primo  ejusdem  sedis  Epi-  »  insigniri 
scopo.  c  Heinricns,  Dei  favente  clementia,  Rez.  In 
examine  Dei  cuncta  conspicientis  flpquale  meritum 
credimus  fore  dantis  et  corroborantis.  Credimus  etiam 
ad  regalem  nostram  majestatem  pertinere  totius  regni 
curas,  prfficipueque  omnium  sanctarum  Dei  eccle- 
siarum  commoda  considerare,  et  omnia  eis  adver- 
santta  sub  omni  festinatione  abolere,  ne  vel  gravi 
incommoditate  vilescant,  vcl  qualibet,  pro  nostra 
eulpa,  orta  occasione,  a  pristino  cultu  et  religione 
recedant  :  qaatenus,  dum  hsec  pro  amore  pariterque 
timore  Dei  fideliter  peragimus,  iilorum  qui  hfiec  pio 
affectu  Deo  contulerunt,  meritis  et  gloriae  communi- 
cemus.  Proinde  omnibus  in  Christo  fidelibns,  scilicet 
tam  futuris  quain  prafsentibus,  notum  esse  volumus 


plificari    potest,    nulla    sit  infestatio  tyrai 
nulla  potestas  irruat  ibi  per  violentiam,    ni 
comes    aut  judez  iegem   facere  priesumat, 
Episcopum   ejusdem  loci,  omnisque  possesi 
famulantium  ibi  pro   immunitate  habeatur. 
Episcopatus   liber,  et  ab  omni  eztranea  et 
securus  potestate  :  quatenus,  ibidem  Deo  fam 
et  primi  constructoris  memoriam   digne   ce 
nosque  fautores  et  corroboratores  possint  et 
Deo  precibus  sui   commendare.    Et,  ut  haee 
auctoritatis  traditio  firma  et  inconvulsa    pen 
hoc  privilegium  inde    conscriptum  manu 
corroborantes,    sigilii   nostri  impressione   ji 


CAPUT  II. 

De  recentiori  per  S.  Henricum  Ecclesiat  1 

gensis  patrocinio. 

29.    Praemissis   antiquioribus   sancti    Imp 

miraculis  hanc  appendicem  subj*ingo«    qoam 

accurate  collegit   digessitque   laudatus  supr 

R.  P.  Nicolaiis  Pottu,    collegii  nostri   Bambf 

dignissimus  Rector,  in  sanctissimorum  Con 

ecclesise  Bambergensis  fundatorum,  gloriam, 

rum  insignissimornmPrfiesulum,  ipsorum  dii 

meritam  commendationem.  Virum   int<*rrogi 

nullamne  Bambergenses  miraculorum  postren 

ce  sseculis  per  Sanctos  patratorum   rationem  '. 

sent,  quorum   elencbus   hic  etiam    adnecti 


qualiter  ob  hanc  spem,  perinterventum  dilectissimse  C  Voce  muta,  iit  ita  loquar,  respondit,    praedictj 


matris  nostrse  Gisilfle  Imperatricis  Aiignsta*,  pro 
amore  etiam  dilecti  fidelisque  nostri  Eberhardi, 
primi  sanctfle  Babergensis  Ecclesiffi  episcopi,  eum- 
dem  locum  a  divo  Imperatore  Heinrico  secundo, 
pro  sua  suorumque  anima  in  episcopatum,  divina 
inspirante  clementia,  perfectae  tidei  charitatisque 
devotione,  in  honore  Principis  apostolorum  Petri  et 
S.  Georgii  martyris  sublimatum,  consensn  fidelium 
nostrorum  sancimus.  et,  omni  contradictione  remota, 
regalis  nostrse  majestatis  auctoritate  corroboramus ; 
omnes  etiam  res  mobiles  et  immobiies  ejusdem 
sanctce  Dei  ecclesifle,  quas  ipse  divns  Imperator  pro 
ardore  coelestis  patriae  ibidem  larga  manu  contulit, 
ea  ratiune  confirmamus,  ut,  fidelis  noster  Eberhar-  y 
dus  ejusdem  loci  primus  Episcopus,  ejnsqne  in 
perpetuum  snccessores  secura  eas  tranquilitate  pos- 
sideant,  et  liberam  potestatem  habeant,  et  res,  et 
proprietates  ejusdem  ecclesise  cnm  consensu  deleri  et 
populi  ordinare,  componere,  et  angmentare. 

28.  «  Nostra  quoque  anctoritate  sancimus  ut,  in 
abbatiis,  monasteriis,  comitatibus,  foris,  mercati- 
bns,  monetis,  naulis»  teloniis,  castellis,  villis,  vicis, 
areis,  servis,  ancillis,  tributariis,  decimis,  foresti- 
bus  silvis,  venationibus,  piscationibns,  molendinis, 
aquis,  aquarumve  decursibus,  campis.  pratis,  pisci- 
nis,  terrenis  cultis  et  incultis,  libris,  argento  et  anro, 
gemmis,  vasis,  ornamentis,  vel  aliquibus  nstensilibus 
in  cnltum  et  religionem  Dei  ibidem  coUatis,  ct  in 
omnibus  terminis  rebusqoe  cjosdem  ecclesi»^  aot 


pendicem   seu  tractatum   submittendo,  qnem 
arbritio  meo  plane  reliquerit,  intactum  ego  < 
grum  reddendum  censui,  ut  pote  ex  iis  monu 
{oncinnatum  quibus  nec  addendum  quidqua 
demendum   ezistimaverim  :  et  quamvis  Hen 
favores,  seorsim  a  cfieteris,  in  pauciora  contra 
tuissent,  tam  prfieclara  nihilominus  visa  sunt 
tum  ezempla,  a  binis  Bambergensis  ecclesifle  I 
pis,  S.  Henrico  potissimum  opitulante,  orbi 
lico  ezhibita,  ut  Iiic  locum  habere   mereaoti 
ipsa  narratione,  a  Pottuvio  recte  concinnatay 
gitur  totins  rei  oeconomia,   cui    hic   titnlas 
xtis  est. 

Favores  a     S.    Henrico    cceiitus  prsestiti 
Episcopis  Bambergensibus. 

30.  «  Postremis  hisce  sseculis,   quibus   hsere 

Germania  grassatse  suntatque  etiam  Franconia 

gna  ez  parte  infecerunt,   S.  Henricus  cum  vi 

sna  conjuge  specialem  ecclesiffi  Bambergensii 

olim  fundatse  curam  gerere  visus  est;  dum  a 

Episcopos  Bambergenses,  duos  prsesertim,    sib 

gulariter  devotos,   nimirum  Nythardum    episc 

ZLvi,   et  ioannem    Godefridum    epi^copum 

eztraordinariis  qnibusdam  favoribus  prosecotu 

atque  eadem  opera  Ecclesiam  Bambergensem 

diante  zelo  horum  duorum  Prsesulum,    ab   in; 

sima   hsereseos   et  fiagitiorum  servitute   vind 

Quoe  hic  narrantur  desumpta  sunt    potissimn 

Friderico  Fornero,  scriptore  Episcopis  illis  coa 


145 


AOTA. 


146 


B 


fkiniliari  :  ciyos  Tiri  aliqaalem  Dotitiam  prfebet  A 
iDscriptio  sepalchri  ejiis  Bambergee  io  templo  paro- 
chiali  S.  MartiDi,  quie  talis  est  :  «  RevereDdissimos 
c  in  Christo  Pater  ac  Domious  Fridericos  Foraerus 
<  sac  Theo]ogie  Doctor,  episcopus  HebroDeosis, 
«  suffragaDens  BambergeDsis,  ac  ibidem  io  spiritna- 
<«  libas  Vicarias  Geoeralis,  sacrs  tosareas  Majesia- 
ff  liy  ac  Sereoissimo  Bavarise  Doci  a  coDsiliis,  inte 
«  gritate  ▼itfle,  zelo  religioois,  legatiouibus  ubitis, 
c  consilii  prndeotia,  ac  viTo  verbi  Dei  eloquio  libris- 
M  qoe  editis  orbi  ootus,  pie  io  Domioo  ubiit  aoDo 
H  MDczxZfY  Decemb.  » 

31.  «  Huic  elogio  coDsooat  historia  maDuscripta 
coliegii  Soc.  Jeso  Bambergse  eodem  aoDo  mdczzz, 
ubi  inter  Ctttera  de  iilo  dicitnr  :  «  Vir  erat  booi 
«  comraaois  amaos,  et  a  virtute  litterisqoe  plnri- 
«  mum  commeodatus...  sub  iofula  vitam  dnzit 
«  religiosam.  »  Hic  igitur  Suffraganeus  edidit  opn- 
sculum  cui  titalum  fecit  :  Duo  specula  Prindpis 
ecdesiastiei,  e  duorum  landatissimorum  Prflesnlum 
ac  Priocipum,  JuaDois  Godefridi  anno  mdczxii, 
zxix  Decemb.,  et  Nythardi  anao  mdxcviii,  xzvi  De- 
cemb.  piissime  defuoctorum  rebos  prseclare  ge- 
stis  heroicisqoe  virtutibus  potissimom  conllata 
atqae  coocioData,  et  quatnor  coociooibus  fuDebri- 
bas  ad  eoromque  ^epulturas  et  ezseqnias,  io  ecrlesia 
cathedrali  BambergeDsi,  liagna  vernacnla  habitis, 
latine  scriptis,  pnblic»  luci  et  imitationi  data  et 
evulgata  a  Friderico  Feroero,  etc.  logolstadii,  typis 
Gregorii  Hcbolio,  aooo  Christi  mdcixiii.  Ez  hoc  C 
anctore  pleraqne,  qu«  hic  aJducuntur,  deprompta 
sunt.  Qum  ex  aliis  footibus  hausta  fuerunt.  suis 
locis  indicantur.  Ordimur  a  Nythardu,  qui  ffitate 
prior  est. 

3%.  «  Nythardas,  ez  nobili  FraDcoDise  prosapia  de 
ThoDgeo,  cum  io  ecclesia  cathedrali  Herbipuii  jam 
fiiisset  perfuoctus  ofticio  decaoi  et  modo  ageret 
«JDsdem  ecclesifle  Prvpositum,  diviDo  coosilio,  iDter- 
cedeotibos  utiqiie  SS.  Hearico  et  Cunegunde,  qiii- 
bus  erat  specialiter  addictus,  ampiissimse  prseposi- 
tnre  suae  residtfotia  io  postremis  habita  et  vaiedi- 
cta,  translato  domicilio,  Bambergam  commigravit 
ibiqae  primam  juDioris  iostar  caooDici  resideutiam 
anspicatos,  uoo  propemodnm  eodemque  anno,  de- 
curso  resideotiae,  qnod  Yocant,  tirocioio,  capitulo 
aDOumeFatos,  cathedralis  ecclesis  decaoas  electus, 
zita  foocto  Eroesto  Presule,  uuaoimi  coocapitula- 
rium  domioorum  cooseoso,  |sioe  scrutioio,  per  Spi- 
ritas  S.  iospiratioDem»  omoi  populo  a  summo  usque 
ad  mioimom  jobilante,  episcopus  electns  fuit  ziv 
Novemb.  aooDo  Moxa. 

33.  «  Et,  quod  mirum  visu  atqne  auditu,  ad  hoc 
sommom  aoimarum  regimeo  ut  se  rite  dispooeret, 
quamprimam  Bambergam  accessit,  mutato  veteri 
caoonicorum  mious  deceote  babitu,  et  omoi  pri- 
stioa  eonyersatiooe  peDitns  abdicata,  sic  a  se  ipso 
distare  ccepit,  ot,  oniDium  ceosura  et  judicio,  io 
aliom  homioem,  qui  secuodum  Deum  creatus,  traos- 
iatns  es86,  ideoque  ccelestium    doDorum,   quae  de- 


seceoduot  a  Patre  lumiDom,  capacissimos  effectus 
esse  crederetur.  Rara  heec  mutalio  io  vestibus,  io 
morihus,  io  famulitiis,  in  domestico  spleodore,  in 
quotidiaoa  cuDversatiooe,  io  omoi  Degotiorum  tra- 
ctatioue,  umDibns  qui  eum  pridem  ooveraot  pro- 
digiu  simiiis  habebatur.  Exiode  innotuit  efii^acia 
patrocioii  SS.  Ueorici  et  Cuoegundis,  quorum  cnl- 
tui  et  imitatioui  totum  se  dabat.  Vitas  ipsorum  ooo 
solum  assidue  lectitabat,  sed  etiam  ambas  ex  anli- 
qno  codice  ms.  ipsemet,  apographi  fuoctus  oflicio, 
maon  sua  descripsit. 

34.  «  Horom  patronorum  exemplis  incitatns,  et 
divinu  fretns  auxiliu,  opus  prursns  ardunm,  et  io 
istis  rernm  temporumque  circnmstaoliis,  ut  sum* 
mi  etiam  viri  jndicabaot,  factu  impossibile  aggressos 
fuit,  scilicet  reformationem  ecclesise  Bambergeusis, 
qnam  haeresis  ferme  totam  occupaverat  et  foede 
cootamioaverat.  Nam  io  primis  io  ipsa  orbe  Bam- 
bergeosi  toius  seoatus  civicus,  exceptis  duobus, 
Lutheranam  sectam  oon  sulum  pertiuacissime  tue- 
batur,  sed  et  prsecipuis  ditiorom  opttmatum  totius 
commuoitatiscivium,  oumero  circiter  qninquaginta. 
conjnraveraot,  velle  se  potins  cum  bonis  omuibns, 
domicilium  alio  transferre,  quani  manns  dare.  lo 
aliis  pleri-que  dioeceseos  civitatibos  et  oppidis  ne 
unicus  quidem  Catholicus  civis  reperiebatur.  Nihilo- 
minus  ut  Imperialem  hanc  ecclesiam,  sanctorum 
Heorici  et  Cuoegundis  nobilem  tiliam,  e  luporum 
faucibus  eriperet,  pastor  hic  non  mians  prudens 
quam  fortis  nibil  ioteDtatum  reliquit. 

33.  «  Re  prius  commnnicata  cum  Mattbia  Ruma- 
norum  Imperatore,  cum  Wilhelmu  Doce  Bavarise,  et 
cum  noDDullis  aliis  orthoduxis  Principibus,  ac  suo 
cathedrali  capitulo,  primo  omnium  ministros  Prsedi- 
cantes,  qui  nescio  quorum  cunnivcutia,  cumplnres 
Bambergensis  ditionis  parochias  occupaverant,  eje- 
cit.  Deinde  polestatem  exercuit  contra  ludimodera- 
tores,  qui  nti  in  plerisque  civilatibus  et  oppidis  hee- 
resi  erant  infecti,  ita  et  haereses  pueris  instillabant, 
qua  Lutheri  catechismum  illis  inculcaudo,  qna 
cantiunculis  ab  ecciesia  Catholica  rejectis  eos 
depravando,  et  aliis  millemodts  perversa  dogmata 
inserendo.  Hos  igitur  tanquam  exitiales  floridfle 
joventntis  corniptores  amovit,  iisque  Catholicos  snb* 
rogavit.  Ulterios  deinde  progres^us,  prffifecios  om- 
oes,  qneestores  omues,  judices  locorum  omnes, 
sculietos  omnes,  consules  et  civicos  senatores  om- 
nes,  qni  Catholicse  religioni  manos  dare  et  eam 
proiiteri  abDuerent,  locu  movit,  et  alius  eorum  vice 
substituit. 

36.  0  Hoc  velnti  prfielndio  totius  dramatis  preemis- 
so,  conversionem  ipsam  subditorum  provide  auspi- 
catus  fuit,  et,  inter  innumeras  libertinorumquerelas, 
contradictiones,  turbas,  seditiunes,  acatholicorum 
priocipum  commioatiooes  et  persecutioues,  per 
plures  aoDos  fortiter  prosecutus  fuit.  Et  cum  ad 
grande  hoc  molimen  magni  sumptus  reqnirereo- 
tnr,  ne  oervos  rei  beoe  gereodae  deesset,  impeosas 
circa  suam   persoDam,     raro  exemplo,  obicumqoe 


If7 


S.  UENRICI  IMI>ERATOIUS 


148 


B 


poterat,  ^onstrinxit.  Aalicoioim  famulorum  nume-  A 
rum  ai  tautaoi  rcdegit  paucitaiem,  ot  vix  Imperii 
Principis  dignitatem  tueri  videretiir.  Fastom  oin- 
nem  et  pompam  respuebat,  et  victitabat  tanta  fru- 
galiiate,  privatim  pra^xipue  cum  pranderet  aut  coe- 
naret,  ui,  tribns  ad  summum  ferculis  vulgaribus 
conteotus,  religiosum  potius  in  claustro,  quam 
Episcopum  et  Principem    in  palatio    reprsesentaret. 

37.  (i  Econtra  obi  divinus  cuitus,  aut  animarum 
reductio  agebatur,  [nullis  purcebat  impensis.  Sic  ad 
excitaudum  et  promovendura  |in  juventute  ardorem 
addiscendse  doctriufie  Christiana^,  in  sola  munu- 
scula  catechctica,  scilicet  catechisnium  Canisii,  et 
ejusdem  libellos  de  prseparatiuue  nd  confessiouem  et 
communiouem,  precatiouum  formulas,  rosaria,  imu- 
gines  et  alia  ejusmodi  coemenda  ingentem  pecuni» 
vim  ex  proprio  peculio  profudit.  Sum  oculatos  tesiis, 
imo  et  cooperaior  exstiti,  quaudo  ima  vice  iria  llore- 
uorum  millia  in  hunc  tinem  Augusiam  destinavit,  ut 
aJiud  nihil  quam  sacra  ejusmodi  amuleta,  et  excita- 
toria  puerorum  apophoreta  comparareutur.  Quu) 
cum  appulisseut,  omuia  iuira  unius  hebdomadse  spa- 
iium,  per  omnes  hujus  ecclesioe  parochias,  adnioni- 
toriis  adjuuctis  liiieris,  hberalissime  dispersit. 

38.  «  Non  deerant  e  pecunise  foineraioribus,  qui 
oggannirent,  immodicas  nimium  expensas  in  refor- 
maiionem  dio3ceseos  erogari,  quando,  cum  tempore 
magis  opportuno,  omnia  minore  sumpiu  periicienda 
venirent;  quibus  ille  dedit  responsum  Principe  ec- 
clesiaiico  dignum  :  «.  Ecclesite  meee  bona  iempora-  C 
«  lia,  inquiebat,  utilius  numquam   dispensabuntur, 

«  quam  si  ad  ampliundam  Dei  gloriam,  et  anima- 
«  rum  salutem  promovendam  aique  propagandam 
«  insumaniur.  Quem  enim  alium  in  iinem  S.  Hein- 
4  ricus  ecclesiam  suam  tantopere  locupletavit?  • 
Pastorali  hac  vigilaniia  et  liberaliiate,  necnon  la- 
borum  et  coutradictionum  invicta  iolerantia,  lauda- 
tissimus  hic  Prsesul  taniiim  effecii,  ut  intra  sepien- 
nium,  hseretica  lues  ex  toia  ferme  dicecesi  fuerit 
profligata,  et  orihodoxa  iides  in  eam  reducta;  et  sic 
mnlta  millia  hominum  non  solum  iunc  viven- 
tium,  sed  eiiam  posterorum,  ab  inieritu  vindicaia 
sint. 

39.  «  Qui  PraesuUs  zelus  quam  acceptus  fuerit 
S.  Hcinrico,  et  apud  Deum  meriii,  colligi  ex 
eo  potest  quod  ccelestis  Paterfamilias  iidem  hunc 
in  vinea  Dotnini  operarium,  sub  vilse  vesperam,  per 
ipsummet  S.  Imperatorem,  ejusque  sancLissimam 
conjugem,  ad  mercedem  aelernam  tam  egr^gii  iabo- 
ris  recipiendam,  favore  extraordinario  voc^re  di- 
gnatus  fuerit.  Rem  istam  memorabilem  Fornerus 
pag.  110,  verbis  sequeniibus  referi :  Rem  pror«us 
stupendam,  inquit,  virissimam  tamen  vobis  referam ; 
unde  liqoebit  quis  ci  imminentem  ex  hac  vita 
transitum  vaticinando  signiticarit.  Anno  UDXCvnr, 
qui  ei  fatalis  fuit,  com,  in  festivitate  S.  Heinrici 
Imperatoris,  mane  pontiiicali  ritn  sacris  operatus 
esset,  a  prandio  vitam  ejusdem  Sancti,  sedens  in 
oratorio  suo,  iectitabat,  fenestras  e   regione  cathe- 


D 


dralem  euclesiam  speciantes,  auree  captandae  causa, 
apertas  habens .  Coutigit  inter  legendum  ot  adver- 
sum  campauile,  ubi  grandiores  S.  Heinrid  et  S.  Cu- 
negundis  campanae  pendent,  perspiceret,  ibiqoe, 
superioribus  e  fiMiestris,  S.  Heinrici  et  S.  Coue- 
gundis  imperiali  ii<ili!iu  atque  corona,  uti  pingun- 
tur,  simulacra  immeuaa  luce  coruscantia,  el  san- 
cium  quidem  Heioricnm  manu  sibi  annuentem  cer- 
neret. 

40.  »  Visio  isia  horrorem  primo  incussit  maxi- 
mum;  quem  iamen,  ubi  se  paululum  coilegisset  et 
sanciis  illis  Patronis  obnixius  commendasset,  soper- 
veniens  interius  mentis  aifusa  consolatio  siue  mora 
expoiit  et  abslersit.  LJt  autem  rei  veriiaiem  penitas 
indagaret  ac  certius  cognosceret,  ona  cum  sedituo 
cubicularium  nnum,  post  alterum  eo  submisit,  ut 
quisnam  in  turri  esset  et  ipsi  cognoscerent.  At  illi 
quidem  neminem  penitus  ibise  vidisse  renuntiarnnt, 
cum  omnia  perlustrasseut;  visio  tamen  illa  per- 
mausit,  illis  prarseniibus,  lametsi  nihil  uspiam  prae- 
ter  horrorem  quemdam  insoiitum  perseniiscerent, 
nec  quid  sibi  episcopus  veliet,  intelligerent.  Et  cum 
se  teriio  ostendisset  eadem  appariiio,  iandem  omni- 
no  disparuit.  t<ontigit  vesperi  ut  cum  ipso,  de  more, 
per  hortum  ambulando,  maiutinas  com  laudibus 
preces  aule  coenam  persolverem;  quibus  ad  iinem 
decursis,  verbis  hisce  me  allocutus  est  :  Quaesiio  est 
ad  te,  docior  Fornere  :  si  Sancti  cuipiam  appareant, 
et  manibus  quasi  annuendo  ad  se  vocent,  quid  signi- 
iicare  existimas?  Optimum  omen,  inquiebam,  esse 
duco  :  signum  est  Sanctos  eum,  quem  vocant,  in 
suum  consoriium  brevi  adoptaturos.  Et  id  colligere 
est  ex  variis  apparitionibus  Sanctorum,  quas  refert 
S.  Gregorius  Magnus  in  libris  Dialogorum.  Sic  Ursi- 
no  presbytero  apparuerunt  SS.  Apostoii  Petrus  et 
Paulus,  et  eum  ad  ccelesiia  evocarunt 

41.  <  Sic  Probo  episcopo  Reatioo  S.  Jnvenalis, 
S.  Eleuiherius  Martyres  obiius  diem  prsenantiarunt. 
Sic  Arnulpho  Suessionensi  episcopo  S.  Michael  Ar- 
changelus  obitns  diem  prsedixit.  Sic  Aredium,  refe- 
renie  S.  Gregorio  Turonensi,  S.  Martinus  et  alii 
apparentes  ad  gaudia  Beatorum  invitaruut.  Hs  tunc 
temporis  historiae  mihi  occurrebant.  Ad  que  ille : 
Recie  judicasii.  Dicam  tibi  quid  ante  aliquot  horas, 
hodierno  etiamnum  die,  mihi  coniigerit :  Et  rem 
omnem,  uti  jam  r^ensoimus,  per  ordinem  expone- 
bat.  Et  interpretatione  visionis  de  instanii  morte  sua 
luculenter  explicata,  tandem  ipsemet  subjuogebat: 
Audio  similem  visionem  oblatam  antecessori  quon- 
dam  meo,  Wigando  Redwiiio  (fuit  is  Episeopus 
Bambergensis  quadragesimus,  eo  tempore  qiio 
bsereses  toiam  Germaniam  populabantar;  qui  Luthe- 
ro  et  ejusasseclis,  si  quis  alius,  strenuissime  resiitit, 
et  ejus  par&doxa  ah  eccIe.siiB  hujus  ovili,  qoibuscum- 
quepoterat,  remediis  profligavit).  Is  porro  eodem 
anno  e  vivis  esse  desiit.  Videbis,  inquipbat,  idem  et 
mihi  eyenturum.  Nam  in  hujus  anni  iidem  non  ero 
supervicturas.  Dixit,  et  verbo  respondit  eventus 
paulo  ante  tinem  ejusdem  anni  hdxcxiii. 


ii^ 


ACTA. 


m 


42.  c  loterea  temporis  summa  et  unica  ejus  cura  A 
fuit  se  saoctorom  Patronorum  coosortio,  ad  quod 
ab  ipsismet  gratiosissime  iovitatos  fuerat,  dignom 
reddere.  Restabaot  tonc  temporis  aliquot  adtiuc 
oppida,  ut  Hochstadiense,  Hertzogenaoracense, 
Obserscheioteldense,  Burckuostadieose  cum  oooooliis 
pagis,  io  quibus  reformatio  quidem,  et  erraotium  ad 
Ecclesiae  uoitatem  reductio  jam  iochoata,  oecdum 
tamen  ad  optatum  fioem  perducta  erat.  Arbitralus 
igitur  se  sauctis  Fuodatoribus  acceptissimum  veoto- 
rum,  si  ecclesiam  ab  ipsis  fuodatam,  sioe  macula 
baeresis  priesentare  illorum  coospectoi  posset,  tota 
\irum  conteotione  in  id  periiciendum  incubuit :  et 
quod  in  Totis  habebat,  est  assecutus,  Domino  fide- 
lissimi  sai  senri  conatibos  favente,  et  evidentibus  » 
gratiae  divince  subsidiis  cuoperante. 

43.  «  Prsterea,  cuni  sibi  a  S.  Heinrico  e  torri 
mano  aoDQeote,  denuntiari  crederet  illud  Hegum  4, 
cap.  20  :  «  Prscipue  domoi  tu«  ;  morieriseoim  to  et 
Doo  vives,  »  ccepit  omoia  rite  ordioare,  tam  qooad 
temporaiia  qoam  quoad  statum  aoimas  suse.  Peccata 
soa  eieemosyois  redimere  cupiens,  in  omnia  templa 
et  mooasteria  paupenim  religiosorum,  in  hospitalia 
et  Qosocomia  largissimas  eleemosynas  destinavit: 
aliis  qooque  Christi  pauperibus  pecunias  sioe 
nomero  dispertiri  cnravi.  Et  postquam  Herbipoli 
(qoo  propter  oegotia  taoquam  Prsppositus  illius 
ecciesise  coocesserat)  in  morbum  incidisset,  tam 
milii,  qoam  aliis  toto  morbi  tempore  ipsi  ad>taoti- 
bus,  liberam  de  omoibus  bonis  suis,  in  horreis,  in  C 
penuariis,  in  cere  praesenti,  qoascumque  vollemns, 
eleemosynas  ad  libitum  nostrum  pro  anima  sua, 
paaperibos  et  locis  piis  dispertiendi  facultatem 
coocessit,  hec  saepe  iterans  verba  :  Quidquid  pro 
tnima  mea  eleemosynarum  erogaveritis,  ego  ratum 
habebo. 

44.  «  Idque  praesentibus  etiam  ecclesise  imperialis 
Bambergensis  duobos  Prselatis,  qui  Herbipolim  ideo 
descenderant,  ut  eom  io  morbo  suo  iovisereot  et 
coosolarentur,  plories  iteravit,  addeos  non  semel : 
Peccata  mea  gravissima  soot,  et  oomero  propemo- 
dnm  infinita  :  muitis  proinde  et  magnis  eleemosynis 
diloenda.  Ultimam  suam  voluntatem  exposuit,  ut 
seqoitiir :  Omnia  mea  bona,  inquit,  de  quibus  ut  q 
pecolio  proprio,  majori  ex  parte  liereditario,  dispo- 
nere  possam,  in  tres  partes  dividi  volo.  Prima  detur 
Ecclesic  ;  altera  pauperom  usibos  impendatur  ; 
tertia  cognatis  meis  cedat,  quos  inter  prscipuos 
esse  volo  eos  qui  in  studiis  adhuc  versantur  ;  et 
fratris  filios  minforennes,  ut  in   Catholica  religione 

^  fileant  edocari.  Nollem  autem,  de  bonis  Ecclesiee, 
mihi  sangaine  jnnctis  quidquam  elargiri,  nisi  ex 
patrimonio  meo  snppeteret,  ut  eis  b«^nefacere  pos- 
sem  :  scio  enim  ecclesiastica  bona  illis  non  deberi. 
Addidit  in  line,  sepeliri  se  velle  in  ecclesia  cathe- 
drtli  Bambergensi,  sine  pompa,  et  quam  minimo 
fieri  posset  sumptu. 

45.  «  Ceterum  quam  exacte  se  ad  beatam  mortem 
prsparaverit,  et  quam  pie  illam  oppetierit,  Fornerus 


pluribos  paginis  exsequitnr.  Demum  concludit :  Can- 
dide  fateor,  et  quod  res  est,  edico.  Plurimis,  qui  pie 
admodum  ex  hac  vita  emigrare  credebantor,  adfui 
io  extremis  :  sed  oemiuem  adboc  vidi  io  hodieroam 
diem,  imo  et  vix  audivi  similem  hominis  jam  mori* 
turi  pietatem,  qua  ille  diem  suum  clausit  extremum. 
Tantum  momenti  et  efticacifle  ad  bene  moriendum 
habuit  patrociniom  SS.  Heinrici  et  Cunegundis,  et 
eorumdem  gratiosa  apparitio,  devotom  sibi  clientem 
ad  beatam  a!!ternitatcm  invitantiom.  Yidetor  etiam 
hoc  loco  commemoranda  alia  visio  Prsesoli  huic  ali- 
quot  aotc  mortem  horis  oblata,  qua  certior  factus 
fuit  de  futuro  quondam  successore  sno,  qui  ea  qoee 
ipse  pro  booo  ecclesise  Bambergeosis  recte  coeperat, 
streoue  erat  prosecuturus.  Hefert  vaticinium  illud 
suepius  laudalns  Fridericus  Forneros  in  citato  tra- 
ctatu,  Duo  specula  Principis  ecclesiastici,  et  in 
concione  secunda  funebri  de  Joanne  Godefridoab 
Aschausen,  pag.  60,  ubi  sic  scribit: 

46.  <c  Cum  Hlustrissimus  et  Reverendissimus  Bam- 
bergensis  episcopus  Nythardus,  laudatissimffi  me- 
morise,  anno  mdxcviii  in  ipsa  S.  Stephani  festivita- 
te,  qua  in  vivis  esse  desiit,  mane  sacriiicio  inter- 
fuisset,  ego,  qui  ei  semper  aderam,  nostrum 
Joannem  Godefridum,  qui  nudiustertius  ex  Galliis 
domum  redierat,  ad  enm  in  lecto  decombentem, 
multis  preesentibus,  introduxi  :qoem  cum  ingredien- 
tem  conspexisset,  ad  me  conversus  :  Qualemnam, 
inquiens,  episcopum  niihi  addocis  ?  Ego  illi :  Ilio- 
strissime  Dumine,  est  juvenis  Canonicus  Joannes 
Godefridus  ab  Aschausen,  paucos  ante  dies  ex  Gal- 
lia  domum  redux.  Ejus  itaque  manu  apprehensa : 
Iste,  inquit,  post  paucos  annos  coudecorabit  sedem 
episcopalem  S.  Ottonis  Et  post  heec  verba  conticuit 
meditabundus  aliqoaotisper  :  ac  demum  de  redita 
ei  est  coogratulatos.  Hecordabatur  ejusmodi  verbo- 
rum  non  raro  Illustrissimus  noster  Joannes  Gode- 
fridus,  piae  memorise  ;  vetabat  tamen  aliis  evul- 
gari. 

47.  •  Hocusque  verba  Foroeri  pag.  60,  qui  supra 
pag.  il  retulerat,  piissimam  ejus  matrem  Brigittam 
de  Zobel,  dum  tiliolus  ejus  adbuc  io  cuois  vagiret, 
uocte  quadam,  cum  pridie  sacram  Eucharistiam 
sumpsisset,  et  lilium  suum  Christo  et  Matri  ejus 
devotius  commeodasset,  mitra  et  habitu  pontificali 
ornatum,  ac  miro  fulgore  coruscum  ante  se  stantem 
couspexisse.  Erat  laudatus  juvenis,  qui  tuncagebat 
aunum  aetatis  vigesimum  quartum,  S.  Heiurico  spe- 
cialiter  devotus  ;  et  eidem  Sancto,  ut  merito  credi- 
tur,  apprime  cbarus,  non  solum  ob  devotionis  tene- 
ritudinem,  sed  vel  maxime  ob  similitudinem  casti- 
moniffi,  quee  juveuis  supra  communem  modum  eiful- 
gebat,  et  non  ita  pridem  Herbipoli,  ubi  studiis 
vacabat,  ejusce  virtutis  specimen  dederat  immortali 
memoria  dignum.  Fornerus  in  concione  prima  fu- 
nebri  pag.  26,  illud  ita  refert : 

48.  <  Hem  adrairandam,  verissimam  tanien,  vobis 
memorabo.  Joannes  Godefridus  ab  Aschauseu  in- 
adolesceutia  sua,  ut  nemo  nou  uovit,  formosissimus 


151 


S.  HENUIGI  IMPERATORIS 


15i 


erat  et  venustissimus  ;  pereleganti  quoque  corporis  A 
constitutione  :  qua  occasione  humani  generis  hostis 
hflereditarias  arrepta,  ejus  TirgiaesB  paritati  hoc 
stratagemate  insidias  struxit,  et  pedicas  objecit.  Pe- 
mins  quedam  «z  gynseceo  magni  nominis  et  illu- 
stris  conditionis,  instigante  cacodsmone,  insigni 
ejns  forma  et  pulchritadine  captse,  honoris  specie 
ad  conviTium  invitarunt  :  ubi,  cum  eum  qui  curam 
ez  officio  gerere  debebat,  nil  mali  snspicantem  ex 
industria  inebriassent,  cubitumque  ductari  jussis- 
sent,  ea  nocte  adoiescentem  qaoque  apud  se  reti* 
nere  Toluerunt,  quia,  ne  ipse  mali  quidpiam  subesse 
ratus,  cum  dormitum  jam  concessisset,  iibidinosa 
illa  diaboli  organaclam  taciteqae  iectum  ejus  acces- 
serunt,  et  verbis  pariter  lasciTit,  et  quibuscumque  ^ 
poterant  titillationibus  ad  res  nefarias  eum  sollici- 
tare  cceperunt.  Quid  pudicissimus  adolescens  ?  Hor- 
rendum  Tociferans,  e  lecto,  ut  erat,  lineis  caligit  et 
indusio  vestitus  prosiliit,  e  mantbus  illarum  erapit, 
ostium  domus  festinanter  petiit,  et,  relictis  omnibus 
post  se  vestimentis,  ad  domum  cujusdam  amici  ve- 
nit,  ibiqae  quod  reliqunm  erat  noctis,  Deo  gratias 
agens  pro  obtenta  castitatis  paima,  quiete  per- 
git..... 

49.  a  Clericus  tandem  initiatus,  majore  solertia 
corporis  et  mentis  castimonifie  sibi  iuTigilandam 
existimaTit  ;  idque  tanto  diligentius,  quanto  majores 

tum  temporis  corruptelffi   passim  Tigebant Vix 

flBTO  nostro  iuTentus  est  similis  ilh,  qui  tanto  Tirgi- 
nes  puritatis  zelo  conserTaret  legem  Ezcelsi.  Hujus  C 
igitur  castimonisB  aliarumque,  quibus  ilia  stipari 
solet,  Tirtutum  fragrantia  delectatus  S.  Henricus 
Tidetur  Joannem  Godefridum  selegisse,  et  a  Deo 
obtinuisse  pro  sua  Ecclesia  episcopum,  seu  instru- 
mentum  mazime  idoneum  ad  restituendum  pudorem, 
qui  non  tantum  in  populo,  sed  etiam  in  ciero,  mi- 
serandum  in  modum  collapsus  faerat.  Unde  cum, 
anno  mdcix  zlvii  episcopus  in  extremis  ageret, 
virginei  conjuges  S.  Heinricus  et  Cunegundis  in 
turri  ecclesiae  cathedralis  deuao  se  conspiciendos 
et  pro  eligendo  noTo  preesuie  sollicitus  ezhibue- 
runt. 

50.  «  Id  quod  in  opusculo,  cui  titulus  ;  Luctus 
publicus  Franconim  ob  immaturum  e  vita  abitum 
Joannis  Godefridiy  edito  a  collegio  Societatis  Jesu 
Herbipoli  anno  mdczzui,  pag.  3,  hisce  Terbis  re- 
fertur  :  SS.  Heinricus  et  Cunegundis  paulo  ante 
eju5  eleclionem  visi  urbem  e  turri  circumspicere, 
Quam  apparitionem  poeta  sic  ezprimit : 

Quem  patrias  Pater 

E  censu  Superum  gravi 
Heinricus,  iateri  virgine  conjuge 

Adiixa,  venerabiies 
Acquisisse  Tiros  inter,  episcopam 

Fama  diditur  integra : 
Urbem  dum  propriam,  turrigera  e  domo, 

Circumfundere  iumina 
Visus,  quando  abitum  fata  superstitis 

Urgebant  fera  prsesulis. 


D 


51.  ff  Nemini  tunc  in  mentem  Teniebat,  in  ele- 
ctione  episcopali  ez  nrna  proditnrum  Joannem  Go- 
defridum,  tum  quia  is  erat  ex  junioribas  capitulari- 
bus,  tnm  quia  suflfragia  collimabant  in  ioannem 
Christophorum  Neustetter  dictum  Stnrmer,  ecciesis 
imperialis  decanum.  Sed  suflfragium  S.  Heinrici 
pro  cliente  suo  Joanne  Godefrido  apud  Deum  demum 
prsevaluit.  Hiuc,  etiamsi  memoratus  decanus  primo 
statim  scrutinio  in  episcopum  electus  foisset,  noinit 
tamen  dignitatem  amittere.  Et,  licet  a  toto  capitolo 
instanter  rogaretar  et  urgeretur  ad  consentiendum, 
non  tantum  secundo  et  tertio,  sed  etiam  qnarto  re- 
cusavit.  Cumque  heec  lucta  diu  teneret,  demum, 
ipsomet  decano  prseeunte,  ex  inspiratione  Spiritus 
sancti  et  unanimi  consensu  dominorum  capitnlarium 
ioannes  Godefridus  ad  Aschausen  salutatns  fuit  epi- 
scopus  Bambergensis  xzi  iulii^  anno  mdcix.  Ele- 
ctionem  hanc,  speciali  Numinis  providentia,  in  tK>- 
num  Ecclesis  Bambergensis,  opis  admodum  indig», 
dispositam  ac  ordinatam  fuisse,  communis  erat  peri- 
torum  persuasio. 

52.  «  Eminentissimus  cardinalis  Bellarminos  in 
prima  epistola  ad  ioannem  Godefridum  episcopum 
Bambergensem  nuper  electum,  data  it  Novemb. 
MDCiz,  ita  scribit :  Iliustrissime  ac  reverendissime 
domine,  a  Domino  lactum  est  istod  ;  et  est  mirabile 
in  oculis  nostris.  Nuntius  de  electione  illustrissime 
et  reverendissimie  Dom.  vestrw  IsBtiiicat  universam 
ciTitatem  Dei.  Dolebamus  oppressionem  nobilis  Ec- 
clesiee  Bambergensis  :  et  cum  non  succurreret  ap- 
tum  remedium,  a  Domino  auzilium  precabamor. 
Sed  pius  dominus  fecit  superabundantius  quam  pe- 
tere  aut  inteiligere  poteramus.  Superest  nnnc  ut, 
qoi  coepit  in  Tobis  opus  bonum,  ipse  perficiat,  et 
per  Tos  Ecclesia  Bambergensis  gloriam  suam  in 
praesenti  recipiat,  ut  et  tos  in  die  Domini  immor- 
talem  glorisB  coronam  a  Principe  pastorum  reci- 
piatis. 

53.  u  Idem  cardinalis,  eodem  die  et  anno  scribens 
sereoissimo  Bavaris  duci  Mazimiliano,  inter  alia  hsc 
habet :  De  electovero  Bambergensi  quid  dicam?  Sensi 
profecto  incredibileni  animi  voluptatem,  et  tam  ma- 
nifestsB  grati»  Dei  humillimas  gratias  egi.  Ita  ille. 
Historia  inscripta  collegii  Soc.  iesu  Herbipoli,  illo 
ipso  anno  mdciz,  de  episcopo  Bambergensi  recens 
electo  ita  loqoitur  :  Ez  parthenioram  sodalium  na- 
mero  EcclesisB  Bambergensi  prsesul  divinitos  datus 
est  ioannes  Godefridus  ab  Aschausen,  homo  philo- 
sophiam  et  leges  humanas  divinasque  doctus,  in  quo 
nihii  fastus  aut  fuci  ;  mores  ad  humanitatem  compo- 
sili;  aetas  ilorens,  et,  quod  miseris,  adolescentis 
vicinior ;  priscs  probitatis  et  sanctitatis  severioris 
imago,  etc. 

54.  « Quemadmodum  autem  prfficlarus  adeo  epi* 
scopus  Ecclesiffi  Bambergensi,  tempore  periculosis- 
simo,  satagente  S.  Heinrico  donatus  fuit,  ita  idem 
episcopus,  eodem  sancto  imperatore  patrociaante, 
simul  ac  pastoralem  curam  suscepit,  res  magnas 
pro  Deo  et   Ecclesia,  tam  in   restituendo  cultu  divi- 


153 


4CTA. 


IS4 


00  qaam  in  emendandis  cleri  et  populi  moribus  A 
aggressus  fuit  ;  atqne  ipsa  magnitudine  operum 
quse  peregit,  palam  omnibus  fecit,  se  non  tam 
hominnm  qoam  ccelilus  sufTragiis  ad  episcopatum, 
pro  bono  Ecclesias  assomptum.  Qu»  egregia  facta 
cnm  Romam  latere  non  pobsent,  eminentissimus 
BeUarminus  denuo  ad  Joannem  Godefridnm  anno 
MDCX  ita  scribit  :  Quod  egi  in  caosa....  quamvis 
magna  voiuntate  egerim,  nou  taoti  momenti  fuit,  ut 
opos  esset  fatigari  in  scribeudo  tantum  episcopum 
et  in  rebns  gravioribos  occupatum.  Quia  tamen  scri- 
bere  libuit,  mihi  qnoque  respondere  jucondissimum 
est  ei  viro,  quem  quasi  de  coilo  missum  suspicio. 
Nonnovide  facie  episcopom  et  principem  Bambar- 
gensem  Godefridumy  sed  ex  operibus  egregiis  notis- 
simnm  vehementer  diligo  et  veneror  ;  et  precor  as- 
sidno  Deum  ut,  quem  opporluno  tempore,  la- 
benti  Ecclesue  Bambergensi  preeiicere  dignatus  est, 
eum  iongo  tempore  inculumem  servare,  dirigere  et 
protegere,  et  tandem  etiam  plenom  dierum  et  meri- 
torom  gioriose  coronare  dignetur. 

55.  « Idem  cardinalis  anno  mdcxii,  xh  Febniarii, 
ad  Fridericum  Fornerum  sutfraganeuin  Bambergen- 
sem  scribens,  addit  sequentia  :  Sed  his  omissis,  gra- 
tias  ingentes  habeo  pro  iis  qu«  ad  me  scripsisti  de 
insigni  progressu  optimi  principis  et  episcopi  vestri, 
qnem  non  hominom  vota  aut  studia,  sed  Deos  ipse, 
pro  sua  intinita  pietate.  Eccleside  sose  donavit.  Ego 
certe  ita  illi  germana  charitate  afticior,  ut,  si  pennas 
colnmbie  assomere  possem,  nihii  me  detineret  quin  C 
statimad  ejus  complexum  volarem.  Ulindm  multos 
eisimiles  non  sulum  in  Germania,  5ed  etiam  in 
Itaiia  et  in  retiquo  ork>e  Christiano  baberemus  ! 
Videremus  enim  continuo  vineam  Domini  tam  bonis 
agneolis  commissam  mirifice  retlorescere.  Precor 
iili  ex  corde  longitodinem  dierum,  quanta  necessa- 
ria  est  ad  Ecclesi»  reformatiunem,  etc. 

56.  «  Plora  ejusmodi  in  epistulis  suis  habet  tau- 
datus  cardinalis,  signanter  eztollens  magnitudinem 
beoeficii  qnod  divioa  bonitas  prsestitit  labenti  £c- 
desue  Bami>erg«nsi,illi  providendodeepiscupo,  «  qui 
in  vita  sua  suffulsil  domum,  et  in  diebus  suis  corro- 
twravit  templum  :  qui  curavit  gentem  suam  et  libe- 
ravit  eam  a  perditione  (Eccli,  l).  •  Quod  meritis  et  ^ 
intercessioni  SS.  Heinrici  et  Cunegundis  iu  acceptis 
ferendom  esse  probat  pervigil  eorum  studium  circa 
electionem  hujus  episcopi  exhibitom,  ut  supra  rela- 
tom  fuit,  nec  nun  singularis  episcopi  devotio  et  tidu- 
eia  erga  sanctos  fundatores  ;  cujus  devotionis  ac 
tiducise  specimen  aliqood  hic  snbjungitur : 

57.  •  Ut  primum  Joannes  Godefridus  onus  epi- 
soopale  suscepit,  colluctatio  ilii  fuit  oun  tantum  ad- 
versus  spiritoalia  neqoitiee  in  ccelestibus,  videlicet 
adversos  haeresim,  magiam,  veneficia,  dsemoniacum 
idolomaniam,  foedissimas  carnis  corruptiones,  et 
innumera  flagitiorum  monstra,  sed  etiam  contra 
formidabiles  principum  hflereticorum  exercitus, 
Fraaconin  perpetuo  imminentes.  Contra  quos  coele- 
sti  praesidio  sihi  opus  esse  inteliigens,  ad  S.  Heinrici 


patrocinium  confugit.  Et  ut  haberet  adjutorii  ipsius 
arrham,  obtinuit  ab  Eberhardo  Augustano  episoopo, 
consecratore  suo,  gladium  quo  sanctus  imperator 
quondam  in  prteliis  ad  edomandos  Ecclesise  liostes 
usus  fuerat  :  quem  sanctum  gladium  accepit  tan- 
quam  niunus  a  Deo  missum,  cujus  virtute  areeret 
adversarios  populi  sui,  qui  erant  multi  et  potentes. 
Imprimis  Fridericus  V,  comes  palatinus  Rheni,  in- 
vasor  coronae  Bohemicae  ;  Mansfeldius  ;  marchio 
Durlacensis,  dux  Anbaltinus,  Christianus  Brunswi- 
censis  seu  Halberstadiensis,  eorumque  socii,  qui 
dioecesim  Bambergeusem,  uti  et  Herbipolensem,  fo- 
liis  palam  impressis,  sibi  in  prsedam  destinaverant^ 
et  spe  jamdevuraveraut. 

58.  «  Quamvis  autem  in  otramque  dioecesim  plo- 
ries  irruptionem  tentaverint,  Joannes  Godefridus 
tamen  (qoi  interea  etiam  Herbipolensis  episcopus 
creatus  fuerat)  hostiles  conatus  partim  elusit  consi- 
lio,  partim  fregit  fortitudine,  opponendo  hostibus 
copias  suas,  quas  cunscripserat,  una  cum  copiis 
auxiliaribus  serenissimi  ducis  Bavariee.  £t  dum  mi- 
lites  pugnarent  in  patriee  cuntiniis,  ipse  interdiu 
noctuque,  projecta  in  terram  facie,  velut  alter  Moy- 
ses,  pro  populo  suo  orationes  ad  Deum  fundel>at. 
Et  quod  de  die  interdum  ob  legatorum,  ac  militin 
preefectorum,  euntium  ac  redeuntium  interpellatio- 
nes,  prsestare  nun  poterat,  media  surgeus  nocte, 
somno  antelucanis  excubiis  majorem  in  modum 
coarctato,  integris  horis  cum  Deo  colloquendo  com- 
pensabat.  Hisce  armis  devotus  S.  Heinrici  cliens 
Ecclesiam  soam,  toto  regiminis  soi  tempore,  ab  ho- 
stium  irroptionibus,  deprsedationibus  et  incendiis 
(quin  et  a  peste,  quae  antea  singulis  annis  Bami)ergtt 
sfleviebat)  servavitimmuuAm. 

59.  c  Supremum  a  S.  Heinrico  favorem  Joannes 
Godefridus  expertus  fuit  aute  mortem  suam,  quam 
eisanctus  imperator  uua  cum  virginea  conjuge  ap- 
parens  prununtiavit,  ut  refertur  in  Vita  manuscripta 
hujus  principis.  Ab  eo  tempore  non  omisit  se  qoam 
accuralissime  ad  felicem  ex  hac  vita  transitum  com- 
parare.  Tuta  quidem  vita  ejus,  praesertim  quam  in 
episcupatu  duxit,  fuit  perpetua  ad  beatam  mortem 
prseparaliu  :  habitu  tamen  ccetesti  de  ea  indicio,  cu- 
ras  suas  ad  supremum  illud  negulium  niagis  inteu- 
dit.  Cum,  iilo  ipso  anno  quo  obiit,  ex  prsscriptu 
medicurum,  in  arce  Waldaschacensi,,  instaurandffi 
valetudini  vacaret,  toto  eo  tempore,  sive  publice 
sive  privatim  panderet  aot  coenaret,  ejus  jussu 
semper  aliquis  e  cubiculariis  libelium  Jeremias 
Drexelii  S.  J.  de  «eternitate  preeiegebat,  quem  tem- 
pure  illu  tolum  terliu  percurrit.  Interea  vero,  dum 
aut  balneis  uteretur  aut  sudoribus  eliciendis  vaca- 
rel,  aliis  piis  libellis,  polissimum  historiis  de  rebus 
gestis  sanctorum  legendis,  animom  relaxabat. 

60.  «  Memini  fuisse  qui  in  mea  pr«sentia  ei  sua- 
deret  res  potius  jucundas  quam  tetricas  et  melan- 
cholicas  de  murte,  de  infernu,  de  seternis  damnato- 
rom  poenis,  illi  tempori  convenire  quo  valetudo 
curatur:  respondit:  Scio  me  brevi  muriturum.  Sto 


i5:> 


S.  HENRIGI  lUFERATORlS 


i:i*> 


B 


anle  janaam  leteniitatis,  etc.  Illo  ipso  tenipore  se-  k 
pius  de  morte  sua,  quam  vicinam  aliquuties  dictita- 
bat,  et  de  dispositione  ultimae  voluntatis  mecum 
agebat.  Similia  etpronuper,  Lanckhemium  ad  bene- 
diciionem  domini  abbatis  eundo,  et  redeuudo,  soli 
secum  in  curru  sedenti,  uttro  insinuabat,  cer- 
tum  asserens  non  diu  se  victurum  ;  et,  ni  maturan- 
dum  esset  iter  Ratisbonense,  nihii  aliud  diebus  ali- 
quot  factilaiurum  quam  domui  sus  dispositurum, 
tanquam  brevi  nioriiurum,  Vesperi  aole  abitum  Ra-  ' 
tisbonam  versus,  quo  eum  ad  comiiia  Caesaris  obe- 
dientia,  et  singularis  amor  atque  observantia  voca- 
bat,  summo  mane  itineri  se  daturus,  mihi  valedicens 
dicebat:  Videbimus  nos  muiuo  ;  si  non  hic,  Deo  ta- 
men  dante,  in  cojlis. 

6i.«  Ex  his  colligi  potest  Joannem  Godefridum 
de  immineuie  sua  morte  bis  foisse  cusliius  admoni- 
tum  :  semel  anie  susceptum  iier  Raiisbonense,  quaodo 
aolum  iniellexii  moriem  suam  esse  vicinam  absque 
certa  iemporis  deierminaiione  :  aliera  vice  Raiisbo- 
Dse,  ubi  insuper  cognovit  se  moriturum  ante  novi- 
ilnni  initium  :  id  quod  muliis  ante  diebus  apud  diver- 
sos  saspius  aftlrmavii  ; jussitque  proterea  testamenium 
suum  Bamberga  Ratisbonam  atferri. 

62.  «  Porro  hanc  denuniiaiionem  illi  faciam  esse 
Raiisbonse  a  SS.  Heinrico  et  Gunignnde,  bahetur  in 
Vita  ipsins  mannscripta.  Neque  mirum  cuiquam  vi- 
deri  debet  quod  Sancii  bi  Patroni  tam  exquisitam 
curam  gesserint  da  clientis  sui  felici  ex  hac  viia 
transitu  ;  quia  ille  specialemiilorum  favorem  speciali  G 
studio  virginaiis  casiimonise,  taniopere  ab  illis  ada- 
matff!,  promeritus  fuit.  Hanc  enim  non  solum  in  sua 
adolesceniia,  ut  supra  relatum  fuii,  sed  etiam  in 
toiins  vitfie  suse  decursn  contra  quasvis  carnis  ei 
satanfle  teniaiiones  invicte  tutatus  est.  Quin  et  il- 
lusiribus  casiissimse  viise  suse  exempiis,   quibusdam 

e  Lntheri  secta  persuasit  fide  dignum  esse  quod 
SS.  Heinricns  et  Cunegnndis  in  conjugio  pari  con- 
sensu  virginalem  continentiam  servaverint,  id  quod 
homines  ulira  carnem  nil  sapientes  tanquam  fabu- 
losnm  rejiciebant,  adscribentes  naiuree  steriliiati  ei 
impoteniiee  quod  virtuti  et  gratiae  tribuendum  erai. 
iactabant  insuper,  ne  quidem  sacerdoies,  mnlto  mi- 
nus  conjuges  posse  esse  coniineiiies. 

63.  «  In  hanc  rem  memorabile  quid  refert  Joannes 
Seller  Soc«  Jesu  concionator  cathedralis  Raiisbouffi, 
in  concione  funebri  quam  ibidem  babuit  de  Joanne 
Godefrido.  tempore  comiiiorum,  xii  Jauuar.,  anno 
MDCXXin.  Cum  Princeps  quidam  acatholicus  cernerei 
quod  Johannes  Godefridus  abominabilem  clericorum 
concubinainm,  libidinosaeque  viiai  liceniiam  in  sua 
dioecesi  implacabiliter  insectareiur,  et  incorrigibiles 
parochiis  et  beneiiciis  privarei,et  e  dioecesi  dimiiie- 
ret,  in  familiari  cum  Episcopo  congressu  contende- 
bat  sacerdotibus  permiitendum  esse  conjugium,  eo 
quod  illis  impossibile  esset  servare  continentiam, 
'Episcopus  econtra  tirmis  rationibus  ostendebat,  cum 
divina  gratia  id  esse  possibile.  Sed  cum  princeps 
acaiholicus   nullo  id  sibi  argumento  persuaderi  sine- 


I) 


ret,  dicebat  Episcopus  :  non  solao  qnidem  dicta  mea. 
juramenlo  firmare  ;  hac  tamen  vice,  sacerdotali  mea 
iide  et  dignitate  asseyero  possibile  esse,  per  Dei 
gratiam,  caste  vivere  :  qoippe  ipsemei  ego,  per  om- 
nem  viiam  meam,  nunquam  femiuam  aiiigi ;  ueque 
ad  id  stimulum  sensi.  Princeps  acaiholicus  percon- 
tans  aiebat  :  An  vere  iia  se  habet  quod  dilectio 
vestra  de  se  afiirmai  ?  Vere  ita  se  habet,  reposuit 
Episcopus  ;  idque  denuo  mea  episcopali  iide  sancte 
assevero.  Gommoius  iuiime  hoc  sermone  priuceps 
acaiholicus,  Juannis  Godefridi  virgineas  manus  re- 
verenter  deosculatus  foit,  una  coniestans  hasce  ma- 
nus  dignas  esse  quse  sacriticium  offerant. 

64.  •  Demum  virgiualemcastimoniam,  quam  Juan- 
nes  Godefridus  sub  clientela  SS.  Heinrici  et  Gune- 
gundis,  in  adolesceniiae  ei  reliquse  viiae  periculis, 
velut  in  medio  fornacis  Babylonicae,  illeesam  ac  cine 
ignis  odore  conservavit,  eamdem,  sub  eoromdem 
Sanciorum  patrocinio,  feliciier  aeteroitas  iutulit. 
Vos  ipsos,  inquit  Fornerus  in  concione  funebri  Bam- 
bergse  habita,  quoiquot  hic  adestis,  testes  invoco,  an 
non  omnis  ejus  viia  eximium  castitatis  sacerdotalis 
speculum  possit  appellari  ?  Non  dubitaie  eumdem 
hunc  castissimum  Praesulem  illibaium  virginitatis 
llorem,  id  quod  mihi  in  ultimo  adhuc  itinere,  quod 
cuni  ipso  peregi,  ut  alias  ssepios,  concredidit,  secum 
ex  hac  vitain  alteram  illam  ad  Ghristi  fleierni  judicis 
tribnnal  haub  dubie  asporiasse...  Pugnavit  animose 
nobilis  Ghrisii  aihleia  et  heros  Joannes  Godefridus, 
et  gloriose  triumphavit,  et  virginitaiis  aureolaro,  in- 
iegra  carne  ei  membris,  ut  loquitur  S.  Hieronymus. 
reportavit. 

65.  •  Obiit  laodatissimus  Princeps  Ratisbon» 
XXIX  Decemb.  anno  mdcxxii,  qui,  uti,  a  SS.  impera- 
toribus  Heinrico  et  Gunegunde  extraordinariis  favo- 
ribus.  iu  vita  ci  morte  ornatus  fuit  ita  veneratione, 
tempore  viise,  sanciis  patronis  exhibita  non  conten- 
tus,  voluit  etiam  fnnus  suum  exstare  suse  erga  illos 
reverentiae  monumenium.  Nam  humillimns  Princeps 
sesiimans  se  iodignum  communi  cum  Sanctis  illis 
sepultura,  jussit  quidem  corpus  suum  humari  in  ca- 
thedrali  Bambergensi,  non  iamen  in  ipsa  ecclesia. 
ubi  Sancti  quiescel>ant,  sed  subtus  eam,  in  obscura 
crypta  quee  est  sub  choro  S.  Georgii  martyri»,  ad 
quem  deinde,  anno  mdclviii,  Sanctorum  illorum  ossa 
translata  fuerunt.  Sed  Deus  humilem  servum  sunm 
vicissim  in  exanimi  ejus  corpore  bonorare  dignatus 
est. 

66.  «  Nam  cnm  illud  xv  diebus  post  morlem,  ni- 
mirum  xit  Jannarii  anni  mdcxxiii  (quo  die  solennes 
illius  exsequioe,  in  prsesentia  procerum  Imperii,  Ra- 
tisbonse  in  capelia  Gsesarea  celebrais  sunt)  habitu 
episcopali  indutum,  in  iomba  elevaia,  omnium  con- 
spectui  exponereiur,  facies  ejus  toia  vivida  et  nibi- 
cunda  apparuit,  non  secus  ac  si  adhnc  tom  viverei. 
Ita  iestatur  protocollum  bistoricum  urbis  Ratisbo- 
neusis  de  anno  mdcxxii  et  mdcxxiii.  Et  cum  deinde 
sex  aiii  dies  insumerentur  corpori  ejus  Bambergam 
devehendo,  ubi  demum  die  xrx  Januarii,  terrtvt  man- 


lo7 


ACTA. 


lo8 


B 


daluiu  fiiil,  reliniiit  eamdem  graliam,  uti  Fridericus  A 
Fornerus,  oculatus  testis,  pag.  lix  asseverat  dicens  : 
Nou  mortuo  simiiis,  sed  dormienti,  jucundam  semper 
et  vivacissitiiam  faciem  post  tot  dierum  itinera  reti- 
oeos  osque  ad  horam  sepulturse. 

07.  •  Talem  venustatem  coutulit  Deus  corpori 
exaoimi  Joannis  Godefridi,  quod  ille  in  vivis,  tot 
asperitatibns,  tot  vigiliis,  tot  jejuniis  in  pane  et  aqua 
etiam  inter  priucipales  epulas,  tot  llagellis,  ciliciis, 
geniillexionibus,  humicubationibus  castigaverat  :  et 
insuper  post  obitum,  ad  majorem  sui  contemptum, 
et  ad  m^jorem  sanctoriim  Heinrici  et  Cuneguudis 
exailatiunem,  in  profunda  et  obscura  crypta,  quo 
pauci  homines  intrare  solput,  tumulari  jussit!  Sed 
ut  ilie  se  suaque  coutempserit  et  occuUaverit, 
splendor  tamen  virtutum  ejus  ila  tegi  non  poluit 
quio  niulti  cognoscerent  et  (Bstimarent.  Litteree  an- 
noae  collegii  Societatis  Jesu  Ratisbonce  anuo  mdcxxu 
referout,  Ferdinandum  II  Romunorum  Imperatorem 
mortem  hujus  Cpiscopi  graviter  tulisse,  atque  inter 
cxtera  dixisse  :  Fidum  nos  amicum,  uterqiie  episco- 
patus  bonum  Pastorem,  subditi  Patrem  in  boc  Prin- 
cipe  amiserunt. 

68.  « .lllustrissimus  Dominus  Carolus  Caraffa  epi- 
scopus  Aversanus,  Nuntius  Apostolicus,  Ratisbooffi 
tuuc  praesens,  in  libro  cui  tituliim  fecit  :  Germania 
sacra  restaurata  (iibi  iuter  reliqua  describit  quid 
fuerit  actum  Ratisbonee  in  conventu  Electorum  et 
Principum  Iraperii.  a  Ferdinando  II  Ratisbonie  cele- 
brato  anno  mocxxiu,  ubi  disceptabator  de  Mdximi-  C 
liano  Bavaro  substituendo  rebelli  Frid»*rico  V  Electori 
Palatino)  de  nostro  Joanue  Godefrido  haec  habet:  Hu- 
jus  aliquando  mentis  fuerat  Joannes  Godefridus 
Hrinceps  et  Episcopus  Herbipoionsis,  quo  magis  Dei 
zelo  percitum  Principem  non  vidit  Germuuia.  Is  mi- 
litum  pater,  sacerdotum  exemplum,  Priucipum  de- 
cus,  Catholicorum  tutor,  sui  ipsius  contemptor,  Ec- 
clesiae  Romaoie,  ac  dBsarese  majestatis  cultor  acer- 
rimus  et  prudentissimus,  nihil  nisi  ad  Electorem  Ca- 
tholicum  suspirabat ;  inter  quae  sospiria,  siimmo 
Dostro  omoiom  dolore  ex  hac  vita  discessit. 

69.  «  Concludimus  hanc  uarrationem  elogio,  qood 

Juaoni    Godefrido    triboit   orator   e   Societate  Jesu, 

pneseus,  ut  videtur,  sodalilatis  Marianse,  in  oratione  .. 

funebri  habita    iu   templo    Patrum   Societatis  Jesu 

Bamber^ffi  xvui  Jan.  anno  mocxxiii,  ubi  circa  tinem 

sic  loqoitur  :  Nihil  prttclarum   animo   iingi  potest, 

cujos  non  eximia  aliqna  portio  Joauni  Godetndo  no- 

stro  divinitus   obtigerit.  Exemplar   virtutum  fuit,  iu 

quod  Episcopi   omnes,    Antistites  omnes,   Principes 

omnes  inloeri    possint.    Exemplar  perfectionis,   ad 

quod,  taoqoam  ad  reliicensettersissimum  speculum, 

mores  soos,  vitamque    componere  ecclesiastici   viri 

debeant.     Exemplar  numeris    omnibus    absolutura 

ostendere  mundo  Deus  voluit,  quid  exacta  virtus,  iu 

anoeodemqiie  Episcopo  ac  Duce,  cum  maximo  ho- 

nore  ac  (dignitate  conjuucta   possit Felicitatem 

tuam  tibi  gratulor.  Scio,  te  non  in  Franconia  tantum 
tua,  sed  toto  nuiversitatis  hojus   ambito,  gentium 


omuium  linguis  ac  litteris  celebrandum.  Intncbon- 
tur  in  te  omnia  seecula  ;  repetet  te  omnis  memoria, 
omnis  posteritas  venerabitur,  etc. 

70.  «  Quse  de  prceclaris  gesti^  et  virlotibus  duorum 
Episcoporum  Bambergeusium  hactenus  allata  sunt, 
non  tautuni  ad  illorum  laudem,  sed  et  ad  qiiam 
maximam  SS.  Heinrici  et  Cunegundis  gloriam  per- 
tinent.  Inde  siquidcm  clarius  nobis  innotescit  qiianti 
iilorura  intercessio  apud  Deumsit  ponderis,  et  quanta 
sitcorura  erga  ecclesiam  Bambcrgensuiu  solicitudo 
charitas  et  beneticeutia.  Quod  enim  duo  isli  Viri, 
periculosissimo  ternpore,  mirabili  Dei  provideutia.ad 
episcopatum  assumpti  fuerint;  quod  indutivirtuteex 
ailo,  posthabito  omui  terreno  emolumento,  con- 
temptisque  omnibus  dirticultatibus,  tam  niaguo  pro 
Deo  et  subditis  operati  siut,  etquod  patriam  Bamber- 
gensem,  quse  ferme  tota  in  hsresim  et  tlagilia  foede 
prolapsa  fuarat,  tanta  fortitudine  simiil  ac  prudentia 
ab  interito  vindicaverint  et  ad  viam  salutis  re- 
duxeriut,  id  Sanclorum  istorum  favore,  pitrocicio 
et  auxilio  eifectnm  est,  utinos  extraordinaria  illorum 
erga  hos  duos  Episcopos  vigilantia  et  «olliciludo  non 
sinit  ambigere.  Multuin  quidenidebet  Bamberga  suis 
Sanctis,  quod  illorum  pietate  ac  muniticeutia,  sede 
episcopali  et  ecclesia  Imperiali  fueriut  decorata,  pius 
tamcn  se  iisdem  debere  certissime  sibi  persuadeat, 
quod,  postquampatria  fermetota  hieresis  jugo  se  im- 
provide  subdidisset,  in  infelicissimo  illo  statu  non 
fuerit  derelicta  (uti  multis  aliis  dioecesibus  in  vicina 
nobis  Saxonia,  et  aliis  terris  septemtrionalibus  con* 
tigit),  sed  SS.  Iteinrici  et  Cunegundis  sollicitiidiue, 
patrocinio  ac  protectione,  a  perniciosissimo  hasresis 
malo,  inter  innumeras  licet  difticultates,  hostilium- 
qiie  copiarum  insidias  et  impugnationes,  fuerit  iibe- 
rata,  ac  deinceps  in  Ecciesias  Catholicse  gremio  con- 
servata.  > 

CAPLTIII. 

De  S.  Henrici  Manto,  ut  vocant^  Bambergx  in  ecclesia 

Imperiali  asservato, 

71.  Prfieter  sacra  cimelia  de  qoibus  supra  in  Com- 
mentario  §  4  actum  est,  superesse  dixiraus  mono- 
menta  id  genus  alia,  sed  prsecipua  duo,  Crucem 
neinpe  pretiosisslmam  in  celebricaiuobio  Benediclino 
Montis  S.  Michaelis,  de  quo  ad  Actu  S.  Ottonis  io- 
cuti  sumus,  certis  solemniorihus  festis  adhiberi  soli- 
tam,  et  Mantele  seu  Mantum,  ut  vocant  Bambvrgen- 
ses,  puta  tugam  vel  pallium  lutissimum,  uti  hic  vi- 
des,  ad  modura  velustioris  casulae,  lateralibus  aper- 
turis  carentis,  in  thesauro  Imperialis  ecclesiiB  recon- 
ditum,  quod  ab  Ismaele,  'de  quo  Anonymi  Legenda 
memiuit,  confectum  volunt,  sancto  Imperatoii  datom, 
ab  eoque  CsesareL  instar  paludameuti  in  celebriori- 
bus  casremoniis  adhibitum,  pluribiis  sigois  pretiosis 
opere  Phrygio  intextis  ornatum,  variisque  inscriptio- 
nibus  satis  inirabili  sacrorum  profanoruiuqiie  com- 
mixtione  distinctum,  qoibus  in  rectum  seusum  ordi- 
nandis  aut  explicandis  curiosa  iugenia  incassum 
hacteniis  desudasse  dicuntur.  Qiiod  certe  experiri 
uiihi  licuit  in  eroditissimi  Yiri  observationibus,  infra 


139 


S.  IIBNRICI  IHPERATOBIS 


iW 


Dei,  laborem  et  studium  de«ote  sibi  obsequeuliuin, 
noliiit  iticassum  deperire,  uevel  in  parvo  detrimeDto 
januce  viderentur  contristari,  ideoque  in  ligno,  fuci 
usiii  apto,  vim  Tirtntis  sur  i^nem  a  Deo  ublinuit 
ohlivisci. 

21.  Mulier  arreptitia  Ae  restibus  conuexa  manus 
coram  predicto  reconditorio,  Ijcet  multum  renilens, 
fiislitur.  Qiiie  dcmune  mugitumin  aera  dante  seque 
ab  Heiirrico  lorqiieri  vociferante,  satis  ipsa  torta 
liberatur.  Visum  est  illi.  nt  praesentibus  referebat, 
quemdam  eapile  canu,  barba  prutiia,  veslc  amictum 
regia,  ex  eudem  luco  proceasisse,  et  a  »  spiritum 
neqttam  pugQi!>,  et  minis  extorsisse.  Vemm  si  cuncta 


A  sigillatlm,  qute  diebus  singulis  facta  lont,  miracula 
perseqai  voltiero,  tempus  me  priua  qiiam  trateria 
deseret:  prtesertlin  cum  nuniero  possibititatem  ei- 
cedente,  contos  ipse  ecclesis,  qni  umnibus  fere  in- 
tererat,  pauca  de  multis  memorie  tradere  m  po- 
tiiisse  perbibebal.  Hoc  snlum  hic  omitlendum  non 
est,  quod  de  calice  anreo,  de  quo  Aupra  dicluin  est, 
qnem  ob  speciale  devutionis  sine  indicitim  idem 
[mperator  beato  Lanrentio  conlici  jusserat,  febrici- 
tanles  aquEP,  vel  allerins  liqiioris  baustu  cnranlur : 
prestnnte  Domino  nostro  iesa  Christn,  qui  cum  Deo 
Patre  et  Spiritu  saiicto  vivit  et  regnat  Deus  per  iDtt- 
nitn  sa>cula  stPC-ilonim.  Amen. 


APPENDIX 

£onm  gux  ad  superiorem  Vttam,  ab  Amnymo  icriptam,  ad  S.  Henrici  recentiora  benefcia,  mantum, 
rrucem,  aliaqne  sacra  cimelta  ;  ad  hodiernam  solemnitalem  ad  renovala  pietatis  Officia,  ad  templa  et 
sacella  erecla polinsimum  speclanl. 


CAPUT  PRIMHM.  I 

De  diplomatibus  ex  data  Vita  bac  rejeetts. 

i.  Hoc  rejecimus  diplumata  Vitse  5.  Ilenrici  non 
salis  apte  inneia  variis  capilibus  de  qnibus  supra 
locuti  samus.  Primum  locum  bic  occupanl,  ques 
teioporum  ordine  pra^cedunt,  gemince  Bauedicli 
PP.  VIII  litlere  ad  S.  Henricuoi,  ne^^dum  Rnmffica- 
ronatum,  et  ad  Eberbardum  Bjmbcrgensem  episco- 
pnm  priiiium  de  ejus  ecclt^site  conliriaatione  datie, 
quarum  priores  scriptie  dicunlur  in  mense  Junio 
Indict.  11 ;  dalie  veru  «  ui  Kal.  Februani,  pontili- 
catus  anno  primo.  b  Nun  est  satis  pervium  reperire 
flnem  pontilicatus  Sergii  IV,  aut  iuitium  Benedictt 
VIII,  ut  recte  eipendil  Baroniiis  ad  snnum  1012, 
qiiamvij  ipsc  eo  annojam  dicti  Sergii  obilum  collo-  ^ 
cet,  alque  adeo  Benedicti  in  Ponlificiam  Sedein  in- 
gressum.  Etenim  >i  hoc  diplomate  recte  sigoata 
sunt  omnia,  dou  potuit  Petri  catbedrani  conscendere 
Benediclus  ante  aanum  1013  Indicl.  ii,  qui  islius 
auni  cliaracter  est  :  cum  vero  el  scriptum  et  datum 
sit  diploma  anno  primo  ejus  pontiticatus,  necesse 
est  ipsum  Tadliiic  flnxisse  niense  Januario,  seu  xii 
Kaleod.  Februnrii  anni  sequentin  tOI4,  de  qua  re 
hujus  loci  non  est  plura  investigare. 

S.  lude  fortasse  non  incple  quis  colligat,  diploma 
istud,  prtecedenti  anno  1013  scriptnm,  a  Papa  Be- 
nedicto  studio;e  servatom  videri,  ut  id  Imperatori 
ipsi,  jam  coronato  seu  coranando.  sub  principium 
anni  1014  ofTerretnr  in  ipsa  urbe  Roma,  quamquam 
solum  Hegia  tituluai  protferat.  Conjectura  est,  quam  D 
redargui  facile  paiiar.  Id  obiler  observo,  quod  aub 
finem  tummus  Pualifei,  non  jam  ad  S.  Henricum, 
>ed  ad  solum  «  dilectissininm  fratrem.  ■  adeoqae  ad 
•olum  episcopum  Eberiiardum  sermonem  coovertat  ; 
sed  neque  hee  scrupulosias  bic  examinands  susci- 
pimus.  Dipkma  alleriim,  soli  Eberhardo  inscriptum, 
nnltam  leraporis  notam  signat  ;  at  recte  adverlit 
Gretsenu,  ei  iis  quffi  asscrit  lt>ncdictas  se  priescQle 


Bambergce  facla  fuisse,  datiim  esse  posteaquan 
Bambergam  ipse  venerat,  nempe  aaoo  1019,  dumbar 
siiicam  S.  Stephani  viii  Kal.  Maii  consecraverat,  ut 
est  cap.  23,  apud  nos  num.  32  ;  furtasae  in  ipsa  arbe 
Bambergensi,  priusquam  in  Italiam  remearet.  Da 
triiius  aliis  pusteriuribiis  diplomatibus  Clemeatis  II, 
Leunis  IX  el  Henrici  [)[  Ccesaris,  nihil  est  quod  hic 
magnupere  explicem. 

3.  Umim  superesl,  dumde  diplomatibus  agimns, 
hac  oppdrtanilate  indicandum,  variam  noD  nibil 
e»e  furmam  quR  S.  Henrici  sigilla  eihibet.  Hue 
me  adduxit  diploma  Henriciauiim,  in  maiimo  folio 
eipanso,  ad  aulographi  normam  exaralum,  atque 
inter  sch^das  nostras  reperium,  •  datnm  vi  ^unas 
Aprilis,  anno  Duminicie  I  icarnaLiunis  mri,  Indict.  i, 
anno  seciindo  Dumni  Henrici  R>-gis  1.  Actum  Quidi- 
lingaburc,  >  qiiod  hic  integrum  et  qnidem  in  ms 
incisum  referrem,  si  id  opere  pretium  esset ;  nola 
enim  hxc  pridem  suDt,  et  tolum  prtdem  exhibuit 
laudatus  snpra  Scbatenus  in  Annalibiis  sois  Pader- 
borneDsibus  ad  dictumannum  1003,  pag.  367. 


tD»,  nti  ei  lilt«ris  Hantalii  inrra,  immediate  »iipra  A  gratiaram  «ctione   Uenriciana  pali>t  ; 
fimbriam  ei  serico  rubro,  ttlu  aureo  imerteitu,  ceu      hHASBU  ocri  uor.  onmNAviT.  >  Ecqiiiit  i 


videlicet   P*i 
foraiula  isu, 


fax  ImahtU  JDdaici  «liquid  in  artiflce  itibodure-  I 
tarf  PutiuiitudiosealiqaainTolTisse,  atqne,  affeclata 
wD  vera  ignorantia,  KnigaiBticis  locutionibns  impli- 
caisM  Tidetur. 

73.  Quid  libi  veliat  statuaculi  inter  Toces  Sol  et 
Lma,  quid  alii  in  lamella  oltera,  nemo  satis  diviaa- 
Terit.  Subjectum  soli  el  lunft  qnadratum  reprwsen- 
tat,  ni  £iUar,  quatuor  ETangeliatarum  symbola,  cir- 
enmdala  icunculR  cui  aplalur  epigraphe,  Supemi 
¥»ie  lit  spvlum  htie  Cetarit  dmum.  Ecquid  reiigiosus 
posuisMt  Sempitarne  ac  indWidue  Triuitati,  aut 
sallem  «temo  Verbo  incarnato  ?  Qoid  enim  est  su<ria 
dUI  anprenia  essentia  metapbysico  conceptu  eipres- 
saTCur  (anefat  Jruria  ttella  marit  inelita,  uoa  eppel- 
Mar  Matir  Dei^  Quem  S.  Joanjum  indieat,  gut  sit 
tl  gratia  D.!iT  Pergimus  «am  ductore   nostro,   qui 


Sguras  omnes  mere  aureaa  asaerit,  opere  Pbrjgio 
coatextas.  Satii  pateat  sigaa  Zodiaci  et  conslellatio- 
oes  aliR,  ad  modum,  nl  ipse  eiistimat,  istins  tem- 
poris.  ■  Constat  eaim,  inquit,  proiimum  S.  Heinrici 
in  imperio  antecessorem  Ottonem  III  simile  Hantom, 
quo  legebatur  curonatus,  cara  inscripta  Apocalypsi 
habuisse.  Proliabililer  fait  boc  Hantele  illud,  qno  in 
ipsa  coronatione  impeialoria  fuit  vestilus  S.  Heinri- 
ciis.  »  Ignoscat  Tir  araiena  si  tam  promple  assentiri 
reniiam  :  non  incongrue  palJia  Ottania  appiagi  po- 
tuere  signa  apocalf  pltca ;  at  S.  Henricum  palada- 
mento  de  quo  agimus  in  coronatione  iadntara  fuisse, 
oecdum  ut  credam  induei  bactenus  patior.  En  paocas 
alias  iitterarnm  utcumqne  redditarum,  landatt  viri 
ezplicatione. 
74.  CEJipum  certe  hic  agere  oportet  in  emendo 


\{u\ 


S.  IIENRICI  IMPERATOHIS 


104 


contorto    pcr.sii     auvila    w-tvk    lOfiiAiiE  voiatvs    ik  A  antiquis  erant  frt^quentia.  Moncl  dcinde  notandura 


astra;  qncm  sic  rcddit :  Aquila  perpetuo  pervolatus 
suos  se  locans  in  astra,  ob  cossteliationem  aquilse 
expan^is  alis  volantis.  Ismael  enim,  ait,  astrolopim 
addiclus  fuisse  videtnr.  qnia  ejus  ordinatione  proji»» 
Mantelis  Juimerum  dcxtrum  htec  leguntnr  verba; 
Astrulogus  hic  sit  cautus.  Est  et  alia  in  altera  Manti 
parte,  ubi  sic  legitur  :  vinr.iNiTASP  apbatb  niRRHf:  re. 
Sonant  h£pc  ipsi  :  Virginitas  approbate  mircmur  ter- 
rx:  sublata  autem  vltiosa  melathesi,  videtur  esse 
allusio  Ismaelis  ad  castimoniam  S.  Heinrici,  in  hunc 
forte  sensum  :  Virgimlntem  in  terris  approbatam  mi- 
remur,  Gupio  plane  eruditiss.  Viro  subscribero;  ve- 
rum  si  eo  Manto,  ut  nupcrrime  diccbat,  S.  Heinri- 
cum  in  coronatione  Romnna  usum  sibi  persuadcat, 
necesse  est,  fateatur,  cognitam  ante  id  tempns  fuisse 
Ismaeli  isti  sanctissimorum  Conjugum  virginalem 
continentiam,  qiiam  ut  supra  vindicandam  sascepe- 
rim,  at  nemini  aute  extremum  Sancti  morbiim  inno- 
tuisse  existimo  esse  certissimum.  De  captero,  an 
manus  Orionis  rodat  Taurum;  an  is,  imitator  juris 
fucrit,  an  Serpentarius  JSculapius  medicus  dicatur ; 
an  his  asseratur  Pegasus  cquus  musicx  esse  sacratus, 
atque  id  genus  alia,  ab  obscuriori  isto  vel  forte 
poetastro  artifice  repetenda  non  censeo  :  nodus  prse- 
cipuus  superest,  utrum  infimse  inscriptionis  confusos 
characteres  eruditns  interpres  felicius  coknbinaverit. 
Verba  ejus  ad  apicem  describam  : 
1'6.  a  Fimbria  vero  hujus  Mantelis  condecorata  est 


R 


quod  in  carminibus  iimbrise  .Mantelis  desint :  apud 
verbum  begna  littera  G  (nam  littera  A  est  absron- 
dita  in  iN,  quia  N,  ut  ibi  efTurmatuni  est,  denotat  litte- 
ram  N  et  A  simul  apud  antiquos,)  et  littera  E  apud 
verbum  wenb  sive  bene.  E  contra  post  vcrbum  Impc- 
rium  est  supervacanea  littera  M,  furte  lo^^o  litterse  M 
sive  f^  in  animo  substituenda  ,  aut  plane  omittonda 
illo  tempore;  apud  quam  tres  IRI  spectantpost  litte- 
teram  Q.  Item  in  verbo  angeat,  littera  V  est  inversa, 
hinc  ut  N  apparet.  » 

77.  Hactenus  Clar.  amicus,  qui  subdit  quatuor 
alia  serica  Manta,  ca?rulei  itcm  coloris,  ibidem  as- 
servari,  de  quorum  usibus  hic  dissercre  nihil  attinet: 
datam  jam  prioris  explicationom  tantisper  expenda- 
mus.  Quatuor  prima  vocabula  distincte  in  iimbria 
expressa  conspicio,  0  decus  Eeropae  Ccsar  Hcin- 
rice;  non  tam  facile  est  invenire  Tobeare,  cuin  pro  R 
Jegatur  R  :  neque  anoeat  educi  potcst,  quandoqui- 
dem  littera  ultima  non  sit  T  sed  putius  V.  Imperium 
integre  non  reperitur,  quod  ultima  Jittera  videatur 
duplex,  sitqne  E  et  a  Grspcum;  in  quo  non  satis 
aperte  argui  pusse  videlur,  quod  post  Imperium  su- 
pervacanea  sit  littera  M,  ubi  ogo  faleri  cogor  nec 
pervacaneum  M,  imo  nec  necessarium  reperiri, 
quo  To  Imperium  vcl  Impreium  efTormari  queat.  Ne- 
que  tres  IRI  usque  adco  clare  apparent ;  nrc  cst 
nnde  colligatur  N  inversum  esse,  unde  exsurgere 
verosimiliter  possit   acgeat.   IRMI   nullum    sensum 


Jitteris  singulari  artiiicis  diligentia  (litteris  singulis  C  reddit    Hexqce  vel  rex    qi  i    habetur ;  sed   reli  ^ua 


particulariter  sivo  seorsim  aurato  filo  confectis,  ac 
dein  mediante  filo  serico,  in  destinato  suo  loco  lir- 
matis)  affdbre  confectis  opere  pbrjgio,  cum  permul- 
tis  inturtis  anreis  cimeliis,  obscnritatem  lectionis 
inducentibus ;  snntque  ese  titterfie  magna;  longitudi- 
nis ;  ita  invicem  apposita?,  ut  lector  maxime  dubias 
hsereat,  ubi  lcctio  in  circulari  chaos  sit  inchoanda. 
Insuper,  omni  carent  interpunctione,  hincqne  in  ho- 
diernum  usque  diem,  multis  lectionem  frustra  ten- 
tantihus,  uti  inaudio,  (prflpserlim  propter  plures  alias 
parvas  obfuscatasque  inscriptiones)  incognita^  man- 
serunt.  *  Pergitdeinde  ad  explicationem,  quam  nemo 
hactenus  propius  assecutus  est.  «  Verba  fimbriffi  ad 
litteram  hffc  sunt  cum  metathesi  vitiosa. 

0  Decus  Eeropae  Cesar  Heinrice  beare. 

Angeat  impreium  ibmi  Rexque  rena  bene. 

Peripheria  hsec  Manti  infima  ada?qiiat  longitudinem 
sedecim  pedGm  et  duorum  pollicum. 

76.  «  Ubi  notandum  quod  Ismael  per  litteram  X  in 
verbo  Rex  singulare  quid  signiGcare  voluerit,  qiiia 
htpc  ana  et  sola  intcr  omnes  magniludine  artificiali 
eminet,  et  nonnihil  a  litteris  E  ante  et  Q  post 
est  separata;  hinc  non  immerito  concludo  eiim  ut, 
proptcr  verborum  excurreniem  copiam,  ligutam  ora- 
tiunem  salvaret,  gratulationem  hanc  pro  S.  Heinrico 
ordinare  in  hunc  sensum  quasi  voluisse  :  Hexque 
millies  ibi  regna  bene ;  qnia  X  Grsecis,  ut  coDstat, 
esi  nomenis  milleDarius  :  salvo  taraea,  at  dixi,  per 
omnia  aliorum  judicio  meliori,  acumina  enim  ho^c 


D 


plusquam  OEdipo  indigent,  neque  ex  iis  porfectam 
constrnctionem  quis  facile  extuderit.  Hsec  eo  sohiin 
dicta  sint,  at  intelligat  Jector  nihil  a  nobis  negle- 
ctum,  et  amicissimus  adjutor  observet,  aenigma  iis 
litteris  involutum,  necdum  ex  omni  parte  solutum 
csse.  Melius,  inquies,  aliquid  substituas  :  malim 
vero  candide  fateri  ignorantiam,  quam  iis  disqui- 
rendis  oleum  et  operam  perdere  :  non  gravabor  ta- 
men,  nullo  meo  periculo,  viri  alterius  eruditissimi 
cogilaiioues  in  mcdium  proferrc,  prout  mecura  com- 
municatse  sunt. 

78.  Abest  is,  ut  primura  dicam.  a  Rambergensium 
opinione^  quod  prsefatum  Mantum  ad  S.  Heinrici 
tempora  revocari  possit,  negatque  Sancti  istius 
setale  in  usu  fuisse  Csesaris  appellationem.  Potat 
itaque  opus  esse  sjrculi  xiv,  implexisque  illis  voca- 
bulis  indicari  Henriciim,  istius  nominis  Imperato- 
rem  VII  Luxembargiciim,  qui  post  necem  Alberti 
Austriaci  Homanorum  regis,  anno  1308  patratam, 
VI  Januarii  1309  Aquisgrani  coronatus  est ;  atque  ad 
hunc  dirigi  contendit  fiinbriffi  allocutionom,  cujus 
ordinem  cxorditur  a  Cesar  Henp.ice,  ci  connectcns 
BEA  :  R  vero  sequens  et  E  sumit  pro  Rumbergcnsis 
Ecclesise,  ex  litteris  proximis  faciens  anoelv,  u  si- 
gnato  :  tum  sic  pergit,  ex  litteris  verba  f(*rme  reddens, 
IMPerium  Regcre  Injuste  Volens,  Ea  (iambda  grseco 
pro  L  latinoj  undc  EACctos,  Invitis,  vel  Inimicis  Bam- 
bergBDsibos,  Miserabiliter  Interiit  Rex  Qui;  demum 
ex  RK  et  contractis  aliis  conficit  rkgnavit,  atque  v\ 


145 


AOTA. 


146 


B 


familiari  :  ciyos  nri  aliqaalem  DOtitiam  priebet  A 
inscriplio  sepulchri  ejtis  Bambergee  in  templo  paro- 
chiali  S.  Martiai,  quie  talis  est :  «  Revereodissimus 
c  ifi  Christo  Pater  ac  Domious  Fridericus  Fornerus 
«  sac.  Theologi»  Doctor,  episcopus  Hebronensis, 
«  suffragaoeus  Bambergensis,  ac  ibidem  in  spiritua- 
ct  iibas  Vicarius  Generalis,  sacrs  Caesareas  Majesta- 
c  ti,  ac  Serenissimo  Bavariffi  Duci  a  consiliis,  inte 
«  gritate  vit»,  zelo  religionis,  legatiouibus  ubitis, 
«  consilii  prudentia,  ac  vivo  verbi  Dei  eloquio  libris- 
H  que  editis  orbi  notus,  pie  in  Domino  obiit  anno 
«  MDcxxz,  V  Decemb.  » 

31.  «  Huic  elogio  consonat  bistoria  manuscripta 
coUegii  Soc.  Jesu  Bamberg»  eodem  anno  mdcxzx, 
ubi  inter  cstera  de  iilo  dicitur  :  «  Vir  erat  boui 
«  comroanis  amans,  et  a  virtute  litterisque  pluri- 
«  mum  commendatus...  sub  infula  vitam  duzit 
<  religiosam.  »  Hic  igitur  Suffraganeus  edidit  opu- 
sculum  cui  titnlum  fecit  :  Ihio  $peculd  Prindpis 
eeelesiastieif  e  daorum  laudatissimorum  Prflesulum 
ac  Principum,  iuannis  Godefridi  anno  mdcxxh, 
zzix  Decemb.,  et  Nythardi  anno  mdxcviii,  xxvi  De- 
eemb.  piissime  defunctorum  rebus  prfleclare  ge- 
stis  heroicisque  virtutibus  potissimom  conllata 
atque  concinnata,  et  quatuor  concionibus  funebri- 
bus  ad  eornmque  ^epulturas  et  exsequias,  in  ecriesia 
eathedrali  Bambergensi,  lingna  vernacula  babitis, 
latine  scriptis,  publicsB  luci  et  imitationi  data  et 
evulgata  a  Friderico  Fernero,  etc.  Ingolstadii,  typis 
Gregorii  Hcbulin,  anno  Christi  mdcixiu.  Ex  hoc  C 
tnctore  pleraque,  qu«  bic  aJducuntur,  deprompta 
sunt.  Que  ex  aliis  fontibus  hausta  fuerunt,  suis 
locis  indicantur.  Ordimur  a  Nytbardo,  qui  ffitate 
prior  est. 

32.  «  Nythardos,  ex  nobili  Franconise  prosapia  de 
Thongen,  cum  in  ecclesia  catbedrali  Herbipoii  jam 
fiussei  perfunctus  ofiicio  decani  et  modo  ageret 
ejosdem  ecclesifle  Prvpositum,  divino  consilio,  inter- 
Gedentibus  utique  SS.  Henrico  et  Cunegnnde,  qui- 
bus  erat  specialiter  addictus,  amplissimse  praeposi- 
tur»  sun  re-^identia  in  postremis  habita  et  vaiedi- 
eu,  translato  domicilio,  Bambergam  commigravit 
ibique  primam  junioris  instar  canonici  resideutiam 
auspicatos,  uno  propemodom  eodemque  anno,  de- 
curso  residenti»,  qood  vocant,  tirocioio,  capitulo 
annumeratus,  catbedralis  ecclesias  decanos  electus, 
zita  foncto  Ernesto  Presule,  unanimi  concapitula- 
riom  dominorum  consensu,  |sine  scrutinio,  per  Spi- 
ritus  S.  inspirationem»  omni  populo  a  summo  usque 
ad  minimum  jobilante,  episcopus  electus  fuit  ziv 
Novemb.  aoono  mdzci. 

33.  «  El,  quod  mirum  visu  atque  auditu,  ad  boc 
summom  animarum  regimen  ut  se  rite  disponeret, 
quamprimom  Bambergam  accessit,  mutato  veteri 
canonicorum  minus  decente  habitu,  et  omui  pri- 
stina  eonversatione  penitus  abdicata,  sic  a  se  ipso 
distare  coepit,  ut,  omnium  censura  et  judicio,  iu 
aliom  hominem,  qui  secundum  Deum  creatus,  trans- 
iatns  esse,   ideoque  ccelestium    donorum,   quae  de- 


D 


secendnnt  a  Patre  luminum,  capacissimos  effectos 
esse  crederetur.  Rara  beec  mutaliu  in  vestibus,  in 
morihus,  in  famulitiis,  in  domestico  splendore,  in 
quotidiana  conversatione,  in  omni  negotiorum  tra- 
ctatioue,  omnibos  qui  eum  pridem  noverant  pro- 
digio  simiiis  habebatur.  Ezinde  innotuit  efiicacia 
patrocinii  SS.  Uenrici  et  Cunegundis,  quorum  col- 
tui  et  imitationi  totum  se  dabat.  Vitas  ipsorum  non 
solum  assidue  lectitabat,  sed  etiam  ambas  ez  anti- 
quo  codice  ms.  ipsemet,  apographi  functus  oflicio, 
manu  sua  descripsit. 

34.  «  Horum  patronorum  ezemplis  incitatus,  et 
divinu  fretus  auzilio,  opus  prorsus  arduum,  et  in 
istis  rerom  temporumque  circomstaniiis,  ut  sum* 
mi  etiam  viri  judicabant,  factu  impossibile  aggressus 
fuit,  scilicet  reformatiouem  ecclesiee  Bambergeusis, 
quam  haeresis  ferme  totam  occupaverat  et  foede 
contaminaverat.  Nara  in  primis  in  ipsa  urbe  Bam- 
bergensi  totus  senatus  civicus,  ezceptis  doobus, 
Lutheranam  seclam  non  sulnm  pertinacissime  tue- 
batur,  sed  et  prsecipuis  ditiorom  optimatum  totius 
communitatiscivium,  numero  circiter  qoinquagiota. 
conjoraverant,  velle  se  potios  cum  bonis  omnibus^ 
domiciliom  alio  transferre,  quani  manus  dare.  In 
aliis  pleri^que  dioeceseos  civitatibus  et  oppidis  ne 
unicus  quidem  Catholicus  civis  reperiebatur.  Nihilo- 
minus  ut  Imperialem  hanc  ecclesiam,  sanctorum 
Henrici  et  Cunegundis  nobilem  iiliam,  e  luporum 
faucibus  eriperet,  pastor  hic  non  minos  prudens 
quam  fortis  nibil  intentatum  reliqnit. 

33.  «  Re  prius  commimicata  cum  Matthia  Roma- 
norum  Imperatore,  cum  Wilhelmo  Duce  Bavarise,  et 
cum  nonnullis  aliis  orthodoxis  Principibus,  ac  suo 
cathedrali  capitulo,  primo  omnium  ministros  Prsedi- 
cantes,  qui  nescio  quorum  connivmtia,  complures 
Bambergensis  ditionis  parocbias  occupaverant,  eje- 
cit.  Deinde  polestatem  ezercuit  contra  ludimodera- 
tores,  qui  uti  in  plerisque  civitatibus  et  oppidis  bee- 
resi  erant  infecti,  ita  et  haereses  pueris  instillabant, 
qua  Lutheri  catechismum  illis  inculcaudo,  qua 
cantiunculis  ab  ecclesia  Catholica  rejectis  eos 
depravando,  et  aiiis  milleniodis  perversa  dogroata 
insereodo.  Hos  igitur  tanquam  ezitiales  Horidffi 
juventutis  corniptores  amovit,  iisque  Catholicos  snb* 
rogavit.  Uiterius  deinde  progressus,  preefectos  om- 
nes,  qusestores  omues,  judices  locorum  omnes, 
scultetos  omnes,  consules  et  civicos  senatores  om- 
nes,  qui  Catholicae  religioni  manos  dare  et  eam 
profiteri  abnuerent,  loco  movit,  et  alios  eorum  vice 
substituit. 

36.  o  Hoc  veluti  prseludio  totius  dramatis  preemis- 
so,  conversionem  ipsam  subditorum  provide  aospi- 
catus  fuit,  et,  inter  innumeras  libertinorumquerelas, 
contradictiones,  turbas,  seditiones,  acatholicorum 
principum  comminationes  et  persecutiones,  per 
plures  annos  fortiter  prosecutus  fuit.  Et  cum  ad 
grande  hoc  molimen  magni  sumptus  requireren- 
tur,  ne  nervus  rei  bene  gerendae  deesset,  impensas 
circa  suam   personam,     raro  ezemplo,  ubicumque 


1>7 


S.  UENIUCl  IMI>£RATOIUS 


l^ 


B 


poterat,  ^onstrinxit.  Aaliconim  fauiulorum  nume-  A 
rum  ai  tautam  redegit  paucitatem,  ut  vix  Imperii 
Principis  dignitatem  tueri  viderettu*.  Fastum  oin- 
uem  et  pompam  respuebat,  et  victitabat  tauta  fru- 
galitate,  privatim  pra^cipue  cum  pranderet  aut  coe- 
naret,  ut,  tribus  ad  summum  ferculis  vulgaribus 
contentus,  religiosum  potius  in  claustro,  quam 
Episcopum  et  Principem    in  palatio    reprsesentaret. 

37.  (1  Econtra  ubi  divinus  cuitus,  aut  animarum 
reductio  agebatur,  [nuliis  purcebat  impensis.  Sic  ad 
excitaudum  et  promovendum  ;in  juventute  ardorem 
addiscendfie  doctrince  Chrisiiana^,  in  sola  munu- 
scula  catechctica,  scilicet  catechismum  Canisii,  et 
ejusdem  iibellos  de  prfieparatiuiie  ad  confessionem  et 
cummuniouem,  precatiouum  furmulas,  rosaria,  ima- 
gines  et  alia  ejusmodi  coemendd  ingentem  pecuniie 
vim  ex  propriu  peculio  profudit.  Sum  oculatus  testis, 
imo  et  cooperalor  exstiti,  quaudo  una  vice  tria  llore- 
uorum  millia  in  hunc  tinem  Augustam  destinavit,  ut 
aJiud  nihil  quam  sacra  ejusmodi  amuleta,  et  excita- 
toria  puerorum  apophoreta  comparareutur.  Quin 
cum  appulisseut,  omuia  iutra  unius  hebdomadse  spa- 
tium,  per  omnes  hujus  ecciesioe  parocbias,  admoni- 
toriis  adjuuctis  litteris,  liberalissime  dispersit. 

38.  (c  Non  deerant  e  pecuniae  foiueratoribus,  qui 
oggannirent,  immodicas  uimium  expensas  in  refor- 
mationem  diceceseos  erogari,  quando,  cum  tempore 
magis  opportuno,  omnia  minore  sumptu  periicienda 
venirent;  quibus  iile  dedit  responsum  Principe  ec- 
clesiatico  dignum  :  «.  Ecclesite  mese  bona  tempora-  C 
«  lia,  inquiebat,  utilius  uumqoam   dispensabuntur, 

«  quam  si  ad  ampliandam  Dei  gioriam,  etanima- 
«  rum  salutem  promovendam  atque  propagandam 
«  insumantur.  Quem  enim  alium  in  tinem  S.  Hein- 
^  ricus  ecclesiam  suam  tantopere  locupletavil?  • 
Pastorali  hac  yigilaniia  et  liberalitate,  nec  uon  la- 
borum  et  contradictionum  iuvicta  toleraniia,  lauda- 
tissimus  hic  Praesul  tantum  effecit,  ut  intra  sepien- 
uium,  haerelica  lues  ex  toia  ferme  dioecesi  foerit 
prolligata,  et  orihodoxa  tides  in  eam  reducta;  et  sic 
multa  millia  hominum  non  solum  tunc  viven- 
tium,  sed  etiam  posterorum,  ab  inieriiu  vindicaia 
sint. 

39.  «  Qui  Praesulis  zelus  quam  acceptus  fuerit 
S.  Hcinrico,  et  apnd  Deum  meriii,  colligi  ex 
eo  poiest  quod  ccelesiis  Paterfamilias  lidem  hunc 
in  viuea  Dotnini  operarium,  sub  vilse  vesperam,  per 
ipsummet  S.  Imperatorem,  ejusque  sanciissimaui 
conjugem,  ad  mercedem  eelernam  tam  egngii  labo- 
ris  recipiendam,  favore  exiraordinario  vocire  di- 
gnatus  foerit.  Rem  istam  memorabilem  Fornerus 
pag.  ilO,  verbis  seqneniibus  refert :  Rem  pror«us 
stupendam,  inquit,  virissimam  tamen  vobis  referam ; 
unde  liquebit  quis  ci  imminentem  ex  hac  vita 
transitnm  vaticinando  signiticarit.  Anno  udxcviu, 
qoi  ei  fatalis  fuit,  cum,  in  festivitate  S.  Heinrici 
Imperatoris,  mane  pontiiicali  riin  sacris  operaius 
esset,  a  prandio  vitam  ejusdem  Sancti,  sedens  in 
oratorio  suo,   lectitabat,  fenestras  e   regione  cathe- 


D 


dralem  euclesiam  spectaates,  auree  captandae  causj, 
apertas  habens.  Coutigit  inter  legendom  ot  adver- 
sum  campanile,  ubi  grandiores  S.  Heinrici  et  S.  Cu- 
negundis  campanae  pendent,  perspiceret,  ibiqoe, 
superioribus  e  ffuestris,  S.  Heinrici  et  S.  Cuue- 
gundis  imperiaii  ii^ilitiu  aiqoe  corona,  uti  pingun- 
tur,  simulacra  immeusa  luce  coruscantia,  el  san- 
cium  quidem  Heinricum  manu  sibi  annuentem  cer- 
neret. 

40.  u  Visio  ista  horrorem  primo  incussit  maxi* 
mum;  quem  taiuen,  ubi  se  paululum  coliegisset  et 
sauciis  illis  Paironis  obnixius  cummeodasset,  soper- 
veniens  inierius  mentis  atfusa  consolaiio  sine  mora 
expuiit  et  absiersit.  LJt  autem  rei  veriiatem  penitas 
indagaret  ac  certius  coguoscerei,  ona  cum  fleditiio 
cubicularium  nnum,  post  alierum  eo  submbit,  ut 
quisnam  in  turri  esset  et  ipsi  cognoscerent.  At  illi 
quidem  neminem  penitus  ibise  vidisse  renuntiarnnt, 
cum  omnia  perlusirasseui;  visio  tamen  illa  per- 
mausit,  iliis  prarsentibus,  lametsi  nihii  uspiam  prae- 
ter  horrorem  quemdam  insulitum  perseniiscerent, 
nec  quid  sibi  episcopus  vellet,  intelligerent.  Et  cum 
se  teriio  ostendisset  eadem  apparitio,  tandem  omni- 
no  disparuit.  i*.oniigit  vesperi  ut  cum  ipso,  de  more, 
per  hortum  ambulando,  matutinas  com  laudibus 
preces  auie  ccenam  persolverem;  quibus  ad  finem 
decursis,  verbis  hisce  me  allocotus  est  :  Queesiio  est 
ad  te,  docior  Fornere  :  si  Sancii  cuipiam  appareant, 
et  manibus  quasi  annuendo  ad  se  vocent,  quid  signi- 
ticare  exisiimas?  Opiimum  omeu,  inquiebam,  esse 
ducu  :  signum  est  Sanctos  eum,  quem  vocant,  in 
suum  consortium  brevi  adoptaturos.  Et  id  coiligere 
est  ex  variis  apparitiouibus  Sanctorum,  quas  refert 
S.  Gregorius  Magnus  in  libris  Dialogurum .  Sic  Ursi- 
no  pre:»byiero  apparuerunt  SS.  Apostoli  Petrus  ei 
Paulus,  et  eiim  ad  coelestia  eyocarunt 

41.  <  Sic  Probo  episcopo  Reaiino  S.  Juvenalis, 
S.  Eleuiherius  Mariyres  obitus  diem  prsenuniianint. 
Sic  Arnulpho  Suessionensi  episcopo  S.  Michaei  Ar- 
changelus  obitus  diem  prsedixit.  Sic  Aredium,  refe- 
renie  S.  Gregorio  Turonensi,  S.  Martinus  et  aJii 
apparenies  ad  gaudia  Beatorum  inviiaruut.  Hfle  tunc 
temporis  historiae  mihi  occiirrebant.  Ad  qiiae  ille : 
Recie  judicasti.  Dicam  tibi  quid  anie  aliqaot  horas, 
hodierno  eiiamnum  die,  mihi  coniigerit :  Et  rem 
omnem,  uti  jam  r^censuimus,  per  ordinem  expone- 
bat.  Et  inierpretalione  visionis  de  instanti  morte  sua 
luculenter  explicata,  tandem  ipsemet  subjung^bat: 
Audio  similem  visionem  oblatam  antecessori  quon- 
dam  meo,  Wigando  Redwiiio  (fuit  is  Episcopus 
Bambergensis  quadragesimus,  eo  tempore  qiio 
bsereses  tolam  Germaniam  populabantar;  qui  Luthe- 
ro  et  ejus  asseciis,  si  quis  alius,  strenuissime  resiitit, 
et  ejus  par&doxa  ab  eccle.siie  hujiis  ovili,  quibuscum- 
que4)oterat,  remediis  profligavit).  Is  porro  eodem 
anno  evivis  esse  desiit.  Videbis,  inquipbat,  idem  et 
mihi  eventurum.  Nam  in  hujus  anni  iidem  non  ero 
supervicturus.  Dixit,  et  verbo  re^pondit  eventus 
panlo  ante  tlnem  ejusdem  anni  mdxcxiii. 


14^ 


ACTA. 


i50 


42.  «  lotarea  temporis  summa  et  unica  ejus  cura  A 
fiiit  se  sanctorom  Patronorum  consorlio,  ad  quod 
ab  ipsismet  gratiosissime  iavitatos  fuerat,  dignom 
reddere.  Restabant  tonc  temporis  aliquot  adhuc 
oppida,  ut  Hochstadiense,  Hertzogenaoracense, 
Obserscheinteidense,  Burckunstadiense  cum  nonnullis 
pagis,  in  qiiibus  reformatio  quidem,  et  errantium  ad 
Eociesi^e  unitatem  reduclio  jam  inchoato,  necdum 
tamea  ad  optatom  finem  perdiicta  erat.  Arbilratus 
igitur  se  sauctis  Fundatoribus  acceptissimom  venlo- 
rum,  si  ecclesiam  ab  ipsis  fundatam,  sine  macula 
hsresis  prsesentare  iiioriim  conspectoi  posset,  tota 
virum  contentione  in  id  perliciendum  incubuit :  et 
quod  in  Totis  habebat,  est  assecutus,  Domino  fide- 
lissimi  sui  senri  conatibns  favente,  et  evidentibus  ^ 
gniim  divins  siibsidiis  cooperante. 

43.  «  Prsierea,  cum  sibi  a  S.  Heinrico  e  torri 
maDo  annnente,  denuntiari  crederet  illiid  Hegum  4, 
cap.  20  :  «  Preecipue  domni  tuse  ;  morierisenira  tu  et 
000  vives,  »  ccepit  omnia  rite  ordinare,  tam  quoad 
temporalia  qoam  quoad  statum  anim»  suse.  Peccata 
soa  eieemosynis  redimere  cupiens,  in  omnia  templa 
et  mooasteria  paupenim  religiosorum,  in  bospitalia 
et  nosocomia  largissimas  eleemosynas  destinavit: 
tiiis    qooque    Christi     pauperibus     pecunias     sine 

\  nomero  dispertiri  curavi.  Et  postquam  Herbipuli 
(qoo  propter  negotia  tanqoam  Prsepositus  illius 
ecciesice  concesserat)  in  morbum  incidiitset,  tam 
mihi,  qoam  aliis  toto  morbi  tempore  ipsi  ad>tanti- 
ba5,  liberam  de  omnibus  bonis  snis,  in  horreis,  in  C 
penuariis,  in  (ere  prsesenti,  qoascomqoe  voilemus, 
eleemosynas  ad  libitom  noslrum  pro  anima  sua, 
I  ptoperibos  et  locis  piis  dispertiendi  facoltatem 
'  conrassit,  hec  saepe  iterans  verba  :  Quidquid  pro 
inima  mea  eleemosynarum  erogaveritis,  ego  ralum 
habebo. 

44.  «  Idque  praesentibus  etiam  ecclesiae  imperialis 
Bambergensis  duobos  Praelatis,  qoi  Herbipolim  ideo 
descenderant,  ut  eom  in  morbo  suo  invisereut  et 
consolarentur,  plories  iteravit,  addens  nonsemei: 
Peccala  mea  gravissima  sont,  et  nomero  propemo- 
dnm  infinita  :  moitis  proinde  et  magnis  eleemosynis 
diloenda.  Ultimam  suam  voluntatem  ezposuit,  ut 
sequitiir :  Omnia  mea  bona,  inquit,  de  quibus  ut  q 
peeuUo  proprio,  majori  ex  parte  liereditario,  dispo- 
nere  possum,  in  tres  partes  dividi  voio.  Prima  delur 
Ecclesi»  ;  altera  pauperom  usibus  impendatur  ; 
tertia  cognatis  meis  cedat,  quos  inter  prsecipuos 
esse  Tolo  eos  qui  in  studiis  adhuc  versantur  ;  et 
fratris  tiiios  minforennes,  ut  in  Cathoiica  religione 
valeant  edocari.  Nollem  autem,  de  bonis  Ecclesiee, 
mihi  sanguine  jooctis  quidquam  elargiri,  nisi  ex 
patrimonio  meo  soppeteret,  ut  eis  b«^nefacere  pos- 
sem  :  scio  enim  ecclesiastica  bona  iilis  non  deberi. 
Addidit  in  fine,  sepeliri  se  velie  in  ecciesia  cathe- 
drali  Bambergensi,  sine  pompa,  et  quam  minimo 
fieri  posset  sumptu. 

45.  «  Ceterum  quam  exacte  se  ad  beatam  mortem 
prapparaverit.  et  quam  pie  illani  oppetierit.  Fornerns 


pinribus  paginis  ezsequitur.  Demum  concludit :  Can- 
dide  fateor,  et  quod  res  est,  edico.  Plurimis,  qui  pie 
admodum  ex  bac  vita  emigrare  credebantnr,  adfui 
iu  extremis  :  sed  nemiuem  adhuc  vidi  in  hodiernam 
diem,  imo  et  vix  audivi  siroilem  hominis  jam  mori* 
turi  pietatem,  qua  ille  diem  suum  clausit  extremum. 
Tantum  momenti  et  efticaciie  ad  bene  moriendom 
habuit  patrocinium  SS.  Heinrici  et  Cunegundis,  et 
eurumdem  gratiosa  apparitio,  devotnm  sibi  clientem 
ad  beatam  a^ternitatem  invitantinm.  Videtur  etiam 
boc  loco  commemoranda  alia  visio  Prflesuli  huic  ali- 
quot  antc  mortem  horis  oblata,  qua  certior  factus 
fuit  de  futuro  quondam  successore  sno,  qui  ea  qnse 
ipse  pro  bono  ecclesiie  Bambergensis  recte  coeperat, 
strenue  erat  prosecuturus.  Refert  vaticinium  iilud 
stepius  laudalus  Fridericus  Fornerns  in  citato  tra- 
ctatii,  Duo  specula  Principis  ecclesiastici,  et  in 
concione  secunda  funebri  de  Joanne  Godefridoab 
Aschausen,  pag.  60,  ubi  sic  scribit: 

46.  «  Cum  Illustrissimus  et  Beverendissimus  Bam- 
bergensis  episcopus  Nythardus,  iaudatissimse  me- 
morise,  anno  hdxcviii  in  ipsa  S.  Stephani  festivita- 
te,  qoa  in  vivis  esse  desiit,  mane  sacriticio  inter- 
fuisset,  ego,  qui  ei  semper  aderam,  nostrum 
Joannem  Godefridum,  qui  nudiustertius  ex  Gaiiiis 
domum  redierat,  ad  eiim  in  lecto  decumbentem, 
multis  preesentibus,  introduxi  :qoem  cum  ingredien- 
tem  conspexisset,  ad  me  conversus  :  Qualemnam, 
inquiens,  episcopum  niihi  addocis  ?  Ego  illi :  IIIo- 
strissime  Domine,  est  juvenis  Canonicus  Joannes 
Godefridus  ab  Aschausen,  paucos  ante  dies  ex  Gai- 
lia  domum  redox.  Ejus  itaque  manu  apprehensa : 
Iste,  inquit,  post  paucos  annos  coudecorabit  sedem 
episcopaiem  S.  Ottonis  Et  post  haec  verba  conticuit 
meditabundus  aliquantisper  :  ac  demum  de  reditu 
ei  est  congratulatus.  Recordabatur  ejusmodi  verbo* 
rum  non  raro  lilustrissimus  noster  Joannes  Gode- 
fridus,  piee  memorise  ;  vetabat  tamen  aliis  evul- 
gari. 

47.  •  Hocusque  verba  Foroeri  pag.  60,  qoi  sopra 
pag.  M  retulerat,  piissimam  ejus  matrem  Brigittam 
de  Zobel,  dum  tiliolus  ejus  adbuc  in  cunis  vagiret, 
uocte  quadam,  cum  pridie  sacram  Eucharistiam 
sumpsisset,  et  iiiium  suum  Christo  et  Matri  ejus 
devotius  commendasset,  mitra  et  habitu  pontiOcali 
ornatum,  ac  miro  fulgore  coruscum  ante  se  stantem 
conspexisse.  Erat  laudatus  juvenis,  qui  tuncagebat 
annum  aetatis  vigesimum  quartiim,  S.  Heiurico  spe- 
cialiter  devotus  ;  et  eidem  Sancto,  ut  merito  credi- 
tur,  apprime  cbarus,  non  solum  ob  devolionis  tene- 
ritudinem,  sed  vel  maxime  ob  similitudinem  casti- 
moniffi,  quaejuveuis  supra  communem  modum  eifui- 
gebat,  et  non  ita  pridem  Herbipoli,  ubi  studiis 
vacabat,  ejusce  virtutis  specimen  dederat  immortaii 
memoria  dignum.  Fornerus  in  cuncione  prima  fu- 
nebri  pag.  26,  illud  ita  refert : 

48.  <  Rem  adrairandam,  verissimam  tanien,  vobis 
memorabo.  Joannes  Godefridus  ab  Aschauseu  in- 
adolesceutia  sua,  ut  nemo  nou  uovit,  formosissimus 


1>7 


S    UENIUCl  IMI>ERATOIUS 


l^ 


B 


poterat,  constrinxit.  Aaliconim  famulorum  nume-  A 
rum  ai  taulam  rudegit  paucitaiem,  ut  vix  Imperii 
Principis  dignitatem  tueri  videretiir.  Fastum  oin- 
nem  et  pompam  respiiebat,  et  victitabat  tauta  fni- 
galilate,  privatim  prrocipiie  cum  pranderet  aut  coe- 
naret,  ut,  tribns  ad  summum  ferculis  vulgaribus 
c*ontentus,  religiosum  potius  in  claustro,  quam 
Episcopum  et  Principem    in  palatio    reprsesentaret. 

37.  (i  Econtra  ubi  divinus  cultns,  aut  animarum 
reductio  agebatur,  (uuliis  parcebat  impensis.  Sic  ad 
excitaudum  et  promuvendura  Hn  juventute  ardorem 
addiscendfie  doctrinse  Christianas  in  sola  munu- 
scula  catechctica,  scilicet  caterhismum  Canisii,  et 
ejusdem  libellos  de  prceparatiune  ad  confessionem  et 
communiouem,  precatiouum  furmulas,  rosaria,  ima- 
gines  et  alia  ejusmudi  coemendd  ingentem  pecuni» 
vim  ex  prupriu  peculio  profudit.  Sum  oculatus  testis, 
imo  etcooperaturexstiti,  quando  una  vice  tria  llure- 
uurum  millia  in  hunc  iineiu  Augustam  destinavit,  ut 
aJiud  nihii  quam  sacra  ejusinudi  amuleta,  et  excita- 
turia  puerurum  apophoreta  comparareutur.  Quu; 
cum  appulisseut,  omnia  iutra  unius  hebdomadse  spa- 
tium,  per  umnes  hujus  ecciesioe  parucbias,  admuni- 
toriis  adjuuctis  litteris,  liberalissime  dispersit. 

38.  (c  Non  deerant  e  pecuniae  foiueratoribus,  qui 
oggannirent,  immodicas  nimium  expensas  in  refur- 
matiunem  dioiceseus  erogari,  quando,  cuni  tempore 
magis  opportuno,  omnia  minore  sumptu  perticienda 
venirent;  quibus  iile  dedit  respunsum  Principe  ec- 
clesiatico  dignum  :  «.  Ecclesiie  mem  bona  tempora-  C 
«  lia,  inquiebat,  utilius  numquam   dispensabuntur, 

«  quam  si  ad  ampliundam  Dei  gioriam,  et  anima> 
«  rum  salutem  promovendam  atque  propagandam 
«  insumanUir.  Quem  enim  alium  in  linum  S.  Hein- 
4  ricus  ecclesiam  suam  tantopere  locupletavit?  • 
Pastorali  hac  vigilantia  et  liberalitate,  necnon  la- 
borum  et  contradictionum  invicta  tolerantia,  lauda- 
tissimus  hic  Prsesul  tantum  effecit,  ut  intra  septen- 
nium,  haerelica  lues  ex  tota  ferme  dioecesi  fuerit 
prolligata,  et  orlhodoxa  fides  in  eam  reducta;  et  sic 
multa  miilia  hominiim  non  soliim  tunc  viven- 
tium,  sed  etiam  posteroriim,  ab  interilu  vindicata 
sint. 

39.  «  Qui  Proesulis  zelus  quam  acceptus  fuerit 
S.  llcinrico,  et  apud  Deum  meriti,  colligi  ex 
eo  potest  quod  ccelestis  Paterfamilias  lidem  hunc 
in  vinea  Domini  operarium,  sub  vilse  vesperam,  per 
ipsummet  S.  Imperatorem,  ejusque  sancLissimaiii 
conjugem,  ad  mercedem  flelernam  tam  egngii  labo- 
ris  recipiendam,  favore  extraordinario  voore  di- 
gnatus  fuerit.  Rem  istam  memorabilem  Fornerus 
pag.  ilO,  verbis  seqnentibus  refert :  Rem  pror«us 
stupendam,  inquit,  virissimam  tamen  vobis  referam ; 
unde  liquebit  quis  ci  imminentem  ex  hac  vita 
transitom  vaticinando  signiticarit.  Anno  udxcvui, 
qui  ei  fatalis  fuit,  cum,  in  festivitate  S.  Heinrici 
Imperatoris,  mane  pontificali  rito  sacris  operatus 
esset,  a  prandio  vitam  ejusdem  Sancti,  sedens  in 
oratorio  suo,  lectitabat,  fenestras  e   regione  cathe- 


D 


dralem  euclesiam  spectantes,  aurce  captandae  causj, 
apertas  habens .  Coutigit  inter  legendum  ot  adver- 
sum  campanile,  ubi  grandiores  S.  Heinrid  et  S.  Cu- 
negundis  carnpanfle  pendent,  perspiceret,  ibique, 
superiuribus  e  fiMiestris,  S.  Heinrici  et  S.  Coue- 
gundis  imperiaii  ijiilis.u  atque  corona,  uti  piogun- 
tur,  simulacra  immeuaa  luce  coruscantia,  et  san- 
ctum  quidem  Heinricum  manu  sibi  annuentem  cer- 
neret. 

40.  «  Yisiu  ista  horrorem  primo  incussit  maxi- 
mum;  quem  tamen,  ubi  se  paululum  collegisset  et 
sauctis  illis  Patronis  obnixius  cummendasset,  soper- 
veniens  interius  mentis  atfusa  consolatio  sioe  mora 
expuiit  et  abstersit.  Ut  autem  rei  veritatem  penitos 
indagaret  ac  certius  coguosceret,  ona  cum  ledituo 
cubicuiarium  nnum,  post  alterum  eo  submisit,  ut 
quisnam  in  turri  esset  et  ipsi  cognoscerent.  At  illi 
quidem  neminem  penitus  ibise  vidisse  renuntiaront, 
cum  omnia  perlustrasseut;  visio  tamen  iiia  per- 
mansit,  illis  prarsentibus,  lametsi  nihil  uspiam  prae- 
ter  horrorem  quemdam  insolitiim  persentiscerent, 
nec  quid  sibi  episcopus  vellet,  intelligerent.  Et  cum 
se  tertiu  ustendisset  eadem  apparitio,  tandem  omni- 
no  disparuit.  t<ontigit  vesperi  ut  cum  ipso,  de  more, 
per  hortum  ambulando,  matutinas  com  laudibus 
preces  aule  ccenam  persolverem;  quibus  ad  finem 
decursis,  verbis  hisce  me  allocutus  est  :  Queestio  est 
ad  te,  doctor  Furnere  :  si  Sancti  cuipiam  appareant, 
et  manibus  quasi  annuendo  ad  se  vucent,  quid  signi- 
ticare  existimas?  Optimum  omen,  inquiebam,  esse 
duco  :  signum  est  Sanctos  eum,  quem  vocant,  in 
suum  consortium  brevi  aduptaturos.  Et  id  colligere 
est  ex  variis  apparitionibus  Sanctorum,  quas  refert 
S.  Gregorius  Magnus  in  libris  Diaiogorum.  Sic  Ursi- 
no  pre:>byteru  apparuerunt  SS.  Apostoii  Petrus  et 
Paulus,  et  eiim  ad  ccelestia  evocarunt 

41.  «  Sic  Probo  episcopo  Reatino  S.  iovenalis, 
S.  Eleutherius  Martyres  obitus  diem  prsenuntianint. 
Sic  Arnulpho  Suessionensi  episcopo  S.  Michael  Ar- 
changelus  obitos  diem  prsedixit.  Sic  Aredium,  refe- 
rente  S.  Gregorio  Turonensi,  S.  Martinus  et  alii 
apparentes  ad  gatidia  Beatorum  invitaruut.  Hae  tonc 
temporis  historiae  mihi  occiirrebant.  Ad  quse  ille : 
Recte  jiidicasti.  Dicam  tibi  quid  ante  aliquot  horas, 
hodierno  etiamnum  die,  mihi  contigerit :  Et  rem 
omnem,  uti  jam  r^censuimus,  per  ordinem  expone- 
bat.  Et  interpretatione  visionis  de  instanti  morte  sua 
luculenter  explicata,  tandem  ipsemet  subjungehat: 
Aiidio  similem  visionem  oblatam  antecessori  quon- 
dam  meo,  Wigando  Redwitio  (fuit  is  Episcopus 
Bambergensis  quadragesimus,  eo  tempore  qiio 
hsereses  totam  Germaniam  populabantur;  qui  Luthe- 
ro  et  ejusasseclis,  si  quis  alius,  strenuissime  restitit, 
et  ejus  par&doxa  ab  eccle.Mfle  hujus  ovili,  quibuscum- 
quepoterat,  remediis  prufligavit),  Is  porro  eodem 
anno  e  vivis  esse  desiit.  Videbis,  inquipbat,  idem  et 
mihi  eventorum.  Nam  in  hiijus  anni  fidem  non  ero 
supervicturos.  Dixit,  et  verbo  respondit  eventus 
paolo  ante  finemejusdem  anni  MDxrxiif. 


u^ 


ACTA. 


i50 


42.  c  Inierea  temporis  somma  et  unica  ejus  cura  A 
fiiit  se  sanciorDm  Patronurum  consortio,  ad  quod 
ab  ipsismet  gratiosi&sime  invitatus  fuerat,  dignom 
reddere.  Reatabant  tonc  temporis  aliquot  adboc 
oppida,  ut  Huchstadiense,  Hertzogenaoracense, 
Obserscheinteldense,  Burckunstadiense  cum  nonnuilis 
pagis,  in  quibus  reformatio  quidem,  et  errantium  ad 
Ecclesise  uniiatem  reductio  jam  incboata,  necdum 
tamen  ad  optatom  linem  perducta  erat.  Arbitratus 
igiiur  se  sauctis  Fundatoribus  acceptissimum  vento- 
nim,  si  ecdesiam  ab  ipsis  fundatam,  sine  macula 
bsresis  prssentare  illorum  conspectoi  posset,  tota 
virum  contentione  in  id  perticiendum  incubuit :  et 
quod  in  toUs  habebat,  est  assecutus,  Domino  fide- 
lissimi  sui  senri  conatibos  favenie,  et  evidentibus  ^ 
gniiiiB  divince  subsidiis  cuoperante. 

43.  «  PrKterea,  cum  sibi  a  S.  Heinrico  e  tnrri 
mano  annoente,  denuntiari  crederet  illud  Hegum  4, 
cap.  20  :  «  Precipue  domui  tu8B  ;  morierisenira  tu  et 
oon  viTes,  i  ccepii  omnia  rite  ordinare,  tam  quoad 
temporalia  qoam  quoad  statum  animaB  suse.  Peccata 
soa  eleemosynis  redimere  cupiens,  in  omnia  templa 
et  monasteria  paupenim  religiosorum,  in  hospitulia 
et  nosocomia  largissimas  eleemosynas  destinavit: 
alib  qaoque  Christi  pauperibus  pecunias  sine 
nnmero  dispertiri  curavi.  Et  posiquam  Herbipuli 
(qoo  propter  negotia  tanqoam  Prsepositus  illius 
ecclesiae  concesserat)  in  morbum  incidisset,  tam 
mihi,  qaam  aliis  toto  morbi  tempore  ipsi  ad^tanti- 
bas,  liberam  de  omnibus  bonis  suis,  in  horreis,  in  C 
peouariis,  in  mre  prsesenii,  quascumque  vollemus, 
eleemosynas  ad  libitnm  nostrum  pro  anima  sua, 
ptDperibns  et  locis  piis  disperiiendi  facultatem 
conresaii,  heec  sepe  iterans  verba  :  Quidquid  pro 
anima  mea  eleemosjnarum  erogaveritis,  ego  ratum 
habebo. 

44.  «  Idque  prssentibus  etiam  ecclesis  imperialis 
Bambergensis  duobos  Preelaiis,  qui  Herbipolim  ideo 
descenderant,  ut  eom  in  morbo  suu  inviserent  et 
consolarentur,  plories  iieravit,  addens  non  semel : 
Peccata  mea  gravissima  soni,  et  nnmero  propemo- 
dnm  inflnita  :  multis  proinde  et  magnis  eleemosjnis 
diinenda.  Ultimam  suam  voluntatem  exposuit,  ut 
seqaitnr :  Omnia  mea  buna,  inquit,  de  quibus  ut  ^ 
peeulio  proprio,  majori  ex  parte  liereditario,  dispo- 
nere  possom,  in  tres  partes  dividi  volo.  Prima  detur 
Ecclesis  ;  altera  pauperom  osibos  impendatur  ; 
tertia  cognatis  meis  cedat,  quos  inter  prcecipuos 
esse  Tolo  eos  qui  in  studiis  adhuc  versantnr  ;  et 
fratris  filios  mitforennes,  ut  in  Catholica  religione 
valeaut  edocari.  Nollem  autem,  de  bonis  Ecclesiee, 
mihi  sangaine  jnnctis  quidquam  elargiri,  nisi  ex 
patrimonio  meo  soppeteret,  ut  eis  b«>nefacere  pos- 
sem  :  scio  enim  ecclesiastica  bona  illis  nun  deberi. 
Addidit  in  iine,  sepetiri  se  velle  in  ecclesia  cathe- 
drali  Bambergensi,  sine  pompa,  et  quam  minimo 
fieri  posset  sumptu. 

45.  «  Ceterum  qiiam  exacte  se  ad  beatam  mortem 
praeparaverit.  et  quam  pie  illam  oppetierit,  Fornerus 


pluribus  paginis  exsequitnr.  Demum  concludit :  Can- 
dide  fateor,  et  quod  res  est,  edico.  Plurimis,  qui  pie 
admodum  ex  hac  vita  emigrare  credebantnr,  adfui 
in  extremis  :  sed  nemiuem  adhnc  vidi  in  hodiernam 
diem,  imo  et  vix  audivi  similem  hominis  jam  mori* 
turi  pietdtem,  qiia  ille  diem  suum  clausit  extremum. 
Tantum  mumenti  et  efiicacise  ad  bene  muriendnm 
habuit  palrocinium  SS.  Heinrici  et  Cunegundis,  et 
eurumdem  gratiosa  apparitio,  devotum  sibi  clientem 
ad  beatam  a^ternitatem  invitantinm.  Yidetur  etiam 
hoc  locu  comraemoranda  alia  visio  Preesnli  huic  ali- 
quot  antc  mortem  horis  oblata,  qua  certior  factus 
fuit  de  futuro  quondam  successore  sno,  qui  ea  qnie 
ipse  pro  bono  ecclesiae  Bambergensis  recte  coeperat, 
strenue  erat  prosecutnrus.  Refert  vaticinium  iilud 
siepius  laudalus  Fridericus  Furnerus  in  citato  tra- 
ctalu,  Duo  specula  Principis  eeelesiastici,  et  in 
cuncione  secunda  funebri  de  Joanne  Godefridoab 
Aschausen,  pag.  60,  ubi  sic  scribit: 

46.  «  Cum  lUustrissirnus  et  Reverendissimus  Bam- 
bergensis  episcupus  Nytbardus,  laudatissimae  me- 
morise,  anno  mdxcviii  in  ipsa  S.  Stephani  festivita- 
te,  qua  in  vivis  esse  desiit,  mane  sacrificio  inter- 
fuisset,  ego,  qui  ei  semper  aderam,  nostnim 
Joannem  Godefridum,  qui  nudiustertius  ex  Galliis 
domum  redierat,  ad  eum  in  lecto  decombentem, 
multis  praesentibus,  introduxi :  qaem  cum  ingredien<- 
tem  conspexisset,  ad  me  conversus  :  Qualemnam, 
inquiens,  episcupum  niihi  addncis  ?  Egu  illi  :  Illn- 
strissime  Dumine,  est  juvenis  Canonicus  Joannes 
Godefridus  ab  Aschausen,  paucos  ante  dies  ex  Gal- 
lia  domum  redux.  Ejus  itaque  manu  apprehensa : 
Iste,  inquit.  post  paucos  annos  coudecorabit  sedem 
episcopalem  S.  Ottonis  Et  post  hsec  verba  conticuit 
meditabundus  aliquantisper  :  ac  demum  de  rediia 
ei  est  congratulatus.  Recurdabatur  ejusmudi  verbo- 
rum  non  raro  Illostrissimus  noster  Joannes  Gode- 
fridus,  piee  memorise  ;  vetabat  tamen  aliis  evul- 
gari. 

47.  •  Hucusque  verba  Forneri  pag.  60,  qui  supra 
pag.  II  retulerat,  piissimam  ejus  matrem  Brigittam 
de  Zobel,  dum  filiolus  ejus  adhuc  in  cunis  vagiret, 
uocte  quadam,  cum  pridie  sacram  Eucharistiam 
sumpsisset,  et  filium  suum  Christo  et  Matri  ejus 
devotius  commendasset,  mitra  et  habitu  pontificali 
ornatum,  ac  miro  fulgore  coruscum  ante  se  stantem 
conspexisse.  Erat  laudatus  juvenis,  qui  tunc  agebat 
annum  setatis  vigesimum  quartum,  S.  Heiurico  spe- 
cialiter  devotus  ;  et  eidem  Sancto,  ut  merito  credi- 
tur,  apprime  charus,  nun  sulum  ob  devolionis  tene- 
ritudinem,  sed  vel  maxime  ob  similitudinem  casti- 
monia;,  quaejuvenis  supra  communem  mudum  eiful- 
gebat,  et  non  ita  pridem  Herbipoli,  ubi  studiis 
vacabat,  ejusce  virtutis  specimen  dederat  immurtali 
memuria  dignum.  Furnerus  in  cuncione  prima  fu- 
nehri  pag.  26,  illud  ita  refert : 

48.  «  Rem  admirandam,  verissimam  tamen,  vobis 
memorabo.  Joannes  Godefridus  ab  Aschau»en  in- 
adolesceutia  sua,  ut  nemo  nou  uuvit,  furmusissimus 


151 


S.  HENRICI  IMPERATORIS 


m 


erat  et  venustissimus  ;  pereleganti  quoque  corporis  A 
constitutione  :  qua  occasione  humani  generis  hostis 
hsreditarius  arrepta,  ejus  yirgine»  poritati  hoc 
stratagemate  insidias  struxit,  et  pedicas  objecit.  Fe- 
minn  queedam  ex  gynaeceo  magni  norainis  et  illu- 
stris  conditionisy  instigante  cacodsmone,  insigni 
ejus  forma  et  pulchritodine  captse,  honoris  specie 
ad  convivium  invitarunt  :  ubi,  cum  eum  qui  curam 
ez  officio  gerere  debebat,  nil  mali  sospicantem  ez 
industria  inebriassent,  cubitumque  ductari  jus&is- 
sent,  ea  nocte  adolescentem  quoque  apud  se  reti- 
nere  voluerunt,  quia,  ne  ipse  mali  quidpiam  subesse 
ratus,  cum  dormitum  jam  concessisset,  libidinosa 
illa  diaboli  organa  clam  taciteque  lectom  ejus  acces- 
serunty  et  verbis  pariter  lascivit,  et  quibuscumque  ^ 
poterant  titillationibus  ad  res  nefarias  eum  sollici- 
tare  cceperunt.  Quid  pudicissimus  adolescens  ?  Hor- 
rendum  vociferans,  e  lecto,  ut  erat,  lineis  caligit  et 
indusio  vestitus  prosiliit,  e  manibus  illarum  eropit, 
ostium  domos  festinanter  petiit,  et,  relictis  omnibus 
post  se  vestimentis,  ad  domum  cujusdam  amici  ve- 
nit,  ibique  quod  reliqunm  crat  ooctis,  Deo  gratias 
agens  pro    obtenta  castitatis   palma,    quiete   per- 

git.... 

49.  «  Glericus  taudem  initiatus,  majore  solertia 
corporis  et  mentis  castimoniee  sibi  invigilandom 
ezistimavit ;  idque  tanto  diligentius,  quanto  majores 

tum  temporb  corruptels   passim  vigebant Yiz 

flevo  nostro  inventus  est  similis  illi,  qui  tanto  virgi- 
nes  puritatis  zelo  conservaret  legem  Excelsi.  Hujus  G 
igitur  castimonise  aliarumque,  quibus  illa  stipari 
solet,  virtotum  fragrantia  delectatos  S.  Henricus 
videtur  Joaonem  Godefridum  selegisse,  et  a  Deo 
oblinuisse  pro  sua  Ecclesia  episcopum,  seu  instru- 
mentum  mazime  idoneum  ad  restituendom  pudorem, 
qoi  non  tantum  in  populo,  sed  etiam  in  clero,  mi- 
serandum  in  modum  collapsns  fuerat.  Unde  cum, 
anuo  MDCix  zlvii  episcopus  in  eztremis  ageret, 
virginei  conjuges  S.  Heinricus  et  Gtinegundis  in 
turri  ecclesiee  cathedralis  deuuo  se  conspiciendos 
et  pro  eligendo  novo  prsesule  sollicitos  ezhibue- 
runt. 

50.  «  Id  quod  in  opusculo,  cui  titolus  ;  Luctus 
publicus  Franconias  ob  immaturum  e  vita  abittm 
Joannii  Qodefiidiy  edito  a  collegio  Societatis  iesu 
Herbipoli  anoo  mdczxui,  pag.  3,  hisce  verbis  re- 
fertur  :  SS.  Heinricus  et  Gunegondis  paulo  ante 
eju5  electionem  visi  urbera  e  turri  circumspicere, 
Quam  apparitionem  poeta  sic  ezprimit : 

Quem  patrise  Pater 

E  censu  Superum  gravi 
Heinricus,  lateri  virgine  coojuge 

Adtixa,  venerabiles 
Acquisisse  viros  inter,  episcopom 

Fama  diditur  integra : 
Urbem  dum  propriam,  turrigera  e  domo, 

Gircumfundere  lumina 
Visus,  quando  abitum  fata  superstitis 

Urgebant  fera  presulis. 


D 


51.  «  Nemini  tunc  in  mentem  veniebat,  in  ele- 
ctione  episcopali  ez  orna  proditorum  Joannem  Go- 
defridum,  tum  quia  is  erat  ez  junioribos  eapitulari- 
bus,  tom  quia  suffragia  collimabant  in  Joannem 
Ghristophorum  Nenstetter  dictom  Stormer,  ecclesis 
imperialis  decanum.  Sed  soffragium  S.  Heinrici 
pro  cliente  suo  Joanne  Godefrido  apud  Deum  demum 
praevaluit.  Hinc,  etiamsi  memoratus  decanus  primo 
statim  scrutinio  in  episcopum  electus  foisset,  noiuit 
tamen  dignitatem  amittere.  Et,  licet  a  toto  capitulo 
instanter  rogaretur  et  urgeretor  ad  consentiendum, 
non  tantura  secundo  et  tertio,  sed  etiam  qoarto  re- 
cusavit.  Gomqoe  hsec  lucta  diu  teneret,  demum, 
ipsomet  decano  preeeunte,  ez  inspiratione  Spiritus 
sancti  et  unanimi  consensu  dominorum  capitalarinm 
Joannes  Godefridus  ad  Aschausen  salutatus  fuit  epi* 
scopos  Bambergensis  xzi  Jolii^  anno  mdcix.  Ele- 
ctionem  hanc,  speciali  Numinis  providentia,  in  bo- 
num  EcclesisB  Bambergensis,  opis  admodom  indigs, 
dispositam  ac  ordinatam  fuisse,  communis  erat  peri- 
torum  persuasio. 

52.  <  Eminentissimus  cardinalis  Bellarminus  in 
prima  epistola  ad  Joannem  Godefridum  episcopum 
Bambergensem  nuper  electum,  data  iv  Novemb. 
MDciz,  ita  scribit :  Illustrissime  ac  reverendissime 
domine,  a  Domino  lactum  est  istud  ;  et  est  mirabile 
in  oculis  nostris.  Nuntius  de  electiooe  illustrissimn 
et  reverendissimse  Dom.  vestriie  Isetiticat  universam 
civitatem  Dei.  Dolebamus  oppressionem  nobilis  Ec- 
clesise  Bambergensis  :  et  cuin  non  soccurreret  ap- 
tum  remediuni,  a  Domino  auxiliuin  precabamar. 
Sed  pius  dominos  fecit  superabundantius  quam  pe- 
tere  aut  intelligere  poteramus.  Superest  nunc  ut, 
qui  coBpit  in  vobis  opus  bonum,  ipse  perficiat,  et 
per  vos  Ecclesia  Bambergensis  gloriam  suam  in 
prsBsenti  recipiat,  ut  et  vus  in  die  Domini  immor- 
talem  glorisB  coronam  a  Principe  pastorom  reci- 
piatis. 

53 .  «  Idem  cardinalis,  eodem  die  et  anno  scribens 
serenissimo  BavarisB  doci  Maxirailiano,  inter  alia  haec 
habet :  De  electo  vero  Bambergensi  qoid  dicam?  Sensi 
profecto  incredibileni  animi  voluptatem,  et  tam  ma- 
nifestsB  gratifie  Dei  humillimas  gratias  egi.  Ita  ille. 
Historia  inscripta  collegii  Soc.  Jesu  Herbipoli,  illo 
ipso  anno  mdciz,  de  episcopo  Bambergeosi  recens 
electo  ita  loqoitur  :  Ex  partheniorum  sodalium  no- 
mero  Ecclesife  Bambergensi  praBsul  divinitus  datus 
est  Joannes  Godefridus  ab  Aschausen,  homo  philo- 
sophiam  et  leges  humanas  divioasque  doctus,  in  quo 
nihil  fastus  aut  fuci  ;  mores  ad  humanitatem  compo- 
siti;  ffitas  ilorens,  et,  quod  miseris,  adolescenti» 
vicinior ;  prisc»  probitatis  et  sanctitatis  severioris 
imago,  etc. 

54.  « Quemadmodum  antem  prsclarus  adeo  epi* 
scopns  Ecclesiee  Bambergensi,  tempore  pericolosis- 
simo,  satagente  S.  Heinrico  donatus  fuit,  ita  idem 
episcopus,  eodem  sancto  imperatore  patrocinante, 
simul  ac  pastoralem  curam  suscepit,  res  magnas 
pro  Deo  et   Ecclesia,  tam  in  restituendo  cultu  divi- 


153 


4CTA. 


154 


no  qaam  in  emendaodis  deri  et  populi  moribus  A 
aggressus  fuit  ;  atque  ipsa  magaitudine  operum 
qusB  peregit,  palam  omnibus  fecit,  se  non  tam 
homiuum  quam  ccelilus  sufTragiis  ad  episcopaium, 
pro  bono  Ecclesi»  assumpium.  Qu»  egregia  facta 
cum  Romam  latere  non  pobseni,  eminentissimus 
Bellarminus  denuo  ad  Joannem  Godefridum  anno 
MOCX  ita  scribit  :  Quod  egi  in  caosa....  quamvis 
magna  voluntate  egerim,  nou  tanti  momenti  fuit,  ut 
opns  esset  fatigari  in  scribeudo  tanium  episcopum 
et  in  rebos  gravioribus  occupatum.  Quia  tamen  scri- 
bere  libuit,  mibi  quoque  respondera  jucondissimum 
est  ei  viro,  quem  quasi  de  coelo  missum  suspicio. 
Non  novi  de  facie  episcopum  et  principem  Bambar- 
gensem  Godefridum,  sed  ex  operibus  egregiis  notis-  ^ 
stmum  vehementer  diligo  et  veneror  ;  et  precor  as- 
sidno  Deum  ut,  quem  opporiuno  iempore,  la- 
benti  EcclesiiB  Bambergensi  prseficere  dignatus  est, 
eum  longo  teropore  incolumem  servare,  dirigere  et 
protegere,  et  tandem  etiam  plenum  dierum  et  meri- 
torom  gloriose  coronare  dignetur. 

55.  «  Idem  cardinalis  anno  mdcxii,  xir  Februarii, 
ad  Fridericum  Fornerum  sutfraganeum  Bdiubergen- 
sem  scribens,  addit  sequentia  :  Sed  bis  omissis,  gra- 
tias  ingentes  habeo  pro  iis  quse  ad  me  scripsisti  de 
insigni  progressu  opiimi  principis  et  episcopi  vesiri, 
quem  non  hominom  vota  aut  studia,  sed  Dens  ipse, 
pro  sua  iuGnita  pietate.  Ecclesi<e  susb  donavit.  Ego 
certe  ita  illi  germana  chariiaie  afticior,  ut,  si  pennas 
colombse  assomere  possem,  nihil  me  deiineret  quin  C 
statimad  ejus  complexum  vularem.  Uiinam  multos 
eisimiles  non  solum  in  Germania,  5ed  eiiam  in 
lialia  et  in  reliquo  orbe  Cbristiano  haberemus  ! 
Videremus  enim  continoo  vineam  Domini  tam  bonis 
agrieolis  commissam  roiritice  retlorescere.  Precor 
iili  ex  corde  longitodinem  dierum,  quanta  necessa- 
ria  est  ad  Ecclesise  reformationem,  eic. 

56.  (c  Plura  ejusmodi  in  epistolis  suis  habei  lau- 
datns  cardinalis,  signanier  exiollens  magnitudinem 
beueficii  quod  divioa  boniias  prsestiiii  labenti  Ec- 
desise  Bambergensi,illi  providendodeepiscopo,  t  qui 
in  vita  sua  suffulsit  domum,  et  in  diebus  suis  corro- 
t>oravittemplum  :  qui  curavii  geniem  suam  ei  libe- 
raTit  eam  a  perditione  (EccU,  l).  »  Quod  meritis  et  ^ 
intercessioni  SS.  Heinrici  ei  Cunegundis  in  accepiis 
ferendnm  esse  probat  pervigil  eorum  studium  circa 
electionem  hujus  episcopi  exhibiium,  ut  supra  rela- 
tom  fuit,  nec  non  singularis  episcopi  devoiio  ei  iidu- 
cia  erga  sanctos  fuudaiores ;  cujus  devoiiouis  ac 
Hducis  specimen  aliquod  hic  subjungiiur : 

57.  «  Ut  primum  Joannes  Godefridus  onus  epi- 
soopale  snscepit,  coliuctaiio  illi  fuit  non  tanium  ad- 
versus  spiritualia  nequiii»  in  coelesiibus,  videlicet 
adversus  hsresim,  magiam,  veneticiay  dsBmoniacum 
idolomaniam,  foedissimas  carnis  corruptiones,  ei 
innumera  flagitiorum  monsira,  sed  etiara  conira 
formidabiles  principum  haereiicorum  exercitus, 
FranconisB  perpeiuo  imminenies.  Contra  quos  coele- 
sti  praesidio  sibi  opus  esse  intelligens,  ad  S.  Heinrici 


patrocinium  confugit.  Et  ut  haberet  adjutorii  ipsius 
arrham,  obiinuit  ab  Eberhardo  Augustano  episcopo, 
consecraiore  suo,  gladium  quo  sancius  imperator 
quondam  in  prteliis  ad  edomandos  Ecclesise  hosies 
usus  fuerat  :  quem  sanctum  gladium  accepit  tan- 
quam  munus  a  Deo  missum,  cujus  virtuie  areeret 
adversarios  populi  sui,  qui  erant  mulii  et  potenies. 
Imprimis  Fridericus  V,  comes  palatinus  Rheni,  in- 
vasor  coronae  Bohemic®  ;  Mansfeldius  ;  marchio 
Durlacensis,  dux  Anhaltinus,  Chrisiianus  Brunswi- 
censis  seu  Halbersiadiensis,  eorumque  socii,  qui 
dioecesim  Bambergensem,  uti  et  Herbipolensem,  fo- 
iiis  palam  impressis,  sibi  in  prsedam  desiinaverani, 
et  spe  jamdevoraveraut. 

58.  <  Quamvis  auiem  in  niramque  dioecesim  pla- 
ries  irruptionem  tentaverini,  Joannes  Godefridus 
iamen  (qoi  inierea  eiiam  Herbipolensis  episcopus 
creatus  fuerai)  hosiiles  conaius  pariim  elusit  consi- 
tio,  pariim  fregit  foriitudine,  opponendo  hostibut 
copias  suas,  quas  conscripserai,  una  cum  copiis 
auxiliaribus  serenissimi  ducb  Bavarise.  £t  dum  mi- 
liies  pugnarent  in  patrise  confiniis,  ipse  interdin 
noctuque,  projecta  in  ierram  facie,  velut  alier  Moy- 
ses,  pro  populo  suo  oraiiones  ad  Deum  fundebat. 
Et  quod  de  die  inierdum  ob  legatornm,  ac  militin 
prsefectorum,  euniiuro  ac  redeuniium  interpellaiio- 
nes,  prsestare  non  poierai,  media  sorgens  nocte, 
somno  anielucanis  excubiis  majorem  in  modum 
coarctato,  iniegris  horis  cum  Deo  colloquendo  com- 
pensabai.  Hibce  armis  devoius  S.  Heinrici  cliens 
Ecclesiam  snam,  toio  regiminis  sui  tempore,  ab  ho- 
stium  irrupiionibus,  depraedaiionibus  et  incendiis 
(quin  et  a  peste,  quae  aniea  singulis  annis  Bamt>erg» 
sseviebai)  servavitimmunftm. 

59.  «  Supremum  a  S.  Heinrico  favorem  Joannes 
Godefridus  expertus  fuit  ante  mortem  suam,  quam 
eisancius  imperaior  uua  cum  virginea  conjuge  ap* 
parens  pronuniiavii,  ut  refertur  in  Yita  manuscripta 
hujus  principis.  Ab  eo  iempore  non  omisii  se  qoam 
accuralissime  ad  felicem  ex  hac  viia  iransiium  com* 
parare.  Tuta  quidem  viia  ejus,  praeseriim  quam  in 
episcopaiu  duxit,  fuit  perpeiua  ad  beaiam  mortem 
praeparaiio  :  habiio  iamen  coelesti  de  eaindicio,  cu- 
ras  suas  ad  supremum  illud  negoiium  niagis  inieu- 
dit.  Cum,  iilo  ipso  anno  quo  obiit,  ex  prsescripto 
medicorum,  in  arce  Waldaschacensi,.  instaurandse 
valetudini  vacarei,  ioio  eo  iempore,  sive  publice 
sive  privaiim  panderet  aut  coenaret,  ejus  jussu 
semper  aliquis  e  cubicuiariis  libellum  Jeremiw 
Drexelii  S.  J.  de  aeierniiate  prselegebai,  quem  tem- 
pore  illo  toium  ierlio  percurrit.  Inierea  vero,  dum 
aui  balneis  uiereiur  aut  sudoribus  eiiciendis  vaca- 
ret,  aliis  piis  iibellis,  poiissimum  historiis  de  rebus 
gesiis  sanciorum  legendis,  animum  relaxabat. 

60.  «  Memini  fuisse  qui  in  mea  prsesentia  ei  sua- 
deret  res  poiius  jucundas  quam  ieiricas  et  melan- 
cholicas  de  morte,  de  inferno,  de  seiernis  damnato- 
rum  poenis,  illi  tempori  convenire  quo  valeiudo 
curatur:  respondit:  Scio  me  brevi  moriturum.  Sto 


170 


S.  UENRICl  IMPERATOUIS 


180 


hos  excipiunt  OD.  vicarii  ecclesise  cathed.  nec  non  A  derio  v*inerationem  sancti  imperatoris,  de  hac  patria 


canonici  trium  ecclesiarum  collegiatarum  :  scilicet 
ad  S.  Jacobum,  ad  S.  Gangolphum,  ad  S.  Stepha- 
num.  Saccedit  Reverendissimum  capitalum  cathe- 
drale.  Seqauntur  stataae  in  ferelris  deportat»  a  di- 
versorum  Ordinum  Religiosis  in  Dalmaticis  ;  primo 
cruz  pretiosa,  de  qua  supra,  a  quatuor  ez  Ordine 
RP.  Cappuc.  2.  Statua  S  Gregorii  a  quatuor  ez  Or- 
dine  PP.  Carmelit.  3.  Statua  S.  Cuncguudis  a  qua- 
tuor  ez  Ordioe  PP.  Francisc.  4.  Statua  S.  Henrici  a 
quatuor  ez  Ordine  PP.  Prfledicator.  5.  Statua  B. 
Virginis  a  quatuor  ez  Ord.  PP.  Benedict.  Intercedit 
choras  musicalis  instrumentalis,  tum  choros  alius 
juvenum  scenice  vestitorum,  refcrentium  angelos 
cum  cymbalis. 

106.  :<  Sequuntur  deindeduo  presbjteri  in  plovia- 
libtis,  portantes  librum  Evangeliorum  et  stolam  pro 
cantandis  in  designatis  stationibus  Evangeliis  :  tum 
acolythi  duo  portantes  candelabra  cum  cereis  accen- 
sis.  Saccedunt  quataor  in  dalmaticis,  cum  naviculis 
et  thuribulis,  Sanctissimum  continuo  incensantes. 
Post  qnos  subdiaconus,  et  diaconus,  ac  tandem  sub 
baldachino  Reverendissimus  ecciesite  cathedralis  de- 
canus  portans  Vencrabile  Sacramentum,  cujus  utrim- 
quelatus  stipant  Episcopus  et  Prsepositus  ejusdem 
ecclesiae  cathed.,  candidis  facibus  instructi.  Cingunt 
baldachinum  octoni  juvenes,  faces  itidem  prseferen- 
tes,  nec  non  tribus  machanica  pistorum  cum  suis 
candelis    majoribus.  Sequuntur  deinde  domini  sta- 


B 


adeo  prseclare  meriti,  aliquatenas  augendi ;  et  poten- 
tem  intercessionem  hujus  Sancti  cujus  sacratissi- 
mum  corpus  penes  se  habent,  speciuli  aliqua  devo- 
tione  promerendi.  d^^legerunt  sibi  aliquot  dies  infra 
Octavam,  quibus  saci-im  sepulcrum,  ritu  sopplican- 
tium  adirent,  et  Sancti  patrocinium,  janctis  animis 
ac  vocibus  implorarent.  Die  uno  prodiit  sodalitas 
Augelica,  quffi  tres  Gramraaticse  classes  complecti- 
tor.  Altero  sodalitas  Media,  quam  Poet«e  et  Rhe- 
tores  coQstituunt.  Tertio  Major,  qofle  et  Acade- 
mica  dicitur,  in  qua  Philosophi  et  Theologi  locum 
habent. 

l09.  <  Quolibet  ez  his  die  constituto,  sine  lectio- 
num  dispendio,  tempore  ordinarise  suk  Missse,  pro- 
cessit  e  gymnasio,  ac  ordine  composito,  secuta  suum 
vexillum,  inter  devotom  litaniarum  concentum,  ad 
ecclesiam  calhedralem  progressa  fuit  :  obi  compul- 
satione  campanarum,  et  ad  introitom  portse,  asper- 
sione  aquae  lustralis,  ab  admodum  reverendo  do- 
mino  subcustode  ezcepta  fuit.  Inde  ad  aram  et  sa- 
cram  Tumbam  prostrati,  accepta  benedictione  san- 
ctissimi  Sacramenli,  audiverunt  Missam ;  (snb  qaa 
Ofticium  de  S.  Henrico,  alternis  versibus,  preeeunte 
prseside,  alta  voce  recitarunt.  Post  consecrationem, 
perantiqoum  ac  devotum  hymnom  de  eodemSancto  : 
Laudet  omnis  spiritus  Christum,  qui  divinitus,  etc, 
intersonante  organo,  decantarunt,  ac  demam  devotio- 
nem  suam,  iterata  Christi  eucharistici  sibi  bene  pre- 


tus  ssecularis,    nobilitas  aulica,   tum  DD.  consiliarii  C  cantis  adoratione  concluserunt. 


Celsissimi,  et  reliqui  ex  diversis  dicasteriis  suo 
ordine  ofliciales,  popolo  ac  plebe  cetera  agmen 
claodente. 

107.  u  Subsistit  processio  in  stationibos  quatuor, 
qaarum  prima  habetur  prope  ecclesiam  PP.  Cappu- 
cinurum,  allera  in  ecciesia  parochiali  S.  Martini, 
tertia  in  foro  prope  ecclesiam  PP.  Societatis,  ubi 
cives  in  armis  comparentes,  atque  in  cohortes  qua- 
tuor  distinctns  partiti,  processionem  excipiunt,  quae 
ad  ecclesiam  cathedralem  revertens,  stationem  qnar- 
tam  et  ultimam  agit  in  area  patente  ante  aulam  Prin- 
cipis,  ubi  denuo  duaecohortes  civiumaliae  consistunt, 
cum  quibus  sese  quatuor  illce  conjungunt,  ut  postea 
festiva  bombardarum  explosione,  ad  Evangelium  et 
elevationem  repetita,  summi  Sacri  aogeant  solen- 
nitatem  ;  quod  idem  Reverendissimus  D.  decanus 
celebrat,  et  data  sub  iinem  benedictioue  solenni 
cum  Vonerabili,  festivitatem  antemeridianam  con- 
cludit.  » 

g  III.  Incrementum  anni  hiijus  mdccxziii. 

108.  Hacteuus  stabilitas  et  coustautissiiua  iu  sau- 
ctissimum  Patronum  Ordiuum  omnium  Bambergen. 
sium,  utpote  pientissimorum  clientum,  veneratio,  coi 
cumulum  novum  hoc  ipso  anno  accessisse  intelligesez 
adjanctis  Pottuvii  litteris,  quas  his  etiam  describo. 
Sic  hdbet  :  •  Hic  cultus  S.  Henrici  hactenus  usita- 
tuset  ordiuarius  fait.  Hoc  anno  Mnccxiiii  Congrega- 
tiones,  quae  in  AcademiaBambergensi,  sub  directione 
Patriim  Societatis  Jesu   instituts  stmt,  accens®  desi* 


D 


110.  «  Parentes  hac  liberorum,  erga  Sanctum  Ini- 
peratorem,  pietate  delectati,  egerunt ,  ut  sodalitas 
civica  simile  venerationis  obsequium  memorato 
sancto  Patrono  ezhiberet  ;  qoo  et  in^igniter  prsestitit 
Dominica  infra  Octavam,  nnmerosissimo  dominorura 
ac  civium  comitatu.  Ezcellentissimus  dominus  deca- 
nos,  perspecta  hac  Bambergensium  in  cuitum  S.  Hen- 
rici  propensione,  sapienter  illa  usos  fait,  ad  festivi- 
tatem  Octavse  sancti  Imperatoris  etiam  post  meri- 
diem  ea,  qua  par  est,  devotione  celebrandam  atqne 
optimo  fine  concludendam.  Gonsueverant  hactenos 
Bambergenses,  post  cxantlatos  mane  in  adornanda  et 
peragenda  processione  labores,  tempos  pomeridia- 
num  dare  animorum  relazationi,  invisendo  amicos, 
vel  exspatiando  in  hortos  et  viridaria. 

111.«  Ne  igitor  particula  hujus  bonae  diei  absque 
spirituali  fructu,  et  publica  veneratione  sancti  Pm- 
troni  prseteriret,  laudatos  Ezcellentissimus  operam 
dedit,  ut  laus  Sancti  nostri  a  juventute,  ez  omnibus 
catechismis  et  scholis  trivialibus  totius  urbis  collecta, 
demum  perficeretur.  Itaque,  prsevia  invitatione,  nu- 
merosissima  iuventus,  una  cum  scholarum  preesidi- 
bos,  a  meridie  congregata  fuit  in  templo  Patrum  So- 
cietatis  Jesu,  ibique  adornata  processio,  quae  longa 
serie,  pulchroque  ordine,  inter  pios  cantos  pervenit 
ad  ecclesiam  cathedralem  sob  finem  Vesperaram.  Et 
qoiajussu  ejusdem  ezcellentissimi  Domini,  e  cathe- 
dra  promalgatum  fuerat,  post  Vesperas  non  solam 
illuc  ducendam  processionem  parvulonim,  sed  etiam 


181 


ACtk. 


182 


B 


ibidem  habendam  conpione  panegyricam  de  S.  Hen-  A 
rico  ecclesia    jam  erat  liominibns  ex   omni   staiu 
graduque  ita  referta,  ut  processio  locum  illi  non  re- 
periret 

112.  «  Apertus  tamen  fuit  illi  transiius  coram  sa- 
cra  Tumba,  ut  quivis  parvulus,  saltem  devota  reve- 
rentia,  sanctum  suum  Patrouum  venerari  potuerit. 
Dicta  subinde  fuit  panegyri,  in  qua  ecclesiastes,  et 
occasione  plorium  supplicationum,  quas  Bambergeu- 
ses,  per  hujus  Octavas  decursum,  ad  sepulcrnm  saiicti 
Henrici  institueruni,  et  nonc  pueri  ullimo  comple- 
verunt,  gratiose  adduxit  processionem  illam  memo- 
rabilem,  in  qua  itidem  pueri  olim  in  Apalia,  ex 
urbe  Troja  arctissime  obsessa,  supplicabundi  pro- 
gressi  aunt  ad  castra  irati  Imperatoris,  eomque  ad 
misericordiam,  ut  urbi  jam  ad  extrema  deduclae 
parceret,  inflexerunt,  etc.  Tota  festivitas  decanta- 
tione  hynuii  Ambrosiani  et  solenni  beuedictione  san- 
ctissimi  Sacramenti  cooclusa  fuit  cum  magna  cuu- 
solatione  totius  urbis,  exultantis  ob  notabile  incru- 
meniom  cultus  sui  sancti  Patroni.  ' 

§  IV.  Innovaiwn  de  S.  Henrico  pietatis  Officium,  pro 
honore  et  amore  ioneti  Henrici  Romanorum  Impe- 
ratoris^  Hungarorum  Apostoli,  Imperialis  episcopa- 
tas  Bambergensis  Fundatoris  et  Patroni,  anno 
MDCLxxiu  permissu  Superiorum  BambergaB  editum  : 
nunc  ad  renotDondam  detaotvmem  ad  eumdem  San- 
ctum  ibidem  recusum,  Typis  Georgii  Andrex  Gvrt- 
ner^  Revereiuiissimi  CapituU  Typographi.    ii  dccx x  i  1 1 

AD  MATUTINUM. 

Pater  noster,  Ave  Maria. 

t  Domine,  labia  mea  aperies, 

4  E)t  os  meum  annuntiabit  laudem  tuam. 

t  Deus  in  adjutorium  meum  intende ; 

R)  Domine  ad  adjuvandum  me  festina. 

Gloria  Patri  et  Filio,  et  Spiritui  sancto  :  Sicut  erat 

in  principioy  et  nunc  et  semper,  et  in   sscula  sscu- 

lurom.  Amen. 

Hymnus. 

113.  Yirom,  canamos,  gloria. 
Recteque  factis  inclytum, 
Bellique  pacisque  artibus, 
In  sanctitate  deditum. 

Henricus  es,  virtutibus 
Mundi  revellens  cardines, 
Augustiorque  siderum 
Premens  superbos  ordines. 

Tibi  senatus  cfielitum 
Decemit  orbis  purpuram, 
Tantam  a  Beatis  mentibus 
Princeps  inisti  graiiam. 

Te  saepe  Regem  muncupat 
Prsceptor,  et  reconditis, 
Wolffgangus  idem  syllabis, 
(Post  Sex)  futurom  nuntiat. 

Xniiph.  Prsvenisti  eum  in  benediutionibus  dulce- 
dinis,  posuisti  in  capite  ejus  coronam  de  lapide  pre- 
lioso.  Psabn.  xx.  ' 

Desiderium  cordis  ejus  tribuisti  ei ; 


D 


^  Et  voluntate  labiorum  ejus  non  fraudasti    eum, 
Psalm.  XX. 

ORATIO. 

Deus,  integritatis  amator,  qui  ad  commendandam 

omni  bominum  generi  castimonifle  amabilitatem,  il- 

lam  etium  in  Augusto  b.   Henrici  conjugio  eminere 

spectabilem   volnisti  ;  prsRsta   qusesumus  ;  ita    nos- 

ejus  precibus  caBlestium  delitiarum  autidoto  preemu- 

niri  :  'ut  omnia  prorsus  terrenaB  corruptioois  vulnera 

nesciamus.  Per   Dominum  nostrum  Jesum  Christura 

filium  tuum,  qui   tecum    vivit  et  regnat  in   unilate 

Spiritus  sancti  Deus   per   omnia  ssecula  sieculorum. 

Amen. 

AD  LAUDES. 

f  Dens  in  adjutorium,  etc.,  u(  supra, 

Hymnus 

1 14.  Suprema  curarum,  Tibi, 
Virtutis  ardor,  Imperi 
Frenum  capessenti  fuit : 
Henrici,  Bojorum  decus. 

Agnata,  Te,  devotio 

Ad  vota  finxit  aelitum, 

Virum  secundnm  cor  Dei. 

Ejusque  factum  nutibiis. 

Hoc  nomen  indeptum  Pii : 

Hoc  templa  mille  condita  : 

Hoc  ipse  signl^  militans 

Tcdtatur,  «ether,  sub  tuis. 

Nostras  protervas  Numini 

Subesse  mentes  impetra. 

Devotionis  vincnlis 

Tuos  clientes  mancipa. 

Antiph,  Quasi   sol  refulgens,   sic  ille    effulsit  in 

domo  Dei,  et  quasi  flos  rosarum  in  diebns  vernis,  et 

quasi  lilia,  quce  sont  in  transitu  aquse,  et  quasl  thus 

redolens  in  diebus  eestatis.  Eccli.  l. 

f  Inveni  David  filium  iesse,  virum  secondum  cor 

nieum. 

^  Qui  faciat  omnes  voluntates  meas.  Act,  ii. 

ORATio,  utsupra 

AD  PMMAM. 

y  Deos  in  adjotorium,  elc. 

Hymnus\ 

115.  Firmare  progressus  thronom, 
Jubere  cum  primis  Tibi, 

Et  imperare  gestiens, 
Clementiam  ducem  legis. 

0  Christianum  principem  ! 
Cujus  sitivit  hostium 
Nunquam  cruorem  sobria, 
Rectique  servans  purpura. 

Victas  manus  infantiie 
Patrum  precanti  noxias, 
Promptusque  mites,  cladibus 
Dare  «amulorum,  lacrymas. 

Te  deprecamus  ;  obtine 
Nobis  potentem  vindicis 
Flamnise,  suiqiie  compotem 

Ir»que  mausuetudinem. 


183 


S.  HENRIGI  IMPERATORIS 


m 


ArUiph.  In  fide  et  lenitate  ipsius  sanctum  fecit  il-  A 
lam,  et  elegit  eum  ex  omni  came.  Eccli.  xly. 
y  Memento,  Domine,  David, 
^  Et  omnis  mansaetudinis  ejus.  Psal.  cxxxi. 
oRATio,  lU  supra, 

AD  TERTIAM. 
f  Deos  in  adjutorium,  etc. 

Hymnus, 

116.  Pium  perinde  paupcres, 
Reiqoe,  natum,  publicse 
Plebs  sensil  imbecillior  : 
Sibique  de  ceelo  datum. 

Orbse  patronum  dictitant. 
Patrem  papilli :  te  duce 
Se  cscus  ire  clamitat,  ^ 

Claudusque  Te  niti  pede. 
Oliva  nullis  dexteris 
Non  carpta,  non  large  ferens 
Opem  fuisti  ;  ditior, 
Cum  pauper  aufert  omnia. 

Quanto  poli,  beatior. 
Jam  gaudiis  perfunderis. 
Tanto  tuis  proftisior 
Indulgeas  Te  subditis. 
Antiph,  Ocuius  fui  caeco  et  pes  claudo,  pater  eram 
pauperum  :  causam,  quam  nesciebam,  diligentissime 
investigabam.  7o6xxix.  ^ 

f  Stabilita  sunt  bona  illius  in  Domino, 
^  Et  eleemodyoas  illius  enarrabit  omnis  Ecclesia 
Sanctoram.  EccU.  xxxi.  C 

oRATio,  ut  supra. 

AD  SEXTAM. 

f  Deus  in  anjutorium,  etc. 

Hymnus, 

1 17.  Augustas  esse  non  minus, 
Henrice,  quam  vis  dicier  : 
Clerns  coronam  gloriae, 
Civisque  nectit  hanc  tibi. 

Dum  Conjugem  das  Hungaro 
Regi,  sororem  Giselam, 
Regni  nova  propagine 
Matrem,  beas,  Ecclesiam. 

Augustus  atque  Apostolus, 
Quam  rara  jnngis  nomina  :  q 

Fasces  et  Evangeliou, 
Virtutis  alt(B  stemmata. 

Adaugeat  nostris  tidem, 
Ut  Christus  author,  cordibus, 
El  infideles  Pannonum 
Propulset,  ora,  finibns. 
Antiph.  Beatus  iste  Sanctns,    qui  coniisus   est  in 
Domino ;  prsedicavit  prseceptum  Domini,  constitotus 
est  in  monte  sancto  ejus. 

y  Quam  speciosi  penes  Evangelizantium  pacem. 
i)  Evangelizantium  bona.  Rom.  x. 
oRATio,  ut  supra. 

AD  NONAM. 
f  Deusin  adjutorium,  etc. 


ffymnus 
118.  Jam  Te  caducis  eminens 
Commeudat  astris  Spiritus : 
Liberque,  ferre  compedes 
Opum  profanas  nescius. 

Nam  ceij^iis  omnes  imperi 
In  Numinis  profunditur, 
Divumque  caltum  vertitur, 
Christique  cedit  usibus. 

Hinc  unusheresscribitor 
Ex  asse  :  coelo  conditur, 
Ubi  voluntas  fig^tur, 
Omnis  facultas  regia. 

Quo  transtulisti  muiiera, 
Henrice,  nos  potissimae, 
Taos  clientes,  sabseqai 
Bonis,  roga,  substantia:, 
AnXiph.    Hic   vir  despiciens  mundum,  et   terrena 
triumphans,  divitiascaelocondidit  ore,  manu. 
y  Justum  deduxit  Dominus  per  vias  rectas. 
^  Et  ostendit  illi  regnum  Dei.  Sap.  x. 
oRAT'o,  ut  supra. 

AD  VESPERAS. 
y  Deus  in  adjutorium,  etc. 

Hymnus, 
1 19.  Quid,  quod  litatis  omnibus 
Rebus,  polo,  iluentibus, 
Luctatur  ipsis  egredi, 
Mens  alta,  terrse  fiuibus  ? 
Calcare  fastum  sieculi 
llenricus  ardet,  jam  satur 
Luxisse,  lumen  condere 
Lucerna  Christi  quseritat. 

Mutare  pannis  purpuram, 
Claustrisque  sacris  cnriam  : 
Ni  sidus  orbi  subtrahi 
Vetet  Creator  sideris. 

Hoc  mentis  altffi  Spiritus 
Tentare  da  prcecordia, 
Deusque  meutem  grati» 
Vigore  in  aslra  subleva. 
Antiph.  Exislimo  omiiia  detrimentuni  esse  propter 
eroinentem  scientiam    Jesu     Ciiristi    Domini   mei : 
propter    quem    omnia    detrimentum    feci,   et   ar- 
bitror  ut  stercora,    ut   Christum  lucrifaciam.    PAi- 
lipp.  lu. 

y  Iste  est  qui  contempsit  vitam  mundi, 
i^  Et  pervenit  ad  gaudia  rcgni. 
ORATio  uty  supra. 

COMPLETORIUM. 
y  Converte  nos  Deus  salutaris  noster. 
j^  Et  averte  iram  tuam  a  nobis. 
y  Deus  in  adjutorium,  etc. 

Hymnue 
120.  Mirare  tandem  Cssaris 
Ad  usque  lethi  limina 
(Quod  integrarum  menliuni 
Celi,  obstupescant,  agmina). 
In  vase  carnis  fictili 


I^ 


ACTA. 


186 


iDtaminatnin  spiritain  A 

A  conjngali  viocalo 
Gorruptionis  nesciam. 

Raro  fidem  mirascolo 
Saprema  vox  «egri  facit : 
Habete  vobis  Virginero, 
Quam  mi  dedistis  Conjogem. 

Virtutis  exempliy  Deus, 
Tanlae  trahi  fragrantis 
Jungique,  pnesta,  iiliis 
In  sempiterna  gloria. 
An^pA.  Hic  est,   qai  nescivit   thoram  in  delicto, 
habebit  fructum    in  respectioiie  animarum    sancta- 
rum.  Sap.  iii. 

f  Jnstus  germinabit,  sicnt  lilium. 

^  Et  ftorebit  in  ffitemam  ante  Dominum. 

oRATio,  ut  supra, 

COMMENDATIO. 
121.  Snpreme  regnorum  Parens, 
Per  quem  potentes  imperant, 
Da,  quod  precamur  sabditi 
Sai  per  act|i  Principis. 

Ut  quas  in  illo  caelictt 
Virtutis  excellentias 
Verentur,  adtlant  tangere. 
Vel  emulando  fiuibrias. 

Cum  ilamma  oos  cupidinis 
Telo  sagittat  igoeo; 
Cum  noxi®  libidinis 
Videbis  oestro  percitos ;  C 

Ubi  pudici  Principis 
Sonare  nomen  aadies 
Pie  vocatum,  mentibus 
Exesse  llammas  imperes. 

Sit  s«eculonim  gloria 
Tibi  Paler  cum  Filio, 
Et  Spiritu,  qui  virginam 
Est  castus  hospes  mentium. 
Hic  mtuUe  inseruntur  ad  expUcanda  nonnuUa  quse 
m  prmcedeiitibtu  obscuriora  videri  possent :  at  nos  eas 
prxtermisimui  cum  omnia  superius  satis  explanata  sint. 
Sequuntur  libeUi  reliqua  ad  S.    Henricum   spectantia 

HYMiNUS  ANTIQUUS 

DB   S.    HENaiCO.  t. 

Ex  Missali  Bambcrgensi, 
14^2.  Laudet  omnis  spiritus 
Christam,  qui  divinitus 

Coronavit  gloria 
Cloriosum  Confessorem 
Quem  Patronum  et  Auctorom 

Haec  colit  Ecclesia. 
Homo  vetus  in  peccatis 
Pri/nam  stolam  novitatis 

Recipit  cum  annulo, 
Quisquis  mente  pariore 
Plaudit  mana,  psallit  ore 

Digne  Dei  famnlo. 
PosT  Skx)  legens  dnbitat 
Rvx,  quem  sensumteneat 


Oratio  tmncata  : 
Sextus  annus  volvitur, 
Et  problema  solvitur 

Corona  duplicata. 
Purgatura  criminis 
iNotam,  Virgo  Virginis 

Veudicat  pudorem  ; 
Purgat  adulterium, 
Ignitorum  vomeram 

Non  sentiens  calorem. 
In  Cassino  monte  curam 
Benedicti,  post  pressuram 

Lougam  sentit  calculi» 
Quem,  dum  nusquam  sit  contactuin 
Corpus,  tamen  inde  tractum 

Admirantur  singuli. 
Angelus  fortis  militat  in  castris 
Victor  victorem  gloria  coronans, 

Hoste  fugato. 
Precibus  crebris  instat  alienis 
Curis  vacuus,  Deo  vacans  ssepins 

Orbe  pacato, 
0um  migraret  ex  hac  vita ; 
Finem  rei  eremita 

Didicit  ex  dsmone : 
Nii  inventum  morte  dignum, 
Neque  foenum,  neque  lignum 

Nhil  hominis  in  homine. 
Talis  Christo  deserviv  it, 
Talis  Christo  vivens  vivit, 

In  fieterna  patria. 
Servus  tuuset  Amicus 
Tna,  Deus,  nos  Henricus 

Consoletur  gratia. 
j^  Ora  pro  nobis,  sancte  Henrice, 
^  Ut  digni  efticiamur  promissionibus  Christi. 

OREMUS. 
Ex  Breviario  Romano, 
Deus  qui  hodierna  die  beatum  Henricum,  etc. 

ORATIO. 
Ex  proprio  Bambergensi, 

123.  Deus  qui  beatum  Henricum  post  terrenum 
imperium  insignitum  sethereis  sedibus  collocasti  : 
tribue,  qusesumus,  ut  quem  signis  mirdculorum  cla- 
rere  cernimus,  enmden  imercessorem  in  aogustiis 
sentiamus.  Per  Dominuui,  etc. 

DE  SANCTO  HENRICO. 
Ex  Annalibus  Bambergensibus  apud  Qretserum^ 

pag.  426. 

124.  Eia  germen  Saxonum ;  culmen  Bavarorum, 
Paiatinorum  Rhenihonor;  decus  Germajii» ;  Imperii 
gloria;  Ecclesiffi  singulare  ornamentum ;  et  totins 
orbis  stupendnm  miraculum:  Sacratissime  Impera- 
tor  Heinrice;  te  diligentes  intuere;  et  fac  tuis  meri- 
tis  et  precibus;  ut  tui  cultores  iieri  mereantur  vir- 
tutum  tuarum  pro  posse  imitatores  :  quatenas  vesti- 
giis  tuis  inhserentes,  gaudeamus  hic  tuo  semper  pa- 
trocinio,  et  tandem  beato  in  celestibas  tuo  consor- 
tio.  Amen. 


la? 


S.  UENRICI  IIIPERATORIS 


188 


VERSUS  GODEFRIDI  VITERBIENSIS 


UE   S.    HENRICO,    DICTO   CLAUDO. 

125.  Henrici  Claudi  meritum  solenniter  audi, 
Cui  decet  applaudi,  cujus  metra  porrigo  laudi  : 

Sumptus  ab  arce  soli,  regnat  in  arce  poli 
Cunjuge  Virginea  Virgo  permansit  et  ille 
Catholicas  dedit  ecclesias  numeroquasi  mille; 

Pauperibus,  viduis,  spes,  via,  yita  fuit, 
Nunc  et  inaltaria  sua  cernimus  ossa  sacraii, 
More  salutari  solennia  digna  parari ; 

Corpora  debilium  plarima  sana  dari. 

126.  De  hoc  Viterbiensis  metrica  encomio,  prxcipuas 

S.   Henrici    virtutes   complexo,  meminimus  supra  in 

Commentario  pradvio  num.  76,  ubi  de  S.  Heinrici  vir- 

ginali  castitate  in   matrimonio  servata   eyimus,   huc  B 

tectorem  remittentes  ad  ipsa  auctoris   verba,  quibus 

etiam   singulare  istud  sanctissimi   Imperatoris  decus 

vindicavimus,  Suggesta  quidem  fuere  nonnutla  specian- 

tia  ad  ostensionem  reliquiarum  Bambergensium,  quot 

septenniis  celebrari  solitam ;  verum  cum  hsec  alibi  satis 

communia  sint,  nec  magis  ad  sanctos  Conjuges,  quam 

ad  alios  Sanctos  pertinere  videantur,  non  figt  operx 

pretium  de  ea  re  pluribus  disserere  :  malui  toti  tracta- 

tioni  coronidem  imponei'e,    paucis    enumerando   tem- 

pla  et  sacelia,  in  sanctissimorum  Conjugum   hofW' 

rem  erecta,   quas  Pottuvius  in  hunc    modum  recen- 

suit. 

g  V.  Templa  et  sacella  in  honorem  S,  Htnrici  et 
S.  Cunegundis  erecta,  prmter  ittud  de  quo  superius 
num.  18  inter  miracuta,  C 

127.  c  Prag8B  visitur  insignis  ecclesia  S.  Henrici. 
qoam  iu  honorem  hujus  Sancti  Caroius  IV  Impcrator 
et  Bohemorom  Rexanno  mcccxxxiii,  com  adhuc  esset 
marchio  Moravisp,  et  Bohemise  gubernator,  sdiGca- 
vit,  et  in  parochialem  erexit,  qose  hodiedum  est  ex 
primariis  Neo-Prag«  basilicis  curatis,  compluribus 
instracla  fundationibus,  prssertim  pro  alendis  musi- 
cis  servitio  tempti  deputatis. 

128.  «  Ecclesia  parochialis  Burckunstadii,  quee  est 
urbs  dicBcesis  Bambergensis,  jam  ante  aliquot  see- 
cula  est  dedicata  S.  Henrico  Imperatori,  cujus  pa- 
trocinium  qaotannis  solenniter  celebratur. 


129.  M  Bamberg8B  anno  mdcliv  ecclesia  Reveren- 
dorum  Patrum  Cappucinorum  sedificata  estin  hono- 
rem  SS.  Henrici  et  Cungundis.  quam  eodem  anoo 
Reverendissimus  Doniinus  Joannes  Melchior  episco- 
pus  Domitioplitanus  et  suilraganens  Herbipolensis, 
xxviii  Junii,  solenni  ritu,  sub  eorumdem  Sanclorum 
patrocinio  dedicavit. 

130  «  Bottensteiniom,  quae  est  urbs  dioecesis  Bam- 
bergensis,  sita  in  niontanis  versus  Voitlandiam,  ha- 
bet  extra  muros  sacellum  S.  Cunegundi  virgini, 
ejusque  sancto  Conjugi  dicatam;  in  quo,  at  cohbtans 
sermo  a  msjoribus  acceptus  testatur,  contigit  res 
memorabilis,  hic  non  reticends.  Cum  enim  Hussits 
anno  mcdxxx,  vsstata  Voitlandia,  captis  quoque  et 
incensis  Calmbachio,  et  Barutho,  in  montanam  dioe- 
cesis  Bambergensis  regionem,  parlitis  agminibus,  se 
infunderent,  et  inobservati  Bottensteinio  immine 
rent,  subito  in  sacello  SS.  Cunegondis  et  Henrici 
editur  insuetus  campanarum  sonitus,  quo  exciti  in- 
colffi  ad  sacellum  convolant;  fores  clausas,  nullum- 
que  vestigium  hominis  ullius,  qui  campanas  com- 
pulsare  potuisset,  reperiunt.  At  s\mul  hostileni  tur- 
mam  prope  adventantem  conspiciunt :  moram  pcr- 
brevem  quidem,  sed  admodum  opportunam  prospi- 
ciendi  rebus  suis  nacti,  properese  tam  in  urbe,quam 
in  adsito  fortalitio  ad  vim  hostilem  propolsaudam 
comparant  :  atque  ita  funestam  excidium,  quo  com- 
plures  linitimaB  urbes,  oppida  et  pagi  misere  tunc 
perierunt,  ope  suorom  Patronornm  tutelarium  felici- 
ter  evaserant.  In  cujus  beneficii  perennem  gratam- 
que  memoriam,  quotannis,  e  templo  parochiali  ad 
dictum  sacellum  supplicatio  instituitur. 

131.  V  In  Stiria  ad  radices  Piri  montis  visitur  sa- 
cellum  in  honorem  S.  Henrici  Imperatoris,  a  Fride- 
rico  ab  Huffses  episcopo  Bambergensi  constnictnm 
circa  annum  mccccxxxvi.  » 

132.  Reddo  fideliter  accepta,  quibus  quod  modo 
addam,  nil  superest :  confidere  ausim,  ex  dictis  perspi- 
cua  esse  omnia  quae  faciunt  ad  sanctissimi  /mperato- 
ris  ejusque  pientissimorum  ctientum  commendationem. 
Videatur  Vita  Pilingafia  cap.  xxxiv,  pag.  161. 


AD  ACTA  SANCTI  HENRICI 

ADDITAMENTUM 


{Monumenta  Germanim  historica,  Script.  tom.  IV,  pag.  816.  —  «  Aliam  de  S.  Henrico  ejusque  conjage 
Conegunde  historiam  Vitse  sancti  imperatoris  subjectam,  a  nescio  auo  sscnli  xiii  incipientis  satis  Inculenter 
scriptamrsed  fabulis  plenam,  tanqaam  librum  iii  exhibet  codex  Dibliothece  senatos  Lipsiensis  num.  194, 
memb.,  s«ec.  xiii,  a  viro  cl.  Naumann,  bibliothecs  prcefecto,  summa  diligentia  in  usus  nostros  exscriptus,)» 
inquit  G.  Waitz,  in  prsfatione  ad  S.  Henricom.) 


1.  Secretum  regis  celare  bonum  esse,  opera  vero 
Oei  enarrare  honorilicum  esse,  Psalmista  nos  am- 
monet,  dicens  :  Laudate  Dominum  in  sanctis  ejus 
(Psal.cLy  1.).  Igitor  ea  qne  de  glorioso  imperatore 
confessore  Christi  Heinrico,  vel  laudabili  et  gloriosa 


ejus  conjuge  sed  virgine  luce  clarius  cognovimns,  ad 
gloriam  Dei  qui  operatur  in  sanctis  suis,  licet  in- 
culto,  vero  tamen  sermone  propalare  proponimus; 
quod  in  eornm  legenda  deesse  videtur,  hlc  plenios 
inveniatur.  Si    quis    scire  desiderat,   cum    beatus 


AGTA.  —  AODITAMENTUll. 


190 


eonfessor  et   beata  Canegundis,    aotequam  A  —  nani  utroque  jam  fuerat   orbata  pareote  — ,  de 


fent,  votom  continentie  virginalis  Deo  in 
suavitatis  optuUssent,  quare  posimodum 
ie'  malrimo.nium  contrazerint,  hauc  sciant 
isam.  Cum  fuma  incliti  principis  ubique  di- 
iur,  et  hostes  fidei  per  eum  jogo  Christi 
tntur,  ecclesie  nove  constroerentur  et  pri- 
lestnicte  reediticarentur,  atque  sicut  imber 
aneus  terram  solet  irrigare,  sic  iste  imperator 
js  vicloriosus  rem  publicam  augeret  et  exal- 
iniversitas  principom  ejus  glorie  congaudebat, 
«utia  pacis,  qoa  per  eum  frnebantur,  applau- 
Proinde,  si  possible  foret,  jugiter  eum  re- 
olebant.  Sed  quia  id   humana  conditio  non 


nuptiis  secum  ceperunt  tractare.  Enimvero  pudicis- 
sima,  cui  louge  niens  erat  alia,  andiens  de  nuptiis 
secuui  tractari,  cepit  inestimabiliter  contristare  et 
toto  niso  reluctari,  atque  pre  tristitia  exitus  aquarnm 
deduxerunt  oculi  ejus,  qoia,  que  regem  angelorum 
jam  sibi  spousum  elegerat,  regi  Romanorum  licet 
inclito  nobere  recusabat.  Propinqiii  vero  ejus  arbi- 
trantes,  ad  gloriam  et  magnom  decorem  suo  prove- 
nire  generi,  si  sua  consangoinea  Romano  conregnaret 
imperatori,  couturbatam  eam  blandiciis  deliniebant, 
et  ut  imperatori  tam  glorioso  nubere  non  recusaret, 
immo  gratanter  id  faceret,  interdum  consulebant  et 
consulentes  atteutius  obsecrabant.  Inter  hec  virginis 


,  soUertia  principum    rei  publice  in  posterum      animus  variis   cogitaUonum  iluctuabat  motibus   ad 

• • _i:j  • j.       •  «ji_»D;.  •  •  1  ••  !•«••  »      t. 


iens  ioclito  imperatori  suggerere  studebat, 
propagandam  sobolem  uxorem  duceret,  ut, 
d  imperatore  viam  universe  carnis  iugresso, 
a  nichilominus  proles  hereditario  jure  guber- 
regni  snsciperet  et  paternam  emulans  virtu- 
rioose  gubernaret.  Sed  et  ChrisU  confessor, 
i  non  immemor  et  casUtatis  amator,  principi- 
orem  dncere  sibi  suadeniibus  nou  facile  po- 
Lcquiescere.  Illis  autem  oportune  importune 
BoUbus  et  suggerendo  monentibus,  et,  si  non 
tiret,  eum  reguo  privare  volenUbus,  Hcet 
»actus  est  consentire,  sed  Deum,  apud  quem 
»i  impossibile.  gemitibus  iuenarrabilibiis  exo- 
it  sic  ordinaredignaretur,  utet  volontati  prin- 


^nstar  navis,  que  in  salo  posita  vaUdis  circumfertur 
ilatibus  ventorum ;  sed  tandem  anchoram  spei  sue  in 
diviuo  flgens  auxilio^  salutem  suam  sednlis  precibns 
commendabat  Domino,  sperans  indubitanter,  quod 
ipse,  cui  subest  cum  voluerit  posse,eUamincoojugio 
sibi  posite  florem  pudicicie  sue,  ne  marcesceret, 
posset  conservare.  Hac  spe  liduciata  virgo  pruden- 
Ussima,  propinquorum  suorum  voiontati,  licet  non 
animo  ^olenti,  se  tradidit.  Igitur  principum  legaU 
super  his  letati  novam  spunsamcummaximo  tripudio 
sQo  deferebant  domino,  quam  propinquis  et  ainicis 
prosequentibus,  in  comitatu  ejus  lacta  est  non  mo- 
dica  torba.  Universis  itaque  principibus  facta  est 
inesUmabiUs  exultatio  de  regis  et  regine  conjugto  ; 


saUsfaceret  et   tamen   conUnentie  volum  in-  C  sed  frustra.  Non  enim,  sicut  speraverunt,   more  car- 


le  conservaret.  Itaque  propicius  Deus,  qui 
iplicaUonibus  semper  presto  est,  desiderium 
ejus  ei  est  dignatus  tribuere.  Rex  vero  speraus 
lino  tale  responsom  dedit  principibus  :  Vestre 

volwUati  parattis  8um  obtetnperare,  sed  nul- 
on  regie  majeslati  condigncun  in  matrimonio 
4o  cansociare  ;  sed  et  hoc  ipsum  illorum  com- 
»rovidentie.  Hoc  promisso  pii  regis  gratanter 
>,  vehementer  gavisi  sunt  principes  universi  ; 
satagebant  deliberare  diligentia,  quam  ei  ma- 
io  copolarent,  nec  taraen  aliam  reperire  pote- 
lisi  quam  ante  tempora  secularia  divina  preor- 
rat  prescienUa^  Erat  autem  apod  Renum  pa- 
(  Sifridus  nomine,  habens  conjugem  Hedewih 
m,  ambo  quidem  clarissimo  genere  specta- 
otpote  de  nobilissima  descendentes  augusto- 
rosapia,  multis  etiam  divitiis  insignes,  et  quod 
»ilius  est,  virtotibus  operam  dantes.  His  in 
ra  etate  nata  fuit  filia,  que  fulsit  velut  gemma 
nperaddita,  dum  preclarior  preclaris  bec  ac- 
attavi«.    Erat  enim   venusta  facie   et  optimis 

moribos,  precipue  vero  in  ea  primatum  tenuit 
tia.  Nam,  ut  superius  dictum  est,  virginalem 
enUam  Deo  devota  devoverat.  Proinde  cum 
tam  genere  quam  moribos  nobilis,  nec  alia 
reiur  ei  similis,  iuclitis  placuit  principibus,  ut 
lotissimiim  imperatori  glorioso  legitimo  con- 
«Dt  conubio.  Igitur  missis  honorabilibns  le- 
id  ipsam  vel  ad  propinqoos  vel  ad  amicos  ejus 


D 


naUum  nupserunt,  sed  virgines  permanserunt.  Cnm 
autem  episcoporum  benedictionibus  firmati  secreta 
ihalami  recepissent,  sponsus  pudicissimuscumspon&a 
uichilominus  pudicissima  non  sine  verecundia  ex- 
orsus  est  tractare  de  pudicicia.  Ex  habundantia  enim 
cordis  0$  loquitur,  Itaque  prorupit  in  hec  verba  : 
Sponsa  mea  carissima,  notum  tibus  sit^  quod  amorem, 
quo  camales  conjuges  maxime  uelectantur  et  mutuo 
sibi  consociantur,  nunquam  expertus  sum,  sed  ncc 
experiri  volOf  quia  celibem  vitam  etegi  et  hoc  voto  Do- 
mino  Deo  me  jam  ^dudum  obligavi.  His  audiUs,  regina 
gloriosa  virgo  beata  inesttmabiliter  est  exhilarata,  et 
ardenter  cepit  amare  sponsum,  cui  etiam  tale  dedit 
responsum  :  Verbum  tuum,  domine,  mi  rex,  in  corde 
meo  dulce  est  super  mel  et  favum,  et  propositum  cas- 
titatis  beneplacituin  est  spirilui  meo,  et  si  michi  detw 
optio,  muUin  prefero  regnis,  i\am  et  ego  votum  virgi- 
nitatis  mee  Domino  quasi  munus  gratissimum  me 
fateor  optvlisse^  quam  si  quis  michi  subripere  presu- 
meretf  quod  absii,  iram  supemi  judids  tncurreret  et 
etemam  dampnationem  incvieret.  Rex  vero  letatus  in 
his  que  dicta  sibi  sunt,  et  quia  consimilem  res  omnis 
amat,  virgo  virginem,  castus  casUssimam  casto 
cepit  amore  complecUet  manom  ipsius  candidamsue 
imponens  manui,  his  verbis  est  eam  allocutus  :  0 
amtea  mea^  sponsa  mta,  immaculata  mea,  revera  Do- 
minus  est  in  medio  nostri,  qui  nos  unius  volutitatis  c 
propositi  in  suo  nomine  fecit  convenire^  qui  est  refu- 
gium  nostrum  et  virtus.   Unanimi  consensu  jam  ips 


19t 


S.  HENRIGl  IHPERATORIS 


\9i 


fm  ipsos  offeramus  poUicenteSt    quod   propter    ejus  A  casiitateni  omni  vite  sue  tempore  et  abstinentiam 


amorem  omnibm  diebns  vite  nostre  celibem  vitam  du- 
camus :  et  hoc  tibi  poUiceor  sub  testimonio  Christi, 
quod  te  ut  imperatricem  gloriosam  semper  honorabo 
et  ut  proprium  corpus  amabo^  fedus  conjugale  tecum 
firmiter  seroabo,  el  licet  amore  camali  te  numquam 
contingamf  nichil  tamen  tue  caritati  de  amore  conju^ 
gali  vel  honore  tac  caritati  congruo  minuamy  sed  te 
pre  omnibuSy  ut  justum  est^  amabo  et  in  omnibus  ho- 
norabo.  Cum  hec  et  his  similia  inter  eos  perdulcia 
vicissim  haberentar  coUoquia,  factus  est  igais  ex- 
estuans  in  cordibus  eorum  ipsorum  mutuo  se  vehe- 
menter  amautium ;  nam  unus  spiritus  et  idem  fervor 
caritaiis  erat  in  eis.  Enimvero  superQuum  estimo, 
describendis  regalibus  nuptiis  diu  detineri,  presertim 
cum  quilibet  facile  po^sit  conicere,  quod  eedem 
nuptie  cum  gaagna  liberalitate,  prout  regiam  decuit 
excellentiam,  sunt  sullempniter  celebrate,  episcopis 
honorabilibus  et  totius  regni  principibus  cum  multa 
devotione  concorrentibus,  innumeris  etiam  personis 
utriusque  sexus  et  diverse  dignitatis  ad  regales 
nuptias  invitatis.  Licet  autem  in  libris  sacris  non 
legerimus,  aodenter  tamen  affirmamus,  quod  inter 
ceteros  hospites  honorabiliores  invitatos  hospes  unus 
prestantior  omnibus  invitatus  sit,  scilicet  Virginis 
Filius,  qui  primitus  ad  nuptias  aque  liquorem  in  vi- 
nigatissimum  converterat  saporem.  Et  quidem  ipse 
licet  visibiliter  in  propria  non  aifuit  persona,  in 
raenbris  tamen  suis  licet  uUimis  eisdem  intererat 


B 


summopere  studebant  conservare. 

2.  Qualiter  ceperit  claudicare,  Si  (66)  qnis  vero  scire 
desiderat,  quare  gloriosus  iste  imperator  claadica- 
verit,  cum  primum  toto  corpore  sauus  fuerit,  hanc 
causam  esse  noverit.  Cum  tempore  quodam  venisset 
in  Apuliam  pro  disponendis  rei  publice  negociis, 
pervenit  in  montem  Garganom,  in  cujus  crepidine 
sita  est  civitas  et  in  latine  montis  in  rupe  concava 
extat  basilica  non  ab  hominibns  fabricata,  neque  per 
hominem  dedicata,  sed  operatione  divina  vel  virtute 
mirabiliter  extructa,  divina  etiam  benedictione  ve- 
nerabiliter  consecrata.  Hujus  basilice  patronus  extat 
Michael  archangelus.  In  hac  etiam  ecclesia  qualibet 
ebdomada  cantus  angelicus  ab  his  qui  digni  sunt 
audiri  perhibetur.  Hanc  itaque  basilicam  orationis 
caosa  cum  ceteris  Christi  lidelibus  vir  Deo  devotus 
est  ingressus.  Cumque  laudes  divinas  inibi  celebras- 
sent  et  vota  precum  suarum  cum  multa  devotione 
Deo  reddidissent,  tempus  jam  aderat,  quo  celestis 
exercitos  ad  laudes  Deo  persolvendas  templum  hoc 
sacrum  fuerat  ingressurus.  itaque  cum  omnes  egre- 
derentur,  et  si  qui  moram  facerent,  exire  compelle- 
rentur,  vir  sanctus  postulabat  ut  ei  facultas  intas 
remanendi  concederetur.  Igitur  omnibus  egressis, 
solus  ipse,  sperans  in  misericordia  Dei,  inibi  rema- 
nere  presumpsit,  et  preces  precibus  continuavit  et 
genuom  ilexiones  iteravit,  et  modo  multis  lacrimis 
divine  se  commisit  clementie,  modo  animam  suam 


nuptiis,  in  quibos  etiam  optimis  dapibus  est  optime  C  beato  Michaeli  archangelo  cum  multa  supplicatione 


refectus.  Ipse  enim  dicturus  est  :  Quod  uni  ex  mt- 
nimis  meis  fecistis  (Matth.  xxv,  40)  et  cetera.  Enim- 
vero  imperator  gloriosns  inclitam  imperatricem 
regni  sui  vel  thalami  consortem  in  omnibus,  ut  de- 
buit,  honoravit,  et  ad  ipsins  nutum  universa  regni 
disponebantur  molimina,  et  ipsa  nobilissimus  ilos 
matronarum  et  omnium  mulierum  speculum  claris- 
simum  varia  virtute  decorata  ad  instar  sideris  ra- 
diabat.  Ut  autem  beati  conjuges  isti  facilius  in 
conspectu  hominum  simularent  se  habere  conju- 
gium,  secundum  morem  carnalium  in  uno  pausare 
thalamo  soiebant.  et  tameu  incontaminatam  conser- 
vabant  continentiam.  Res  mira  et  nostris  temporibus 


studuitcommendare.  Cum  pura  pii  regis  oratio  sicot 
incensum  ascenderet  coram  Domino,  Deus  Israel, 
qui  in  sanctis  suis  semper  est  mirabilis,  mirabilem  ei 
dignatus  est  ostendere  visionem.  Vidit  enim  angelo- 
rum  multitudinem  copiosam  ad  instar  solis  splendi- 
dam  temphim  sanctum  ingredientem,  ex  quibus  duo 
principale  sollempniter  adornabant  altare.  Deinde 
vidit  alias  celestium  virtutum  cohortes  innumeras  in 
similitudine  fulguris  coruscantis  fulgentes  et  quasi 
primatem  suum  cum  gloria  maxime  deducentes  ;  nee 
dubium,  hunc  fuisse  archangelum  celestis  militie 
signiferum.  Novissime  vero  videre  meruit  ipsom 
regem  angelorum,  Dominum    venientem   cum  pote- 


inaudita.  Et  quidem  quam  plures  in  utroque  sexu  ^  state  magna  et  virtute;  in  cujus  obsequio  fuit  celestis 

m  •  •  1  A**I1 *  **AA.*  1  %         ^^  *«  *  1*1*  ■  i«  •  * 


sunt  virgines,  sed  ut  sigillum  virginitatis  valeant 
intemeratum  servare,  seorsom  mares  et  seorsum 
feminas  expedit  habitare.  Quis  enim  ignem  abscondit 
in  sino  suo,  et  vestimentum  ejus  non  comburetar  ? 
Apud  homines  impossibile  est,  sed  non  apud  Deum. 
Unde  isti,  de  quibus  loquimur,  in  protectione  Dei 
celi  preceteris  mortalibus  familiarias  commorantes, 
interdnm  commanebant,  et  tamen  virgines  inconta- 
minati  permanebant  ;  et  cum  preter  sanguinis  eifu- 
sionem  duo  sint  genera  martirum,  scilicet  castitas 
in  juveutute  et  abstinentia  in  habundantia,  beatos 
conjnges,  quorum  preconia  non  tacemus,  gemina 
martirii   corona  coronatos    esse  contidimus,   qui  et 


ezercitus  innamerabilis  et  splendor  ejus   incompaiv- 
bilis,  cujus  etiam  nutu  reguntur  omnia   celestia  ter- 
restria.  Denique  chorus   novo   Jerusalem  in  predicta 
collectus   basilica    divinum  sollempniter    celebravit 
obsequiuro.  Quo  tandem  completo,  unus  ex  preseL- 
tibus  angelis  sacrum  Evangelii  textum   cum  maxinu 
reverentia  Dominice  detulit  persone,  que  illo  deoaeu- 
lato  innuit  angelo,  ut  eumdem  deoscalandum  deferret  ; 
imperatori  inangulo  latitanti.  Angelo  vero  jassa  sibi  i 
complente,  'predictus  Christi  famulns  ad    insolitam  i 
tante  majestatis  et  glorie  visionem  cepit  animo  pa*  ^ 
vescere  et  omnibus  nienbris  contremiscere,  tamqaan  ! 
diceret  cnm   propheta  (Jer.  xxirt,  9)  :   Contritum  est  ! 


(66)  Hoc  capat  in  apographo  cod.  Bamberg.  qnod  habuit  Gretser  post  Vitfe  c.  24  insertum  fuit,  verbis  qni- 
busdam  motatis. 


193 


AGTA.  —  ADDlTAMEirrail. 


194 


eor  meum  m  tnedio  mei,   eontremuenmt  omnia  ossa  A  sermode  ea  fuerat  auditas;  et  omnes  iovicem  super 


mea.  Hoc  aogelns  ille  videns,  modeste  femur  ejus 
tetigtt  et  inquit  :  Ne  ttmeis,  elecie  Dei,  svrge  velo- 
citer^  signum  pacia  divinitus  tibi  transmissum  susci- 
ptens  aiaeriter,  Extemplo  femor  ejus  emarcuii,  et 
exinde  omni  tempore  vite  claudicavit.  Similis  per 
omnia  eventus  de  beato  Jacob  legitor,  cojos  femur 
ad  tactum  angeli  secum  luctantis  emarcuit  (Gen, 
xxxiiy  32).  Hec  qoidem,  nt  verum  fatear,  in  Scriptu- 
ris  nou  inveni,  sed  relatu  veraciom  et  venerabiliom 
virorum,  hec  vera  esse,  in  veritate  comperi.  Equidem 
prepotens  cancellarios  et  episcopus  Herbipolensis 
Cunradus  nomine,  qui  persecotionem  passus  est 
propterjusticiam,  hec  que  dicta  sunt  se  legisse  con- 
stanter  afKrmavit,  et  in  ecclesia  Babenbergensi  po- 
situs  multis  aodientibos  enerravit,  ex  quibus  unus 
mihi  familiaris  et  ipsA  vir  plaue  veridicus  mihi  iide- 
liter  intimavit,  et  valente  me  silentio  supprimere, 
ohnLxe  rogavit  ut  scriberem.  Tandem  ego  peteotis 
instaotia  et  sedulitate  monentis  inductus,  lideliter 
conscripsi,  qoatenos  hec  enarrentur  in  progenie  al> 
tera.  Mallem  sompno  meo  requiescere,  qoam  ficta 
vel  frivola  de  sanclis  Dei  conscribere,  presertim  cum 
opos  non  habeant  falsis  laudibos  exaltari,  qoi  signis 
et  prodigiis  divinitos  meroere  decorari.  Hec  (67) 
omittamos  et  ad  historiam  redeamus. 

3.  Predicti  et  sepe  dicendi  lideles  Christi  unanimes 
habitabant  in  regno,  quibus  erat  cor  num  et  anima 
tma,    et  erant  doo  nou  tam  in  carne  ona  quam  in 


B 


hoc  facto  musitabant,  quisdam  sopet  hac  infamia 
condolentibus,  aliis  autem  eam  maligne  rodentibus. 
II le  vero  milleartifex  non  contentus  hac  sola  vice, 
sequenti  die,  sed  et  tertia  die,  molto  pluribos  qoam 
prima  die  cernentibos,  de  thalamo  matrone  podi- 
cissime  se  simulabat  exire,  et  miro  modo  presenti- 
bus  videbatur  qood  eom  agnoscerent,  com  tamen 
quis  esset  ignorent, 

Extemplo  patulas  populi  pervenit  ad  aures 
Velox  fama,  malum  qua  dod  velocius  uUum. 

ViiG.  iEn.  IV,  174,  175. 

Exinde  viri  cum  mulieribus,  senes  cum  junioribas, 
pusilli  com  majoribus  imperatrici  gloriose  detrahe- 
bant;  et  facia  est  fabula  omnibos,  quibusdam  qui- 
dem  pro  ea  vehementer  doleutibus  propter  varias 
virtotes  ejos,  qoibusdam  vero  maligne  detrahenti- 
bos ;  et  a  moltis  obprobrinm  sostinuit  et  contume- 
liam,  quibus'  numquam  ipsa  intolerat  molestiam. 
Erat  aulem  cor  ejus  habens  in  Domino  fiduciam, 
quia  soam  sciebat  innocentiam.  Previdit  tainen 
sibi  gravamen  et  laborem  imminere,  et  licet  haberet 
thesanrum  bone  conscientie,  tamen  a  lacrimis  se 
non  poterat  abstinere ;  coi  boni  quique,  ut  dictum 
est,  condoloere,  malivuli  vero  et  maxime  nefarie 
muliercole,  quasi  suas  nequitias  per  eam  obtectare, 
detrahcbant  ei  dicentes  :  Eccey  quanta  calliditate 
hactenus  hac  specie  sanctimonie  suam  turpitudinem 
palliavit,   His  et    hojosmodi     oontumeliis  innocenti 


uno  spiritu.  Erat  enim  eisdem   idem  velle  et  idem  Q  detrahentibus,  aura  sinistri  romoris    aores  impera- 


nolle,  adeo  ut  qoicquid  alteroter  inchoasset,  altre 
hoc  ipsum  sagaciter  consummare  satageret ;  par 
enim  voluntas  erat  eis  ad  omne  quod  erat  virtotis, 
qood  pietatis,  quod  religionis.  Quicquid  acturus 
erat  imperator,  dilecte  sue  consilio  committebat,  et 
quicquid  egerat  ejus  conniventia  contirmabat.  Ita- 
qae  cum  se  tam  tenere  mutuo  diligerent  et  tamen 
virginalem  continentiam  conservarent,  spiritalis 
eorom  dilectio  soli  Deo  cognita,  sed  hominibus  pene 
incognita  erat.  Enimvero  invidus  omnium  bonorum 
diabolus  eorom  castimoniam  considerans,  invidit  et 
tabescebat,  et  sicnt  faber  ferrarius  prunas  operi  suo 
necessarias  magis  et  magis  solet  succendere,  sic  ad 
libidinem  eorumcasta  pectora  sua  suggestioneSatanas 
satagebat  inilammare.  Cum  autem  hac  arte  nichil  pro- 
ficeret  ille  milleartifex,  qoos  ad  peccaudum  impel- 
lere  non  poterat,  alia  calliditate  conabatur  sopplan- 
tare.  Itaque  permittente  Deo,  qui  suos  permittit 
probari  temptationibus,  non  reprobari,  beatos  con- 
JQges,  sed  virgines  hac  arte  molitus  est  infamare. 
Qoadam  die  in  ortu  sorgentis  aurore,  cum  beata 
Canegondis  de  thoro  sorgeret  immaculato,  ille  calli- 
iiflsimas  assumpta  forma  mililis  de  cubiculo  regine 
visos  est  exire;  quem  presentes  imperatricis  ver- 
■de  Gementeset  eumcum  beata  Qunegonde  cubasse 
nspieaotes,  mirabantur,  quia  numquam  hujusmodi 

(67)  Haec  de  tam  glorioso  miraculo  dicta  sufficianl. 
El  in  evidens  hnjus  signi  testimonium  ipsius  sancti 
Heurici  imago   ante  januam  monasterii  ad  dextrum 


D 


toris  procnl  positi  percelluit,  cujos  etiam  cor  in  ipso 
contremuit,  et  tristis  nimiom  inquit  :  Absit,  inquam, 
absit  hec  iniquitas  a  conjuge  mea  dilectissima;  siqui- 
dem  nichil  sinistrum  de  dilecta  sibi  suspicahatur, 
quia  tam  sobriam  et  tam  podicam  feminam  se  num- 
quam  cognovisse  fatebator.  Tandem  aliis  atqoe  aliis 
eundem  sermonem  contirmantibns,  ipse  nimirum  cre- 
dulus,  tactos  est  dolore  cordis  intrinsecus,  et  statuitin 
corde  suo  ut,  qooadusque  viveret,  numquam  oiterios 
eam  videret.  luterea  negociis,  pro  quibus  exierat,  im- 
perator  bene  dispositis,  Babenberg  est  reversus  in 
mente  lugubri,  et  conjugem  olim  sibi  dilectam  more 
solitosalutare  neglexit.  Itaqoe  prudens  imperatrix  pa- 
tenterintellexitapndauresilliussese  diffamatam  esse; 
quapropter  animaejus  tnrbataestvalde,  et  vulnerata 
caritate  dilectum  suum,  qoamvis  sine  causa  sibi 
oifensum,  ardenti  desiderio  videre  desiderabat.  Igi- 
tnr  captata  opportunitate,  accessit  ad  eom  plena 
caritate  et  diiectione,  quem  etiam  benignissime 
soscepit  et  aifectoosissime  salutavit.  llle  vero  eam 
non  resalutare  dignabator,  nec  saltem  respicere.  At 
illa  mitissima  otfeusum  sibi  placare  copiens,  dixit 
voce  lacrimabili  :  Domine  mi  desiderantissime,  cur 
mihi  non  loqueris  ?  ut  quid  avertis  faciem  tuam  a  mef 
Ille  demisso  voltu  respondit :  Non  oportet  me  super 
hac  re  respondere  tibi ;  recurre  ad  conscientiam  tuam^ 

latus  penes  chorum  sancti  Georgii  ex piilo  nno 

sopposito  ex  opposito  imaginom  Adse  et  Evse  locide 
apparet.  GnicTS. 


m 


S.  HENRICl  IIIPERATORIS  ACTA.  —  ADDIIIENTUM. 


m 


et  invenies  offtnsionis  mee  causam.  ki  alta  iiduciflliter 
respondens  ait  :  Conscientia  mea  munda  est,  et  con- 
seius  meus  in  excelso  quia  plane  est  testis  mihi^  quia 
fawmi  koe  pessimum,  quod  objicitur  mihi  numqunm 
perpetravi,  Obsecro  te,  Domine  mi  rex,  ut  viriUifr 
agere  et  patientiam  in  me  digneris.  Honor  qui- 
dem  totius  imperii  per  me  ^idetur  imminuttis,  scd 
volente  Deo  quantocius  per  me  reformabitur;  quod 
qualiter  fieri  possit,  si  sit  eum  beneplaeito  vestro, 
breviler  insinuo.  His  anditis,  impcrator  aliquanto- 
lum  mitigatus,  tnnc  demum  percepit  eam  residere 
et  qnaliter  hec  fieri  possent  edicere.  Ad  hec  illa  : 
Majestas,  inquit  vestra,  duminej  principes  universos 
tam  episcopos  quam  laicos  ad  curtem  regiam  conve- 
nirejubeaty  et  presentibus  omnibus  causa  de  qua  agi- 
tur  ordine  judiciario  ventiletur,  et  quidquid  ipsi  sug- 
gesserint  salvo  honore  vestro  fieri  poterit.  Spero  au" 
tem  de  divina  misericordia^  quod  eripiat  nos  luto  fecis 
hujus  et  miseria.  Cum  hec  verba  prudentis  impera- 
tricis  optime  placerent  in  conspectu  principis,  ad 
ipsius  imperium  principes  convenerunt  in  unum. 
Qaibus  com  imperatore  sedentibus  in  judicio,  in- 
travit  imperatrix  imperterrita,  et  secus  pedes  olim 
dilecti  soi  resedit,  nigra  et  formosa  filia  Jerusalem, 
nigra  per  infamiam,  formosa  per  innocentiam,  et 
per  hoc  revera  filia  Jerusalem,  que  semet  ipsam, 
sed  et  causam,  soam  divine  commendavit  providen- 
tie.  Tunc  proloquens  rez  voce  lacrimabili  dixit 
principibus  oniversis  :  0  dilccti  mei  prindpes  glo- 
riosi^  estimo  plane  nequaquam  nobilitatem  vestram 
latere,  quod  per  dies  aliquot  sustinui  obprobrium,  et 
operuit  confusio  faciem  meam,  propter  quod  potissi- 
mum  vos  convenire  volui^  quatinus  ab  imminentibus 
incommodis  vestre  prudentie  consitio  valeam  absolvi. 
Nunc  itaque  a  vestra  ditectione  requiro^  cuinam  senten- 
tie  matrona  debeat  subjacere^  que  contempto  conjuge 
legitimo  alium  ei  superducere  presumpserit.  Obsecro 
ergo  et  obscerando  precipiOj  ut  leges  et  decreta  majo- 
rum  recotenteSj  prout  justitia  dictaverit,  sententiam 
proferaiis.  His  aoditis,  tam  principes  quam  omnis 
illa  advocatio  lacrimas  fundebant  uberrimas,  impe- 
ratrici  penam  ut  putabant  passure  compatientes, 
qoam  unimoda  virtute  preditam  esse  noverant;  et 
ideo  detrectantes  in  eam  ferre  sententiam,  variis 
coUoquiis  tempus  redimebant.  Quod  illa  prudenter 
animadvertens  et  femineo  pectori  virilem  inserens 
animum,  surgens  et  stans  in  medio,  prestitoqoe  sibi 
silentio,  sed  et  omnibus  ei  reverenter  auscultanti- 
bus  eleganter  allegabat  dicens  :  0  principes  omni 
honore  digni  et  mihi  dilecti  Jam  dudum  vobis  com- 
placuit  universis,  et  dominum  vel  conjugem  meum 
dileetum  imperatoria  dignitate  sublimastis  et  me  par- 
tieipem  regni  ejus  esse  toluistis,  et  tam  Dei  gratia 
quam  vestra  eonstitutione  eeteris  hominibus  prestan- 
tiores  esse  videbamur.  Quia  igitur  inter  feminas 
prestantior  esse  videorj  sed  Jam  nunc  de  pessimo  cri- 
mine  incusor,  necesse  est  ut  per  judicium  durissi- 
mtifiiy  scilicet  duodecim  candentes  vomeres^  ab  hac 
infamia  me  vobis  presendbus  **xpurgem.  Sed    enim 


A  serenitati  vestre  immensus  refero  graticu,  quia  mihi 
parcendo  gravem  in  me  ferre  stntentiam  nolmt  vestra 
mansuetudo.  His  dictis,  resedit.  Porro  presentes 
omnes,  his  auditis,  ad  invicem  conferebant  dicen- 
tps :  Quod  si  perpetrati  sceleris  conscientia  nostram 
stimutaret  dominam,  nequaquam  sibimet  gravissimum 
hoc  examen  proponeret,  immo  Hiam  ab  aliis  propo- 
situm  repulsaret.  InieTe^yomeres  vehementer  igniti 
in  unam  delati  sunt  basilicam,  in  qua  beata  Cune- 
gundis  a  duobus  episcopis  dignioribus  sicut  ovis  ad 
victimam  ducebatur,  quam  Christi  confessor  etvesti- 
gio  sequebatur.  Qoi  videns  vomeres  scintillas  ignis 
vaporantes,  in  ira  misericordiememor,  memor,  etiam 
pristini  amoris  dixit  ad  eam  :  Quiesce,  domina  mi 
^  amantissima,  quiesce  mihi  desiderantissima^  parce, 
queso,  tibimet  ipsi,  et  ne  intres  in  judicium  hoc,  hor- 
ribile  etiam  ad  audiendwm ;  credo  enim  te  immunem 
esse  ab  omni  crimine.  Hla  sereno  vultu  respondit  ei : 
Quod  si  vobis  mihi  parcentibus  ad  presens  evasero 
judicium^  scd  non  evadam^  quod  hactenus  innocens 
fustinui  convicium.  Quapropter  necesse  est^  ut  hoe 
examine,  licet  sit  terribile,  me  accelerem  expurgany 
ut  his,  qui  hactenus  mihi  detrahebant^  jam  detur  aUa 
de  Cunegunde  loquendi  materia.  His  dictis,  fiducia- 
liter  accessit,  et  elevatis  oculis  in  celom,  dixit  : 
Domine,  adjutor  et  protector  meus  ne  derelinquas 
me;  festina^  Domine^  ne  tardaveris,  sed  inpresenti 
tribulatione  subveni  ancUle  tae.  Te,  Domine,  cuius 
oculis  nuda  et  aperta  simt  omnia,  te,  inquam,  Do- 
C  mtne,  testem  hodie  invoco^  quia  nec  hunc  presentem 
Heinricum,  nec  quemquam  virum  alium  camali  cam- 
mercio  cognovi.  Qoo  audito,  rex  infremuit,  et  secre- 
tum  suum  celari  cupiens,  et  ideo  loquentis  opf4- 
lare  satagens,  atrociter  compressit,  ex  quo  Hnea 
copiosi  sanguinis  effluxit;  quo  viso,  imperator  sa- 
bitanea  ductus  penitentia,  flevit  amare,  et  doloit 
super  eam,  sicot  doleri  solet  in  morte  primogeniti. 
Erat  enim  fasciculus  mirre  dilecta  sua  sibi.  Igitnf 
ipse  retrocedens  exitom  rei  gemebundus  expectaTit 
In  Domino  vero  posuit  spem  sancla  virago 
Atque  geno  flexit  repetensque  precem  pia  diiit : 
ReXj  opifex  mundt,  fer  opem  misere  Cunegundi. 
Et  cum  presentes  tremerent  nimis,  aspicientes 
Candentes  vomeres,  calcavit  eos  quasi  flores. 
Undenis  ipsa  peragratis,  nil  quoqoe  lesa, 
Stans  soper  extremom    vomerenii  veneranda,  8«- 

[premom 
Regem  laudavit,  per  quem  Satanam  superavit 
Itaque  cum  imperatrix  inclita   de  objecto   sibi  cri- 
mine   satis  evidenter    esset    expurgata,    imperator 
animum   ejus  blandiciis    delinire     gestiens,    ipsiui 
sacris  pedibus  provolutus,  ait :   Ptacare^  dmnina  mi% 
esto  michi  placabiUs^  et  ne  repetlas  me  a  greUia  vet 
dilectione  tua.  Equidem,  fateor,  peccavi  et   tMStpim- 
ter  egi  in  eo  quod  molestus  fui  tibi,  nunc  jam  ag9 
penitentiam.   Adhereat  tingua  mea  faucibus    meis,  si 
non  tibi  de  cetero  ego  satUfecero,  quoadusque  vixero. 
At  illa  columbine  simplicitatis  et   mire  patieotie, 
iramemor  injorie,  meraor  clementie,  dilecto  suoait: 


0 


197 


VITA  S.  CUNEGUNDIS  UBI  DE  S.  HENRICO. 


498 


Domme  meus,  non  mea  tibi  sei  Dei  potim  est  opUmda  k  bonos  odor  sini  Deo   in  omni  loco.    Revera  Tera  eat 

sententia,  quam    Dominus   ait  :  Non   poie$i  cniiOM 
abscondi  super   montem  posita^   neque  accendunt  lu- 
cernam  (Matth.  v,  i4),  et  cetera. 
Sob  modio  posita  fuit  ardens  illa  lucerna«   - 
Hauc   eteaim  nuptam  prius  omnes  esse   putabant, 
Denique  corruptam  per   adulterinm  repotabant; 
Sed  qne  ?irginem  florem  servavit  in  evum, 
Judicio  testesatis  enituit  manifeste. 
Quod  pins  Heinricus  iuerit,  quod   virgo  pndicus, 
Efi  manifestatum,    licet   haud  fuerit  sibi  gratum. 
Pessima  iigmenta  Satane  sunt  adnichilata. 
Femina  dum  fragilis  Satana  temptante   probatnr, 
Omnibus  odibilis  zahnhis  per  eam  reprobatur. 


Oratia  :  quam  ut  pkniter  adipisei  merearis^  Deum  time 
et  mandata  ejus  oiserva  ;  mea  vero  erga  te  vigere  de- 
voiio  nec  desiit  nec  desinet  aliquando,  Enimvero  visis 
virtutibas  et  signis  his  qne  iiebant  ibi,  collecta  con- 
eio  gaudens  gaudebat  in  Domino.  Siquidem  tristicia 
imperatrici  condolentium  versa  est  in  gaudium,  et 
qai  cum  flente  fleverant,  jam  gaudenti  congaude- 
baiit.  Igitur  omnes  voce  unanimt  gratiarum  actiones 
omninm  persoivebant  dominatori,  qui  facit  mira- 
biles  res,  qui  pia  dispensatione  suos  permittit  tem- 
ptari  electos.  ut  quemadmodum  aromata,  qnanto 
sobtilius  trita  fuerint,  tanto  majorem  reddunt  fra- 
graotiam,  ita  et  electi  tribnlationibus  probati  Christi 


VITA  SANCTiE  GUNEGUNDIS 


IMPERATRICIS    ET    VIRGINIS. 


OBSERVATIONKS  PRiEVIiE  UBI  DE  SANCTO  HENRICO  IMPERATORE,  EJUS  CONJUGE 

(Apud  Mabill.,  Acta  SS,  ordinis  S.  Benedicti,  Smculi  VI,  parteii,  pag.  451. 


I.  Par  iliustre  conjugum  simui  et  virginum,  Henri- 
cum  scilicetimperatorem  et  Cunegundem  Augustam, 
ejus  uxorem,  merito  sihi  vindicat  ordo  Benedictinus  : 
quorom  ille,  obedientia  quam  regulse  voverat  astri- 
ctDs,  in  seeculo  remanens  ;  altera  vero  post  viri 
obitum,  sDScepto  monastico  hahitu,  ac  in  sancta 
conversatioue  in  monasterio  Confugiensi,  quod  ipsa 
a  fondamentis  erexerat,  vitam  finiens,  inter  sancti 
Patris   Benedicti  alumnos  merito  computari  debent. 

2.  Porro  animos  non  est  hic  de  utriusque  majo- 
ribos  ac  familiarnm  antiquitate  aut  nobilitate  disse- 
rere;  nec  etiam  res  ipsorum  in  reipoblicfie  admini- 
stratione  egregie  gestas  fusius  exponere  vacat.  Hoc 
nempe  ad  eos  qui  Roinaai  imperii  annalibus  descri- 
bendis  incombont  pertinet,  quod  jam  amultis  abunde 
pnestitom  est.  Nobis  itaque  satis  erit  commemorare 
ea  qoibns  noster  ordo  piis  iilis  principibus  astrictus 
est,  preclara  scilicet  et  immensa  beneficia  quse  or- 
dini  Benedictino  contoleront  ;  aut  egregia  facta 
piaqoe  opera  quibos  eumdem  illustraverunt.  Hinc 
beati  Henrici  Vitam  proferre  hnc  integram  visum 
Qoo  est  opers  pretium,  qnod  multa  contineat  a 
nostro  inslituto  prorsus  aliena.  Sanctffi  vero  ipsius 
eoojugis  Vitam,  qualiter  a  Gretsero  et  Bollando  ad 
diem  3  Martii  edita  est,  ad  nonnullos  codices  ma- 
noscriptos  collatam  infra  dabimos,  utpote  comple- 
cteotem  ea  fere  solummodo  qnse  egit  in  monasterio 
Confagiensi,  ubi  post  peractum  in  vitse  religiosae 
exrrcitiis  aiiquot  annorom  curriculum,  vivendi  fi- 
nem  haboit. 

3.  Henricus  itaque  e  Bavarice  duce,  post  Ottunis  III 
imperatoris  obitom  Caesar  anno  1002  creatos,  nihil 
uitiquius  habuit   qoam  ut   Ecclesiam  virosque   Dei 


B  obsequio  mancipatos  non  modo  sua  auctoritate  et 
protectione  foveret,  sed  etiam  ut  bonis  omnibus 
afQaenter  dotaret  ;  qua  in  re  Cunegundem  nedum 
adjutricem,  sed  et  incitatricem  habebat,  utpote  qus 
non  minori  studio  ac  ipsins  conjux  ad  ea  qus  Deum 
spectabant,  ferretur.  Hinc  episcopatus  aot  de  novo 
erecti,  aot  restituti,  aut  certe  novis  possessionibus 
ab  illis  adaucti  passim  memorantur.  Nullum  ferme 
fuit  his  temporibus  in  imperio  Romano  monasterium 
quod  eorom  beneficentia  aut  restauratum  non  fuerit, 
ant  in  suis  possessionibiis  contirmatum  et  novis  cu- 
mulatum.  Enituit  sane  inter  prseclara  eorum  opera 
Bambenber^^ensis  episcopatus  erectio,  pro  qua  re 
nec  snmptibus  peperceront,  nec  laboribus,  qui  sane 

p  multi  fuerunt,  tum  a  Wirceburgensi  episcopo,  qui 
a*gre  ferebat,  dioecesis  suse  partem  ab  Ecclesia  sibi 
commissadivelji,  tom  ab  ipsis  suis  consanguineis  et 
principibus,  qui  ea  specie,  quod  f^milise  suse  bona  eo 
pacto  dissiparentur,  adversus  sanctum  imperatorem 
rebellarunt.  Sed  haec  omnia  Henvicus  et  insigni 
magnanimitate  et  incredibili  patientia  vicit  et  supe- 

*    ravit. 

4.  Verum  ne  novs  sedis  clero  deesset  ordo  mona- 
sticus,  in  monte  jnxta  urbem  ad  aquilonarem  partem 
posito,  qai  exinde  Mons  Monachorum  dictus  est, 
insigne  monasterium  sub  sancti  Michaelis  csetero- 
rumqoe  angelorum  patrocinio  erexerunt,  quod  mul- 
tis  possessionibus  ac  prsediis  dotatum,  ab  omni  ex- 
terna  potestate   liberum,  regulce   Benedictins  addi- 

D  xerunt.  Ipsius  dedicationem  anno  1021  consignat 
Trithemius  in  nova  editione  Hirsaugiensis  Chronici. 
quam  ab  Eberhardo  primo  Bambenbergensis  Ecclesie 
epi.^^copo  cum  summa    devotione  factam  foisse  com- 


m 


VITA  S.  CDNEGDNDIS,  DBl  DE  S.  BBNRtCO. 


200 


memorat.  Servantur  etiam  ounc  in  istius  mona- 
sterii  thesauro  pretiosa  cimelia,  quse  ipsi  a  Ciine- 
gunde  cOllata  sunt,  inter  qnse  a  Bollandianis  recen- 
sentur  in  prolegomenis  ad  ipsius  Vitam,  num.  25  : 
Crox  aurea  operis  Groeci  antiquissimi,  uti  ex  in- 
scriptionibus  et  ligiiris  colligore  licet  ;  cingulum 
ipsius  beatffi  Conegundis,  cnm  ejusdem  coronis 
duabus  ex  gemmis.  Pioruisse  etiam  eo  in  loco  com- 
plures  doctrina  et  sanctitate  viros  illnstres  idem 
auctor  observat.  «  Multi,  inqoit,  ad  annum  4007, 
successo  temporis  clarissimi  viri,  sub  monastico 
schemate  in  eodem  ca;nobio  floruerunt,  eruditione 
et  vitce  merito  sanctam  illusirantes  Ecclesiam.  » 
Sseculo  seqoenti  cum  eo  in  Inco  regularis  observatio 
pauliilum  tepoisset,  eam,  restauratis  in  primum 
splendorem  sedificiis,  posiliminio  revocavit  sanctos 
Otto  Bambenbergensis  autistes,  usus  hoc  in  negotio 
Hirsaugiensium  monacborum  opera,  qui  tunc  tem- 
poris  Benedictinum  ordinem  per  universam  Ger- 
maniam  et  sanctitate  morum  et  accurata  regulm 
praxi  illustrabant.  CaBterum  insigne  Montis  sancti 
Michaelis  coenobium  hnc  usque  perseverat,  cujus 
abbatum  catalogum  exhibet  noster  Bocelinus  in 
Germania  sacra. 

5.  Henricus  in  Italiam  profectos  vindicandffi  ad- 
versns  Grfficos  Ecclesiffi  causa,  «  Beneventanum  mo- 
nasteriom  condidit,  »  qaod,  ut  refert  ipsius  Vitffi 
auctor,  cap.  22,  a  omni  ornatus  decore  locupletavit.  » 
Ex  Chronico  Dithmari  libro  vii  discimus  ab  eodem 
principe  episcopatum  fuisse  institutum  in  Bobia  ci- 
vitate,  ubi  Christicolffi  et  sancti  confessores  inclyti, 
Columbanus  et  Attala  corporaliter  requiescunt, 
idque  commoni  consilio  et  licentiacomprovincialium 
episcoporum.  »  Addit  Trilhemiu^  in  Chronico  Hir- 
saugiensi  ad  annum  1007  novam  hanc  sedem  ab 
eodem  imperatore  dotatam  fuisse  :  locumque  ecclesix 
cathedralis  alium  non  fuisse  a  coenobio  quod  b»atns 
Columbanus  construxerat,  a  multitudine  monacho- 
rum  Deo  servientium  inhabitato,  quos  ideo  monactios 
electores  constituit  esse  pontificis  Hffic  ilte.  Porro  mu- 
tata  postmodum  fuit  hffic  a  beato  viro  constituta 
rerum  dispositio,  cum  ecclesia  cathedralis  a  mona- 
sterio  foit  sejuncta,  atque  utrique  loco  sous  datus 
est  prffifectus.  Quffi  res  magnas  liles  inter  episcopos 
et  abbates  Bobienses  commoverunt,  vix  tandem 
summorum  pontiticam  auctoritate  compressas. 

6.  Hic  veroomittere  non  licet  insigne  miraculum 
quod  in  hac  Italica  expeditione  factum  est  meritis 
beati  Patris  Benodicti,  qui  imperatorem  ordini  suo 
addictissimum  calculi  morbo  dirissime  vexatom,  in 
ipso  Casinensi  monasterio,  quo  sese  pius  princeps 
deportari  jusserat,  sanitati  restitait.  Rex  est  auctoris 
ipsius  Vitffi  verbis  referenda,  qui  cap.  22  eam  sic 
evenisse  narrat :  «  Cum  Henricus  civitates  Apuliffi 
pe rtransiret,  et  quffi  ad  utilitatem  et  honorem  regoi 
pertinebant,  in  eis  prodentissime  disposuisset,  coepit 
in  infirmitate  calculi  laborare.  Gujus  morbi  moles- 
tlam  vir  sanctas  tanta  patientia  sustinuit,  ot  pas- 
siones   camis   ad  castodiam    humilitatis  a  Deo  sibl 


A  collatas  assereret,  et  flagellura  corraptionis  certiasi- 
mum  signum  dilectionis  esse  afQrmaret.  Fomenta 
tamen  curationum  sibi  fecit  adhiberi,  sed  nnlla  me- 
dicorum  snbtilitate  ad  integrum  potuit  hberari.  In- 
gravescente  aotem  dolore,  ascendit  moutem  Ca- 
sinam  ....  ibique  per  intercessionem  beati  Be- 
nedicti  et  sanctffi.  Scholasticffi  precibus  et  lacrjmis 
postulavit  a  Deo  salutem  corporis  et  animffi  sibi 
prffistari.  Impletumque  est  quod  per  Prophetam  di- 
citor :  Exqnisivi  Domioum  et  exaudivit  me,  i;t  ex 
omnibus  tribulationibus  meis  eripuit  me  {Psal. 
xxxiii).  Nam  petiit  et  exauditns  esl  ;  pulsavit  ad 
ostium  perseveranter  miserantis  potentiffi,  et  intro- 
missus  est.  Interea  rex  coepit  cogitare  qoffi  de  traos- 
latione  sancti  Benedicti  audierat,  et  quia  reliqui» 
ejus  dicebantnr  furtim  sublat»  et  in  alium  locum 
translatffi,  ideo  vir  sanctus  de  corporali  ejus  prs- 
sentia  dubitabat,  Completa  itaque  oratione  homo 
Dei  ad  hospitium  se  contulit,  et  lassatus  ac  debili- 
tatus  in  lectulo  se  collocavit.  In  quo  obdormiens, 
vidit  sanctum  Benedictum  sibi  assistere,  et  ferrnm 
sectoriom  ad  medicinales  sectiones  aptum  mana 
tenere,  quidixit  ei :  Quia  sperasti  in  Deo  et  in  sanctis 
ejuSj  ecce  missus  sum  a  Deo,  ut  per  meam  medicinam 
ab  infirmitate  tua  libereris,  Ecce  ego^  ctgus  ossa  furtim 
sublata  esse  putabas^  prxsentiam  meam  tibi  exhibeo^ 
et  in  argumentum  veritatis  passiones  tuas  curabo.  Hipc 
dicens  partem  illam  corporis  ubi  calculus  jacebat, 
medicinali  ferro,  qood  manu   tenebat,   apeniit ;  et 

C  evulso  mollitercalcalo,  hiatam  vulneris  subitasani- 
tate  redintegravit,  calcolumque  quem  tulerat  in 
mann  regis  dormientis  reposait.  Quo  facto  Christia- 
nissimus  imperator  evigilavit,  et  perlractans  secum 
quffi  circa  ipsum  per  confessorem  Christi  gesta  fue- 
rant,  vidensqae  calcnlum  quem  mann  tenebat,  vo- 
Cdvit  satellites,  qui  regio  more  sibi  semper  assiste- 
bant,  dixitque  ad  eos  :  Pontifices  regnique  nostri  prtR- 
cipes  vocate  ad  me,  ut  cognoscani  et  videant  mirabiUa 
Dei,  quw  ineffabilis  misericordia  et  inenarrabHis  jm>- 
tentia  ejus  fecermt  in  me.  At  illi  mandata  regis  ce- 
leri  cursu  perferentes  ad  principes,  perduxerunt  eot 
ad  regem.  Quos  rex  salntans,  resalutatusque  ab  eb, 
sic  allocutns  eos  est  :    Fratres  et  commHitones  ma, 

^  magnificale  Dominum  mecum  et  exaltemus  nomen  ejus 
in  idipsum,  quia  ipse  est  magnus  Dominus  et  laudabUis 
nimiSf  et  magniiudinis  ejus  non  est  finis.  Ipse  pertutU 
et  medetur  ;  flagellat  peccatores  et  poBnitentibus  mise- 
retur.  Hunc  humiliat  et  hunc  exaltat,  quia  ccdix  ni 
manu  Domini  vini  meri  plenus  misto,  En  ego^  qui  heri 
morti  proximus  fui^  per  misericcrdiam  Dei  hodie 
vobis  appareo  sanuSy  et  aculeum  mortis^  quemheri 
gestavi  inclusum  corpori  meo^  hodie  oculis  vestris  cif»- 
biliter  ostendo.  Hffic  dicens  ostendit  calcnlum  quem 
mano  tenebat,  et  ostendens  cicatric^  valneris, 
omnia  quffi  per  sanctum  Benedictum  circa  ipsum 
gesta  erant,  cunctis  aodientibus  ex  ordine  referebat. 
7.  c  At  illi  videntes  et  audientes  mirabilia  Oei,  et 
plusqnam  credi  potest  admirati  sunt,  et  benedicentes 
Deo,  diuque  in  laudem   ejus  acclamantes,   et  inco. 


VITA  S.  GUNEGUNDIS,  UBl  DE  S.  HENRIGO. 


202 


e  regis  g^visi  siint.  Rursumque  rex  ad  eos  :  A 
iDqoit,  gratiarum  actiones,  aut  quae  munera 
benelieiis  candigna  medico  hoslro  Benedicto 
u  rependerel  At  illi  omnes  judicaverunt  eum 
auDificentia  dignum  esse.  Rex  ergo  ex  con- 
incipam  snorum  ingeLtia  munera  in  prsediis, 
,  in  argento,  in  ornamentis  plurimis  ecclesise 
Benedicti  contulil.  Et  valefaciens  fratribus 
lem  ecclesifie  prcesidebant,  a  Casino  nioule 
et  sanus  discessit.  Ab  eo  autem  tempore  et 
A,  qoadam  speciali  dilectione  et  veneratione 
Benedicto  et  omnibus  monasticas  religionis 
ms  staduit  deservire,  et  in  am}ililicandis  ac 
Qdis  rebus  ecclesiasticis  beuignus  ac  dcvotiis 
listere.  H«c  in  Casino  monte  scripta  inve-  ^ 
>,  ut  et  moderni  magualia  Dei  in  memoria 
t,  et  apud  posteros  per  antiquitatem  tem- 
1  oblivionem  non  veniant.  »  Ilenricus  statim 
\  venit,  uti  narrat  idem  Vitse  auctor,  ac 
:tam   iiapam   de  sanitale  recepta  fecit   cer- 

:ripta  qu»   hic  Vita    sancti   Henrici    auctor 
in  Casinensi   monasterio  asservata,  alia  non 
I  Leonis  Marsicaui  Chronico  mihi   facile  per- 
sm,  nisi   miraculum  sancto   Patre   Benedicto 
jD,  quod    in  illis   scriptis   eo  modo  ac  ipse 
narravit  descriptum  procul  dubio   erat   aliter 
le    referretur;    qui  scilicet  istud    miraculum 
ravit,    ut  esset  validissiroum   ad   asserendam 
asibus   sancti    Patris    corporis    possessionem  C 
BDtom.  Scribit  enim  libro  ii,  cap.    42   et  se- 
bus,  Henricum   imperatorem    simul  cum    Be- 
»  Vlll  summo  pontitice  monasterium  Casinense 
,  in  quorum   prsesentia  Theobaldus  abbas  Ca- 
s  electus,  ab  ipso  pontifice  consecratus  fuit. 
emporis  uti  prosequitur,  Henricus   acutissimo 
ore  vexabatur.   cui   nec  plene  dormienti,    nec 
%  vigitanti  apparait  beatus  Benedictus,   eique 
i  in  sacro  monte  corporis  sui  existentia  dubi- 
me   dixit :  Scto  quoniam   tu  me  hactenus  hic 
9H  quiescere;  sed  ne  super  hoc  amplius  atiqua- 
dubites,  meumque    in   loco  isto  certissime  quie- 
^tdas  corpusculumy  hoc  tibi  signum  erit,   Cum 
m  hodie  surrexeris,  in  egestione  urinx  tuse  tres  j^ 
I  non  parvos  mingere  habebis^  et  ex  tunc  do- 
\oet  amplius^  non  laborabis.  Protinus  itaque  evi- 
Henricussurrexit,  atque  eomodo  qnopreedixe- 
letus  Pater,  sanitatem  recepit;  ac  mane   facto 
itnlum   veniens  cunctis  fratribus   rem  gestam 
,    et   alia    malta   quse  fuse   prosequitur  ille 
y  totus  in  eo  ut  ex  hoc  miraculo  evincat  beati 
reliquias  nunquam  in  Galliam  allatas  fuisse  : 
lane  ex  Vita  sancti  Henrici  facile  uon  colli- 

on  itaqueindubium  revocari  vehm  tam  illustre 
ilnm.  Potuit  enim  sanctus  Pater,  etsi  ipsius 
n  Galliis  jacuissent,  sese  imperatori  dormienti 
em  in  monte  Casino  praebere,  ut  alias  fecisse 
r   in    locis  quibusdam,   quos  nec  vivns  nec 

Patrol.  CXL. 


mortous  unquam  sui  corporis  prsesentia  iilustrave- 
rat.  Cujus  rei  exemplum  ipse  Leo  nobis  suppeditat 
capite  45,  ubi  refert  eumdem  sanctum  Benedictum 
olim  minitabundo  valtu  Henrico,  priusquam  ad  im- 
perium  fuisset  evectus.  apparuisse,  quod.in  cujusdam 
monasterii  claustro  eqoos  suos  pernoctare  passus 
fuisset  :  «  Nocte,  inquit,  eadem  Benedictus  Pater 
eidem  duci,  torvoac  terribili  valde  intuitu  apparens, 
eique  multa  quod  ita  domum  suam  tractaret  com- 
minitans,  virga,  qaam  manu  gestabat,  iiltus  latus 
percussit,  et  ex  tunc  dolore  ilii  torqueri  vehemen- 
tissime  coepit.  »  Certe  hoc  ipsum  sanati  apud  mon- 
teni  Cassinum  Henrici  miraculum  narrat  auctor 
VilaB  sancli  Meinwerci;  sed  uon  habet  ea  quae  san- 
ctus  Pater  de  sui  corporis  pr^esentia  dicit  apud  Leo- 
uem,  quae  proinde  ac  ipso  Leoue  excogitata  fuisse 
conjicimus. 

40.  Enumerat  idem  Leo,  cap.  43,  prctiosa  munera 
quee  Henricus  ob  rectiperatam  sanitatem  tunc  tem- 
poris  beato  Benedicto  obtulit :  «  Textum,  scilicet, 
Evangelii,  deforis  quidem  ex  uno  latere  adopertum 
auro  pnrissimo  ac  gemmis  pretiosissimis,  ab  intus 
vero  uncialibus,  ut  aiunt,  litteris  atque  figuris  au- 
reis  miritice  decoratum;  calicem  aureum  cum  patena 
sua  gemmis  et  margaritis  ac  smaltis  optimis  adorna- 
tum;  planetamdiapistin  listisaureis  adornatam,  stolam 
quoqueetmanipuIum[mappuIam]atqueciugulumsin- 
gulasiuteitamauro.Piuvialeetiamdiasprumcumlistis 
auro  textis,  necnon  et  tunicam  ejusdem  subtegminis 
aureis  operibus  exornatam,  simul  et  cum  mappula 
diapistin  auro  nihilominus  decorata;  situlam  quo- 
que  et  coppam  argeuteam  quantitatis  non  modicse, 
cum  qua  videlicct  fratrcs  in  prcBcipuis  festivilatibus 
biberent.  Recollegit  prseterea  a  Judseis  vestem  unani 
de  altario  sancti  Benedicti,  quse  quondam  fuerat 
Caroli  regis,  quam  iidem  Judsei  retinebant  in  pi- 
gnore  pro  quingeutis  aureis,  necnon  et  calicem  ar- 
genteum  Saxonicum  majorem  cum  patena  sua,  quem 
Theodoricus  Saxonum  rex  beato  Benedicto  olim 
transmiserat.  Quae  omnia  pariter  in  fratrum  paffisen- 
tia  super  altare  beati  Benedicii  ponens  obtulit; 
preedictumquc  papam  suse  auctoritatis  scriptionem 
de  ipsis  omnibus  in  hoc  facere  rogavit,  aposto- 
Ii«'i  amithematis  iunodalioiie  eidem  scriptioni  appo- 
sita,  ne  quis  unquam  vel  hoc  loco  quse  diximus,  vel 
alia  qofie  in  antea  idcm  imperator  huic  monasterio 
concesserit,  auferre  prsesumat.  » 

lI.Quinet  Benedictus  pontifex  et  Piligrinus  Co- 
loniensium  antistes,  sua  pariter  munera  obtulerunt, 
qufie  Leo  recenset  eodem  loco  :  «  Idem  quoque  apo- 
stolicus,  imperatoris  saluti  valde  congratolans,  ob- 
tnlit  et  ipse  beato  Benedicto  eodem  die  planetam 
optimam  veneti  coloris,  listis  nihilominns  aureis 
decenter  ornatam,  et  stolam  unam  opiimam  aoro 
brustam  cam  manipulo  suo.  Sed  et  Belgrinus  archi- 
episcopus,  ob  gratiam  imperatoriae  sanitatis,  simililer 
obtultt  beato  Benedicto  planetam  purpuream  op- 
timara,  aureis  listis  mensium  duodecim  signa 
habentibus  in  circuito  adornatam,  et   stolam  cum 

7 


205 


VITA  S.  CUNEGUNDIS,  UBI  DE  S.  HENRTCO. 


m 


ipsique  tanqaam  proprio  abbati  in  omnibus  penitus  A 
obedire  secundum  regulfle  prseceptum.  Quod  cum 
spopondisset  imperator,  atque  ut  monachns  susce- 
ptus  foisset,  dizit  abbas :  «  Volumus  ergo  et  prseci- 
pimus  ot  ad  giibernandum  Yobis  a  Deo  delegatum 
imperiom  redeatis.  »  Sicque  pius  imperator,  regulse 
astrictus,  reliquum  vitte  tempus  in  virtutum  exerci- 
tiis  transegit,  beatumque  Benedictum  vere  ut  Pa- 
trem  coloit.  Simile  haic  factum  contigit  in  monaste- 
rio  Gellonensi  sfficolo  duodecimo,  ubi  Berengarius 
de  MaTrosio  obedientiam  pari  modo  vovit  Richardo 
Gellonensi  abbati,  ut  patet  ex  ejus  professionis  ce- 
dula  qnam  ex  m^.  codice  ejusdem  monasterii  hnc 
referre  visum  est:  Anno  ab  incamatione  Domini 
i  1 62,  in  nomine  domini^  ego  Berengarins  de  Mayro-  n 
HOf  volens  renuntiare  terrenis  [et  inhiare  cslestibus, 
trado  tn  manu  Domini  Richardi  abbaiis  sancti  Guil" 
letmi  me  ipsum  ad  monachicum  habitum  stiscipien- 
dum,  quando  abbati  domino  placuerit.  Sed  et  in 
pr9$entiarum  promitto  et  obedientiam  secundum  Dei 
H  beati  Benedieti  regulam.  Porro  hanc  in  beatum 
Benedictum  Henrici  propensionem  probat  lamina 
aurea  quse,  ut  ex  variis  auctoribus  refert  Angelos 
de  Nuce  in  notis  ad  lib.  ii  Chronici  Casinensis,  cap. 
43,  in  Basiliensi  majori  ecclesia,  quam  Henricus 
restauraverat,  visebatur;  ubi  quatuor  angeli  cum 
sancto  Benedicto  depicti  erant,  atque  in  eorum 
medio  Christus  Dominus  reprsesentabator,  ad  cujus 
pedes  Henricus  cum  Cunegonde  uxore  sua  advolve- 
batur.  Obiit  Henricns  Jnlii  14  anno  1024,  atqoe  in  C 
Bambergensi  ecclesia  sepaltus  est;  qui  postea  ab 
Eogenio  III  sommo  pontifice  in  sanctorum  catalo- 
gom  ascriptus,  publice  in  tota  Ecclesia  celebrari 
coepit. 

15.  Cunegandis  viri  obitu  plane  libera  fuit,  ut 
qaemque  mallet  vitse  statum  posset  amplecti.  Pla- 
euit  ei  pre  cseteris  Confugiense  monasterium,  in 
qood  sese  recepit,  eo  modo  quo  in  ejus  Vita  descri- 
bitnr;  quam  cnm  integram  proferamns,  fusius  de 
ipsios  gestis  hic  loqai  inutile  foret.  Porro  Vitam  ejus 
a  Nonnosio  quodam  monacho  scriptam  fuisse  au- 
etor  est  Hofmannns  in  Annalibus  Bambergensibos  ; 
aed  quonam  ille  tempore  floruerit,  aut  utrom  haec 
ipsa  sit  qns  ad  nos  usque  pervenit,  incertum  est. 
Certe  auctorem  Vite,  quisquis  ille  fuerit,  in  aliquo 
loco  per  beatam  Cunegundem  dotato  vixisse,  certum 


D 


videtur.  Is  enim  nom.  5  ait  indignnm  fore,  ut  ipse 
illi  subtrahat  officium  oris,  cujus  providentia  quo- 
tidie  alimenta  percipiebat  corporis.  iCtatem  soam 
non  adeo  evidenter  prodit;  indicat  tamen  num.  5  se 
post  sancti  Henrici  canonizationem,  qoff;  anno  1152 
per  Eugeniuro  tertium  facta  est,  scripsisse,  cum  ait 
scripta  de  beato  imperatore  ab  Ecclesia  recepta 
fuisse.  Quin  et  cum  ea  occasione  sibi  venisse  in  men- 
teni  dicat,  ut  de  beata  Coneguode  scriberet,  hoc  ipso 
tempore  quo  de  beato  imperatore  in  sancforom  nu- 
merom  publice  accensendo  agebatur,  eum  yixi^-se 
conjici  potest;  qoanquam  nonnisi  sub  seculi  dnode- 
cimi  finem  scripsisse  fatendom  est,  nisi  miracula 
quee  post  Vitam  habentur,  ab  altero  quopiam  aa- 
ctore  descripta  fuisse  dicamus.  Cseterum  prster  ea 
miracula,  quse  inferius  a  nobis  edita  sunt,  habetur 
in  apographo  Bambergensi  item  alius  miraculorum 
liber,  sed  quem  omisimus,  quod  nihil  fere  contineat 
prseter  ea  quse  protulimus.  Si  quis  tamen  illum  le- 
gere  cupiat,  adire  potest  Gretserum  in  libro  De  divis 
Bambergensibus,  aot  Bollandum  ad  diem  3  Martii, 
ubi  integer  exhibetur. 

19.  Porro  monasterinm  Confugiense,  quod  Capun- 
gum  Dithmarus  libro  vii  appellat,  vulgoque  Kauf- 
fungen  dicitur,  haud  longe  a  Cassellio  Hassise  oppido 
celebri,  usqoe  ad  seeculum  proxime  elapsum  in 
regulari  observantia  perseveravit.  Sed  tunc  tempo- 
ris  tota  regione  ad  Lotherani  partes  accedente, 
tandem  anno  circiter  1531  sub  lantgravio  Philippo 
sanctimoniales  proscriptse,  et  religio  catholica 
penitus  ibi  abolita  fuit.  De  hoc  monasterio  plora 
odservat  noster  Adolphus  Overham  in  nota  ad 
num.  86  Vitee  beati  Meinwerci  episcopi  Paderbor- 
nensis. 

17.  Conegundis  memoriam  non  fasti  solom  Bene- 
dictini,  sed  et  pleraque  Germaniee  et  Belgii  pecolia- 
ria  Martyrologia  cum  Romano  commemorant,  in 
quibus  variis  diebus,  pro  varia  ratione,  ejus  festi- 
vitas  celebratur.  Preecipua  est  die  3  Martii  qoo 
eam  e  vivis  exccssisse  certum  est,  idque  anno  1040 
aut  sequenti,  si  annos  quindecim  post  unum  Vidui- 
tatis  annum  iu  monasterio  transegerit,  ut  asserit 
ipsius  Vitffi  scriptor;  quamquam  Lambertus  Scafna- 
burgensis  mortem  ipsios  anno  1030,  et  Thrithe- 
mius,  post  Marianum  Scotum,  anno  1038  consigna- 
rint. 


INCIPIT  VITA  SANCTiE  CUNEGUNDIS. 


I.  Cunegundis  imperatrix  nupta.  —  Ex  preeclaro 
{nreatom  sanguine  et  Augustee  nobilitatis  gradu, 
doo  immarcesdbilis  glorise  flores  mundo  enituerunt, 
luctiis  yidelicet  Henricus,  cognomento  Pius,  glo- 
lioaisiimnm  Romani  imperii  decus,  ejusque  dignis- 
smo  oontectalis  (68),  pise  memoriee  Cunegundis  Au- 
gosta  et  imperatrij.  Eadem  vero  beata  et  Deo  di- 

(68)  Aliqoot  mss.,  eollectaUs;  sed  melior  nostra  le- 
elio,  quod  eodem  t^to,  non  autem  lecto  uterentur. 
Et  qoidem  eadem  Yoce  utitur  ipse  Henricus  in  va- 


lecta  Cunegundis  terreno  imperatori  corporaliter 
(69),  non  carnaliter  conjuncta,  coelesti  Regi  suam 
virginitatem  consecravit,  quam  usque  in  finem, 
casti  conjugis  consensu,  Deo  teste,  conservavit. 
Quod  postmodum  Divinitatib  testimoniom,  ne  lumen 
in  tenebris  lateret,  ostendit,  dom  eam  ad  confon- 
dendum  virginitatis   hostem,     et    obstruendum  os 

riis  djplomatibus. 
(697Gretserus  cum  ms.  i,  copti2(irt/er. 


207 


VITA  S.  CUNEGUNDIS,  UBI  DE  S.  HENRICO. 


208 


meadacia  contra  virginem   Christi  loquentium,  sa-  A  tiam  munera  contulit  in  diversis  eceiesiflB  onuuDen- 


per  ignitos  vomeres  incedere   et  illaesam  procedere 
dedit. 

2.  Virginitatem  miraculo  probat.  —  Qualiter  au- 
tem  id  factum  sit  ad  commuuem  aediiicationem  prse- 
tereundum  non  est,  ut  et  castimonise  erudiamur 
exemplis,  et  divinorum  secretorum  admiratione 
moveamur,  intelligentes  quemadmodum  diligentibus 
Deum  omnia  cooperantur  in  bonum.  Tantis  naroque 
ac  talibus  bonis  tentatio  deesse  non  potuit.  Invidus 
enim  omnium  bonorum  diabolus,  ubi  thorum  im- 
maculatum  sauciare  non  potuit,  zelotypiee  livore 
foedare  cogitavit  et  ejus  saltem  famam  Isedere,  cui 
vulnus   corruptionis  infligere  non  valuit.  Pacta  est 


tis:  quse  omnia  ipse  dominus  apostolicosy  nt 
semper  memoria  ipsius  fundatricis  illic  floreat,  ne 
quando  per  fraudem,  aut  violentiam,  vel  furlo  iude 
subtrahantur,  dura  banni  sui  innodatioae,  septaa> 
ginta  quoque  duorum  (7i)  episcoporuoQ,  qoi  ibi  ad- 
erant,  auctoritate  ipso  die  confirmavit.  Item  mont- 
sterium  iu  honore  sancti  Saivatoris,  et  ejus  victo- 
riosissimse  crucis,  in  loco  qui  Confugia  dicitur,  ma- 
guificentissime  construxit,  et  anciiiarum  Dei  ibidem 
Deo  secundum  reguiam  sancti  Benedicti  serrieD- 
tium,  congregationem  decentissime  ordinavit.  Porro, 
cooperante  ei  in  omnibus  imperiali  majestate,  idem 
monasterium  omni  ornatu  decoravit.   Ante   princi- 


igitur,  auctore  diabolo,  sospecta  criminis,  quse  non  ^  P^I^  altare  iconem  ex  auro  et  iapide  pretiosrssimo 

statuit;  calices  aureos  et  argenteos,  catinos,  urceos, 
pallas,  casulas,  veia,  cortinas,  cappas  auro  et  gem- 
mis  pretiosis  intextas,  et  c«etera  utensilia  siye  vasa 
ministerii  tanto  studio  et  tam  sumptuosis  impensis 
eidem  ecclesise  contulit,  ut  quicunque  ea  iatuenUir 
regiam  magniticentiam  et  miram  utriusque,  impe- 
ratoris  videlicet  ac  imperatricis,  in  Deum  devotio- 
nem  magnopere  mirari  non  cessent.  | 

4.  CoUapsa  restaurat.  —  Prseter  has  priacipales   j 
suse  fundatiouis  et  priaiarias  ecclesias,  quse  conven-  ^ 
tualis   ecclesia,    quse   monasteria   illorum    donatito 
non  gloriantur,  aot  in  prsediis  dilatata,    ut  decorata 
ornamentis?  AJias  enim  antiquitate  collapsas  reiedi- 
ficaverunt,  quasdam  etiam   destructas  et  ad  aihilom 


noverat  maculam  corruptionis.  Sed  quia  crudelis 
est  qui  famam  suam  negligit,  expurgationis  gratia 
ad  vomeres  cadentes  illud  sibi  judicium  elegit, 
quod  propter  doritiam  hominum  institutum  esse  co- 
gnoscitur.  Cumque  diiecta  Deo  ad  illud  judicium^ 
velut  ovisad  occisionem,  duceretur,  ingemuit,  et  ait: 
«  Domine  Deus,  creator  cceli  et  terrse,  qui  probas 
renes  et  corda,  judica  judicium  meum  et  eripe  me. 
Te  enim  testem  et  judicem  hodie  invoco,  quia  nec 
hunc  prsesentem  Henricum,  nec  aliquem  virum 
carnali  commistione  uuquam  cognovi.  »  Hoc  dicto, 
stupentibus  et  ilentibus  universis  qui  aderant,  vo- 
meres  candentes  nodo  vestigio  calcavit,  et  siue 
adustionis    molestia     secura    pertransiit.    Ita  Deus 


omnipotens  vinculum  castse  dilectionis  servavit,  in-  C  redactas  in  pristinum  vel  in  meliorem  statum  restau- 


aoceotiam   comprobavit,    integritati   custodiam  hu- 
militatis  adhibuit. 

3.  Loca  sacra  condit  et  dotat.  —  In  fascibus  ita- 
que  consiituta,  continentise  suee  gloriam  sub  terreni 
chlamjde  imperii  satagebat  abscondere,  ut  tanto 
propensius,  quanto  efflcacius  poterat,  promoveret 
qiise,  Deo  inspirante  nec  non  adjuvante,  ad  ipsius 
laudem  cogitabat  perficere.  Denique  post  novellam 
fecondissimse  plantationis  suse  ecclesiam  Baben- 
berg,  quam  cnm  illo  studiosissimo  suo  cooperatore 
Henrico  in  loco  Babenbergensi,  venustissime,  sicut 
hactenus  cernitur,  fabricavit  sub  patrocinio  princi- 
pis  apostolorum  Petri  atque  sancli  Georgii  marty- 
ris,  monasterium  sub  regula  sancti  Benedicti  ad 
aquilonarem  plagam«  in  honore  sancti  Michaeiis  ar- 
changeli  exstruxit,  non  minori  studio  prsediorum 
ac  diversorum  donariis  ornamentorum;  tertiam  de- 
mum  versus  meridiem  sub  ordine  canonicorum, 
sub  titulo  sanctl  Stephani  protomartjris,  parvo 
quidem  schemate,  sed  majori  opera  de  suo  patri- 
monio  ecelesiam  fundavit.  Ad  quam  dedicandam 
Benedictum  (70)  papam,  quem  prsefatus  Deo  dignus 
Henricus  imperator  ad  contirmandum  Babenbergen- 
sem  pontificatum  advocaverat,  venire  rogavit.  Ipsa- 
autem  illud  Psalmographi  secum  decantans:  Do- 
mine,  dilexi  decorem  domus  tux  {Psal.  xxv,  8),  di- 
versa  eidem  ecclesise  juxta  imperialem  munificen- 

(70)  Benedictus  VIII,  qui  Sergio  IV  successit  anno 
1012. 


D 


raverunt;  et  sicuti  prudentes  virgines  oleum  sus 
misericordise  indiversos  effuderunt,  ut  meritio  dicere 
possiot:  Christi  bonus  odor  sumus  in  omni  hco 
(HCor.  II,  i5).  0  conjogium  non  voluptate,  sed 
bona  voluntate  copulatuml  0  sanctum  matrimonium, 
ubi  una  iides  inviolatse  castitatis,  ubi  unus  spiritos 
misericordiee  ac  veritatis,  ubi  idem  velie  in  virtuti- 
bus  idemque  nolle  in  vitiis!  ubi  nec  primus  aec  alter 
discerni  potuit;  dum  aller,  quod  primus,  voluit  :ul>i 
par  auimus  in  multifariis  operum  effecUbus  pares 
in  duobus  ostendit  afTectusl  Qualeshas  nuptiasdixe- 
rim  nescio.  Unum  scio,  quia  nescit  nostra  modo 
regio  tales,  dum  illi  propter  regnum  coelorum  se 
castrantes,  nec  prolem  terrense  feconditatis  exspe- 
ctantes,  cselibem  a  Deo  generationem  receperoat,  a 
quorum  ore  iaus  Dei  nunquam  deficiet.  Hsec  est 
generatio  quserentium  Dominum,  quserentium  faciem 
Dei  Jacob  :  qui  viventes  in  Christo,  membra  soa 
mortificautes  propter  Christum,  soper  terram  mo- 
rientes,  modo  regnantes  cum  Christo  bona  Doaiini 
sui  vident  in  regione  viventium. 

5 .  Auctor  aggreditur  vitam  sanctse  Cunegundit,  — 
Quoniam  de  vita  et  virtutibus  pii  et  saacti  Hearici 
Christianissimi  imperatoribus  miserationibus  yariis 
quas  fecit  in  domo  Domini,  de  signis  quoque  et  mi- 
raculis  quse  post  transitum  ipsius  per  eom  fecit 
Deus,  satis  ac  digne  scripta  sancta  recepit  Ecclesia, 

(71)  Codex  Bodecensis  habet  quadraginta. 


VITA  S.  GUNEGUNDIS,  UBI  DE  S.  HENRICO. 


210 


imam  pangit,  ac  ia  mentem  venit,  vitam  A 
ide  virginis  nostrfle  Gunegondis  breviter 
,  et  memoriffi  scripto  commendare ;  ut  ad 
m  ejus  intuentes,  qusecunqoe  virgines,  quse- 
rere  viduse,  perfectse  vitee  normam  arbi- 
<mversationem  illius.  Indignum  enim  nobis, 
JB  operce  pretium  duximus,  nt  illi  oflicium 
trahamus  oris,  cujus  providentia  quutidie 
percipimus  corporis. 

^cto  maritOy  piis  operibus  insistit  san- 
igtmdis.  Ejus  epistola.  —  Henrico  itaque 
:  castitatis  patientissimo  seropcr  custode, 
I  suis  virginem,  uti  traduxerat  in  Ghri- 
ullimo    spiritu  constitutus     resignavit   ad 

quffi  jcgiter  suspirabat,  gaudia  trans- 
.  se  ad  Dominum,  ut  semper,  totam 
.  illum  sose  castitati,  necessitati,  saluti 
llam  suis  ecclesiis;  illom  filiis,  quos  ei  in 
aggregaverat,  prcesentem  adfore,  advocare 
orationibus  instare,  die  practicam  cum 
noctu  contemplativam  cum  Maria  vitam 
[>n  cessabat.  Quanta  vero  eleemosjnarum 
f  qaanta  orationis  instantia,  pro  beati  con- 
uncti  anima  desudaverit,  in  subscripta  pa- 
im  ipsa  per  se  (nam  litterarum,  sicut  et 
ariium,  distingoere  aoro  gemmisqoe  sacras 
lit  peritissima)  composuit  |et  conscripsit, 
ue  scire  voluerit  cognoscere  poterit.  «  Gune- 
y  divina  dispensatioue  solo  nomine  impera- 
Mcialiter  diiectffi  congregationi  in  Gonfogia,  G 
lid  jostte  convenit  dilectioni.  Proprise  adver- 
sarcinam,  veluti  eestimo,  facilius  tolerarem, 
ras  res  salvas  incolumesque  existere  vide- 
Qoamvis  enim  mens  procellosis  curarum 
08  undiqoe  quatiatur,  vestrse  tamen  recor- 
is  anchora  a  cordis  profunditate  non  evelli- 
;  licet  longe  remotse  ab  oculis  sitis,  ab  animo 
nosquam  receditis.  Quis  nos  separabit  a 
lie  Ghristi?  casus  doloris,  an  longinqoitas 
ionis?  Quin  etiam  si  amissee  facultatis  usus 
leretur,  voluntas  heec  operis  exhibitione 
obaretor.  Ipsum  tamen  modicum,  quod 
,  Deo  volente,  reliquum  tenemus,  vestrse 
Miiiioni  alienum  esse  nolumus,  ut  participa- 
parvitatis  relevetur  magnitudo  devotionis. 
namque  si  parum  habuerit,  parum  filiis  tri- 
Ecce  hffic  modici  sumptos  munuscola  ad 
ionem  vobis  mittuntur  carnis,  ut  animam 
a  Patris  vestri  continua  orationis  alimonia 
is;  quoniam  tot  justorum  preces  nmanimi- 
iitinaat«  apud  Deum  multum  possunt  profi- 
Jacob  attestante  :  Multum  valei  deprecatio 
midua{Jac.   v,  i6).  lUe  etiam   atqoe   etiam 

Dominus,  qui  justitias  dilexit,  aequitatem 
eationis  exaudire  non  respoit:  sed  vobis 
ms  intercessionibns  supradicti  chari  memo- 
•icientibus  salutis  dabit  prsemium,  quod  ipse 
lit  dicens  :  Qui  perseveraverit  usque  in  finem 

nno  ipso  i024,  quo  fuerat  defunctus  Henricus. 


D 


•  hic  salvus  erit  (Matth.  x,  22.)  Atque  bonus  in 
>  conspectu  etiam  Dei  placitom  esse  cernitis,  si  non 
»  solum  pro  illis  qui  in  hac  vita  positi  multa  vobis 
»  bofla,  sed  pro  iliis  etiam  qui  nulla  fecerunt,  ora- 
»  veritis.  Obsecro  ergo  ut  eum  a  cordibus  vestris 
»  nonqoam   abjiciatis*,   qoi   vos   tanquam   proprias 

•  amavit,  atque  hunc  locom  vestra  servitute  florere 
»  voluit.  Estote  qooque  meoe  necessitntis  memores, 
»  somper    in   hilaritate   cordis  misericordes,    secun- 

•  dom  illud  Apostoli  :  Dilectio  sine  simulatione 
»  (Rom.  xn,  9).  Necnon  vcstrse   mentes  in  quamdam 

•  mutuse  charitatis  soliditatem  magis  ac  magis  con- 

•  crescant,  qiiatenus  in  die  tribulationis  clamorem 
»  vestrum  ipsius  aures  exaudiant,  qoi  dicit  :  Ubi 
»  duo  vel  tres  congregati  fuerint  in  nomine  meo,  in 
»  medio  eorum  sum  (Matth,  xi,  20).  Qood  vos  omni 
»  modo  promereri  hortor,  eodem  prsestante,  qui 
»  cum  Patre  et  Spiritu  sancto  vivit  et    regnat  per 

•  omnia  ssecula  sseculorum.  Amen.  » 

7.  Monasiicam  vesteminduit.  Fia  ejus  exercitia.  — 
Denique  Gonrado  sibi  succedente  in  regno  (72).  ipsa 
curis  ssecularibus,  sicut  jam  dio  desideraverat,  ex- 
onerata,  in  ipso  anniversario  die  transitus  sancti 
Henrici  archiepiscopos  com  episcopis  ad  dedicatio- 
nem  Gonfugiensis  ecclesise  convocat  :  ubi  inter  mis- 
sarom  soiemnia,  imperiali  decentissime  omni  cultu 
ornata,  ante  principale  altare  virgo  Deo  devota 
processit,  ibique  thesaurom  incomparabilem.  ligni 
Dominici  crucem,  parvam  quidem  in  materia,  sed 
maximam  in  virtute,  Deo  obtulit.  At  ubi  lectio  evan- 
gelii,  in  qua  supra  arborem  crucis  ascendens  suspi- 
cientem  se  Jesum  suscipere,  et  ab  eo  benedictionem 
pusillus  meruit  accipere,  lecta  fuit,  regalem  purpu- 
ram  exuens,  tunicam  fusciorem,  quam  ipsa  sibi  suis 
manibus  operata  fuerat,  vestem  religionis,  data  sa- 
cerdotali  benedictione,  indoit.  Et,  multis  pro  se  qoi- 
dem  flentibus,  pro  illa  aotem  gaudentibus,  quse  jam 
sseculum  damnasset  in  vestibus,  capillis,  qui  huc 
usque  in  eodem  monasteno  pro  ipsius  servantur 
honore,  prsecisis,  imposito  sibi  ab  episcopis  velo, 
annulo  fidei  subarrhata,  gratulabunda  succinuit  : 
Posuit  signum  in  faciem  meam^  ct  annulo  suo  subar- 
rhavit  me  Dominus  meus  Jesus  Christus.  Ita  Ghristo 
sponso  ipsa  sponsa  consecrata,  dum  filiarum  sua- 
rom  se  sanclissimo  contubernio  applicuisset,  non  ut 
mater  filiabus  se  prseferebat ;  sed  in  omnibus  servi. 
tiis  servilem  se  personam  ostendebat ;  ita  tamen  ut, 
cum  omnia  faceret,  ostentationem  fogeret  singulo- 
rom,  ne  in  prsesenti  sseculo  reciperet  mercedem 
suam.  Operabatur  manibos  suis(noIli  enim  in  distin- 
guendis  auro  gemmisque  vestibus  plurimum,  aut  in 
stolis  aut  in  cingulis  sestimabatur  inferior),  sciens 
scriptum  esse  :  Qui  non  operatur^  non  manducet 
(11  Thess,  111,  10).  Sponso  aut  orans  loqoebatur  aut 
psallens.  Ad  ecclesise  limina  pene  invisa  properabat. 
Nihil  severitate  illius  jucundius,  nihil  juconditate 
severios.  Tristis  in  risu,  in  tristitia  suavis.  Breve 
vitse  spatium  setema  memoria  compensabat.    Idem 


211 


VITA  S.  CUNEGUNDIS,  UBl  DE  S.  HENRIGO. 


m 


illi  locus  orationis  et  quietis  fuit,  idem  semper  habi^  A  monis  monamentam :  lumina  sua  in  Dei  figere  aspe- 


tus,  incultum  corpus  :  dum  sciret  rejiciendas  deli- 
cias  corporis,  qood  paalo  post  yermibus  exarandum 
sit  :  semper  eam  legere,  aut  iegentem  audire  «ide- 
res.  MuUa  illi  circa  contubernales  devotio,  frequens 
decubantium  visitatio,  sollicita  pauperum  consola- 
tio.  Prffiterea  plura  eam  miracula  fecisse  credimus, 
sed,  quod  gratiam  hominum  et  oleum  adulationis 
semper  fugeret,  esse  suppressa  :  quod  tamen  incu- 
riae  scriptorum  seu  revolutioni  temporum,  non  de- 
fectui  deputandum  est  virtutum.  Pauca  tamen  quse 
in  scriptis  reperimas,  aut  veridica  sanctimonialium, 
ubi  illa  Christo  militabat,  relatione  cognovimus,  hic 
inserere  dignum  duximus. 

8.  Miraculisclaret,  Incendium  exstinguit,  —  Cum 
post  orationis  frequentiam  inter  lectionis  lassitudi- 
nem  ancilla  Christi  in  lecto,  non  plumis  exstructo, 
sed  cilicio  strato,  membra  sopore  gravata  remisisset, 
puella  sacrata  qu®  de  more  ilii  assidebat,  sacros 
codices,  legens,  cam  fere  ad  medium  noctis  lectionem 
extenderet,  caligantes  oculos  clausit,  lumenque  e 
manibus  illius  prolapsum  paleas  corripiens,  sui  fra- 
gore  circumjacentes  sorores  excitavit.  Clamore  ex 
coQcarsu  facto,  virgo  Christi  de  somno  excussa, 
dum  colluctantes  inter  se  et  concrepantes  flammas 
circa  se  aspexit,  ad  orationis  arma  se  convertit,  et 
signo  crucis  adustionem  illam  absqae  omni  suarum 
Iffisione  vestium  avertit.  Tua  sunt  hsec,  Christe,  ope- 
ra,  qui  olim  Babylonium  regem  in  suo  furore  con- 


B 


ctum,  primam  quffi  doceret  facere,  ui  fruclum  do- 
ctrinse  sase  ipsa  in  coelis,  Deo  adjuvante,  possit  in- 
venire.  Hcec  et  ejusmodi  iteram  et  iteram  matemo 
studio  ei  inculcans,  quasi  in  omnibus  jam  perfectani 
et  ipsa  magistruDi  venerari  CtBpit.  Illa,  ubi  imma- 
tura  libertate  potita  cdt,  pauiatim  a  rigore  suo  defi-* 
cere,  molliorem  cultum,  laatiorem  cibum,  qu»  vitio- 
rum  alimenta  sunt,  desiderare :  uUima  in  choro, 
prima  in  convivio,  puellarum  fabalis  interesse,  ae 
in  omnibus  laxius  agere  coepit.  Pro  hujosmodi  levi- 
tatibus  dum  eam  frequenter  sancta  Dei  intarse 
privatim,  publice  coram  omnibus  secundum  Apostoli 
prsecepta,  ssepius  argueret,  obsecraret,  increparet, 
uec  illa  materterse  velut  patrocinio  aut  famiiiaritata 
vane  confisa  uUo  modo  emendaretur ;  quadam  die 
dum  ipsa  cum  conventu  cracem,  nam  dies  Domioi- 
cus  erat,  sequitur,  abbatissa  defuit  (74).  Quam  Ula 
inquirens.  et  epulantem  cum  cosevis  in  conclavi 
reperiens,  zelo  pietatis  armata,  cum  yerbo  corre- 
ptionis  dextera  maxillam  ejuspercussit;  quse  qaasi 
sigillum  quoddam  formam  digitorum  ejus  accepit, 
qua  omni  tempore  vit®  suse  non  caruit.  De  qao  ni* 
mirum  facto  constat,  quia  non  tantum  pro  se,  sed 
et  pro  aliorum  emendatione  hoc  pertulit,  ot  hiyas 
visio  aliis  proficeret,  et  ad  melioris  vit«e  statam  a 
vitiis  suis  retorqueret. 

iO.  Chirotecham  ejus  radius  solis  sustinet.  —  Forie 
et  istud  detractoribus  fabulosum  et  infidelibus  incro» 


fudisti,  et  Chaldaicos  ignes,  ut  pueri   tui  tiberaren-  C  dibile  putabitur,  quod  sanctitatem  illias,  quam  hu- 


tur  illffisi,  tua  virtute  exstinxisti. 
'  9:  De  Jutta  ejus  nepte^  abbatissa.  —  Aliud  mira- 
culum  tam  stupendum  quam  uurandum  hic  placuit 
subscribcre,  in  quu  animi  iilius  cunstantiam  et  rigo- 
ris  severitatem  discere  poteris.  Habuit  secum  sororis 
sufie  tiliam,  Juttam  (73)  nomine.  Hanc  a  primis  annis 
educatam,  omni  disciplina,  saecularium  quoquelitte- 
rarum  scientia  instruxerat.  Hsec  materleram  non 
minus  religionis  quam  dilectionis  amore  secuta  et 
consecrata  fuit.  Quam  in  omnibus  plene  instructam, 
ubi  ejus  in  orationibus  vigiiantiam,  in  jejuniis  per- 
severantiam,  et  ad  omnia  patientiam  perspexit,  om- 
nium  assensu  et  rogatu,    primam   in   ipso   coenobio 


militatis  gratia  ipsa  homines  latere  voluit,  muta 
elementa  loquuntur.  Deuique  cum  post  lectionem 
evangelii,  suo  solemni  more  sacrificatura  accederet 
ad  altare,  dextrse  manus  suse  chirothecam  detra- 
hens,  cum  nullas  qui  reciperet  adesset,  a  se  rejecit; 
quam  radius  solis  per  fenestrse  rimalas  intrans  sos* 
cepit,  et  tandiu  quasi  famulando  sustinuit,  donec 
ilia,  post  sacriflcium  rediens,  eam  reciperet  Tale 
etiam  quid  in  beati  viri  Goaris  veste  aliquando  divi- 
na  virtute  ostensum  fuisse  legitur  (75) ;  qui  dum  a 
sede  Rnstici  Trevirensis  pontificis  despicitur»  a  sam- 
ma  majestate  per  |majoris  luminaris  honoratar  fa- 
mulatum.  Omniam  itaque  capax  erat  merilorum,  qui 


eam  abbatissam  preefecit.   Tum  virgo    mater   filiam  |>  judicem  cunctarum  meruit  habere  virtutum 

•  ■  •  -  •  «  •  A  J  _1  ^^  J     J  M^  a  •  A  W\  *A.  f 


suscipiens,  juxta  commonitionem  sanctam  dudum 
habitam,  prsecedentium  illi  Patrum  repetens  allo- 
quia,  monet  ob  salutis  affectnm  utilia  ec  Deo  placita 
ssepe  dicere,  frequenter  audire,  solitas  religionis  iti- 
neris  vias  non  deserere,  magis  magisqne  errorum 
devia  et  diabolica  calcare  figmenta ;  nullam  luci  ac 
tenebris,  veritati  atque  mendacio,  turpitndini  atque 
honestati  apud  Dei  servos  docet  esse  communionem ; 
sollicite  cavendum  ne  vana  sectando  desineret  esse 
templum  Dei,  et  habitatio  dsemonum  fieret,  et  dee- 

(73)  Variant  codices  in  hujas  nomine  scribendo. 
Editi  veteres  habent  Vitham;  mss.  2,  Vtham  ;  Hof- 
mannus,  Juditham.  Juitham,  Cunegundis  sororem, 
Wolfo,  uuptam,  et  Jutam  seu  Mutam  ipsins  neptem 
comitis  Limburgensis  nxorem  memorat  Mirseus  in 
Notitia  ecclesiaram  Belgii,  pag.  148. 


i  i .  Morbus  ejus  extremus.  Respuit  regales  exseqvias, 
Obit.  —  Quindecim  in  sancto  proposito  sopervixit 
annos,  tam  humilitatis  gratia  quam  religionis  reve- 
rentia  omnibus  admiranda.  Tandem  pro  nimia  ci- 
boram  abstinentia,  orationis  et  vigiliarnm  incredi- 
bili  perseverantia,  coepit  corpore  languescere,  et 
ingravescente  morbo  paulatim  deficere.  Sed  dam 
membra  dolore  contraherentur  exterius,  spirito  ta* 
men,  nam  laas  Dei  semper  in  ore  ejus  fuit,  confor- 
fortabatnr  interius.  Vocabat  sanctos  angelos,  qaonim 

(74)  Id  est  processioni  quse  etiam  nnnc  ante  majus 
sacrumMU  coenobiis  diebus  Dominicis  fieri  solei»  noa 
interfuit. 

(75)  Beati  Goaris  Vitam.  ubi  hoc  miraculum  de- 
scribitur,  habes  Sceculo  TI  Benedictino  ad  annum 
circiter  649  (Patrologiw  GXXI,  in  Wandalberto). 


VITA  S.  CUNEGUNDIS, 

Hft,  illiejam  consortio  fraitur;  apostolos  et  con-  K 
"eSy     qnoram  fidem    et   confessionem  semper 
I,  interpeilabat :  virginum  Christi   in  suo  exitu   . 
ibat  chomm,  quarom    demulatione,  in   carne, 

prseter  carnem  viveret,  immaculatum  Christo 
mraverat  thorum,  omniam  Deo  famulantium 
kdesse,  sibi  occurrere  orabat  auxiliuiu.  Vere 
est  scriptum  :  Timentibits  Dewn  omnia  coope^ 
r  m  bonum  (Aom.  viii,  28),  in  obitu  tantae  vir- 

▼idimus  comprobatum.  Necdum  spiritum  ex- 
erat,  necdum  Christo  debitam  reddiderat  ani- 
,  et  jam  fama  volans  tanti  prffinontia  luctus, 
tantnm  sacratas  virgines  aut  diversi  ordinis 
»  Terom  etiam  totius  populos  ad  exsequias 
I  congregabat.  Sonabant  psalmi,  et  totam  do-  ^ 
,  nbi  sanctum  corpnsculum  in  medio  super 
no  nobili  cilicio  compositum  jacebat,  in  soblime 
•na  letania  pro  exeonte  anima  quatiebat.    Iq- 

ex  more  regales  tanquam  imperatrici,  non  ut 
ircnlae  debentur  sorori,  parantur  exsequise, 
.  feretro  obtendenda  proferuntur  velamina. 
illa  pallentes  vultus,  quos  ante,  ad  se  sponso 
aii  laetos  exhibuerat,  videres  ad  os  retorquere, 
i  abnuere  :  «  Amictus  iste,  ait,  non  est  meus ; 
te  hinc,  ornatus  hic  alienus  est.  His  terrcno 
(O,  istis  coelesti  copulata  sum;  nuda  de  ulero 
a  meae  egressa,  nuda  regrediar  illuc :  his  vi- 
niserse  carais  materiam  involvite,  et  corpuscu- 
meum  juxta  tumulum  fratris  mei  ac  domini 
ici  iuiperatoris,  quem  me  jam  vocantem  video,  C 
roprio  locello  reponite.  •  His  dictis  in  manus 
ni  spiritum  suum  commendans,  ad  suom  ani- 
evolavit  auctorem,  et  in  antiquam  possessio- 
fliuperegrinataconscendit:  terris  matrem  com- 
>m  se  amisisse  ilentibus,  coelis  aulem  concivem 
am  consortium  se  snscepisse  gaudentibus. 

BambergsB  sepelitur,  ^  Ita  demum  sacro  illo 
»re  feretro  soperposito,  longo  nobiliom  ordine 
oote,  multis  hinc  inde  coniluentibus,  cum  illo 
semper  familiarissimo  pauperum  contobernio, 
eum  Babenberg  sepulturfle  suse  preedestinatum 
s  exsequiffi  usque  delatse  sunt.  Tum  vero  re- 
I  orbes,  vacua  rura,  desolatas  civitates,  ondiqoe 
irrere  populos  videres;  matres  parvulos  suos 
aehiis  gestantes,  infirmos  in  grabatis  jacentes 
ilis  gratiam  sperare,  felicem  se  credere,  si  cui 
eretro  jungi,  vel  ab  ipso  contigisset  obombrari. 
em  in  ecclesiam  beati  Petri  apostoli  corpus  non 

labore  deportatum,  triduanas  ibi  meritis  suis 
neficiis  condignas  haboit  exsequias;  liliis  qoos 
illic  in  Christo  adunaverat,  de  matris  pace  jam 
i,  pro  se  autem  solliciti  incessanter  psallebant, 

eam  sibi  ad  horam  sobtractam  sine  timore 
Bonisy  in  spe  perpetuse  incessionis  recepisse 
lebant  :  mater  de  coelo  filioram  prospectans 
nm  gaudebat.  Ita  velatum  sacram  corpus, 
I  vestibus,    diademate  Christi   capiti  superpo- 

»)  Multa  hic  interseruntur  in  Rruxellensi  edi- 
V     de  voce  scilicet  audita  coelitns    in  tumuli 


UBI  DE  S.  HENRICO. 


214^ 


D 


sito,  suo  loculo  in  dextro  latere,  sicut  hactenus 
veneratur,  repositum  est  (76).  0  felix  Babenbergen- 
sis  ecclesia!  recepisti  thesaurum  quem  amiseras. 
Procax  et  malefica  lingua  detractorum,  ocoloram 
testimonio  confutata  est,  dum  virginitas  ejus  rebns 
approbata,  sanctitas  clarescentibus  signis  videtur 
testificata. 

i  3.  Jf irocu/a  po%i  obitum.  —  Christianse  religioni 
proticiens  Ecclesia  iidelis  (quoe  in  Evangelio,  voce 
Domini  testante  {Matth.  xii),  Dei  mater  et  filia  per 
gratiam  nominatur :  mater  quia  sanct®  operationis 
exemplo  filios  Domino  generat;  filio,  quia  Virginis 
Filio  pro  salute  mundi  incarnato,  eruditione  sancto- 
rum  Patrum  quotidie  generator)  salutem  missam  a 
Domino,  ccelestis  archiatri  effectiLus  medicinfle  ple- 
nam,  tam  mentis  qoam  corporis  aoribus  animadver- 
tat.  Mundause  machinae  couditor  humano  generi  per 
inobedientiam  lapso  condolens,  ut  eeternse  vitae 
fructus  facientem  novam  pIantation?.m,  scilicet  pri- 
mitivam  Ecclesiam  insereret,  patriarchas  et  prophe- 
tas  in  mundum  mittere  dignatus  est :  qui  creditnm 
sibi  ofQcium  qoinque  corporis  sensibos,  sextoque, 
qui  est  spiritus  prophetice,  mjsterium  incarnationis 
Christi,  et  omnia  quee  de  ipso  annuntianda  erant 
prsedicantes,  alii  asperitate  vitce,  aliis  diversis  poena- 
rom  mortibus,  ipsi  quem  prophetabant,  famulatnm 
suom  iideliter  impleverunt.  Horam  limes  Christus 
eeterni  Patris  consilio,  pro  liberandis  hominibns  de 
intemeratee  Virginis  ntero  processit,  ut  jam  in- 
choatffi  plantationi,  missis  per  orbem  apostolis,  atque 
de  suo  corpore  fuso  cruore  fabricatam,  novellam 
supersedificaret  Ecclesiam,  qnse  sanctse  Trinitatis 
fide  imbuta,  et  mundata  baptismi  gratia,  martjres, 
confessores,  et  infirmi  sexus  virgines  animo  tamen 
constantes,  primitias  obtolit.  Inter  quas  beata  Cune- 
gundis,  fios  Babenbergensis  Ecclesise,  com  sancto 
Henrico,  qui  Romanorum  imperium  tenuit,  sub  con- 
jogii  specie,  immortaii  sponso  castse  virginitatis 
honore  deservit.  Unde  jam  ejus  sanctitatis  merita 
per  orbem  manifesta  declaratione  apparent :  quia 
in  loco  ubi  sanctom  ejus  corpus  qoiescit,  infirmi 
quacunque  laborantes  segritndine  sanitatem  reci- 
piunt.  Ut  autem  ad  omnia  testes  cantissimi  simus, 
veritatis  amatoribus  eetati  nostrse  succedentibus,  de 
his  quse  scribimos  curiose  indagantibus,  scilicet  quo 
tempore  opera  cnrationum  prsefatse  imperatricis 
initium  haboerint,  largiente  Domino  proutpossumus, 
volumos  explicare. 

14.  Energumenus  liberatur.  Et  aHi  ab  cUiis  morbis. 
Anno  Dominicse  incaraationis  ii89,  indictione  u, 
Tiemone  tertio  decimo  Babenbergensis  Ecclesiae 
episcopo,  quarto  pontificatus  sui  anno,  ad  Vincula 
sancti  Petri,  ne  de  sanctitate  prcememoratse  virginis 
ambigeremus,  signorum  experientia  certificati  su- 
mns.  Nam  dum  soiito  more  populus  ad  prsedictum 
locum  orationom  et  vigiliarum  causa  convenisset, 
adfuit    quidam    dsemoniacus  de   villa   qnee  dicitnr 

apertione,  qua  Henrico  prcecipiebatur  ut  locom  ce- 
deret  Cunegundi. 


2i5 


VITA  S.  GUNEGUNDIS,  UBI  DE  S.  HENRIGO. 


M 


Dierrut  (77),  qui  nec  pietatem  agnoscens,   nec  scelcs  A  ptismo  defunctum,  supra  tombam  beate  Tirginis 


abhorrens,  filium  saum  igae  cremaverat.  Hic  duris 
funibus  astrictus  ad  sepulcrum  sanctce  Canegundis 
ita  mansuescere  coepit,  ut  furiali  morbo  absoiutns 
Deum  omnipotentem  laudaret;  eiqae  cujus  patroci- 
nantibus  merilis  hsec  sibi  accidisse  cognovit,  cum 
caterva,  qufle  preesens  astiterat,  debitas  acclamabat 
laudes.  Igitur  dom  haec  tam  cleri  quam  populi 
solemni  devotionc  agerentur,  tres  contracti,  anus  in 
suburbio  de  hospitali  sancti  ;€gidii  (78),  qui  magis 
reptando  quam  scabeilis  volvebatur;  alter  de  domo 
Chunradi  majoris  ecclesiae  prsepositi;  tertius  item 
de  domo  Ottonis  in  eadem  ecclesia  canonici,  super 
sepuicrum   beatse  virginis  positi,    ab    unius  dolore 


non  sine  spe  resurrectionis  posuit.  Testor  eam,  qui 
est  primogenitus  mortuorumy  qui  mortuos  suscitat, 
nbi  miserabilis  omnibus  mater  exstincti,  sanctas 
virginis  nomen  Cunegundis  ingeminando  multos 
fletus  etfudit;  quciii  ox.mimem  posueraty  de  sepalcro 
vivum  levavit.  Quis  se  a  lacrymis,  quis  a  laudibus 
contineret?  Una  voxomnium,  ut  frequens  turba  Sab- 
bato  confluxerat.  Qualis  est  baec?  quam  sancta,  qnam 
Deo  chara  I  quse  claudos  currere,  cecos  videre,  mutos 
loqui,  exstincta  quoque  membra  reviviscere  facit! 
Beatus  venter  qui  hanc  portavit;  benedicta  a  Do- 
mino  ubera  quse  hanc  lactaveruut;  de  benedictione 
jam  seeculo  pereunti  tanta  gratiarum  munera  efllaxe- 


passionis  una  erecti  sunt  manu   divinse  curationis.      ront 


Mulier  paralytica,  etaltera  sanctimonialis  (79)  femina 
nno  pede  claudicans,  et  claudus  de  castro  quod  di- 
citur  Giet,  post  momentaneam  orationem  vix  com- 
pietam,  in  ipsa  nocte  curati  sunt.  Puer  cui  tanta 
membrorum  mollities  inerat,  ut  pene  ossibus  carere 
putaretur;  alter  de  Lincendorf,  macie  deformi  con- 
sumptus,  gressum  et  loquendi  ufticium,  quibus 
omnino  caruere,  receperunt.  Puella  sciatica  de  Gise- 
nueit  [a/.,  Gisfeld],  necdum  tumbfle  ingesta  sacree 
propter  turbam  :  puer  ex  contrdctiune  nervorum 
carens  offlcio  pedum;  puella  de  Nuornberc  (80) 
planta  pedis  sursum  recurva,  geniculo  contracto; 
item  de  eodem  pago  puelia  manum  aridam  habens 
inter  orationes  et  vigilias  curati  sunt. 


i7.  Item  suffocatus.  —  Aliud  non  hnic  dissimili 
signum,  alio  vero  eventu  in  trienni  pneroy  in  vico 
Grunberc  celebratum  est,  qui  a  mane  usque  ad 
vesperam  in  limoso  lacu  suflbcatus  jacuit.  ubi  a 
mulieribus  sub  lini  fasciculis  repertus  et  sublevatus, 
mnlto  ejulantium  comitatu  domum  usque  delatus 
est.  Iliic  per  noctem  lugubres  parentibus  exseqaias 
cetebrantibus,  ubi  mane  sacerdos  debitum  huma- 
nitatis  complere  astitit,  populus  qni  aderat,  qai 
jam  multa  de  signis  beatee  Cunegundis  viderat  et 
audierat,  prsesentiam  illus  sibi  adesse  iu  mnlta  spe 
exauditionis  rogitabat.  Mirum  in  modum  puer  annu- 
iarem  digitum  movere  coepit,  et,  stupentibus  omnibas, 
post  spatium  unius  horee  sanus  surrexit.  Hu^ns  facti 


i5.  Quidam  pro  equo  furtim  sublato  apud  Werram  C  primum  ipse  sacerdos  sub  stola,  deinde  milites  octo 


fluvium,  in  vico  qui  dicitur  Wasegen,  suspendio 
addictus  est.  Qui  in  tormento  positus,  voce  qua  po- 
terat,  beatse  Cunegundis  virginis  aures  appellavit, 
cujus  etiam  festinatam  opem  sibi  adesse  prsesensit, 
Divina  enim  virtute,  ubi  populus  abscesserat,  vin- 
cula  manuum  dissoluta  sunt,  et  ipse  sibi  laqueum 
deponens,  in  civitatem  reversus,  cunctis  ereptio- 
nem  sui,  dans  gloriam  Deo  et  suse  salvatrici  expo- 
suit.  Quornm  tideli  testimonio  ad  nos  usque  delatus, 
ad  censum  quinque  donariorum  a  suis  parentibus. 
ut  pridem  dum  damnaretur,  pro  ipso  devoverant, 
inscriptus  est.  Apud  nos  quoque  non  huic  dissimile 
de  servulo  quodam,   dum   illaqueatus    ab   omnibus 


sub  sacramento,  ipso  puero  in  medium  locato, 
cum  omni  freqnentia  suse  piebis,  testes  ad  nos 
venerunt. 

18.  Item  puella.  —  Puella  septennis  in  parochia 
Liuberstat.  dum  ad  fontem  incaute  haurirety  infelici 
casu  submersa  est.  Quam  cum  ad  sua  a  crucibos 
homines  fuissent  reversi,  nam  dies  Rogationum  in- 
stabant,  de  fonte  exstinctam  levantes,  post  votum 
ad  memoriam  beatse  Cunegundis  factum,  quam 
dudum  lamentabatur  mortuam,  non  sine  laudibns 
divinis  viventem  admirabantur.  In  hac  trinm  resu- 
scitatione  mortuorum,  cum  et  alia  dno  corpora  ad 
invocationem  sanctae  imperatricis  ejnsdem  vitee  red- 


mortuus  putarelur,   signum    apparuit.    Nam     post  ^  dita,    verissima    testium  approbatione  ac   ipsornm 


ejectam  urinam,  quod  signum  mortis  in  talibus  tor- 
mentis  est,  cunctis  astantibus  inspiratse  saluti  ac 
vitee  restitutus  est.  Tali  modo  apud  Rottenburc, 
imperiale  castrum,  duo  absoluti  multorum  attesta- 
tioneusque  ad  nos  pervenerunt. 

16.  Puer  mortuus  resmcitatus.  —  Mira,  at  nil  Deo 
impossibil  e,  et  forsau  nostrse  »tati  incredibilia  dictu- 
rus  sum,  sed  tota  Bambenbergcnsium  civitas  hujus 
facti  expers  non  fuit.  Mulier  de  proxima  villa  Elrin 
vagientem   suum,  infra  qnadraginta  dies    sine   ba- 

(77)  Editio  Lovaniensis  Beyrent.  Aliis  Beyrrent. 

(78)  Conditum  fuit  ad  pede.s  Montis  Monachornm 
a  beato  Ottone  Bambergensi  episcopo,  ut  narratur 
in  ipsius  Vita;  lib.  i,  cap.  27,  cui  monastcrio  subdi- 
tum  fuit  ex  cap.  sequenti. 


pnerorum  prsesentatione  cognoverimus,  quis  nisi 
sancta  Trinitas  operata  videtur,  quse  secundum 
signa  quffi  ipsa  facit,  heec  et  his  m^ora  facere 
postmodum  suis  promisit? 

i9.  Mutus  vocem  redpit.  —  IUud  quoqne  clarissi- 
mum,  clarissimis  regni  primoribus  coram  astanti- 
bus,  celebre  super  muto  factum  sub  ocalis  omnium, 
memoriffi  hominnm  tradere  non  indignum  duximus. 
Nam  rem  gestam  ita  per  famulam  snam  Christus 
clare  operari  voluit,  quod  pene  nullum  latere  potuit, 

(79)  In  apographo  Bambergensi  non  dicitur  san- 
ctimonialis,  sed  quae  secularem  habitum  veste  lugu- 
bri  nutaverat. 

(80)  Apog.  Bamb.,  Nuremberg. 


247 


VITA  S.  CUNEGUNDIS,  UBI  DE  S.  HENRIGO. 


218 


B 


Philippus  (81)  rex  proptersai  confirmationem,  inte-  A 
rim  Tero,  quod  magis  favorem  sibi  preestare  crede- 
bat,  propter  translationem  beatse  virginis  comitia 
indixerat:  mutus  quidam  servulus  in  comitatu  pro- 
babilium  virorom  de  Pogen  convenerat,  quorum 
vasa,  qaia  et  ipsi  poenitentes  erant,  portabat.  Regioa 
ad  ecclesiam  processura,  cum  de  more  solemniter  a 
clero  suscipitur,  confnsus  interim  popnlorum  clamor 
ezoritur,  non  frastra  morituro  denique  homiui,  sed 
laudes  cam  Cbristo  suo  jam  viventi  conclamantium. 
Testor  Cbristum  et  ejus  apostolos,  iste  qui  prius 
naliam,  utpote  mutus,  lingaam  noverat,  singulis 
ad  interrogata  propria  lingua  disertus  respon- 
debat. 

20.  Lupus  mitis.  —  Quid  referam  de  bruto  ani- 
mali,  cujos  innata  sibi  rapacitatis  ingluvies,  dum 
prsedam  rapuit,  quasi  nomen  Cunegundis  contra  se 
inyocatom  sensisset,  a  sao  furore  quievit?  Nam 
lupus  dum  circa  caulas  ovium  vespertinus  naturae 
soae  ingenio  versatur,  parvulum  ante  fores  incaute 
relictum  lustris  suis  intulit.  Aliorum  autem,  qui  ter- 
ritifuerant  per  lapum,  mater  pueri  claniore  excita- 
ta,  omnes  cives  suos  manibus  complosis  pectora 
tandens,  multis  ejulatibus  in  dolorem  commovit. 
Omnibus  bestiam  insequi,  quia  nox  instabat,  incas- 
sum  jadicantibus,  mater  ad  ecclesiam  confugiens, 
sigoi^  velut  mortuo  tertio  compulsatis,  pro  conser- 
vatione  filii  aures  virginis  illic  pernox  appeliare  non 
desinebat.  Mane  facto,  nutritius  ille  silva  erumpens, 
panrolum  quem  rapnerat,  iileesum  reportat,  et  in  C 
salco  abi  boves  pridie  araverant,  in  pellicula  sua 
diligenter  involutum  collocat;  ipse  propter  sedens 
custodias  observat.  Ubi  vero  ruricolas  et  vomeres 
jam  appropinqnare  sibi  videt,  quasi  de  parvuli 
quiete  securus,  mansuetus  discedit.  Quem  illi,  ut 
roos  est,  clamore  persequentes,  servus  qui  boves 
stimalahat,  pelles  aspiciens:  «  Ecce,  ait,  tegomenta 
pueri  quem  iupus  rapuit.  »  Accurrentes  dormien- 
tem  panrulam  intactum,  vuitu  splendidum  reperiunt, 
et  Qon  sine  multa  admiratioue  heec  considerantes, 
civihas  et  matri  nuntiant.  Illa  advoians,  et  prse 
gaudio  in  lacrimas  prornmpens,  ubi  et  quomodo 
faisset,  inqnirit.  Ille  juxta  «etatem  simpliciter:  «  Ca- 
nis,  aity  ille  qui  me  asportavit,  blande  me  perlin-  |. 
gens  in  sinu  sao  compositum  tota  nocte  dormire 
fecii.  » 

21.  Miracula  omissa.  —  Ista  quse  modo  succincte 
miracala  diximus,  et  alia  plnra  qufle  vitio  prolixita- 
tis  transimus,  ne  more  hirudinis  lectorem,  quem  huc 
nsqoe  studiosum  tenuimus,  effiuendo  fastidiosum 
occidamas,  signum  in  servnlo  quasi  annorum  sede- 
cim  dirina  operatione  factnm  exponamus.  Qui  ceete- 
ris  membris  secandom  ordinem  naturse  bene  dispo- 
sitb,  io  principali,  qnod  est  caput,  tanta  passione 
agitahatur,  nt  sine  intermissione  parieti,  si  proxi- 
mas  esset,  aliideretor:  pectus  mento  tunderet,  sca- 
pnlas  tempore  verlieraret,  nunquam  in  eodem  statu, 

(81)  Is  Friderico  iEnobardo  natus  Henrico  fratri 
suo  successit,   electns  anno  1198,  refragantibus  non- 


vei  verba  fundens,  cihum  aut  potum  vix  aliquando 
somens,  permaneret.  Si  quando  illi  dormire  conti- 
gisset,  solo  collapsus  modo  caput  terram,  modo  coe- 
lum  pulsare  videres;  et  quod  miserabile  dicta,  dum 
ab  omnibus,  propterea  quod  horribilis  visu  foret, 
fugeretur,  a  singulis  videri  optabatur.  Iste  ante 
fama  quam  aspectu  notus,  dum  ad  nos  pervenisset, 
stipem  inter  domos  accipiens,  aliquandiu  sustenta- 
tus  est.  Hunc  archisynagogus  videns:  «  Si  vestra 
Cunegundis  ad  Christianos  ait,  istum  curaverit,  me 
Christo  ac  fidei  vestr®  applicare  poterit.  •  Sed, 
quod  dicit  Apostolus  (/  Cor,  i,  22):  Judsei  signa 
quxrunt,  in  hoc  Judceo  ostensum  est.  Nam  patienf* 
tertia  Dominicse  resurrectionis  feria,  dum  super 
sepulcro  salutiferse  virginis  salubri  premeretur  sopo* 
re,  manu  invisibili  quadam  tactus,  inde  sanatus, 
cum  summa  omnium  admiratione  ac  laude  absces- 
sit.  Judseas  vero  infelix  a  perfidia  sua  eetemos  passu- 
rus  ignes  non  recessit. 

22.  A  papa  approbantur,  —  Illud  autem  in  ultimo, 
quod  tamen  signorum  illius  non  ultimnm  fuit,  sub- 
nectam.  Quoniam  terra  circa  sepulcrum  ejus  a  fideli- 
bus  collecta,  in  speciem  lucidissimi  thuris,  aut 
eliam  mundissimi  grani  fuit  frequenter  redacta.  Su- 
per  hoc  Innocentius  papa  in  sermone  ad  populum  in 
Lateranensi  palatio  babito,  vitse  illius  merita  et 
miraculorum  insignia  commemorando  subintulit: 
ff  Recte,  fratres  cbarissimi,  pulvis  ille,  quo  gle]>a 
hujus  sanctissimee  virginis  debito  humanitatis  sepnl- 
ta  tegitur,  in  thus  atque  granum  redigitur,  quse  se 
sub  sexu  fragili,  dnm  viveret,  a  licitis  continens, 
ab  illicitis  abstinens,  illibatum  Domino  holocaustum 
obtulit;  et  dives  Cbristo,  pauper  sibi,  pauperes 
Christi  sub  diversi  ordinis  atque  sexus  professione 
qnotidie  pascit.  Merito  ergo  in  catalogo  sanctorum 
erit  uscribenda,  quse  vitam  sanctorum  semper  stu- 
duit  imitari.  Collectam  itaque  a  nobis  conscriptam, 
cum  officio  totius  missee  hoic  nostro  sermoni  appo- 
snimus,  et  apostolica  auctoritate  omnibus  ecclesiis 
in  honore  tanta;  virginis  decantari  direximus.  • 

23.  Auctoris  epilogus.  —  Hcec  paucissima  de  virtu- 
tibus  et  sign^  •  Cunegundis  sanctissims  virginis, 
prudentissim^ ,  charitati  vestrse  inter  innumerabilia 
dixisse  sufficiat ;.  quee  si  quis  evolute  perstringeret, 
prius  ipsa  pagina  quam  materia  deficeret.  0  bea- 
tam,  o  prsedicandam,  quse  regnum  mundi  et  omnem 
ornatum  ssecali  pro  coelestis  ornatu  despexit!  Cbri- 
stum  sibi  sponsum  regio  sponso  legaiiter  non  carna- 
liter  copulata  delegit!  quse  virginitatem  suam  inter 
regales  thalamos  probando,  ot  infamise  malum  sibi 
ab  invidis  objectum  expurgaret,  ignes  calcavit!  quse 
dum  proiem  morituram  non  exspectavit,  ejus  casta 
generatio  nunquam  passura  successionis  detrimcn- 
tum  dnrat;  quando  Ecclesia  in  filiis  suis  per  elee- 
mosjnas  ipsius  divinse  laudis  semper  accipit  incre- 
mentom :   quam  cum  Christo  suo,    quem  amavit,  in 

nullis  qui  Ottonem  elegerunt.   Philippo  anno    1209 
occiso,  regnum  penes  Ottonem  remansit. 


2i9  VITA  S.  GUNEGUNDIS,  UBI  DE  S.  HENRICO. 

quo  credidit,  qaem  dilezit,  etiam  post  mortem  vive-  A 


220 


re  signa  crebra  loqiiuntar.  Ad  merooriam  ejusdem 
ceeci  visum,  ezstincti  vitam,  muti  loquelam,  aures 
obstroctce  recipiant  auditum. 

24.  Quanta  igitur  ilta  fuisse  credimus,  quie  vivens 
nullo  teste,  dom  jactRUtiam  vitat,  sola  exercuit,  com 
tanta  illam  post  mortem  signa  fecisse,  sub  oculis 
omniam  viderimus?  Ad  nos  ergo  signa  ista,  quse 
foris  miramur,  intus  transferamus,  vitam  nostram 
et  mores  corrigamus,  ut  si  virginis  consortium  non 
meremur,  post  declivia  vitiorum  sit  nobis  pr®mium 
per  virginem  tantum  supplicium  evasisse  peccatorum. 

Virginis  iste  docet  Cunegundis  gesta  libellus. 
Piura  tamen  dicenda  tacet,  dum  tlumine  mergi, 
Cjmba  timet,  moritur  qaee  tangit  bestia  montem.        g 

Sed  quse  lingua  silet;  pro  virgine  signa  toquuntur, 
Quse  famam  laudis  ejus  tam  crebra  loquantur, 
Dum  csecis,  mutis,  claudis;  optata  salutis 
Curavenit;  dum  languorabit,  febrisque  recedit, 
Vita  redit,  recipitque  cutis  conspersa  colorem. 


Hoc  potuit  qui  cuncta  potest  dare  virgiuitati, 

Qui  montes  transferre  valet  credalitati. 

Nupta  viro  sub  lege  viri  vult  virgo  latere, 

Sponsa  subarrhata,  sponso  tamen  inviolata, 

Et  Christum  sub  corde  virom  sibi  legit  habere. 

Servat  virgo  lidem  res  claruit  igne  probata. 

Discite  conjagium  cfielebs,  ubi  nuila  volaptas  : 

Qui  sine  mistura  servantlegalia  jura. 

Cuncta  nihil  pensant  quae  mox  fuerint  raitara, 

Hic  in  spe  fructus  mittentes  semina  luctus 

Gaudio  longa  metent,  Agnumque  sequentar  in  albis. 

Oramus  te,  virgo  sanctissima,  imperatriz  glorio- 
sissima,  quse  terras  misericordiarum  taanim  operi- 
bus,  coelos  respersisti  virtutum  iloribus,  fluctuanti- 
busin  mundo  tuis  assiste,  procellas  turbinosas  ad- 
versantium  tuis  orationibus  propelle,  cunctos  tibi 
devotos,  vitiis  propuisis,  perpetuo  tuis  fac  gaadere 
beneficiis  et  meritis,  et  omnes  scribentes  sive  fide- 
lium  iegentes  hujus  textum  lectionis,  fructu  non 
priventur  soae  parte  devotionis.  Amen. 


BULLA  INNOCENTII  III,  DE  CANONIZATIONE  SANCTiE  CUNEGUNDIS. 


Innocentius  episcopus,  servus  servorum  Dei,  ve- 
nerabili  fratri  Theumoni  (82)  episcopo,  et  diiectis 
filiis  capituio  Babenbergensi  salutem  et  apostoUcam 
benedictionem.  Cum  secundum  evangelicam  verita- 
tem  {Matth,  v,  15)  nemo  accendat  lucernam  et  ponat 
illam  sub  modio»  sed  super  candelabrum,  ut  omnes 
qui  in  domo  sunt  videant;  pium  pariter  et  justum 
estp  ut  quos  Deus  merito  sanctitatis  coronat  et  ho- 
norat  in  coelis,  nos  venerationis  officio  laudemus  et 
glorificemus  in  terris:  eum  ipse  potius  iaudetur  et 
glorificetur  in  illis,  qui  est  laudabilis  et  gloriosus  in 
sanctis.  Pietas  enim  promissionem  habet  vitffi  quse 
nunc  est,  et  futuree,  dicente  Domino  per  Prophetam  : 
Dabo  V08  cunctis  populis  in  laudemf  gloriam  et  Aotio- 
rem(Deut.  zzvi,  i9);etperse  pollicente:  Fulgebunt 
jusli  sicut  8ol  in  regno  Patns  eorum  (Matth.  xui,  43). 
Nam  ut  suae  virtutis  potentiam  mirabiiiter  manife- 
stet,  et  nostrse  salutis  causam  misericorditer  opere- 
tor,  fidetes  suos,  quos  semper  coronat  in  coelo,  fre- 
qoenter  etiam  honorat  in  mundo,  ad  eorum  memo- 
rias  signa  faciens  et  prodigia,  per  quse  pravitas  con- 
fundatur  ha*retica,  et  fides  catholica  confirmetur. 
Nos  ergo,  charissimi,  quantas  possumus,  etsi  non 
quantas  debemns,  omnipotenti  Deo  gratiarum  refe- 
rimus  actiones,  qui  in  diebns  nostris,  ad  confirma- 
tionem  fidei  cathoiicfle  et  confusionem  hsereticffi  pra- 
vitatis  evidenter  innovat  signa,  et  miracula  potenter 
immutat,  faciens  eos  coruscare  miracalis,  qui  fidem 
catholicam  tam  corde  qoam  ore,  necnon  et  opere 
tenuerint. 

Inter  quos  beatee  memorise  Cunegundis,  Romano- 
rum  imperatriz  Augusta,  quae  degens  olim  in  mnndo 
magnis  meritis  prfiepollebat,   nunc  vivens  in  coelo 

(82)  Thiemo  anno  ii92  Popponi  seu  Pottoni  suc- 
cessit,  sedemque  reliquit  anno  i201. 

(83)  Is  est  Coelestinus  III,  creatus  die  t4  Aprilis 


moltis  coruscat  miraculis,  ut  ejus  sanctitas  certis 
indiciis  comprobetur.  Licet  enim  ad  hoc  ut  aliquis 
sanctus  sitapud  Deum  in  Ecclesia  triumphante,  sola 
sufficiat  finalis  perseverantia,  testante  Veritate,  quse 
dicit :  Quoniam  qui  perseveraverit  usque  in  finem  hie 
salvus  erit  (Matth,  z,  22) ;  et  iterum  :  Esto  fidelis 
C  usque  ad  mortem,  et  dabo  tibi  coronam  vitas  (Apoc. 
II,  10);  ad  hoc  tamen  ut  ipse  sanctus  apud  homines 
habeatur  in  Ecclesia  militante,  doo  sunt  necessaria, 
virtus  morum,  et  virtus  signorum,  videUcet  merita 
et  miracula,  ut  et  hsec  et  illa  sibi  invicem  contesten- 
tur.  Non  enim  aut  merita  sine  miracuiis,  aut  mira- 
cula  sine  meritis  plene  sufficiunt  ad  perhibendum 
inter  homines  testimonim  sanctitati  :  cum  interdam 
angelus  Sataufle  transfiguret  se  in  angelom  lucis,  et 
quidam  opera  sua  faciant  ut  ab  hominibus  videan- 
tur.  Sed  et  magi  Pharaonis  oUm  signa  fecerunt,  et 
Antichristus  tandem  prodigia  operabitur,  at,  si  fieri 
posset,  in  errores  etiam  inducantur  electi.  Yenim 
cum  et  merita  sana  prsecedunt,  et  clara  succedant 
miracuia,  certum  praebent  indicium  sanctitatis»  ut 
nos  ad  ipsius  venerationem  inducant  quem  Deus  et 
meritis  prfiecedentibos,  et  miracuUs  subsequentibas 
ezhibet  venerandum.  Qu«e  duo  ez  verbis  evangelists 
plenios  coliiguntur,  qui  de  apostolis  loquens  aiebat : 
lUi  autem  profecti  prxdicavenmt  ubique^  Domino 
cooperante^  et  sermonetn  confirmante,  sequentibus  ft- 
gnis  (Marc,  zvi,  20). 

Sane  cum  ad  audientiam  bonse  memoriffi  CcBle- 
stini  papffi  (83),  preedecessoris  mei,  merita  et  mira- 
cula  preefatce  imperatricis,  vobis  referentibus  perve- 
nissent,  ot  ipse  de  illis  notitiam  conciperet,  certio- 
rem,   inquisitionem    eorum    venerabilibus  fratribos 

anno  il9i ;   obit  die  8  Januarii  anno  1198,  cui  sta- 
tim  Innocentius  III  fuit  substitatus. 


D 


221  VITA  S.  GUNEGUNDIS,  UBI  DE  S.  UENRIGO.  222 

nosUis  Augustensi  et  Eistetensi  et  bonfle  memorise  A  tes  :  sedet  alia  plarima  beneiicia  piis  locis  et  vene- 


Wirtzbargensi  episcopis,  et  dilectis  filiis  Eboracensi, 
Lancheimensi,  et  Hailsbrunensi  (84)  abbatibas  per 
apostolica  scripta  commisit :  post  cujus  obitam  us- 
que  adeo  manifestari  coeperunt  et  multiplicari  mi- 
racula,  ut  ex  evidentia  pariter  et  frequentia,  sancti- 
tas  ejus  ab  omnibus  quasi  notoria  prsedicetur,  sicut 
ex  multis  testimonialibus  litteris  episcoporum,  ab« 
batum,  prsepositorum  et  principum,  necnon  et  alio- 
ram  moUorum  nuper  nostro  exstitit  apostolatui 
reseratam. 

Venientes  igitur  ad  apostolicam  sedem  ex  parte 
vestra  dilecti  tilii  D.  abbas  Michelveldensis  (85), 
Gundelus  decanus,  Gunradus  costos,   Marcus  archi- 


rabilibus  ecclesiis  contulernnt,  Ghristum  sibi  fa- 
cientes  hseredem.  Heec  et  alia  retalere  de  meri- 
tis  :  de  miraculis  asserentes,  quod  eis  prflesen- 
tibus  et  videntibus  ad  memoriam  hujus  virginis 
caeci  visum,  claudi  gressam  ,  muti  verbum,  et  surdi 
recuperaverunt  audituro,  aliisque  languoribus  im- 
petiti  frequenter  et  evidenter  plenam  consecuti  sunt 
sanitatem  ;  et,  quod  est  mirabilis  novitatis  et  novi 
miraculi,  pulvis  de  tumulo  ejus  assamptis  ssepe  con- 
versus  est  in  frumentum.  Nos  ergo  de  meritis  et 
miraculis  ejus  multis  et  magnis  non  solum  testimo- 
niis,  sed  et  testibus  certiores  effecti,  cum  secundum 
Prophetam   laadandus  sit  Deus  in   sanctis  suis ;   de 


diaconus,  Hermanus  subdiaconus    majoris  ecclesise  d  fratrum  nostrorum  consilio,  et  pontiiicum  multorum 


vestrse,  Lapoidus  diaconas  saucti  Stephani,  Bur* 
chardns  diaconus  sanctae  Marise,  Henricus  presby- 
ter  sancti  MichaeJis,  Henricus  subdiaconus  sanctse 
Maris,  nobis  et  fratribus  nostris  humiliter  supplica- 
ranty  ut  ex  pleuitudine  potestatis  qaam  Jesus 
Ghristas  beatissimo  Petro  concessit,  prfienomina- 
tam  imperatricem  sanctorum  catalogo  dignaremur 
ascribere,  decernentes  ejus  memoriam  inter  san- 
ctos  ab  nniversis  fidelibus  de  csetero  celebrandam  : 
cum  hoc  sublime  judicinm  ad  eum  tantnm  pertineat 
qui  est  beati  Petri  successor  et  vicarius  Jesn  Ghri- 
sti.  Nos  itaqoe  cognoscentes,  quod  hoc  revera  judi- 
cium  sublimius  est  inter  csetera  jndicia  judicandam, 
in  ipsius  examinatione  plenariam  volamus  habere 
cautelam.  Et  ideo  prsenominatos  jurisjurandi  reii-  G 
gione  constrinximus,  ot  param  nobis  super  hoc  di- 
cerent  veritatem.  Qui  jurati  dixeruut  quod,  sicut  ex 
celebri  fama  et  solemni  scriptara  noverunt,  beata 
Gunegundis  sancto  Henrico  imperatori  fuit  matri- 
monialiter  copulata,  sed  ab  eo  non  exstitit  carnaliter 
cognita.  Unde  cam  dominus  imperator  ageret  in 
exlremis,  principibus  et  parentibus  inquit  de  illa  : 
«c  Qualem  mihi  eam  assignastis,  talem  vobis  eam 
resigno.  Virginem  eam  dedistis,  et  virginem  reddo.  » 
Snam  ergo  virgitatem  Domino  consecravit  et  ser- 
vavit  intactam  :  ita  quod  cnm  aliquando,  instigante 
homani  generis  inimico,  suspicio  qusedam  contra 
ipsam  fuisset  exorta,  ipsa,  ut  suam  innocentiam 
demonstraret  super  ignitos  vomeres  nudis  piantis  j^ 
incessit,  et  processit  illsesa.  Item  sanctus  impera- 
tor  Henricos  et  hsec  imperatrix  egregia  Gunegun- 
dis  de  propriis  facnltatibos  Bambenbergensem  fun- 
davemnt  ecclesiam  et  dotaverunt ;  quam  cum  suis 
omnibus  pertinentiis  ex  fervore  devotionis  quam 
ad  apostolicam  sedem  habebant,  beato  Petro  apo- 
stolomm  principi  obtnlerunt,  annuomei  censom,  ad 
indiciam  quod  juris  sit  Ecclesise  Romanse,  sqlven- 

(84)  Eboracum  vulgo  Ebraeh^  nobilissimum  Fran- 
coniflB  monasterinm  ordinis  Gisterciensis,  in  dioecesi 
Herbipolensi  situm.  Ejusdeuj  ordinis  est  Lanckheimbf 
sed  in  ipsa  dioecesi  Bambergensi.  Gonditum  fuit  a 
beato  Ottone  episcopo  Bambergensi,  sicut  et  sequens 
HeUbnmnem^  item  ordinis  Gisterciensis. 


apud  sedem  apostolicam  existentiom,  ipsam  beatam 
virginem  Gunegandem  catalogo  sanctorum  ascri- 
psimus,  ejusque  memoriam  inter  sanctos  decrevimus 
celebrandam.  Quapropter  oniversitatem  vestram  mo- 
nemus  et  hortamur  in  Domino,  per  apostolica  scri- 
pta  mandantes,  quatenos  quod  nos  solemniter  et 
caute  statuimus,  vos  bumiiiter  et  devote  servetis 
ut  meritis  ejus  et  precibus  apud  misericordissimum 
jodicem  indulgentiam  consequsmiur.  Gollectam  au- 
tem  et  alias  orationes  in  commemoratione  ejus  di- 
cendas  edidimos,  quas  in  hac  pagina  doximus  subs- 
cribendas : 

ORATIO. 

Omnipotens  et  misericors  Deus,  qui  a  gloria  tua 
nullum  excipis  sexom,  nuilamque  conditionem  exclu- 
dis,  te  snppliciter  exoramus,  ut  sicat  beat«  Gune- 
gundi  virgini  tuse,  post  terreni  culmen  imperii,  coe- 
lestis  regni  solium  contutisti,  ita  meritis  ejus  et 
precibus,  nobis  quoque  faroulis  tuis  seternse  felici- 
tatis  prsemia  largiaris.  Per  Dominum. 

SECEETA. 

Sacrificinm  laudis  tuse  tibi,  Domine  Deus  noster, 
offerimus,  tuam  clementiam  implorantos,  ut  per 
hujus  sacramenti  virtutem,  intercedente  beata  Go- 
negunde  virgine  tna,  nos  et  a  peccatis  expedias,  et 
a  pericuiis  tuearis.  Per  Dominum. 

COMPLENDA. 

Sacramentum  redemptionis  humanse,  qood  in 
honore  beatse  Gunegundis  obtulimus,  tibi  nos, 
Domine,  reddat  acceptos,  ut  per  huc  qood  et  acce- 
pimus  ipsi  de  tuo,  et  suscepisti  de  nostro,  in  tui 
semper  unione  vivamos :  qui  cum  Patre. 

Datum  Laterani  iii  Nonas  Aphiis,  pontificatus 
nostri  annotertio. 

(85)  Alias  Michaelis  Gampas,  illustre  ordinis  no- 
stri  coenobium  ab  eodem  sancto  Ottone  conditumf 
cujus  abbatum  cataiogum  exhibet  Bucelinus  in  Ger- 
maniasacra,  ex  quo  patet  tunc  temporis  Adalber- 
tum  ejus  loci  abbatem  fuisse.  Hinc  iittera  D  forte 
hic  donmum  significat. 


223 


S.  HENRIGI  IMPERATORIS 


224 


AD    VITAM    SANGTiE    CUNEGUNDIS 

ADDITAMENTUM. 

Monumenta  Germanix  historica,  Script.  tom.  IV,  pag.  791.  ~  «  In  codice  Monacensi  inter  Ranshofenses 
n.  40,  membr.,  saec.  xii,  sequentia  de  Canegunde,  quee  Ranshofen  praedium  possederat,  ejusque  familia, 
legantur,  quse  a  viro  cl.  Foringer  exscripta,  multa  continent  nova  et  notatu  valde  digna.  »  —  Hiec  D.  G. 
Waitz  in  prolegomenis  ad  S.  Henricum. 


XVI  Kal.  Martii  ordinatio  Heinrici  imperatoris  et  A     III  Idas  Maii  Liakart  comitissa,  soror  Chunignndis 


Chunigundis  imperatricis. 

XV  Kal.  Martii  Gisila  imperatrix,  mater  sancti 
Heinrici  imperatoris,  obiit. 

VI  Kal.  Martii  adventus  sancte  cracis  in  Con- 
fungen. 

III  Kal.  Martii  Heinricus  dux,  frater  Chunigundis 
imperatricis,  obiit. 

Anno  Dominicce  incarnationis  1033,  indictione 
tertia,  v  Non.  Martii,  domina  Chunigunda  imperatrix 
Aagusta  dignse  memorise  obiit. 

VI  Nonas  Maii  Theodericus  Metensis  episcopus, 
frater  Chanigundis  imperatricis,  obiit. 

VI  Nonas  Maii  Erroindrat  abbatissa,  soror  ejus 
obiit. 

XV  Kal.  Junii  Gisilbertus,  frater  Chunigondis  im- 
peratricis,  Papise  occisus  obiit. 

II  Nonas  Jalii  Chuonradus  imperator  Augustus, 
pater  Heinrici  imperatoris,  obiit. 


imperatricis,  obiit. 

Anno  Dominicee  incamationis  1024,  indictione 
septima,  iii  Idns  Jalii,  transitas  ad  translationem 
sancti  Heinrici  imperatoris.  Eodem  die  dedicatio 
Confungensis  ecclesise,  quando  velata  est  domioa 
Chunigundis  imperatrix  Aagusta. 

IV  Kal.  Aprilis  Dietmarus,  pater  abbatissae  Uot«, 
obiit. 

XIII  Kal.  Octobris  abbatissa  Uota,  filia  sororis 
Chunigundis  imperatricis,  obiit. 

II  Idus  Octobris  Heinricus,  liiius  fratris  Chuni- 
gundis  imperatricis,  obiit. 

V  Kal.  Novembris  Sigefridus   Runuz  comes,  patcr 
^  Chunigundis  imperatricis,  obiit. 

Idus  Decembris  domina  Hedwich  comitissa,  mater 
Chunigundis  imperatricis,  obiit. 

Eodem  die  Agnes  imperatrix,  ejus  consanguinea, 
obiit. 


SANGTI    HENRIGI 


IMPERATORIS  AUGUSTI 


LEGES  ET   CONSTITUTIONES 

(Pertz,  Jfontim.,  Germ,  hist.  Leg,  tom.  II.) 

Codicum  Ambrosiani,  Londinensis,  Florentini,  Vindobonensis,  Veronensis  et  Estensis  apnd  Maratorium 
ope  Heinrici  II  leges  reco^ovimus.  De  anno  cai  ascribendse  essent  dabitabatur;  nos  i0i9  prffitulimus 
auctoritate  codicis  Ambrosiani  indictionem  tertiam  indicantis,  et  altero  qai  in  calculum  venire  poterat, 
anno  1023,  expeditionem  Italicam  annorum  i02i  et  i022  propias  subseqaente. 


Heinricus  *  Dei  gratia  miserationis  *  Romanorum  C  vulgari  nomine  Strasbnrge  '  vocatur,  multorum  per- 

A  A  At  ^x  •!  A*/SJl*l..  VA         QX  la*A.  J1*  nn   *  4  A 


jmperator  Augustus.  Omnibus  nostris  fidelibas  prse- 
sentibus  etiam  et  futuris  notum  heri  volumus,  quod 
semper  rei  publicse  providentes,  qoffi  digna  sunt, 
probabilium  *  personarum  nostri  imperii  fidelium 
acceptione  *  disponimus.  Cum  tempore  auctumni  * 
in  parte  Elisanti»  *,  nostri  regni  pro  ntilitate  mul- 
timoda,   moraremor  ^  in    civjtate  Argentina,    qase 


latum '  est  a  nos  relatione,  quod  plarimi  tonc 
erant,  qui  sub  occasione  his  pericolis  laborabant. 
Unde  etiam  digna  provisione  omnibus  succorrentes, 
adtestatione  laudis  quam  plurinm  nobis  adstantiom 
fidelium,  archiepiscoponim  Mediolanensis  videlicet 
et  Ravennensis  ^^,  episcoporum  ^^  quoque  Strasbnr- 
gensis    *',    Placentini,  Cumani    Vercellensis,    par- 


\AR\M  LECTIONES. 

*  Versus  in  L.  V,  Vn.  E,  Regis  Heinrici  Isptantur  lege  mariti.  Prsefatio  tota  deest  in  FL  •  deest  L.^atiae 
miseratione  V,  Vn.  E.  *  fnvbabiliumque  L.  *a  al  actione  L.  *  optumni  tn  marg.  hoc  est  indic.  III. 
Amb.  'hflerisantiee  Vn,  erisantiffi  E.  '  demoraremur  L.  "  straborge  A.  transburgie  L.  transburg  V, 
Vn.  E.  •  prolatum  A.  perlatu  »d  nos  relatum  e-t  L.  •©  trauerensis  A.  rauenensis  V.  Vn.  "  e.  q.  t.  p. 
c.  verceliensis  tn  marg.   supp.  Vn.    ^'tranburgensis  A.  transburgensis  L.  V.  Vn.  £. 


225 


LEGES  ET  CONSTrrnriONES. 


226 


QiensiSy  Aqtiensis,  Janaeosis,  **  Lunensis,  Vuite- 
rensis,  **  marchionam  quoque  et  comitum  Italien- 
sium,  nobiliam  vero  multorum,  vassallorum  ''^,  sa- 
pientiam  et  judicum,  inter  multa  qase  rei  pablicse 
congruebant,  tria  capitula  inseruimus ;  quee  ut  *< 
ab  omnibus  "  nostro  subjectis  imperio  *"  obser- 
ventur  stabilique  observatione  teneantur,  amodo  et 
deinceps  statuimus,  jubemus  *'  et  firmiter  praeci- 
pimus.  Hsec  sunt  quse  inviolabiliter  observari  ju- 
bemus. 

Cap.  i.  Quicumque  ex  quacamque  natione  legiti- 
mam  uxorem  accepit  *^,  vei  acceperit  **,  si  eam 
mori  contigerit  sine  filiis  **  eorum  amborum,  vir 
su»  uxori  succedat  et  omnia  bona  ejus  perci- 
piat. 

2.  Qnicumque  propter  cupiditatem  rerum  patrem 


A  aut  matrem  aut  fratrem  aut  sororem  vel  nepotem, 
vel  aliquem  suum  **  propinquum,  per  se  aut  per 
alium  interfecerit,  hereditas  interfecti  ad  alios  suos 
legitimos  heredes  perveniat.  Interfectoris  vero  he- 
reditas  in  fisco  redigatur.  Ipse  vero  ordinante  epi- 
scopo  publica  poenitentia  subdetur  **,  Quod  si  ilie 
qui  crimine  arguitnr,  negare  volueht,  per  se  pu- 
gnam  faciat ;  nec  liceat  ei  campionem  **  pro  se  dare 
nisi  decrepita  eetas  aut  juvenilis,  aut  infirmitas, 
pugnare  prohibuerit  (86). 

3.  Qui  vero  **  infra  treuvam  vel  ^  datum  pacis 
osculum  aliquem  hominem  interfecerit  et  negare 
voluerit,  pugnam  per  se  faciat  ;  nec  campionem 
pro  se  dabit,  nisi  sit  ^  ut  dictum  est  supra   **.  Si 

o  vero  convictus  fuerit,  manum  qua  homicidium  fecit 
amittat  (87). 


S.    HENRIGI    LEGES    PAPIENSES. 

(An.  1022,  Aug,  i). 

Exstant  in  actis  synodi  Papiensis  a   Benedicto  VIII  habitee,  a  Cossarto  ex  codice  in  fiine  corroso  tomo  IX 

coilectionis  conciliorum  Parisiensis  an.  1671  insertis. 


ORATIO  PAPiE. 

Communis  honor,  communis  dolor,  etc...  Autore 
igitur  Deo  et  principibus  nostris  Petro  et  Paulo, 
florente  gloriosissimo  iilio  nostro  H.  semper  augusto, 
approbantibns  fratribus  nostris  et  omnibus  consacer- 


dotibus,  hunc  ita  de  muudo  tollamus  errorem,  et  ita 
hanc  intelligentiam  omnibus  seeculis,  omni  dubietate 
fugata,  infundamus,  ut  nullis  umqnam  temporibus 
hsec  pestis  repuUulet,  nec  umquam  in  talibus  sine 
causa  secutura  posteritas  dubitet.  Et  ut  firmum 
post  hac  quod  sancimus  permaneat,  et  in  fines  or- 


VARIiE  LECTIONES 

**voeem  recepi  ex  L.    **  deest  E.   "  uas..    sorum   eorr.    nasuassorum    A.    *•  et  A.    "    hominibus  Vn. 
^^  nostri  imperii  A.  V.  Vn.   E.  *^  deest  L.  ^  acceperunt    A.  V.    Vn.    accepit    vel  in  cod.    Lond.  seeunda 
manu  insertum  *^  acceperint  V.  Vn.    **    filiis,    filiabus  A.  **  vel   alium  p.  Z.    ^^  publicam    agat    pceniten- 
tiam  L.  *•    camphionem   L.  V.  Vn.   hic   et  infra,  **   deest  A.   ^   v.  post    d.  L.  '•  deest  V.,    Vn.   sicut  E. 
nisicut  corr.  nisi  ut  .^.  '^  superius  L. 

NOTiE 


(86)  Apud  Muratorium  capiti  2.  subjiciuntur  for-  C 
mulse  veteres  quas  hic  reprsesentare  operse  pretium 
duximus  :  —  «  Petre,  te   appellat  Martinus,  qui  est 
adfocatus  de  parte  publica,  quod   tu  occidisti  Mar- 

Suardum  tnum  patrem  per  cupiditatem,  aut  inter- 
ci  fecisti.  Non  placet  Deo.  Vis  ei  adardire  ?  Volo. 
Vadiate  pugnam.  Quee  vadimonia  debent  esse  cum 
fidejussoribus  tacita  poena.  Cnjus  placiti  sacramenta 
ita  esse  debent.  Advocatus  juret  :  De  hoc  unde  te 
appellavi,  me  sciente  de  torto  te  non  appellavi.  Ap- 
pellatus  ita  :  De  hoc,  unde  tn  me  appeliasti,  de  torto 
me  appellasti.  Et  haec  responsio  debet  esse  tantum, 
dam  advocatus  adardiat  ei  bellum.  Si  vero  advo- 
catas  non  vnlt  ei  adardire,  tunc  appellatus  jureju- 
rando  secundum  suam  legem  se  defendat,  ita  ut 
advocatns  antea  non  juret.  Et  hoc  per  usnm.  Et  hoc 
debet  esse  in  omnibus  appellationious.  Ibi  utraque 
esse  possunt.  Si  vero  tantum  sacramenta  esse  de- 
bent,  tunc  appellatus  juret  secundom  suam  legem  d 
absque  sacramento  advocati.  Petre,  te  appellat  Mar- 
tinus,  quod  occidisti  Marculphum  suum  patrem  et 
tuum  per  cupiditatem,  aut  interfici  fecisti.  De  torto 
me  appellasti.  Vis  ei  adardire  ?  Vulo.  Et  tu  vis  te 
defendere  ?  Volo.  Vadiate  pugnam.  Si  vero  appel- 
lator  is  noluerit  adardire,  tunc  juret,  ut  supra  di- 
etnm  est.  Et  appellatus  similiter,  ut  supra.  Sacra- 
mentales  vero  jnrent.  Hoc,  quod  appellatus  juravit 
veramjuravit  :  Si  Deus.   Poena  vero   imminet  utris- 


que  talis  :  advocato  victo  ut  manum  perdat,  ant 
redimat,  et  propinquo  similiter  ;  appellato,  ut  non 
habeat  heereditatem  interfecti ;  suam  quidem  perdat, 
bannum  solvat.  manum  amittat  aut  redimat,  id  est, 
ut  widrigild  tribuat,  et  ordinaute  episcopo  publicee 
poenitentise  subdetur.  Si  vero  lis  per  sacramenta  ab 
utrisque  finiatur,  nulla  poena  eis  immineat.  Si  vero 
advocatus,  vel  parens,  juraverint,.  et  reus  se  purifi- 
care  ausus  non  fuerit,  tunc  supradictam  poenam 
substineat  preeter  widrigild.  > 

(87)  FormuUe  veteres :  —  Petre,  te  appellat  Mar- 
tinus,  quod  tn  occidisti  Donatum  suum  patrem  infra 
treuvam,  vel  infra  datum  osculum  pacis.  De  torto 
me  ^ppellasti.  Vis  ei  adardire  ?  Volo.  Et  tu  vis  te 
defendere  ?  Volo.  Vadiate  pugnam.  Cujus  placiti 
sacramenta  ita  sunt.  Appeilator  juret :  De  hoc,  unde 
te  appellavi,  quod  tu  occidisti  patrcm  meum  Dona- 
tum  mfra  treuvam,  vel  infra  datum  osculum  pacis, 
me  sciente  de  torto  te  non  appellavi  :  Si  Deus.  Ap- 
peliatus  ita  :  De  hoc,  unde  tu  me  appellasti,  quod 
ego  occidissem  patrem  tuum  infra  treuvam,  de 
torto  me  appeliasti  :  Si  Deus.  Si  vero  appellator 
noluerit  adardire,  tunc  lis  finiatur  per  sacramentu. 
ut  superius  diximus.  Poena  vero  utnusque  imminet. 
Appellatori  vero,  si  victus  fuerit,  nt  mannm  per- 
dat,  aut  redimat.  Appellato,  ut  bannnm  solvat , 
manum  perdat,  et  homicidium  secundum  legem 
eihendet. 


227 


S.  HENRia  TMPERATORIS 


m 


bis  ierrffi    coasenrandam    perveniat,    totius    hajus  A  jas  liberi  titulari  prssumpserint,  anathemate  ferien- 


summa  sententise  hac  nostri  forma  decreti,  fratri- 
bas  et  coepiscopis  nostris  subscribentibas,  coofir- 
mabitur. 

i.  Ut  nulltis  in  elero  mulierem  attingat  Nallos 
presbyter,  nullus  diaconus,  nailus  subdiaconas,  nul- 
lus  in  clero,  uxorem  aut  concubinam  admittat,  cum 
nulli  qooque  laicorum  scire  liceat  mulierem  preeter 
uxorem.  Quod  si  fecerit,  secundum  ecclesiasticam 
regulam  deponatur.  Sed  neque  secundum  hamanas 
leges  ex  longo  factas  etreceptas,  uUus  admiratio- 
nis  ^  locum  in  plebe  habeat. 

2.  Vt  episcopus  nullam  feminam  habeat^  neque  cum 
aliqua    habitet,    Episcopus  sicut  nullam  habebit,  ita 


tur.  Sed  neque  honorabitur  in   palatio,   qui  ecde- 
siam,  palatiimatrem,  non  erubait  impagnare. 

Hoc  autem  ecclesiee  Dei  testamentum,  contra  roa- 
lignantes,  Deo  autore,  autoramentura,  dilectissimi 
filii  nostri  H.  augusti  edicti  lege  firmari,  corrobo- 
rari,  et  humanis  inseri  et  inscribi  legibas  Tolumus ; 
et  per  omnem  imperii  sui  latitudinem,  ut  susdpia- 
tnr,  teneatur,  et  publica  autoritate  omni  tempore 
judicetur,  omnes  in  commune  oramus  et  obsecra- 
mus.  Erit[enim  Deo  volente  in  setemam  yalitunmi, 
si,  quod  ecclesiastica  gravitas  prohibet,  publico 
fuerit  vigore  exterminatum.  Nec  factiosi  hajus  de- 
creti  scientiam  dissimulabunt,    quse  omnium  libris 


cnm  nulla  penitus  habitabit.   Quod  si  fecerit,  et  no-      inscripta,  per  ora   omnium   evolsbit ;   nec   impune 


stris  regulis   et  mundanis    legibus  coocordantibus, 
honore,  qoo  se  ipse  fecit  indignum,  abjicietur. 

3.  Ut  /l/n  clericorum,  servorum  ecclesidgj  servi  sint 
ecclesias  cwn  omnibus  adquisitis,  Filii  et  filise  om- 
nium  clericorum  omniumque  graduum  de  familia 
ecclesiee,  ex  quacumque  libera  muliere,  quocumque 
modo  sibi  conjuncto  fuerit,  geniti,  com  omnibus 
bonis  per  cujnscumque  manus  adquisitis,  servi  pro- 
prii  soee  erunt  ecclesise,  nec  unquam  ab  ecclesifie 
servitute  exibunt. 

4.  Ut  filiis  clericorum;  servorum  ecclesiWj  nuUus 
judex  libertatem  promittatj  Quicumque  filios  clerico- 
rnm,  servorum  ecclesiae,  de  quacumque  libera  pro- 
creatos,    liberos  esse  judicaverit,  anathema    sit,  et 


habeat  in  judicio  quod  fecit,  quia   ecclesise  tulit  quod  C  scopus  snbscripsi. 


putabunt  audendum,  quod  publica  damnatum  seve- 
ritate  cognoverint. 

Ego  B.  (88)  papa  eeterpfle  Urbis  huic  constituto 
synodali  subscripsi. 

Ego  A.  (89)  sanctae  Mediolanensis  ecclesise  archi- 
episcopus  subscripsi. 

Ego  R.  (90)  Ticinensis  ecclesifle  episcopus  sob- 
scripsi. 

Ego  A.  (91)  Cumanus  episcopus  sabscripsi. 

Ego  L.  (92)  Taurinensis  ecclesise  episcopus  sub- 
scripsi. 

Ego  P.  (93)  Terdonensis  ecclesiee  episcopus  sab- 
scripsi. 

Ego  Leo  Easebianse    (93)  ecclesise  catholicas  epi- 


non  dedit. 

5.  Ut  servi  ecclesiarum  per  manus  liberi  nihil  ad- 
quirant,  NuIIi  servorum  ecclesice,  sive  in  clericatu 
sive  in  laicatu,  de  quibus  nostrum  est  et  fratrum 
nostrorum  judicare,  liceat  comparare  aut  ullo  modo 
adquirere  per  manus  aut  nomen  alicujus  liberi  ho- 
minis.  Quod  qui  fecerit  [in]  evasibiliter  ceesus, 
tamdiu  carceratus  habebitur,  quamdiu  omnes  ** 
ecclesia  recipiat  scriptiones. 

6.  Ut  ille  qui  cfuirtam  per  suas  manus  accipit 
/inem  ecclesise  faciat,  IUe  autem  male  liber,  qui 
factus  est  diaboli  servus,  per  cujus  manus  latroci- 
nantes  servus  ecclesise,  quicquid  illud  fuerit,  adqui- 
sivit,  aut  ecclesise  totam  faciat  securitatem,  aut 
maledictus  inter  fures  ecclesise  et  sacrilegos  ha- 
beatur. 

7.  Ut  nullus  judex  aut  tabellio  chartas  scribant^ 
quas  servi  ecclesise  per  manus  liberi  adquirunP,  Ju- 
dex  vero  aut  tabellio,  qui  tam  inlicitas  chartas 
scripserint,  et  res  pretio  servorum   ecclesise  compa- 


D 


Actum  Papise,  Kal.  Augusti,  imperante  domno  H. 
gloriosissimo  augusto,  per  manus  fratris  Vercellen- 
sis  episcopi. 

RESPONSIO  IMPERATORIS. 

Nihil  tibi,  sanctissime  papa  B.,  possom  negare, 
cui  per  Deum  omnia  debeo,  prsesertim  cum  justa 
petas,  honesta  cum  justis  fratribus  suggeras,  et  me 
in  consortium  sanctse  solicitudinis  ideo  advoces,  ut 
sicut  laboris,  ita  participes  simus  et  gaudii.  Gratias 
itaqne  sancto  episcopatui  tuo  jore  habeo  uberes,  qai 
et  salubriter  componit  Ecclesiam,  et  a  clericorum 
incontinentia,  unde  omne  malum  velut  ab  aqnilone 
super  terram  emersit,  correctionis  vigilanter  fecit 
principium.  Omnia  quidem,  quse  pro  Ecclesise  neces- 
saria  reparatione  synodaliter  instituit  et  reformavit 
paternitas  tua,  ut  filius  laudo,  confirmo,  et  approbo ; 
et  ut  omnes  sint  paratiores,  eam  me  inviolabiliter 
servaturum  a^juvante  Deo  promitto.  Et  in  setemum 
mansura,  et  inter  publica  jura  semper  recipienda, 
et  humanis  legibu.«  solenniter  inscribenda,  hac  nostra 


ratas,  aut  aliqua  liberalitate  conlatas,   nomini  alicu- 

VARIiE  LECTIONES. 
*^  ullius  administrationis  7  Cossard.     *<  omnis  ed, 

NOTiE. 

(881  Benedictus  VIII.  (93)  Petrus. 

(89)  Aribertns.  (94)  Id    est  Vercellensis  sancti  Eusebii   ecclesie  ; 

idem  Leoin  placito   ejusdem  anni  et  alias  subscri- 


(90)  Raynaldus, 
(9i)  Albericus. 
92)  Landulfus. 


psit :  Leo  servus  Eusebii,   apud  Murator.  SS.   I.  II. 
p.  498. 


229 


LEGES  ET  GONSTITUTIONES. 


230 


aoioritate  vivente  Ecclesia  per  Dei  gratiam  victura,  A 

cam  senatoribus  terrse,  cum  domesticis   palatii,  et 

amicis  reipublics,  coram  Deo  et  Ecclesia  ita  corro- 

boramas. 

CAPITULA. 

1.  Ut  nuUus  in  elero  mulierem  coniingat.  Nullus 
io  omni  gradu  ecclesifle  uxorem  vel  coacubiDam 
habere  pnesumat,  aec  in  una  domo  cum  muliere 
audeat  habitare.  Qaod  si  fecerit  servata  Justioiani 
Augusti  squitate  (NoveU.  123,  c.  14),  curiffi  civitatis 
tradatur  cujus  est  clericus.  Jure  etenim  manebit 
miser  in  curia,  quem  ecclesifle  regula  depositum 
ejecit  ab  ecclesia. 

2.  Ut  nulUiS  episcopus  mulierem  habeatf  aut  cum 
ea  habitet.  Episcopus  cum  nuUa  umquam  muliere  » 
habeat  tectum,  cum  nuUa  habeat  lectum.  Quod  si 
fecerit,  servato  antiquo  et  moderno  ecclesiffi  judicio, 
deponatur.  Eritque  tanto  casus  gravior  qoanto 
grados  altior. 

3.  Ut  filii  clericorum  servorum  ecclesiae,  servi  sint 
tuae  ecelesiae  cum  omnibus  adquisitis.  Filii  autem 
omniam  clericorum  omniumque  graduum  servorum 
ecclesiap,  de  quacumque  muliere,  quocumque  modo 
sibi  conjuncta,  fuerint  nati,  servi  suse  erunt  ecclesice, 
cum  omnibus  bonis  acquisitis  ;  et  quia  servi  sunt  et 
erunt,  numquam  de  servitio  ecclesise  exire  debe- 
bunt.  Et  omnia  quee  ipsi  per  manus  et  per  scriptio- 
nes  alicujus  liberi  adquisierint,  ecclesise  sicut  sua 
propria  reddimus.  Suo  etenim  juri  totum  ecclesia  ut 
proprium  vendicabit,  quidquid  ullo  ingenio  ecclesise  C 
servus  contraxit ;  nec  ulli  secundum  phantasmaticos 
dabit  adulterium  libertatem,  quod  corpus  in  infa- 
miam,  et  in  servitutem  trajicit  animam. 

4.  Ut  nuUus  flliis  clericorum,  servorum  ecclesiXj 
libertatem  audeat  judicare,  Quicumqne  ergo  posthac 
eos  esse  liberos  judicaverit,  etpro  eiscontra  ecclesiam 
dederit  sententiam,  et  hoc  capitulum  anctoritate 
sanctae  Ecclesise  statum  non  receperit  '',  et  in  suis 
libris  non  scripserit,  et  secundum  hoc  capitulum, 
filios  clericorum  de  familia  ecclesiee  proprios  servos 
esse,  suse  ecclesise  usu  semper  valituro,  non  judica- 
Terit,  facultatum  pnblicatione  nudatus,  perpetuo 
damnetor  exilio.  Ubi  sicut  nulla  umquam  illi  lex  ju- 


dicandi,  nalla  ita  erit  spes  remeandi.  Neque  enim 
mirum,  sed  justissimum  nimirum,  si  is  amisso  officio 
corpore  exulabit,  quem  ecclesia,  quia  Deum  amisit, 
anathemate  fulminavit.  Matres  vero  eorum  liberta- 
tem  adolterio  vendentes,  pnus  in  foro  castigat» 
iiant  exemplum,  et  postea  judicio  ecclesise  et  nostro 
exulent.  Quia  si  fnerint  in  vicinia,  vix  aut  numquam 
eorum  cessabit  malitia. 

5.  Ut  servi  ecclesisB  per  manus  liberi  hominis  nihil 
adquirant,  Servis  ecclesise,  ut  nostris,  adquirere 
licet  juste,  et  licuit ;  sed  per  manus  alicujus  liberi 
scriptiones  ullas  contrahere,  nullo  nmquam  tempore 
licebit.  Quod  si  fecerit,  ecclesisejudicio  ut  suus  coer- 
cerbitur.  Si  enim  ad  nostrum  spectaret  judicium,  ut 
fugitivus  addiceretur. 

6.  Ut  judex  aut  iabellio  chartas  non  scribant  **, 
quasservi  ecclesiae  per  manus  liberi  adquirunt,  Jndi- 
cibus  vero  et  tabellionibus,  quorum  nostra  interest, 
si  posthac  tales  fecerint  scriptiones,  mannm  ampu- 
tamus  dexteram,  quse  scripsit  contra  ecclesiam.  Ut 
qui  noluit  integer  verum  judicare  in  palatio,  in  foro 
mancus,  corrigat  alios  a  mendacio. 

7.  Ut  ille  per  cujus  manus  servus  ecclesiae  charias 
accepit  finem  et  securitatem  ecclesix  faciat.  II le  au- 
tem  Deo  et  hominibus  exsecrandus,  per  cujus  manus 
invalidas  et  nomen  vacuum  fraudulenter  ecclesise 
servus  scriptiones  accepit,  sub  sacramento  eisdem 
redditis  scriptionibus,  ut  omnimm  litium  jacula  so- 
piantnr,  omnem  ecciesise  prout  constiterit,  coactus 
faciet  finem.  Moxque  eum  insequetur  stylus  proscri- 
ptionis,  quem  mater  et  magistra  nostra  ecclesia  vul- 
neravit  gladio  maledictionis. 

Subscriptio,  Ego  H,  gratia  Dei  imperator  angu- 
stus,  hanc  constitutionem  legis  perpetuse  per  consi- 
lium  domni  papse  B.  suggerente  plurimo  coetu  episco- 
porum,  Deo  antore,  statui,  firmavi,  et  semper  valere 
decrevi,  etoptavi,  meosque  imperii  primores  firmare 
rogavi. 

Ego  0.  marchio  interfui,  et  hanc  legem  mundo 
pemecessariam,  et  oculos  ecclesiis  sublatos  redden- 
tem,  firmavi  et  landavi. 

Ego  R.  marchio  interfui  et  laudavi. 

Ego  0.  comes  palatii  interfui  et  laudavi  (95). 


S.   HENRIGI  CONSTITUTIO  ARIMINENSIS. 


(Dat.  die  4  mensis  April.) 
(Apud  Mansi  Concil.  tom.  XIX,  col.  357.) 


Qooniam  legibns  cauium  est  ut  nemo  clericns  ja-  D  prsestare  debeant,  aut  aliipersonse  hocofficium  liceat 
rare  priesumat,  alibi  vero  repentnr  scriptum  ut  delegare ;  quia  illnd  constitutionis  edictum,  ubi  cle- 
omoes  principales  personse  in  primo  litis  exordio  rici  jurare  prohibentur  a  Marco  [Marciano]  Ang. 
subeant  juramentum  calnmnise,  nonnullis  legam  pe-  Constantino  p.  p.  de  Constantinopolitanis  clericis 
ritis  res  venit  in  dubium   utrum  clerici  jasjurandum      promulgatum  fuisse  videtur,  idcirco  ad  aliot  clericos 

VARIiE  LECTIONES. 

3  ita  Cossardus  conjecit  nostrse  ceperit  codd. "'  ita  corr.  Coss,  inscribant  cod. 

NOTiE. 
(95.)  Reliqna  nomina  perierunt. 


231 


S.  HENRICI  IMPERATORIS 


232 


pertinere  non  creditur.  Ut  ergo  ista  dubietas  ab  om-  A 
nibus  penitus  auferatur,  nos  illam  divi  Marci  [Mar- 
ciani]  constitutionem  ita  interpertari  decrevimns,  ut 
ad  omnium  Ecclesiarum  clericos  generaliter  pertinere 
judicetor.  Nam  cum  divus  Justinianus  jure  decrevit 
et  canones  Patrum  vim  legum  habere  oporteat,  et  in 
nonnullis  Patrum  canonibus  reperiatur  ut  clerici 
jorare  non  audeant,  diguum  est  ut  totus  clericalis 
ordo  a  preestando  jurejurando   immnnis  esse  procul 


dubio  censeatnr.  Quapropter  nos,  utriosqne,  videli- 
cet  divinae  et  homanee,  legis  intentione  serrata,  de- 
cernimus  ut  non  episcopus,  non  abbas,  non  presbyter, 
non  cujuscunque  ordinis  clericus,  non  aliquis  mona- 
chus  vel  sanctimonialis,  in  quaconque  controversia, 
sive  criminaii,  sive  civili,  jusjurandum  compellatur 
qualibet  raiione  subire,  sed  snis  idoncis  advocatis 
hoc  ofticium  liceat  delegare. 


DUBIA. 

S.  HEINRIGI  SENTENTIA  DE  GONJUGIO  GLERIGORUM. 

{Anno  1019,  Mart.) 

Proferimus   eam  ex  codice  bibl.   docalis  Guelferbytame  inter  Helmstadienses  n.  32  in  fol.   mbr.,   cui  manu 
saecoli  zi  inscripta  habetur,  onde  ct  Maderus  eam  in  Antiqq.   Brunsvicensibus  vul^avit.  Cum  taraen  non 

Sro  charta  justa  forma  insigni,  sed  pro  memoria  tantom  rei  gestse,  defuncto  jam  Heinrico  conscripta,  ha- 
euda  sit,  eam  hoc  potissimum  loco  referre  constituimus.  Anno  in  charta  indicato  1025,  obitos  Bernwardi 
anterior  adversatur,  ita  ut  rem  et  in  conventu  Papiensi  tractatam,  anno  i0l9  quoHeinricus  mense  Martio 
Goslariae  moratus  est,  assignandam  duxerimus.  Subjicere  licet  ex  eodem  codice  Bernwardi  constitotionem 
anni  i020  manu  sseculi  xi  exaratam  (96). 


Architecti  catholics  doctrinee,  quse  sectanda  fo-  B 
rent  fidei  quasi  fundamenta  locantes,  hoc  evidenter 
noscuntor  probasse,  sive  gregatim  seo  separatim, 
nt  gloriemur  in  laode  Christi.  Ergo  anno  1025,  in 
consistorio  regali  Goslare  praeminenti,  in  ausclesia 
scilicet  australi  lateri  eodem  adherente,  collecta  fi- 
deliom  coadonatione,  propositom  est  tractandum 
quodque  utilitatis  salutare.  Cujus  conventus  primatui 
Henricus  qui  tunc  tenporis  rei  publicse  monarchiam 
strennue  gubernabat  assederat,  et  constipatione  cpi- 

• 

(96)  In  nomine  sanctse  Trinitatis.  Bernwardus 
sanctffi  Hildinishemensis  eclesise  humilis  antistes, 
omnibus  bonse  cooperationis  fratribus  patribosqoe 
reverendis,  gaudia  salutis  et  pacis.  Legumlatures 
sanxerunt,  per  synodum  et  publica  concilia  status 
sanctse  eclesise  quseque  ordiri  utilia,  perindeque  jus  C 
fasque  probare,  seque  salubriter  cuncta  disponi.  Uinc 
igitur  anno  1020,  vi  Idus  Octobris  (a),  saniori  ut 
remur  utentes  consilio,  ubique  locorum  nos  videiicet 
respicientium  adinventionis  uostrsesubsignare  dignum 
duximus  memoriale,  ut  in  invicem  pie  condescen- 
dentes,  in  timore  Christi  nosmet  ipsos  supportemus 
nnanimes.  Nam  in  prsesentiarum  bene  commeritis 
proh  dolor  exigentibus  culpis,  nihil  pensi  neque  mo- 
derati  habet,  quantis  malis  roagis  magisque  in  dies 
periciitans  mundus  succumbat.  Unde  ergo  ut  pro 
posse  criminum  nostrorum  aliquantulum  oneri  par- 
camus,  publice  privatimque  constituimus,  utquatuor 
anni  temporibus  iegalia  sjnodi  scita  decernenda 
condictis,  ab  omnibus  nostrse  scilicet  diocesis  septis 
con^ratis  in  consensumparticipatum^^ue  tauti  operis 
undique  conveniatur,  qoibos  id  negotii  jore  debetur. 
Salubrius  enim  fortiosque  hojosmodi  decretom  di- 
noscitur,cum  astipulatione  plorimorom  depromilur,  d 
Non  tamen  omnes  in  unum  singiliatim  courogare 
deceruimus,  dum  multimodis  prsspedientibus  causis 
nullatenus  hoc  fieri  posse  non  ignoremus  ;  prsesertin 
cum  humana  fragilitas  necessario  exigat,  ut  suse 
otilitatis  artibus  quisque  diatim  inserviet,  velut  sci- 
licet  rosticani,  quibus    per  varia  laborum  exercitia 

(a)  M.  XX.  VI.  ID.  OCTB.  codex. 


scoporum^  Geronis  videlicet  Parthenopolitani  archi- 
episcopi,  et  Unowani  Bremensis  archiepiscopi,  Ar- 
nolfi  qooque  Halverstedensis,  et  Bennonis  Slaven- 
sis  (97),  Thioderici  Mindensis  (98),  et  Thioderici 
Mimigardivordensis  (99),  et  Ekkibardi  Sleswigensis 
episcopi,  circumfultus  undique,  fasque  nefasque 
sequa  trotinationis  lance  pensabat.  E  quibns  vero 
inter  questiones  citra  ultraque  habitas  Bemwardus 
sanctse  Hildinishemensis  secclesise  pise  memorise  an- 
tistes  quem  tanti  negotii  principatos  attinebat,cujus- 

cotidiana  servitus  domi  forisque  indicitur,  onde  no- 
bis  quoque  debita  victualium  compendia  procuren- 
tur.  Saut  prseterea  nonnulli  clericorum  sanctimonia- 
liumque  regulari  conversatione  insigniti,  quos  singo- 
los  in  publicum  gregatim  prodire,  et  provida  imbe- 
cillioris  vitse  consideratio,  et   legittima    coenobialis 

Eropositi  dissuadet  districtio,  nedum  foris  quasi  ex 
ujuscemodi  statuto  pervagantur,  ab  usitato  animi 
rigore  proclivius  deviare  cogantur,  quin  potius  solito 
Deitatis  servitio  insudare  nitantur.  Quibus  etiam  sol- 
licita  circumspectione  prsemoniti,  in  commune  per- 
suademus,  uti  in  definitis  diebus  unusqoisque  pro 
diversitate  sexus  et  setatis,  sacris  orationum  oblatio- 
numque  sese  studeant  mancipare  officiis,  illud  quam 
maxime  summse  divinitati  cum  tota  spiritus  contri- 
tione  supplicantes,  quatinus  ipse  conventui  nostro 
adesse  dignetur,  qui  duobus  ^uippe  aut  tribus  in 
nomine  suo  congregatis  se  medium  pollicetur  ;  ejus- 
que  condonanle  gratia  tale  quid  ex  nostro  consultu 
emergatur,  quod  et  prsesentium  saluti  proficuum,  et 
fnturorum  imitatiom  esse  queatidoneum,insuperque 
res  publica  bene  strennneqoe  regator,  sancta  quoqne 
eclesia  beatse  gloriosseque  Dei  genitricis  hunc  usq^e 
tuitionimunita  adaugeatur,  ipsaeademque  ab  infe- 
statione  inimici  ministrantinmqoe  sibi,  pa^anorum 
scilicetseo  malorom  christianorum,  incursione  us- 
que  qoaque  defendatnr. 

(97J  i.  e.  Aldemburgensis. 

(98)sedit  inde  ab  a.  1018-1022.  Febr.  19. 

(99)  Obiit  a.  1022,  d.  23.  Jannar. 


233 


LEGES  ET  CONSTITUTIONES. 


tu 


dam  ambigaitalis  iDdaginem  investigabat,  qoippe : 
Cum  qailibet  episcopus  vel  cajasvis  digaitatis  qais- 
quam,  proprietatis  sufle  aliquem  ad  sacerdotalem 
proveheos  gradum,  sufle  potestatis  jaxta  collibitam 
esse  permiserit,  insuperque  sui  jaris  seu  alieni  sibi 
«clesiam  clementi  benignitate  adqoisierit,  sed  is, 
saccedentibas  prosperis,  altioris  meriti  elatione  sese 
super  verticem  extulerit,  donumque  divinitus  colla- 
tom  in  turpe  converterit  emolumentum,  adeo  ut, 
nobilitate  generis  succensus,  qaaadam  in  matrimo- 
niam  nsurpaverit  liberam,  eo  teoore  ut  prolem  ex 
eadem  derivatam  quoquo  modo  abalienet  servitio 
ejus  cnjas  ipse  suberat  dominio;   quid  potissimum 


A  exinde  concors  illorum  fieri  decrevisset  assensio  ? 
His  ita  praelibatis,  procerum  unusquisque  pro  indu- 
striae  saae  estimatione,  hujus  rei  proposito  iunga  al- 
ternabat  deliberatioae.  Sed  tandem  hajus  hflesitatio- 
nis  amfractus  imperatore  anticipante,  omnis  illius 
concionis  consessas  in  saffragiam  hujusmodi  assurgit, 
acclamantque  cancti  :  legitime  oportere,  tam  ipsam 
quam  ejus  posteritatem  eodem  quo  et  ipse  servitutis 
jugo  succujnbere.  Addunt  nihilomiaas  prflesentis 
compactionis  decretum,  Romani  imperii  majestate 
sancitum,  nuilo  penitus  in  perpetuo  jare  solvendum, 
maxime  cum,  in  bene  placito  universaiis  papoe,  pro- 
spectum  vegetet  sanctce  eecle^itp. 


S.  HENRIGI  PAGTUM  GUM  BENEDIGTO  VIIL 

(An.  mo,  April.) 

Aathenticnm  ejas  qaod  in  archivo  olim  Vaiicano  asservatum  fuisse  dicitur,  haud  amplius  exstat,  sed 
primum  constitotionis  exempiar  in  coliectione  canonum  cardinalis  Deusdedit  habetur;  quare  transumptum 
authentici,  quod  credebatur,  in  concilio  Lugdunensi  confectum,  et  a  Borgia  in  libro  Breve  Istoria  del  do- 
minio  iemporale  della  $ede  apQStolica,  append.,  pag.  40-43,  iterum  expressum,  repetere  juvat.  Chai:ta  pa- 
ctum  Ottonianum  presso  pede  seqaitur;  ita  ut  prflecipue  noa  sententia  m  codice  Vaticano  1984  descripta  (100) 
ab  illo  recedat;  nnde  idem  de  utroque  judicium  ferendum  est.  Nota  temporis  in  charta  tanti  momenti 
omitti  minime  poterat,  ideoque  authenticum  ad  concilium  Lngdunense  provenisse  haod  credendum  est. 
Ccterum  cum  ia  charta  de  commutatione  prflediorum  Anthesna,  Wieneringa  et  Wiiinbach  sermo  sit,  quam 
d.  8  Febr.  a.  t0f8  locum  habuisse  constat,  chartam  conventui  potissimum  imperatoris  et  papse  Babenber- 
gensi,  mense  Aprilis  a.  t020,  assignandam  credideris;  cui  suffragatar,  quod  ex  testibus  Macelinus  sive  Me- 
ginhardusd.  2  Dec.  a.  1018  in  episcopum  Wirciburgensem  promotus  est,  et  Heribertus  Colooiensis  ar- 
chiepbcopus  xvii  RaL  Aprilis  a.  t021  supremum  diem  clausit. 

In  Domine  Domini   Dei  omnipotentis   Patris,  et  B  scie  partibus,  idest  Portum,  Centumcellas,  Ceram, 


Filii,  et  Spiritus  sancti.  Cgo  Heinricas  Dei  gratia 
imperator  augastas  spondeo  atque  promitto,  per  hoc 
pactum  conlirmationis  nostre,  tibi  beato  Petro  prin- 
cipi  apostolorum  et  clavigero  regni  ceiorum,  et  per 
te  vicario  tuo  domno  Benedicto  summo  pontifici  et 
aniversali  pape,  sicut  a  predecessoribus  vestris  usqne 
nanc  in  potestate  vestra  ac  ditione  tenaistis  et  dispo- 
suistb,  civitatem  Romaaam  cum  ducatu  suo,  et  sub- 
arbanis,  atqae  viculis  omnibns,  et  territoriis  ejus, 
montanis  ac  maritimis,  litoribus  et  portubus,  seu 
cundis  civitatibns,  castellis,  oppidis,  ac  viculis  Tu- 


Piedam,  Martariaoi,  Satriam,  Nepem,  Casteliom, 
Galiisem,  Ortem,  Polimartium,  Ameiiam,  Tudam, 
Perusiam  cum  tribus  insulis  suis,  idest  majore,  et 
minore,  Pulvensim  **,  et  iacu,  Narmiam,  et  Utrica- 
lam  cam  offmibas  finibns  et  territoriis  ad  supradi- 
ctas  civitates  pertinentibus,  nec  noa  et  exarchatum 
Ravennatum  snb  integritate  cum  urbibus,  civitati- 
bus,  oppidis,  et  casteliis,  que  pie  recordationis  dom* 
nus  Pipinus,  et  domus  Karoius  et  domnns  Lodovi- 
cus,  et  Otto,  et  itidem  Otto  fiiius  cjus,  predecessores 
videiicet  nostri,  beato  Petro  apostolo  et  predecesso- 


*^  Polverisim  Borgia. 


VARliE  LECTIONES. 


NOTiE. 


(100)  Codem  ita  habet:   Saper  hoc  confirmatas  tibi  C 
beata  Petre  apostole  et  per  te   vicario  suo   domno 
Benedicto,  sammo  pontifici  et  aniversali  papse,  Ful- 
densem  monasterium,   et  abbatis  ejus  consecratio- 
nem,  atqae  omnia  monasteria,  curtes  et  viilas,  quas 
in  nltraoiontanis  partibus  sanctus  Petrus  abere  dino- 
sdtor,  absque  Anthesna,  Guinneringa,   sive   Wilin- 
bach,  qae  a  sancti  Petri  ecclesia  per  commutationis 
paginam  episcopo  Babenbergaensi  cooiate  sunt.  Pro 
quibos  jamdicta>t  ecclesise  beati    Petri  concedimas  et 
eoDflrmamas  omnem  iltam  terram,  quam  inter  Nar- 
Biam,   Terramnem  vel  Spoletum  abuimus,  preterea 
sub  taitionem   beati   Petri   et  vestram,  vestrorum 
saccessorum»    Pretaxatum    episcopatum    Babenber- 
guensem  offerimas.  Unde  snb  pensione  eqnum  unum 
album  faleratum  ex  ejusdem  loci  episcopo  vos  annua- 
liter  s«!«cepturos sancimus,  et  inflra:  In  electione  vero 

Patrol.  CXL. 


Romani  pontificis  neqae  Hber  neque  servus  ad  hec 
venire  presumat,  ut  iliis  Romanis  quos  ad  hanc  eie- 
ctionem,  per  constitntionem  sanctorum  patrum 
antiqua  admisit  consuetudo,  aliqaid  faciat  impedi- 
mentum,  quod  si  quis  contra  hanc  nostram  consti- 
tationem  presumpserit,  exilio  tradatur.  losuper  etiam 
ut  nuliasmissorum  nostrorum  cujuscumoue  impedi- 
tioais  aucmentum  obponere  in  prefata  electione  au- 
deat,  omnibus  modis  proibemus.  Nam  et  hoc  omni- 
modis  instituere  piacuit,  ut  qui  semel  sub  speciali 
defensione  dompni  apostolici,  sive  nostra  laerint 
suscepti,  impetrau  juste  utantur  defensione.  Quod 
si  qais  in  quemquam  illorum  qui  promeruerint, 
violare  presampseriot  sciat  se  periculum  vitse  sue 
incursarum.  Et  subscripsit  Heioricus  imperator,  et 
episcopi  13  et  abbates  4,  et  duccs  3,  comites  9,  opti- 
mates  9. 

8 


235 


S.  HENRIGI  iMPERATOtltS 


2M 


ribos  vestris  jam  dudiim  per  donationis  pa^nam  A 
contulerunt,  hoc  est  civitatem  Ravennam,  et  Emi- 
liam,  Bobium,  Cesenam,  Forampopuli,  Forumlivii, 
Faventiam,  Imolam,  Bononiam,  Ferrariam,  Coma- 
cium,  Adrianis,  atqae  Gabelium,  cum  omnibus  tini- 
bus,  territoriis  atque  iusulis  terra  marique  ad  supra- 
dictas  civitates  pertineutibus,  simul  et  Pentapoiim,  . 
videlicet  Ariniinum,  Pensaurum,  Fanum,  Senogal- 
liam,  Anconam,  Ausimum,  Humanam^  Uesim,  Fo- 
rumsimpronii,  Montemfeltri,  Urbanum,  et  territo- 
rium  Balvensem,  Cailis  *\  Luciolis,  et  Eugubium, 
cum  omnibus  iinibus  ac  territoriis  ad  easdem  civi- 
tates  pertinentibus.  Eodem  modo  territorium  Sabi- 
nense,  sicut  a  predictis  imperatoribus  antecessoribas 
nostris  beato  Petro  apostolo  per  donationis  scriptum  ^ 
concessum  est  sub  integritate,  id  est  *^  in  partibus 
Tuscie  Langobardorum  castellum  Felicitatis,  Ur- 
bemveterem,  Balneam  Begis,  Ferenti,  Viterbium, 
Ortem,  Martam  *^,  Pledam,  Tuscanam,  Suanam, 
Populonium,  Roselles,  cum  suburbanis  atque  viculis, 
et  omnibus  territoriis  ac  maritimis  oppidis,  seo  iini- 
bus  omnibus.  Ilemque  a  Lunis  cum  insula  Corsica,  iu 
Suriano,  deinde  in  monte  Bardonis,  deinde  in  Berceto 
exinde  in  Parma,  deinde  in  Regiam,  exinde  in  Man- 
tua,  atque  in  Monte  Silicis,  atque  proviucia  Venetia- 
rum,  Istria,  nec  nou  et  cunctum  Spoletanuui  duca- 
tum,  seu  Beneventanum  una  cum  ecclesia  saucte 
Christine  posita  prope  Papiam  juxta  Padum  quarto 
miliario.  Item  in  partibus  Campanie  Sora.  Arces,  p 
Aquinum,  Arpinum,  Teanum,  Capuam,  nec  non  et 
patrimonium  ad  potestatem  et  ditionem  vestram 
pertioentia,  sicut  est  patrimonium  Beneventanum  et 
Neapolitanum,  atque  patrimonio  Calabrie  superioris 
et  iuferioris ;  de  civitate  autem  Neapolitana  cum  ca- 
steliis,  et  territoriis,  ac  finibus,  et  instflis  sibi  perti- 
nentibus  sicut  ad  easdem  aspicere  videntur,  nec  non 
patrimoniom  Sicilie,  si  Deus  nosiris  illud  tradiderit 
mauibus.  Simiii  modo  civitatem  Gaietam,  et  Fun- 
dum,  cum  omuibus  earum  pertineatiis.  Soper  hoc 
cootirmamus  vobis  Fuldense  monasterium,  et  abba- 
tis  ejus  consecrationem,  atque  omnia  monasteria, 
cortes,  et  viilas,  quas  in  uitramontauis  partibus  san- 
ctiis  Petrus  lidbere  dinoscitur  absque  Antesna  Wi- 
niheriiigH  **  sive  Williubach,  que  a  sancli  Peiri  ec-  D 
cledi.i  per  commutationis  paginam  episcopo  nostro 
Bambergensi  collate  sunt,  pro  quibus  sepedicte  ecle- 
sie  sancti  Petri  transcribimus,  concedimus  et  iirma- 
mus  omnem  illam  terram,  quam  inter  Narniam, 
Terannem,  vel  Spoletum  ex  regni  nostri  parte  ha- 
boimus.  Sub  tuitione  preterea  sancti  Petri,  et  vestra, 
vestroromque  soccessorum,  pretaxatum  episcopium 
Bambergense  otferimus.  Unde  bub  pensionis  nomine 
equom  unom  albom  faleratom  ex  ejusdem  loci  epi- 
scopo  vos  annualiter  soscepturos  sancimus.  Ofieri- 
mus  insuper,  iirmamus,  et  corroboramus  tibi  beato 
Petro,  ac  vicario  tuo   domno  Benedicto,  et  succes- 


soribus  ejus,  pront  boue  merooria  pape  Johaniii 
soisque  successoribns  a  predecessoribus  nottris  Ot- 
tonibus  factum  est  civitates  et  oppida  cam  piseariis 
suis  Reatem,  Amiternam,  Furconem,  Nursiam,  Bal- 
vam,  et  Marsiaui,  et  alibi  civitatem  TeranDem  cam 
pertinentiis  suis.  Has  omnes  supradictas  provinctas, 
urbes  et  civitates,  oppida  atque  caslella,  viculosie 
territoria,  simuiquepatrimonia  pro  staturegoi  nostri 
cunctoque  christianorum  popolo  conservando  jaiB 
dicte  ecclesie  tae,  beate  Petre,  vicario  tuo  Be- 
nedicto,  ac  successoribus  ejus  usque  in  finem  se- 
coli  eo  modo  coniirmamus,  ot  in  suo  detineant  jore. 
principatu,  atque  ditione.  Similimodo  perhoc  nostie 
delegationis  pactum  confirmamos  donationes,  quas 
pie  recordationis  Pipinus  rex,  et  postea  domnus  Ka- 
rolus  exceilentissimus  imperator,  ac  deinceps  Ottonei 
piissimi  beato  Petro  Christi  apostolo  spontanea  vo- 
luntate  contulerunt,  nec  non  et  censom,  et  pensio- 
nem,  seu  ceteras  dationes,  que  annuatim  in  palatian 
regis  Langobardorum  inferri  solebant»  sive  de  Tuscia, 
sive  de  docatu  Spoletano,  sicut  in  sopradictis  dona- 
tionibus  continetur,  et  inter  sancte  memorie  Adria- 
num  papam  et  domnum  Karolum  imperatorem  con- 
venit,  qoando  idem  pontifex  eidem  de  supradictis  du- 
catibos,  idest  Tuscano  et  Spoletano,  sue  auctoritatii 
preceptum  confirmavit,  eo  scilicet  modo  ut  annii 
singulis  predictus  census  ad  partem  ecclesie  sancti 
Petri  persolvatur;  salva  super  eosdem  docatus  nostri 
in  omnibos  dominatione,  et  illoram  ad  nostram  par- 
temsubjectione.  Ceterum,  sicut  diximos,  omniasuprt- 
scripta  nomina  ita  ad  nostram  partem  per  boc  nostre 
contirmationis  pactum  corroboravimus,  ut  in  vestro 
permaneant  jure,  principatoatqoe  ditione,  etneqoei 
nobis  neque  a  successoribos  uostris  per  quolibet  ar- 
gumentom  sive  machinationem  in  quacumqoe  parte 
vestra  potestas  imminuator,  aut  a  vobis  inde  aliqoid 
subtrahatur,  de  suprascriptis  videlicet  provinciis, 
urbibus,  civitatibus,  oppidi:*,  castris,  viculisy  territo- 
riis  ac  patrimoniis,  nec  non  et  pensionibus,  atque 
censibus,  ita  ut  neque  nos  facturi  simus,  neque  i 
quibu^iibet  ea  facere  volentibus  consentiamus,  sed 
polius  omnia  que  soperius  leguntur,  id  est  pruvincie, 
civitates,  urbes,  castella,  oppida,  terras,  patrimouia, 
atque  iosiiile,  censusque,  peusioues  ad  partem  eccle- 
sie  beati  Petri  apostoli  atque  pontificum  in  sacratis- 
sima  sede  illius  residentium  nos  in  quantum  possu- 
mus  defensores  esse  testamur,  ad  hoc  ut  eam  iltis 
ditionem  ad  utendum  atque  disponendum  tirmiter 
valeaut  optineri ;  salva  in  omnibos  potestate  nostra 
posterorumqoe  nostrorum,  secundum  quod  in  pacto, 
et  constitutiune,  ac  promissionis  firmitate  Eugenii 
pontificis  successorumque  illius  continetur,  ut  omnis 
clerus  et  universi  populi  Romani  nobititas  propter 
diversas  necessitates  et  pontiticum  irrationabiles 
erga  popolom  sibi  sobjectum  asperitates  retandendas 
sacramento  se  obliget,    quatinos  futura  poutificum 


a? 


VARI^  LECTIONES. 
Collis   Borgia.    »»   et  Borgia.    "    Martani    B.    •»  Vurniteringa  s.  Viullmbach  £f. 


blPLOMATA  BCCLESIASnCA. 


m 


B 


o,  <iiiaiiUim  miiuseiijasqae  iotellectus  fuerit,  A 
liee  et  juste  iiat,  et  ot  ille  qui  ad  hoc  sanctum, 
balieam  regimeo  eligetor,  oemine  consentieote 
icratus  fiat  pontifex,  priosqoam  talem  in  pre- 
imissorum  uostrorum  seu  universe  generalita- 
eial  promissionem  pro  omnium  satisfactioue 
I  fotura  eonservatione,  qualem  domos  et  vene- 
na  spiritualis  pater  noster  Leo  sponte  fecisse 
tdtur.  Preterea  alia  minora  huic  operi  inserenda 
idimos,  videiicet  ut  in  electione  pontificum  ne- 
liber  neque  servus  ad  hoc  venire  presumat,  ut 
lomanis,  quos  ad  hanc  electionem  per  consti- 
DMD  sanctorom  patrum  antiqua  admisit  consue- 
,  aliquod  faciat  impedimeutum ;  qood  si  quis 
«  hanc  nostram  constitutionem  ire  presumpse- 
lilio  tradator.  Insoper  etiam»  ut  nuilus  misso- 
noBtrorum  cujoscumqoe  impeditionis  argumen- 
eomponere  audeat  in  prefatam  electionem,  pro- 
■us ;  nam  et  hoc  omnimodo  instituere  placuit 
■i  temel  sub  speciali  defensione  domni  aposto- 
tlwe  nostra  fuerint  suscepti,  impetrata  juste 
tar  defensione.  Quod  si  qois  in  quemqoam  iilo- 
qoi  hoc  promeruerunt    violare    presumpserit, 

fo  pericolum  vite  sue  esse  incursurum.  Illud 
I  confirmamus,  ut  domno  apostolico  jostam  in 
ilms  servent  obedientiam,  seo  ducibos  et  judici- 
mia  ad  ficiendam  justitiam.  Huic  enim  instito- 
lioc  neeessario  annectendum  esse  perspeximus, 
uaai  domni  apostolici  seu  nostri  semper  sint 
titati,  qoi  anouatim  nobis  renuntiare  valeant,  C 
iter  singuli  duces  et  judices  popolo  justitiam  fa- 
;,  hane  imperialem  constitutionem  quomodo 
rrent;  qoi  missi  decernimus  ot  primum  cun- 
elamores  qui  per  negligentiam  ducum  vel  jndi- 

faerint  inventi,    ad  notitiam  domni  apostolici 


deferant,  et  ipse  nnum  e  duobus  eligat,  aut  statim 
per  eosdem  missos  fiant  necessitates  emendate,  aut, 
misso  nostro  nobis  renuntiante,  per  nostros  missos 
a  nobis  directos  emendentur.  Hoc  ut  ab  omnibus 
fidelibus  sancte  Dei  ecclesie  et  vestris  firmum  esse 
credatur,  proprie  manns  signacolo  sobscriptionibus 
hoc  pactom  confirmationis  nostre  roboravimos,  et 
sigilii  nostri  impressione  assignari  jussimus.  -|-  Si- 
gnnm  domni  Henrici  gloriosissimi  Romanorum  im- 
peratoris  augnsti.  Sigoum  Erchandildi  '*  Mag^nti- 
nensis  archiepiscopi.  Signom  Herit>erti  Coloniensis 
archiepiscopi.  Sigoum  Bol>onis  Treverensis  archi- 
episcopi.  Signum  Thiedirici  Metensis  episcopi.  £go 
Eberhardos  Babembergensis  ecclesie  episcopus  Ro- 
mane  sedis  sobditus  sobscripsi.  Ego  Mazelinus 
Wirzibnrgensis  episcopos  subscripsi.  Ego  Walteros 
Spirensis  episcopus  subscripsi.  Ego  Ruodardus  Con- 
stantiensis  episcopus  subscripsi.  Ego  Uodalricus  ^ 
Curiensis  episcopus  subscripsi.  Ego  Adalbertus  Ba- 
siliensis  episcopus  subscripsi.  Ego  Heimmo  Werdu- 
nensis  episcopus  subscripsi.  Ego  Valteros  Heihstei- 
densis  episcopus  subscripsi.  Signum  Richardi  Ful- 
densis  abbatis.  Siguum  Arnoldi  Herfendensis  abba- 
tis.  Signum  Bruchardi  abbatis.  Signum  Gotifredi 
duds*  Signum  Beringardi  ducis.  Signum  Thiederici 
ducis.  Signum  Welphonis  comitis.  Signum  Cunonis 
comitis.  Signum  Cunradi  comitis.  Signum  Ottonis 
comitis.  Signum  Adilbrahtis  comitis.  Bobonii  co- 
mitis.  Signum  Frederici  comitis.  Signum  Bezelini 
comitis.  Signum  Ezonis  comitis  Palatini.  Signom 
Frederici  camerarii.  Signum  Ezonis  ^*  infertoris. 
Signum  Heuzonis  **  pincernarii.  Signom  Huzis. 
Alimun.  Herenger  ^*.  Adilman.  Adhilbero.  Ego  Wi« 
cilinus  Astrazborgensis  episcopus.  Signum  Ryodhois 
Fluvanensis  *^  abbatis. 


VARIiE  LECTIONES. 

Erchanbaldi.  ^    Zodalricos   Bargia,  **    Mezonis    B.   **    Heimzonis  Cenni.   *^    Hozi,   Salomon,    Be- 
or?  ^    Eloanensis  Cenni ;  lege  Elwangensis. 


SANGTI    HENRICI 

IMPERATORIS  AUGUSTI 

DIPLOMATA  ECCLESIASTICA 


I.  D 

Henrid  Germanm  regis  ecmobitis   Remi- 
gianis  eoncessum. 
(Anno  1002.) 
[Marlot.  MetropoLRem.  II.  58.] 
i  nomine  sanct»  et  individoe  Trinitatis,  HaNaicus 
na  Daveote  clementia,  rex. 
loniam  regiee  dignitatis  ofQciom  esse    constat  ut 
lasteria   Deoet  sanctis  ejus  dicata,  ob  conser- 


vandnm  sanctie  religionis  statum,  novis  semper  pri- 
vilegiis  contra  omnes  infestantum  incursiones  mu- 
niantur;  idcirco  nos,  intervento  dilectas  conjugis 
nostne,  reginee  videlicet  Cunegundis,  fidelis  etiam 
nostri  episcopi  Notheri,  regie  nostre  auctoritatis 
scriptum  sive  prsceptom  monachis  Deo  sanctoque 
Remigio  eximio  Francorum  doctori  sub  regulari 
disciplina  in  suburbio  Remorom  militantibus,  a 
magno  Ottone  concessum,  regii  etiam  nominis  an- 


t39 


S.  HENRICI  IUPERA10RIS 


ctoritate  a  Deo  nobis  collata  roborare  decrevimus. 
Unde  volumas  et  iirmiter  jnbemus  utcortem  Coslam 
▼ocatam  cum  omnibus  appeoditiis  sois  ad  jus  et 
proprietatem  ejusdem  beati  Remi^i  pertiueotem, 
infra  regni  nostri  terminos  constitutam,  quam  om- 
nibus  retro  temporibus  sub  antecessoribus  nobtris 
beneliciariam,  pro  stato  et  incolumitate  regoi  vel 
imperii  sui,  idem  magnus  Otto  ad  usum  prwdicti 
coenobii  sicut  et  nos  modo  remisit,  et  absoWit,  mo- 
nachi  ibidem  Deo  sanctoque  Remigio  famulantes 
absqoe  ullins  contradictione  teneant  et  possideant, 
et  quidquid  utilitatis  exinde  provenerit,  suis  et  ut 
libuerit  usibus  adjungant.  Nullus  etiam  judex  vel 
advocatus  hinc  aliqiiid  exigendi  habeat  potestatem 
nisi  quantum  abbas  aut  monachi  ejusdem  cosnobii, 
dederint  vei  permiseriot.  Et  ut  hoc  nostrae  auctori- 
tatis  prsceptum  tirmum  et  stabile  permaneat,  hanc 
chartam  conscribi  et  annoii  nosth  impressione 
signari  jossimus  quam  et  propria  manu  subter  fir- 
manius. 

Si^num  cUmni  Henrici  invietissimi  regis. 

Egiibertus  cancellarius  vice  Willigisi  archican- 
celiarii  recognovi. 

Data  V  Idus  Septemb.,  anno  Dominicse  incarna- 
tionis  1002,  indictiooe  i,  anno  vero  Domini  Henrici 
regis  primo.  Actum  Aquisgrani. 

11. 

Rex  Henrieus  II  donat    Godehardo  abbati  Niederat- 

tacensi  aream  Ratisbonse  sitam, 

(Anno  i002,  13  Jnl.) 

[Ried,  Col.  dtp/om.,  I,  ii5.] 

In  nomine  sancta  et  individofle  Trinitatis,  Heipt- 
Ricns  divina  favente  clcmentia  rez. 

Notom  sit  omnibus  nostris  fidelibas,  praesentibus 
scilicet  et  futuris,  qualiter,  nos,  piam  Godehardi 
abbatis  intendentes  petitionera,  quia  nobis  fideliter 
servivit,  et  dignum  quem beneiiciaremur,  fait,qaan- 
dam  nostri  juris  aream  infra  muros  urbis  Radespo- 
nensis  sitam  (101),  habentem  in  latitudine  pedes  xl 
etin  longitudine  lxxx,  quee  ex  una  parte  platee  qofle 
dacit  ad  flumen,  ex  allera  Vero  areee  cojusdam 
hoininis  nomine  Ruozi  collimitat,  monasterio  sancti 
Maurilii  martyris,  cui  idem  venerabilis  abbas  in 
loco  qui  dicitur  Altaha,  preeesse  dinoscitur,  jure 
perpetuo  retinendam  per  hoc  regale  prfleceptnm  con- 
tulimus  cum  terminis  suis,  exitibus  quoque  et  redi- 
libus,  sive  Cfleteris,  qase  qaolibet  modo  vocari  juste 
et  legalitpr  possunt,  appendiciis,  ea  ratione  quati- 
nus  preplatus  abbas  Godehardus  sive  succes.sores  ejus 
liberam  deinceps  de  eadem  area  habeant  potestatem 
po&siJendi,  vel  quidquid  pro  utilitatibus  nionasterii 
illis  libeat  potestative  faciendi.  Et  ut  hsec  nostrse 
traditionis  auctoritas  stabilis  et  inconvulsa  perma- 
neat,  manu  propria  eam  roborantes  sigillari  nostra 
imagine  jnssimus. 

Signum  domni  Heinrici  regis  invictissimi.  {Mono^ 
gramma.) 


A     Engilbertus  canceUarius    noe 

pellani  recognovi. 

Data  ici  Idos  Julii,   anno  Dominieie  ineanM 

1002,  indictione  xv,  anno  vero  domini  HeiBiic 

gis  I. 

Actum  Babenberc  in  Dei  nomine  fSeliciter.  j 

Cum  sigiUo  majestat.  iUmsOj  tn/icf  tmpr«tte. 

III. 

Rex  Henrieus  II  donat  monasterio  Tegemsemii 

Ratisbonx  sitam. 

(Anno  1002,  12  Nov.) 

[Ried,   ubi  supra^  p.  116,  ex  Mon.  Botc.  Vl 

In  nomine  sanctfle  et  individaaB  Trinitatis, 

Ricus  coelica  imperaute  clementia  rez  electas. 

Dum  cunctis  mortalibus  a   Deo  concessum  ii 

°  cuodum  proprium  arbitrium  uniuscujusquey  pi 

citate  et  spe  mansura  sibi  prflecavenda  posse  U 

rizare   futura   bona,    idcirco   notum  ToloiDas 

cunctis  fidelibus,  prflesentibus,  et  futuris,  qao 

prosperitatem  regni  nostri  et  vitam  perenoea 

merendam,   impetrante  venerabili    viro  ^Ebai 

abbate,   ad  monasteriom    sancti  [Quirini    dt 

nnum  cnrtile  in  Ratisponensi  civitate,   situm 

mercatom,  vicinum  loco  qui  dicitur  Ahachire 

comitatu  Ruodperti.  Et  ut  hsec  nostra  r^il 

ditio  absque  ulla  contradictione  ad  idem  mo( 

rium    firmiter   permaneat  jure    perpetuo,   pi 

manu  in  hac  charta  subnotavimus  signum,  ei 

nostri  impressione  jussimus  imaginari. 

G     Signum  domni  Heinriei  regis  uibietisnmi.    ( 
gramma.) 

Egilbertus     cancellarius    vice    Willigisi    an 
pellani  recognovi. 

Data  II  Idus  Nov.',  anno   Dominicfle  iDcanu 

1002,   indictione  i,  anno  vero  domni  Heinrici 

primo.  Actum  in  urbe  Radesbona. 

IV. 

Rex  Heinrieus  donat  regiae  eapellse  Veteri  a  se  r 
ralK  vUtam  sui  jwis  Duveninga  fiwn  ejuedem 
tinentiis. 

(Anno  1002,  16  Nov., 

[Ried,  u6t  supra,  pag.  116.] 

C.  In   nomine   sanctse    et  individufle     Trki 

Heinhicus  divina  favente  clementia  rex. 

^      Si   cullapsa  vetustate   aut   negligentia   sanci 

loca  reparamus,  et  ibi  divino  cuitui   mancipaij 

qua  vivecdi  solatia  devoti  conferimus,  et  in  h 

in  eeterna  vita  nobis  hoc  profutorum   esse   m 

dubitamus.  Proiode  notum  sit  omnibus  Cbrit 

stnsque   fidelibus,   prflesentibus  scilicet    et  fii 

qualiter  nos  uua  cum  dilecta   conjuge  nostra, 

gunda  videlicet  regina,  intus  in  urbe   Radesp< 

in  curte  regia  qnamdam  capellam,  quam  olim 

rem  vocabant,  in  lionore  sanctse  Dei  genitrici 

rifle,  a  fundamentis  in  matrem  ecclesiam  erei 

dataque  ei  per  prseceptum  libertate  regali,  ins 

ibi  in  Dei   servitio  canonicorum  congregatioii 

abbate  vel  praeposito  nomine  Tagini,  pro  stip< 


(10)  Hflec  areaa  coenobio  Niederaltacensi  vendita  fuit  anno  1435  monasterio  superiori. 


M 


DIPIJDM4TA  KCCLESIASTIGA. 


141 


iaUr  cetera  dooo  contuUmus,  et  per  hoc  regieB  A 
■leJBsiatis  insigne  coDflrfnaYiinus  quandam  nostri 
iuis  viliam,  nomine  Dweninga  in  Kelesgtiwe  et  in 
camiiatu  Magenes  sitam,  com  omnibus  ejusdem  villsB 
Jigalibiu  pertinentiis,  mobilibus  et  immobilibos, 
lerTis  et  ancillisy  areis,  sediliciis,  terris  cuilis  et 
iocultis,  pratisy  pascuis  sive  coropafcuis,  silvis, 
venationilms,  aqois  aquarumque  decursibus»  pisca- 
tionibos,  molendinis,  viis  et  inviis,  exitibus  et  re- 
ditibos»  qusBsitis  et  inquirendis,  ac  C9teris  quee 
qoolibet  modo  rite  vucari  possont,  utensilibus  et 
appeodiciis,  eo  tenore  quatious  praefati  loci  con- 
gregatio  liberam  de  eodem  praedio  deinceps  habeat 
potesialem  qoidqoid  sibi  decreto  communi  pro  suis 
•t  prvlatse  matris  ecclesie  necessitatibns  libeat  fa-  ^. 
deiidi.  £t  ut  h»c  nostra  traditio  stabilis  et  incon- 
foisa  permaneat,  hanc  nostri  praecepti  paginam 
•ana  propria  roborantes,  sigiilo  nostro  imprimi 
jassimus. 

Signum    domni  Hmrici    regis  invictissimi.   {Mono- 
frttmma.) 

Egilbartos    canceilarios    vice     Wiiligisi    archica- 
peilani  recogoovi. 

Data  XVI  Kal.  Decembr.  anno  incarnationis  Dom. 
1002,  indict.  i,  anno  vero  domini  Heinrici  reg.  i. 
i      Actum  in  ipsa  urbe  Radespona. 
$      Sigilhum  iniui  impresium  integrum  exstat. 

V. 
Bix  Henrieus  11  donat  episcopo  Brixinensi  aream  Ra- 

tisbonsB  sitam.  C 

(Anno  1002,    16  Nov.) 
[Ried,  ubi  sujpra,  ex  Heschii  Annait6iis  Ecclesim 

SabUm.  Ul,  701.] 
C.    In   nomine   sanctfle    et  iudividuie  Trinitatis, 
flnnaicus  divina  favente  gratia  rex. 

Notum  esse  volumus  omnibusnostrisfidelibos,prte- 
lentibus  et  futnris,  qualiter  nos,  obinterventumdevo- 
tumqoeobsequiumftdelis  nostriSabionensis  venerabi- 
lis  episcopi  Albwini,  ad  ecclesiam  sancti  Ingenuwiui 
cortiferum  onum  in  provincia  Bajoariorum  in  civitate 
Radespona,  in  comitatu  Rnotperti  situm,  possessum  a 
tribos  viris  ita  vocitatis  Azo,  LanzOy  Gotti,  habens  in 
longitudine  perticas  xiet  demidiam>  etin  latitodine  vi, 
io  proprium  dedimus,  cum  exitibus  et  reditibus  om- 
aibasqoe  rebns  jure  legitimeque  ad  idem  curtiferum 
pertioentibns,  eo  scilicet  tenore  ut  idem  praetitula- 
los  aotistes  omnesqoe  sni  successores  ex  eodem 
cortifero  ad  usom  prselibatse  ecclesiae  potestatem 
kabeaat  sine  omni  malivolorum  contradictione  ha- 
bandit  eommutandi,  et  qnidquid  sibi  libuerit,  ezinde 
fMiendi.  £t  ut  heec  traditio  nostrae  auctoritatis, 
qni^  iu  Dei  voluntate  et  ob  remedium  animie  nostrse 
focta  est,  firmior,  stabilior  diutnrniorque  fiat,  hanc 
paginam  nostra  mano  propria  corroboraotes  sigil- 
lari  jossimns. 

Signum  domni  Heinrici   regis  inviciissimi.  (Mono- 
gramma.) 

Egilbertos  eaocellahos  vice  Willigisi  archicapella- 
ni  recognovi. 


Data  XVI  Kalendas  Decembris,  anno  incamationis 
DominicsB    1002,  indictione  i,  anno    vero   domni 
Heinrid  regnantis  i.  Actum  in  urbe  Radespona. 
Cum  sigiUo  majestat,  integro. 
VI. 
Iftia(fi6tirdittin  regis   Henrici  II  monasterio  inferiori 

concessum. 
(Anno  1002,  20  Nov.) 
[Ried,  uii  supra  p.  il8.J 

In  nomine  sanctae  et  individuae  Trinitatis,  HsiNai- 
ccs  dizina  favente  clementia  rez. 

Justa  regum  et  religiosa  cogitatio  debet  ecclesiis 
Dei,  ubicumque  facultas  suppetit,  aliquid  accommo- 
dare.  ot  inde  proclivios  mercedis  ffiternaB  prsmia 
consequantnr.  Proinde  notum  sit  omnibus  fidelibus 
nostris,  prffisentibus  scilicet  et  futuris,  qualiter  ve- 
nerabiib  abbatissa  Ouda,  per  interventum  diiectse 
coDJugis  nostrse,  Cunigundae  videlicet  reginse,  no- 
stram  adiit  majestatem,  suppliciter  rogitans  ot 
monasterium  sanctimonialium,  cui  ipsa  tunc  tem- 
poris  intra  Radesponensem  civitatem  prssidere 
videtur,  quod  dive  memorise  avia  nostra  Juditha 
olim  in  honore  sanct»  Dei  genitricis  Mariee  a  fun- 
damentis  in  abbatiam  erezit,  et  donis  prsediorum 
inter  alia  pro  loco  ditavit,  in  nostrnm  mundibur- 
dium  etregitt  immunitatis  tuitionem  reciperemus 
cum  omnibus  pertinentiis  ejus.  Nos  ergo,  ob  divinum 
amorem  piee  ejus  annuentes  petitioni,  per  hoc 
nostrse  majestatis  insigne,  prosfatum  monasterinm 
nostrse  nostrorumque  post  nos  successorum  regise 
et  imperiali  perpetno  defensioni  subjicimus,  et  insu- 
per  optima  ea  libertate  donamus,  qua  csetera  mo- 
nasteria  regalia  ubicunque  terrarum  nostri  regni 
perfrui  vldebuntur,  quatinus  ibi  sanctimoniales  mo* 
nasticffi  vit®  sub  regula  sancti  Benedicli  mancipats, 
liberius  et  devotius  illara,  quam aggressse  sunt,  vitam 
absque  inquietudine  regalium  ezactorum  et  sobin- 
troeuntium  personarum  dehinc  conservare  valeant. 
Regio  igitur  verbo  et  prsecepto  jubemus  et  firmiter 
iuterdicimus  ut  nullus  duz,  marchio,  comes  vice- 
comes ,  episcopns,  vel  aiiquis  sub  episcopo,  aut  ju- 
dex  publicus  sive  regius  ezactor,  seu  quaelibet  judi- 
ciaria  persona  major  aut  minor  deinceps  in  preedicto 
roonasterio  intus  vel  foris,  et  in  locis  aot  hominibus, 
vel  omnibus  ibi  pdrtinenlibus  aliquam  publici  joris 
ezerceat  potestatem,  aut  quicquam  de  rebus  mona^ 
chnrum  sibi  ipsi  vel  nobis  aut  successoribus  nostris 
usorpare  preesumat  sine  advocato,  quem  prssens 
abbatissa,  et  quee  ei  succedant,  in  hunc  nsum  ele* 
gerint  et  constituerint,  qui  etiam  in  ipso  monasterio 
et  in  locis  ejus  aliud  sibi  non  imponat  potestatis 
officium  aut  ezigat  servitium,  nisi  quod  abbatissa 
cum  sacris  sororibus  illi  prsescripserit. 

Confirmamus  etiam  eidem  monasterio  quidquid 
ibi  unquam  per  reges  et  imperatores  preeceptoria 
lege,  sive  per  duces  vel  alios  Christi  fidelis  in  qno- 
cunque  pago  vel  comitatu  aliqua  traditum  vel  con- 
cessum  est  oblatione,  cum  curtibus  et  curtiiibus, 
«dificiis,  mancipiis,  molendinis,  aquimolis  in  utra- 


243 


S.  HeNRICI  IMPBRAtORIS 


iU 


que  parte  flamiiiis  Oanabil   urbem    prflecarrentis,  A  tiooibus,  aqiiis,  aqaarumqne  decorsibaSf  piscatio- 


pariter  cum  omnibos  utensilibos  et  appendiciis  loco- 
rum  ibi  pertinentium,  quorum  haec  pro  parte  sunt 
nomina:  Schirelioga,  Lirondorf,  Roggingun,  Biber- 
bahe,  Linthat,  Heroldeslinthart  cam  omaibus  ap- 
penditiis  illorum,  Hardkiricha  com  decimis  suis 
undecumque  viiiarum  coaferendis,  Salia  com  Fo- 
resto,  aqua,  molendinis-  et  cffiteris  pertinentiis,  in 
Sinziogiin  omnem  illam,  qa»  ibi  prtescripto  mona- 
sterio  pertinet»  utilitatem,  Deggiodorf  cum  decimis 
et  usibus  sois,  Berge,  quod  $>itum  est  juxta  ilumen 
Philisii,  et  Budelshuson  cum  aquis,  aquimolis,  mo- 
lendinis  et  areis  iu  tlaviis  Isara  et  Walechenesbah 
cum  pontibus  sois  vei  totis  eorum  adjaceotiis.  Ha- 
lieant  etiam  monachfle  potestatem  liberam  per  de- 
cessiones  inter  se  eligeodi  abbatissam,  quam  pro- 
babilis  vitee  et  morum  regola  Deo  propitio  compo- 
suerit,  omnium  potestatum  vel  persooarom  contra- 
dictione  remota.  Et  ut  heec  nostra  traditio,  conlir- 
matio  sive  libertas  stabilis  inconcossa  permaneat, 
hanc  nostri  prsecepti  paginam  mano  propria  robo- 
rantes  sigilio  nostro  imprimi  jussimos. 

Signum  domni  Heinrid^  regis  invicHssimi,  {Mtmo- 
gramma,) 

Egilbertus  cancellarios  vice  Wiiligisi  archicapel- 
lani  recognovit. 

Data  XII    Kalend.  Decembris,   anno  incarnationis 
Dominicffi  1002,  indictione  i,  anno  vero  domniHein- 
rici  regnantis  i.  Actum  in   ipsa  urbe  Radesponensi. 
Cum  sigilio  majestat.  illsBSo, 
VIL 
Bex  Hmricus  donat  coUegiatae  ad   Veterem  capeltam 
RatisbonsB  viUam    Walckina    in  pago    Nordgowe 
sitam, 

(Anno  1003,  20  Nov.) 
[Ried,  ubisupra^  p.  f20.J 
In  nonime  sanctse  et   individos  Trinitatis,  Hbn- 
Riccsdivina  favente  clemeotia  rex- 

Si  coliapsa  vetustate  aut  negligentia  sanctorum 
ioca  reparamus,  et  ibi  divioo  cultui  mancipatis  ali- 
qua  vivendi  soiatia  devoti  conferimus,  et  in  hac  et 
iufletema  vita  nobis  hoc  profuturom  esse  minime 
dubitamus.  Proinde  notum  sit  omoibus  Xpi  nostris- 
qae  fidelibos,  preesentibiis  scilicet  et  foturis,  qoa- 
liter  nos  una  cum  dilecta  conjuge  nostra,  Guniganda- 
videlicet  regina,  iotus  in  urbe  Ratespouensi,  in  curte 
videlicet  regia,  quandam  capellam,  quam  ulim  Ve- 
tereni  vocabant,  in  honore  sanctse  Dei  genitricis 
Marise  a  fundamenUs  in  matrem  ecclesiam  erexi- 
mus,  dataqoe  ei  per  prfficeptum  regali  libertate, 
institutiB  ibi  in  Dei  servitio  canonicorom  coogrega- 
tioni  sub  abbate  vel  praposito  nomioe  Tagini,  pro 
stipendiis  inter  cfletera  dona  contulimus  et  per  hoc 
regie  majestatis  insigne  confirmavimus  unam  nostri 
juris  villam  Walehinga,  in  pago  Nordgowe,  in 
comitato  Heinrici  sitam,  cum  omnibus  ejusdem 
legalibos  pertinentiis,  mobilibos  et  immobilibus, 
servis  et  aocillis,  areis,  tedificiis^  terris  cultis  et 
incultis,  pratis,  pascuis  sive  coopascuis,  silvis,  vena- 


B 


nibusy  moiendinis,  viis  et  inviis,  exitibos  et  redfti- 
bus,  qaeesitis  et  ioquirendis,  accipterisy  qoo  qaolibet 
modo  rite  vocari  possunt,  uiensilibus  et  appendieiu, 
eo  tenore  quatiaud  |»i  oRfati  loci  congregatio  liberam 
de  eodem  prsedio  deinceps  halieat  potesutem,  qaid- 
quid  sibi  commoni  decreto  pro  suis  et  pnedictn  ma- 
tris  ecciesiee  necessitatibuslibeat,  faciendi.  Et  ut  hcc 
uostra  traditio  stabilis  et  iocoovulsa  permaneat, 
hanc  nostri  praecepti  paginam  manu  propria  robo- 
rantes,  sigillo  nostro  imprimi  jussimos. 

Signum  domni  Beinrici  regis  invietissimi'  (Mmh 
gramma.) 

Egilbertns  canceiiarius  vice  Willigisi  arehicapd- 
lani  recogoovit. 

Dataxii  Kal.  Decembris,  anno  incamationis  Do- 
mioicae  i002,  iodictiooe  i,  anno  vero  domni  HeiBrid 
regn.  i.  Actum  in  ipsa  arbe  Radesponensi. 

SigiUum  majest.  intus  impressum  integrum  exsUU. 

Vlll. 

Rex  Heinricus  II   donat  episcopo  Brixinensi  vOltm 

Teign  prope  Ratisbonam. 
(Anno  i002,  24  nov.) 
CHied,  pag.   i2i,  ex   Reschii  Annal.    Eeelesix  Sa- 

bion  III,  704.] 

In  fnomine  sanctfle  et  individuAB  Trinitatis,  Hun- 
RiCDs  divioa  favente  clemeutia  rex. 

Notum  sit  omnibos  oostrls  iidelibus,  pr»sentibos 
Q  sciiicet  et  foturis,  qualiter  nos,  per  interventum  di- 
lectfleconjagis  nostrse,  Ghonigundfle  videlicet  regiuB, 
fideli  nostro  Albuvioo  Sabiniensis  Ecclesiae  episcopo 
quoddam  nostri  juris  prsediom,  id  est  qnidqoid  io 
vilia  Tigioga  pro  nostra  parte  hactenos  visi  somtts 
possidere,  cum  omnibus  ad  id  legaliter  pertinenti- 
bns,  mobilibus   et  immobilibos,  servis   et  ancillis. 
ecclesia,  decimis,  areis,   sedificiis,  terris  caltis  et  in- 
cultis,  pratis,  pascois  sive   conpascuis,  ailTis,    aqois 
aquarumve  decorsibus,  viis  et  inviis,   exitibas  et  re- 
ditibus,  qoassitis  et    ioquirendis,  et,  qaae  qaolibet 
modo  rite  vocari  possunt,  appendiciis  et  atensilibus 
tradidimos,  eo  teoore  qoatenus  pricfatus  Tenerabilis 
episcopus  Alburinus  suique  successores  praBdiclnm 
prfledium  deioceps  libera  potestate  teneaot  atque  in 
perpetuos  Ecclesie  sufle  usus  absqoe  omniom  perso- 
narum   sive    potestatum  contradictione  convertant 
atque  possideant,  habentes  inde  licentiam  commo- 
tandi,   et  quidquid  sibi  libeat  faciendi.  £t  ut  hec 
nostra    traditio    stabilis  et  iuconvolsa   permaneat, 
hanc  prflecepti  nostri  paginam   manu  propria  robo- 
rantes  sigillari  prsecepimus. 

Signum  domni  Heinrici  regis  invictistimi.  fMcsuh 
gramma.) 

Egilbertus  cancellarius  vice  Willigisi  archicapel- 
lani  recogoovit. 

Data  vni  Kalendas  Decembris,  anno  Dominics 
incamationis  1002,  indictione  i,  auno  vero  domni 
Heinrici  regoantis  i.  Actum  Radaspoose. 

Cum  sigUlo  majestat.  intus  impresso. 


D 


DIPLOMATA  ECCLESIASTICA. 


146 


IX.  A 

et*  1/  regis  prwceptum  per  quod  Burchardo  Wor- 
Imu»    episeopo    attribuit  omne   prxdium   qnod 

dux  in  ipsa  civitate  obtinebat. 

(Anno  1002.) 
[Schannat,  Episcopatus  Wormat.^  p.  35.] 
Mioiine  sancUe  et  individuse  Trinitatis,  Hein- 
imna  fovente  clementia  rez. 
leelesias  Dei  ex   aliqaibus  divino  nutu   nobis 
tsb  rebus  ditamus,  non  solum   ad  regni  nostri 
rem  stabilioremque  statum    nobis  prodesse  sa- 
,  venim  etiam  ad  eterna  paradisi  gaudia  ca- 
I  multum   nos  inde  juvari  minime  dubitamus. 
opter  noverint  omnes  nostn  iideles,  prflesentes 
t  et  futuri,   qualiter  nos  pro  remedio  aninifle 
asimi  seuioris  nostri   bonfle   memorifle   Otionis  B 
^t   imperatoris  Augusti,   et  etiam    pro  Wor- 
isi  Ecclesia,     per    interventum    Cunigundee, 
e  conjngis  nostrfle,  et  per  ejusdem  Ecc)es>ifle  ve- 
ilis  episcopi,  scilicet  Burchardi,  dignas  postu- 
es,  totum  praedium,  omniumque  proprietatem, 

nos  per  dilecti  consanguinei  nostri  Ottonis 
le  docis  firmam  traditionem  in  proprium  jus 
mus,  sicut  ipse  visus  est  habere  infra  eamdem 
;em,  hoc  est  Wormatiam,  preedictfle  ecclesiee 
iiore  sancti  Petri  consecratfle,  et  venerabiii 
»minatfle  Ecclesiee  episcopo,  ejusque  successo- 
per  hoc  regium  prfleceptnm  in  proprium  jus 
imns  cum  omnibus  ad  eamdem  proprietatem 
stlegaliter  pertinentibus,  id  est  areis,  eedificiis,  q 
;  inviis,  exitibns  et  reditibus,  aquis  aquarum- 
leeursibus,  piscationibus,  molendinis,  manci- 
liinsque  sexus,  ezceptis  tribus  supradicti  ducis 
it  servientibos  videlicet  :  Syggelone,  Ebone, 
ino,  cnm  uxoribus  et  filiis  filiabusque  eorom. 
lelicet  tenore  ut  idem  proenominatus  episcopus 
irdassoique  successores  de  his   supra   scriptis 

ad   ntilitatem    Ecclesifle    liberam  potestatem 

int  Haciendi  quod  velint.  Et  ut  heec  nostrfle  tra- 

iit  auctoritas  stabilis  et  inconvolsa  permaneat, 

pnecepti  paginam  inde  conscriptam  manu  pro- 

roborantes,  sigilli   nosrri  impressione  signari 

ins. 

Ibertns    cancellarios,    vice    Willigisi  archica- 

lirecognovi.  ^ 

MY  Non.  Octobris,   anno  Dominicse  incarna- 

I   1002,  indict  i  ;  anno  vero  domini  Heinrici 

primo. 

nm  Bmochsale. 

X. 

ei  II  regis  prxceptum  per  quod  regium  ban- 
m  eoncedit  Witrmatiensi  Ecdesis  in  silva  FO' 
okL 

(Anno  1002.) 

[Schannatu6t  supra,  p.  34.] 

Bomine  sanctfle  et  individufle  Trinitatis  Uknricus 

a  £avente  deoientia  rex. 

idqnid  pro  divino  amore  Ecclesiis  Dei  concedi- 

Bt  donamos,  id  procul   dubio  ad   preesentem  et 

am  YiXam   nobis   profuturum    fore  credimos  ; 


quapropter  omninm  fidelium  nostromm,  tam  prfle- 
sentium  quam  et  futiirorum,  sciat  industria  qiia- 
liter  nos,  ob  interventnm  Willigisi  Moguntinee  sedis 
venerandi  archiprsesulis,  et  Heinrici  Wirchibur* 
gensis  Ecclesise  illustris  antistitis,  nec  non  et  per 
petitionem  dilecti  nepotis  nostri  Ottonis  ducis,  fi<ieli 
nostro  Burchardo  Wormatiensis  Ecclesise  venerabili 
episcupo,  pro  eo  qiiod  nobis  devoto  auimo  sflepios 
servivit,  concessimus  regium  bannum  in  forestu 
Forchabi  nuncupato  :  a  villa,  Elmeresbacli  nomi- 
nata,  juxta  Rhenom  sita,  inde  usque  Heriveldun ; 
hinc  etiam  ad  Bibiloz  ;  inde  per  rectam  plateam  ad 
Otterestat  ;  illinc  rectam  plateam  ad  Ecclesiam,  quee 
est  in  Bezciugan  sita  ;  hiuc  rectam  montanam  pla- 
team  ad  Herbestat  ;  ab  Herbestat,  per  rectam  mon- 
tanam  plateam  ad  Bosinesheim  ;  inde  per  totam  mon- 
tanam  plateam  ad  Winenheim  ;  ab  Winenheim  per 
rectam  montanam  plateam  ad  Sericzesheim  in  Lobo- 
tunaha  ;  hinc  deorsum  usque  in  fiuvium  Neccarum, 
a  fluvio  Neccaro  usque  ad  Rhenum  ;  inde  per  nni- 
versa  Rheni  littora  deorsum  usque  ad  Elmersbach  ; 
omnia  bcec  loca  ab  Elmersbach  usque  ad  Winen- 
heim,  sunt  in  Rinecgowe  sita,  in  comitatu  Gemngi 
comitis  ;  vel  qua  vero  loca  jacent  in  Lobotougowe  in 
comitatn  Mezingozi  comitis  ;  hunc  prflefatum  Fore- 
stum  com  tota  integritate  et  universis  utilitatibns  ad 
se  pertinentibus  concedimus  nostra  regia  potestate 
ad  sanctiim  Petrum  Wormatiensis  Ecclesiee,  ut  nulla 
deeo  forestu  persona  parva  sive  magnaaliquam 
feram  vel  bestiam  ibi  venari  vel  capere  ant  insequi 
prflesumat,  sine  licentia  superius  jam  dicti  episcopi 
Burchardi,  sive  successornm  ejos:  etsihoc  agere, 
quod  ahsit!  prflpsumpserit,  quem  regio  fisco  solvere 
debuitregiom  bannum,  et  pacem,  adhuc  in  carne 
viventi  episcopi  soisque  successoribiis  invitos  per- 
solvat,  et  bannos  et  pax,  sicut  aiiis  forestibus  a  regi- 
bos  vel  imperatoribus  jam  concessum  est,  sub  per- 
petuo  jure  Ecclesifle  Wormatiensis  et  episcoporum 
ei  prflBsidentiumconsistat.Etut  hflecnostrfle concessio- 
nis  donatio  per  futnra  temporam  curricolafirma  per- 
maneat,  hujus  preeceptionis  tenorem  inde  conscri- 
ptum  sigillo  nostro  signare  jnssimus,  manuque  pro- 
pria,  nt  infra  videtor,  corroboravimus. 

St^tim  domniHenrici  regis  invictissimi. 

Egilbertus  cancellflirius  vice  Willigisi  archiepi- 
scopi  recognovit. 

Data  anno  incara.  Dominicfle  1003,  indict.  xv, 
IV  Idns  Junii,  anno  vero  domini  Heinrici  regis 
primo. 

Actum  WormatiflB  feiiciter. 

XL 

S.    Henriei  privUegium  domnm   Godesdihm  Herifur- 
densis  monasterii  abbatissss  concessitm. 

(Anno  1002.) 
[Dronke,  Cod.  diplom.  Fuld.,  p.  57.  [ 
C.  In    nomine  sanctfle    et  individufle    Trinitatis, 
Hrinricus  divina  favente  clementia  rex. 
Si  Ecclesias  Dei  uostra  regali    potentia  soblimare 


247 


S.  HENRIGI  IMPERATORIS 


248 


cooamur,  hoc  procal  dubio  et  ad  preBsentis  nostri  A  per  quos  deceruiinus  atque  Jubemus   ut  nullus  judez 


regni  statom  et  seteruffi  beatitudinis  prsmium  nobis 
profoturum  esse  credimas.  Quapropter  omnibos  tide- 
iibus  ndstris,  prsesentibus  scilicet  atqoe  futuris,  no- 
.tum  esse  Tolumus  quomodo  nos,  per  interventum 
dilectffi  conjogis  nostrs  et  regine  Cunigundffi,  una 
cum  consiiio  Willigisi  Mogontiacensis  iEcclesiffi  ar- 
cbiepiscopi  honorandi,  ac  Berenhardi  ducis,  aliorum- 
que  iideiium  nostrorum,  vota  et  petitiones  domne 
Godesdhivi  Herifordensis  monasterii  venerabiiis  ab- 
batissffi  cunctffique  congregationis  sanct»  Mariffi  sibi 
commissffi  sequentes,  nostra  regia  aoctoritate  tres 
Ecclesias  in  pagis  Bursibant  et  Scopingon  nominatis, 
in    villis  quoque  Hreini,  Wadiringas  et  Stochheim 


publicus  vel  quilibet  ez  judieiaria  potestate,  nisi  so- 
lus  illius  loci  provisor  et  advocatos  prsedicti  mona- 
sterii,  in  Ecclesias  aut  loca  vel  agros  seu  reliquas 
possessiooes  pretali  .nonasterii,  quas  moderno  tem- 
pore  joste  et  rationabiliier  possidere  videtur,  in  qoi- 
buslibet  episcopiis,  pagis  vel  territoriis,  vel  qoidqoid 
ibidem  propter  divinum  amorem  et  illius  sancU  ioci 
venerHtionem  collatum  fuerit,  ad  causas  audiendas 
vel  freda  ezigenda  aut  mansiones  vel  paratas  facien- 
da^  aut  fidejossores  tollendos,  aut  ullas  reddibitio- 
nes  vei  illicitas  occasiones  requirendas,  aut  bomioes 
ipsius  monasterii  tam  ingenuos  quam  et  ser\os  vei 
latos  injuste  distringendos,  ullo  unquam    tempore 


constroctas,  cum   omnibus  rebus  et  decimationibus      ingredi  audeat,  vei  ea  que  supra    memorata  sunt 


sois  a  Hludowico  imperatore  ob  remedinm  animffi 
suffi  ad  prffifatom  Herifortense  monasterium  tradilis, 
eidem  monasterio  more  antecessorom  nostrorum 
conlirmamus,  eo  tenore  ot  jam  dicta  domna  Go- 
desdhu  abbatissa  omnesque  in  eodem  honore  sibi 
sQCcedentes  cum  prsdictis  ecclesiasticis  rebus  aliis- 
que  omnibus  a  regibus  et  imperaioribos  per  prffi- 
cepti  paginam  illuc  traditis  liberam  dehinc  potesta- 
tem  habeant  cum  suis  ministris  ecclesiastico  ordine 
disponere  atque  gubernare,  remota  omnium  homi- 
num  contradictione.  Insoper  sub  eadem  corrobora- 
tione  concludimus  quidquid  a  religiosis  et  Deum 
timentibus  personis  ad  sffipe  jam  dictum  monaste- 
rium  Herifurtense  in   prssenti   traditum  est  vei  in 


penitus  exigere  aut  ezactitare  presumat;  sed  liceat 
ibidem  Deo  famulantibos,  sub  nostrse  immunitaiis 
tuitione  quieto  ordine  vivere  ac  residere,  quatinos 
meiius  illos  delectet  omni  temporepro  nobis  et  con- 
juge  nostra  atque  stabilitate  totius  regni  a  Deo  nobis 
collati,  Domini  misericordiam  attentius  ezorare.  In- 
super  eliam  decimas  vel  decimales  ecclesias  in  qai- 
busque  episcopiis  ita  teneant  atque  disponant,  sicut 
sub  antecessoribus  nostris  regibus  videlicet  et  impe- 
ratoribus  tenere  per  precepta  visi  sont  atque  dispo- 
nere.  Episcopis  vero  qoibos  servitium  et  mansiona- 
tica  debenttempore  circuitos  sui,  secundum  scripta 
sua,  singulis  annis  persolvant.  Et  ut  hsc  auctoritas 
concessionis  atque  conQrmationis  nostrse  firniior  lia- 


futuro  tradendum  erit.  Et  ut  hffic  nostre   regiffi  do-  C  beatur,  et  per  futura    tempora  a  cunctis  fidelibos 


nationis  corroboratio  ab  hac  hora  in  antea  firma  et 
inconvulsa  pernianeat,  hanc  nostrffi  donationis 
confirmationem  iude  conscriptam  sigilli  nostri  im- 
pressione  signare  jussimus  mannque  propria,  ut 
infra  videtur,  corroi)oravimns. 

Signum  domni  Heinrici  (L.  M.)  regis  invictissimi. 

Egilt>ertus  cancellarius  vice  Willigisi  archicapel- 
lani  recog. 

Data  II  Id.  Aug.,  anno  Dominicffi  incamationis 
1002,  indict.  zv,  anno  vero  domni  Heinrici  regis  i. 

Actum  Aruitdi. 

XII. 

S.  Uenrici  privilegium  pro  ISova  Corbeia. 

(Anno  i002.) 

[Dronlie,  ubi  supra^  p.  58.] 

C.  In  nomine  sanctffi  et  individnffi  Trinitatis, 
Heinricus  divina  favente  clementia  rez. 

Notum  sit  omnibus  fidelibus  nostris,  pnesentibus 
scilicet  et  fiituris,  qualiter  venerabilis  abbas  nomine 
Hosat  nostram  adiit  ezcellentiam,  suppliciter  orans 
ut  nostra  magnifica  munificentia  prospiceremus  mo- 
nasterio  cui  presidere  videretur,  quod  est  constru- 
ctnm  super  fluvium  Voisera  in  loco  qui  dicitnr  Nova 
Corbeia  in  honorem  Dei  et  sancti  protomartyris 
Stephani,  ubi  et  sancti  Viti  marlyris  preiiosa  pi- 
gnora  servari  noscontur.  Cujus  petitioni  rationabili 
propter  divinnm  amorem  et  venerationem  beatorum 
martyrum  assensnm  prebentes,  hos  apices  sereni- 
tatis  nostrffi  circa  ipsom  monasterium  tieri  jussimus. 


D 


sanctffi  Dei  Ecclesiffi  nostrisque  prffisentibus  et  fotn- 
ris  melius  credatur  aiqoe  diiigentius  conservetnr, 
manupropriasobteream  tirmavimns  et  sigilli  nostri 
impressione  assignari  jussimus. 

Signum  domni  Heinrici  (L.   M.)  regis  invicti$$imL 

Egilbertus  canceilarius  vice  Willigisi  archicapei- 
lani  recogn. 

Data  viiiKal.  Sept.,anno  Dominicffi  incarnationis 
1002,  indictione  xv,  anno  vero  domni  Heinrici 
regis  i.  Actum  Noviomago. 

XDI. 

S.  Ilenrici  privilegium  pro  ecclesia  PaderbonnensL 

(Anno  1002.) 
[Dronlie^  ibid,] 

C.  In  nomine  sanctffi  et  individuffi  Trinitatis, 
Urinhiccs  divina  favente,  clementia  rez. 

Notum  sit  omnibus  fidelibus  nostris,  prsesentibus 
scilicet  et  futuris,  qualiter  nos,  incendio  Paderbur- 
nensis  ecclesiffi  miserabili  condolentes,  peticionique 
nostri  fidelis  Retharii  venerabilis  episcopi,  qui  eidem 
sedi  modo  prsesse  videtor,  ut  oportuit,  annuentes,  in 
supplementnm  jam  dictffi  ecclesiffi  in  jus  concedimus, 
et  per  hoc  regale  preceptum  corroboramus  forestum 
quod  incipit  de  Luthera  finmine  et  tendit  per  Osnig 
et  Sinidi  nsque  in  viara  quffi  ducit  ad  Horohusen,  et 
de  hominibus  predicti  episcopi  tam  liberis  qnam 
et  servis  nulla  judiciaria  potestate  constringendis, 
nisi  coram  advocato  quem  ipse  episcopos  elegerit, 
nostra  omiiiumque  nostrorum  successorum  et   om- 


DIPLOaiATA  SCGLESIASTICA.  250 

mortalium  contradicUoDe  remota.  Et  ut  haec  A  nis  1003,  in   indictione  i,  anno  vero  domni  Heinrici 
natio  ttabilior  cunctis  permaneat  temporibus,      regis  i.  Actam  Quidlingaburc. 


paginam    manu    propria   corroboravimus   et 

oostri  impressione  insigniri  precepimas. 

um  domni  Ueinrici  (L.  M.)  regis  invicUuimL 

tiertus  cancellarius  vice  Willigiisi  archicapei- 

cognoTi. 

k  ivii  Kal.  Octobr.,  anno   iucamationis  Domi- 

002,  indictione  i,  anno  vero  domni  H.  regnan- 

ietam  Bochbardon. 

XIV. 
8.  Henrici  priviiegium  pro  eadem  eedesia» 

(Anno  1003.) 
id  Dronke,  Codex  diplomaticus  Fuid.,  p.  59.] 


XV. 
S.   Hewricus    Sigifredo  episeopo   Parmensi  abbatiam 

NonantuUmam  largitur, 
(Anno  1003.) 
fUghelli,  Italia  sacra,  II,  161.J 
in  nomine   sanctm  et  individu»  Trinitatis,  Ubnri- 
cus  divina  favente  clementia  rex. 

Omnibus  iidelibus  notum  iieri  volumus  quod  Sigi- 
fredus  venerabilis  S.  Parmensis  Ecclesie  episcopus 
iidelis  noster,  et  per  interventum  nostri  fidelis  Theo- 
baldi  marchiouis  adiit  nostram  dementiam  jam 
dictus  Sigifredos  episcopus   S.  Parmensis  Ecclesi», 


D  nomine    sanctcB  et    individuse    Trinitatis,  g  qoatenus  lirmatas  in  fide  acriter  deserviret  nobu, 


cofl  superna  favente  clemeniia  rex. 
Deom  divino  cultui  mancipatum  igneque  subi- 
mm  omatu  et  corroborationum  pagiois  con- 
jim  restaarare,  omare  et  iteram  sublimare 
nar,  scimus  et  certi  sumus  id  non  solum  laade 
M  pr«dicandum,  verum  etiam  divina  mercede 
erandum.  Cunctis  igitur  EcclesisB  Dei  fidelibus 
iqae  astantibus  et  succedentibus  compertnm 
^omus  quod,  de  incendio  Paterbrnnnensis 
m  nimium  condolentes,  priecepla  antecesso- 
MMtroram  et  oblationes  fidelium  memoratie 
lae  prsceptali  pagina  renovamus  iterumque 
namus,  de  quibus  anum  est  de  episcopatus 
dehinc  de  tuitione  atque  mundiburdio  ejusdem 


et  ab  fleterno  remuneratore,  qui  omnibus  abundat 
bonis,  relributionem  asterns  remunerationis.  •  . 
ut  nos  abbatiam  monasterii,  quod  dicitur  Nonantula, 
in  honorem  S.  Sylvestri  confessoris  Dei  atque  pon- 
tificis,  sibi  sufleqae  ecclesie  Parmensi  jure  proprie- 
tario  cum  omnibus  adjacentiis  et  pertinentiis  ejus 
in  integrum  perpeiuis  temporibus  concederemus, 
prseter  illam  terram  quam  concessimus  Huberto 
episcopo  nostro  fideli,  et  illa  terra  sita  est  juxta 
Athesim  flumen.  Cujus  precibus  benignitatis  nostre 
aures  accommodantes,  ejusque  erga  nos  devotissi- 
mam  fidelitatem  intendentes,  jussimus  ei,  suseque 
Parmensi  ecciesifle  in  honorem  S.  Marie  Dei  geni- 
tricis  dedicat»,  hoc  imperiaiis  nostrse  auctoritatis 
iie,etdeomniproprietateadeamdem8ecclesiam  C  conscnbi  prfleceptum,  per  quod  concedimus  ei,  do- 


mli  et  de  ejus  hominibus  tam  iiberis  quam  et 
nulla  judiciaria  persona  constringendis,  nisi 
advocato,  quem  ipse  episcopus  elegerit. 
tr  reoovamus  et  confirmanus  jam  habitfle  sedi 
taB  super  pagos  Paterga,  Aga,  Threveresga, 
Sorehlfeld,  datos  pro  decimis  novae  Corl>eifle 
onasterium  pertinentibas,  et  de  proprietate 
ram,  si  quis  sine .  hserede  illomm  aliierit,  ei- 
eeelesiie  concessa,  et  de  tribus  mansis  in 
ireg  et  in  Trutmannia,  et  de  foresto  quod 
'  de  Delhna  flumine  et  tendit  per  Ardennam 
Msndi  usque  in  viam  quse  ducit  ad  Herisi.  Hapc 
omnia  quie  suprascripta  habentur,  et  qase  illa 


namus  atque  largimur  prselilMitam  abbatiam,  qufle 
dicitur  Nonantula  S.  Sylvestri  confessoris  atqoe 
pontificis,  cum  omuibus  adjacentiis  et  pertineutiis, 
cartibus,  capellis  atque  fledificiis  earum,  terris, 
campis,  pratis,  vineis,  silvis,  servis  et  andllis 
utriusque  sexus,  mobilibus  et  immobilibus.  cnm  in- 
tegritate  eornm  et  oniversis,  quce  dici  et  nominari 
possunt,  ad  prfledictam  abbatiam  pertinentibas  nostra 
imperiali  concessioncy  ut  habeat,  teneat  et  frnatur 
perenniter,  tam  ille  quam  et  soccessores  ejus,  ad 
partem  sflepe  nominatfle  suse  ecclesifle,  faciantque 
exiujde  quidquid  secundum  fleternum  arbitrium  me- 
lius  eis  prsevisum    fuerit.  Quicunqne  vero   contra 


lere  et  possidere  videbatur  quando  combusta  |v  hanc  nostram  donationem,  etc. 


MBpe   nominatfle  sedi    Paterbrunnensi  in  jus 
elariam    donamus    et  firmissima   traditione 
namus,   ea  sciiicet  serie  ot  domous  Retharius 
rmtae  sedis  venerabilis  antistes  omnesque  sui 
iores  universa  quee  ad  episcopium  aliqua  legali 
e  pertinent,   securiter  obtineant,   nostra  om- 
ne  nostrorum  successomm  et  omnium  morta- 
ootradictione  remota.  Et  ut  hflp.c  renovatio  et 
oatio  stabilior  conctis  permflineat  temporibus, 
paginam  manu  propria  roboramus  et  sigiUi 
impressione  insigniri  precepimus. 
Sigmtmdamni  (L.  N.)  regis  invictissimi, 
lertus  cancellarius  vice  Willigisi  archicapel- 
eog. 
.  III  Non.  April.,  flinno   Dominicae  incarnatio- 


Signum  D.  Henrici  invictissimi  regis. 

Aubertus  cancellarius  Videchi  archiepiscopi  re- 
cognovi. 

Data  II  Martii,  anno  incarnatioois  Dominicee 
1003,  indict.  1,  aonovero  D.  Henrici  regis  i. 

Actum  Noviomagi. 

XVI. 
S.  Henrid  privHegium    pro  Ecclesia    Hamburgensi. 

(Anno  1003,  Maii  25.) 
[Lappenberg,  Hamburgische  Urkundenburch,  p.   62.J 

In  nomine  sanctfle  et  individofle  Trinitatis  Heinki- 
cus,  divina  favente  clementia  rex.     | 

Si  pias  petitiones  sacerdotum  prona  devotione  ad 
elTectum  duxerimus,  id  procul  dubio  ad  statnm  pree- 
sentis  vitfle  et  fleternfle  beatitudinis  prflemia  capescenda 


2.S1 


S.  UEMRICI  1MPER4T0R1S 


Ut 


nobis  profaturam  credimas.  Qua  propter  omniam  A 
fideliam  nostroram  prtesentium  et  futaroraro  nove- 
rit  industria,  qualiter  vir  venerabilis  Liebizo,  sanctae 
Bammaburgensis  Ecclesise  arcbiepiscopas,  nostris 
obtutibas  praesentari  fecit  prsceptum  beat®  memo- 
rise  senioris  et  aritecessoris  nostri.  Ottonis  tertii, 
imperatoris  AagusU,  in  qaibas  continebatur  quomo- 
du  ipse,  pro  divinoamore,monasteriis  in  ejus  episco- 
pio  consistentibus  imperiali  auctoritate  libertatemet 
tuitionem  concessisset,  rogavitqae  celsitudinem 
nostram  ut  nos  denao  nostra  prsecepUone  eadem 
monasteria  et  omnia  illac  aspicienda  confirmare- 
mus.  Nos  vero  ejus  justee  et  raUonali  petiUoni  as- 
sensam  prebentes,  interveniente  dilecta  conjuge 
nostra  et  regnorum  consorte  Cuniganda,  ad  bonorem  |. 
sanct»  Dei  genitricis  Mariae  cui  locus  ilie  Hamma- 
burg  est  consecratus,  idem  loco  supradicto  concedi- 
mus  omues  concessiones  quas  concesserant  pise 
memoriffi  imperatores,  avus  scilicet  et  genitor 
noster,  ceeterisque  monasteriis  ad  banc  dioecesim 
pertinentibus,  id  est  Bremum,  Bukkium,  Ramaslanm, 
Birchisinan ,  Hasalinge,  Ripesholt,  ea  videlicet  con- 
ditione  ut  semper  sab  tuiUone  nostra  sint  perpetua- 
Uter,  et  qnidquid  modo  habeant,  vel  deinceps  aliquo 
modo  adqairere  possint,  eis  eorumque  episcopo 
libere  serviant,  omni  judiciaria  potestate  remota. 

Concedimus  insuper  prsefato  archiepiscopo  ejus- 
que  successoribns  licenUam  construendi  mercatnm 
in  ioco  Bremun  nuncupato,  bannum  et  theloneum. 
nec  non  monetam  publici  ponderis  et  puri  argenti,  C 
totumque.  .  .  potestatem  eligendi  inter  se,  sive 
aUunde,  si  necessitas  ezposcat,  episcopum,  aequo 
tamea  regis  consensu.  Et  ut  boc.  .  .  roboratam  si- 
gilli  nostri  impressione  insiguiri  jussimus. 

Signum  domni  Heinrici  (M.)  regis  invietissimi. 

Egilbertus  canceliarius  vice  WiUigisi  archicapel- 
lani  recognovit. 

Data  vni  Kalendas  Junu,  anno  Dominicse  incar- 
nationis  1003,  indictione  i,  anno  vero  domni  Hein- 
rici  regis  i. 

Actum  Gebehiidehuson. 

XVII. 

Diploma  S.  Henriei  regis  Romanorum  pro  parthenone 
Mulenbechano,  quo  privilegia  eidem  ab  Amulfo  et 
Ottone  II  imperatoribus  concessa  confrmat^  tiberam  ^ 
eUgendsB  abbatissse  potestatem  tribuit^  etc. 

(Anno   1003.) 

[Martene,  Ampl.  Collect.  I,  363.) 

In  nomine  sanctoe  et  inviduee  Trinitatis,  Henri- 
cos  divina  favenle  clemenUa  rez. 

Si  loca  divino  cnltui  dicata  nostro  studuerimus 
amplificare  subsidio,  eeterni  regni  portionem  nos  ob 
hoc  adepturos  esse  liquido  coniidimus.  Quapropter 
noverit  omniam  fldelium  nostrorum,  prsesentinm  sci- 
licet  atque  faturorum,  industria,  qualiter  qasedam 
venerabilis  abbaUssa,  nomine  Bertheid,  queedamim- 
perialia  nostris  obtutibus  reprassentavit  prsecepta, 
per  nostros  antecessores  Amolfum    et  Ottonem  se- 


cundum  pro  immnnitate  suo  collata  monasterio, « 
quibusdam  nobilibus  personis  Hildibarga  et  presbj- 
tero  Folcharto  a  fundamentis  olim  in  luco  Mulinlie- 
cbe  constructo,  nostram^ue  suppliciter  preeata  est 
clementia,  ut  et  nos  ipt^um  locum  cum  suis  perti- 
nenliis  in  nostrum  mundibrium  et  defensionem,  pro 
redemplione  animse  nostree  susciperemns,  et  eam, 
qiie  in  suis  scriptis  inventa  est,  coiivenientiam  et 
oblationem  nostrse  auctorilatis  scripto  corroborare* 
mus.  Nos  itaque,  intervenientibns  Bernhardo  duoe  et 
episcopo  (102)  Thiederico,  in  cujus  hoc  monasterium 
puellare  constructum  est  dioeoesi,  pro  divine  merce- 
dis  augmento,  ipsum  monasterii  locnm  cum  suis 
adjaccntiis  et  omnibus  pertinentiis  in  nostram  mon- 
diburdum  suscepimus,  et  ad  ordioein  priorum  pr«- 
ceptorom  in  omnibos  confirmavimus,  hoc  regio  in- 
signi  roboravimus.  Hoc  iirmiter  sancieotes,  ut 
sanctimoniaies  ibi  Deo  devote  per  deeessionis  tem- 
pora  quam  meliorem  noverint,  inter  se  eligant  ti- 
center,  et  sibi  prseponant  abbatissam,  commaoieato 
episcopi  sui  consensn.  Insuper  etiam  in  nosiri  me- 
moriam  nominis  concessimus.  ut  ab  hominibus  prs- 
dictse  ecclesiffi  usibus  et  servituti  ancillaram  Dei 
subditis  regalis  vel  imperialis  censns,  qui  inde  sole- 
bat  persolvi,  a  nuUo  comite,  vel  judiciali,  sive  re- 
giae  ezactionis  persona  deinceps  ezigatnr;  et  ut 
nullus  comes,  vel  judez  publicus,  ant  aliqoa 
potens  persona  homines  pr»fatffi  ecclesise  in  soo 
judicio,  bannum  eis  imponendo,  aut  justitiam  ab  eis 
nullam  aliquatenus  exigendo,  audeat  inquietare, 
ezcepta  solummodo  lege  iila  quam  advocatus  episcopi 
qni  prffisidet  eidem  ecclesiae,  solito  more  ab  eis 
debet  reposcere,  et  illa  juris  sanctione,  si  quid 
necessario  propter  capitale  crimen  in  pr«senUa 
ducis  opus  habet  finiri  judiciaUter  et  determinari. 
£t  ut  haec  nostre  concessionis  auctoritaa  iirmior 
habeator,  hoc  nostr»  dominationis  prseceptum 
manu  propria  roboratum,  nostree  imaginis  signo 
jussimus  insigniri. 

Stgntlm  domni  Henrici  regis  in  Christo  tnvtetis- 
ftmt. 

Egilbertus  cancellarius  vice  WiUigisi  arehicapel- 
lani  notavi. 

Locus  sigiUi  quod  est  integerHmum. 

Data  III  Idus  Martii  anno  incamalionis  Domini 
4003,  indictione  i,  anno  vero  domni  fienrici  re- 
gnantis  adhucprimo. 

Actum  Mindse. 

XYIII. 

S.  Henricus   imperator  eonfirmat  possessiones  tMona- 

sterii  S.  Bavonis  Qandensis^  ordinis  s.  Benedieti 

(Anno  1003.) 

[Mirsens,  Opp.  diplom.^  I,  347.] 

Hbnkicits  divina  favente  clementia  rez. 

Si  ea  quae  fideles  nostri...  Idcirco  noverit  omnium 

iidelium  sanctee   Dei  Ecclesise,  nostrornm,   prmsen- 

tium  scilicet  et  futurorum  industria,  quod  vir  vene- 


(102)  Mindensi,  nt  patet  ez  diplomate  Ottonis  secnndi. 


DIPLOMATA  EGGLBS1ASTIGA 


254 


B 


rabilis  Eremboldus  abba,  ex  monasterio  Gandensi,  A 
quod  est  sitom  obi  Sealdis  iluvius  Legise  flavio  jun- 
gitur,  eon^troctum  a  B.  Amando  ponlitice  in  honore 
S.  Petri  prineipis  apostolorum,  abi  etiam  insignis 
Ba?o  confessor  Ghristi  quiescit,  obtulit  nobis  aucto- 
ritatem  immunitatis  domni  antecessoris  nostri,  sci- 
licet  Ottonis  invictissimi  imperatoris. 

In  qua  continebatur  insertam  qualiter  ipse,  ob 
amorem  Dei  et  premium  etems  retributionis,  pro- 
prietates  rernm,  quorumdam  tjrannica  invasione 
injuste  prereptas,  eidem  monasterio  restitnerit, 
hocque  sua"  contirmationis  scripto  roboraverit,  et 
quod  gratiam  fraternae  societatis  in  eodem  monaste- 
rio  aibi  concessam  habuerit,  vel  qualiter  omnium 
ezactiones  teloneorum  indulserit. 

Pro  firmitatis  namqne  studio  rogavit  nos  prsBdictus 
Eremboldus  abbas  eam  renovari,  scilicet  ut,  tantsB 
firmitatis  gratia  nostram  quoque  superadderemos 
auctoritatem.  Gajus  petitioni  libenter  assensum 
tDDaentes,  decrevimus  regifis  dignitatis  praeceptum 
fieri,  videlicet  ut  monasterium  res  suas  quiete 
possideat,  qaarum  hsec  sont  vocabala  : 

Hoc  est  in  pago  Baagbatensi  villam  Suolmam  (103) 
cnm  ecciesiis  duabus  et  omnibus  adjacentiis  suis,  et 
viliam  Holthem  (104)  cum  ecclesia  ac  silva,  et  ^Mere- 
shem,  et  Fhethersele  (105)  cum  ecclesiis  et  omnibus 
appendiciis  eorum,etin  eodem  pago  vilias  his  nomini- 
bu8  dictas,  Merem  et  Lietheka  ei  Setteka  et  Granihom, 
et  in  Ateii  BohoU  (106).  Gum  ecclesiis  singalis,  silvis 
et  omnibus  appendicib  propriis  ;  quas  qaidem  villas  G 
cum  aliis  rebus,  quorumdam  hostili  prsedatione  iu- 
juste  abreptas,  dominns  antecessor  noster  gloriosas 
imperator  jiure  ac  pie  redonavit. 

El  in  Rien  villam  Frunethe,  cum  ecclesia  et  om- 
nibus  appenditiis  propriis.  Et  nemus  Summi  Gerotha 
et  in  Wilrika  ecclesiam  cum  appenditiis.  In  pago 
qooqoe  Scaldis  possessionem  vocaboio  Erika,  et  Pa- 
pingolant  com  ecclesia  et  omnibus  appenditiis  pro- 
priis,  et  snper  Odrorstiet  terram,  in  qua  possunt  ali 
oves  qningente,  et  quidqnid  ex  ditione  S.  Bavonis 
in  Bevelanda  (107)  et  in  Walacra,  et  in  Bruinsela 
eontineri  dignoseitor.  et  in  Essperia  terram  in  qua 
poseant  pasci  verveces  cccc,  et  in  alio  loco  cc.  et 
in  Holfeols  soper  fluvinm  Lora  cccc.  ^ 

Hoe  ergo,  eom  omni  reram  ad  se  pertinentiom 
sumaia  integritate,  contirmamus  perenniter  usibus 
fratrum  pre&ti  ccenobii,  sub  perpetua  immunitatis 
defenaione,  ac  nostrae  ceisitudinis  facto  testamento. 
Per  qood  jubemos  atque  prsecepimus  ut  nullus 
comes  aut  judez  publicas,  vicarios,  advocatus,  seu 
qoiiibet  ez  jodiciaria  potestate  in  ecclesias,  aut  . 
loca  vel  agros,  seu  reliquas  possessiones  prsefati 
moDaaterii,  quas  modemo   tempore  in  quibusiibet 

(403)Saolmam,hodie  MminexSwolm,  vicus  prope 
Sollei^miom. 

(104)  Holtem,  vulgo  Hanthem,  vicus  terUo  milliario 
a  Gandavo  in  cujus  basilica  parochiali  olim  sepuU 
tom  fuit  corpus  S.  Livini  episcopi  et  Gandensium 
patroni,  videtnrque  etiamnum  tumulns  ibidem  in- 
gentis  molisy  enm  caTea  snbterranea  :  nt  in  Fastis 


plagis  ac  territoriis,  infra  ditionem  imperii  no- 
stri,  jaste  ac  legaliter  possidet,  vel  qoee  deinceps 
injure  ipsius  sancti  loci  voluerit  divina  pietas  au- 
gt^ri,  ad  caasas  audiendas  vel  freda  ezigenda»  aut 
mansiones  vei  paratas  faciendas,  aut  tiJejussores  tol- 
lendos,  aut  homines  illius  loci,  tam  ingenuos  qoam 
servos,  super  terram  ipsius  commanentes  distrin- 
gendos,  nec  ullas  redhibitiones  aot  illicitas  occa- 
siones  requireudas,  nostris  ac  futuris  temporibns 
iugredi  aodeat,.  vel  ea  qus  supra  memorata  sunt 
penitns  ezigere  prcesnniat. 

Sed  et  memorato  monasterio,  spe  beatitudinis  eeter* 
ns,  ut  ad  salatem  animee  meee  in  ffitema  quiete  pro- 
veuiat,  cam  cessis  fredis,  omnium  teloniornm  eza- 
ctiones  indnltas  esse  volnmos  ac  remissas,  sicut  in 
prfficepto  antecessoris  mei  continetur  :  ita  ut  qno- 
ties  pro  otilitate  monasterii  ac  fratrom  aliqnas  di* 
rigi  contigerit,  per  diversa  loca  imperii  nostri  eon- 
tibus  et  revertentibns,  absque  ulla  sollicitationis  in- 
quietudine,  negotinm  suum  liceat  exercere  quate- 
nus  ipsos  servos  Dei  ibidem  famulantes  pro  me  at- 
que  statu  regni  a  Deo  mihi  concessi,  jugiter  miseri- 
cordiam  Dei  ezorare  delectet.  Ut  autem  hujus  reno- 
vationis  ac  confirmationis  auctoritas  majorem  in 
Dei  nomine  obtineat  vigorem,  manu  propria  subter 
contirmavi,   annulique  impressione  assignari  jussi. 

Signum  Domini  Henriei  regis  invictissimi, 

Egiibertos  canceilarius,  vice  Willigisi  archicapel- 
lani,  recognovit. 

Data  Nonis  Febroarii,  anno  Dominicfie  incarna- 
tionis  millesimo  tertio,  indictione  prima,  anno  se- 
cundo  domni  Henrici  regisH. 

Actnm  in  Aqnisgrano  palatio  feliciter. 

XIX. 

Diploma  regis    Henrici     li^   eoneedentis  j4daU)ermi 

comiti  bannum  super  agrestes  feras, 

(Anno  1003,  30  Jun.) 

[Ried,  ubi  stijpra^  p.  122  ] 

In  nomine  sancta;  et  individuffi  Triuitatis,  Heinri- 
cus  divina  favente  clementia  rez. 

Notum  sit  omnibus  nostris  fidelibus,  prffisentibus 
scilicet  et  fnturiH,  qualiter  nos,  fidele  per  omnia  ser- 
vitium  dilecti  nobis  comitis  videlicet  Adalberonis 
intnentes,  atque  ipsius  supplicationem  per  interven- 
tom  venerandi  presulis  Gotescalchi  attendentes,  sibi 
pront  ipse  postnlaverat,  quia  iegaliter  potuimus,  re- 
galis  potentiffi  bannnm  snper  agrestes  feras  conces- 
simus  inter  duos  fluvios  Ysara  et  Liubasa  tam  super 
propriam  ipsius,  qui  prffifatus  est,  Adalberonis  ter- 
ram,  quam  super  domorum  pontificalium  vel  mona- 
steriorumin  abbaciis,  quffi  ibi  nobis  pertinent,  ierras, 
sive  omnium  illomm  hominum  terras,  qui  in  pre- 
senti  vel  in  fntnro  hcgosmodi  rem  com  eo  eollauda- 

Belgicis  12  Nov.  fosius  ezplicui. 

(i05)  Fiietherseie,  hodie  Vliedersele  senTulgo 
VUerzeels^  secundo  lapide  ab  Alosto. 

(106)  Bocholt,  Bouchout^  pagus  agri  Riensis  prope 
Liram  de  qao  snpra,  pag.  29. 

(107)  Bevelanda  et  walacra,  insulffi  Zelandiffi, 
Beverlant  et  Vakhren, 


155 


S.  UENRiGl  IMPERATORIS 


75% 


B 


bunt  m  comitata  Friderici,  qui  judicat  ia  Hachingun.  A 
io  pago  Sundergowe  :  primum  ab  hostio  praedicto- 
rum  fluviorum,  Ysaram  sursum  versus  usque  ad 
Hohenberg;  inde  ad  Huggenberg,  ad  Cumizdorf; 
inde  ad  Garphse  et  Winidowe,  secundum  vero  de- 
cursum  iluminis  Liubase  [Loisack)  usque  ad  Wol- 
veradeshusun.  Nostra  igitur  regali,  ut  'prsescriptum 
est,  aoctoritate,  inter  preenominatos  iluvius  etter- 
minos  bannnin  agrestium  ferarum  ei  tradidimus  et 
per  hoc  praeceptum  largilisomus,  regio  verbo  omni« 
mode  interdicentes  quatenus,  hoc  ambitu,  sine  sua 
ipsius  licentia,feras  illas,  qiue  in  aliis  dominicalibus 
forestis  in  banno  sunt  positse,  nuUas  aliquo  ingenio 
vel  genere  venandi  aadeat  deinceps  captare.  Et  ut 
hsec  nostrse  concessionis  auctoritas  stabilis  et  incon-* 
vulsa  permaneat,  hanc  prsecepti  nostri  paginam 
manu  propria  roborantes,  signo  nostreeimaginis  im- 
primi  jussimus. 

Signtm  domni  Henrici  regis  invictissimi.  (MonO' 
gramma,) 

Egilbertus  cancellarius  vice  Willigisi  archicapei- 
lani  recognovi. 

Data  II  Kal.  Jalii,  anno  Dominics  incamationis 
1003,  indict.  i,  anno  vero  domni  Heinrici  secundi 
regn.  secundo,  Actum  Radespone. 

Cum  sigillo  maxima  ex  parte  fracto. 

XX. 

5.   Eeinrici  privilegium    Frederwiae   abbatissx    con- 

cessum.  q 

(Anno  1004.) 

[Dronke,  ubi  supra,  p.  60.] 

C.  In  nomine  sancts  et  individue  Trinitatis, 
Heinricus  divina  favente  clementia  rex. 

Omnium  sanctee  Dei  Ecclesifle  nostroramque  iide- 
lium  prffisentium  ac  futnrorum  comperiat  universitas, 
qualiter  domna  Fredernna  venerabilis  abbatissa 
ejusque  soror  Imma  comitissa,  Gerone  comite  adju- 
vante,  construxerunt  quoddam  monasterinm  ad 
honorem  sanctse  Dei  genitricis  et  perpetuae  virginis 
MariiB  dedicatum,  ad  quod  omnem  hsereditatem,  hoc 
est  Keminetan,  Hflegen,  Barigi,  Tundiriun,  Othere, 
haec  suQt  in  Tilithi,  Varstan  in  Aaga,  Rothe,  in  Wi- 
kanavelde,  Bardenwic,  Hotmannessan,  Witthorp,  ^ 
Britlingi,  Biangibudiburg.  Adduncsthorp,  Hatherbiki, 
Bodanhuson.  Satherburg,  in  Bardanga,  Claniki,  in 
Drevani,  Wigmannesburstal,  Bennedestorp,  in  Mo- 
sidi,  Widila,  Waldersidi,  Kokerbiki,  in  Heilanga, 
Holana,  Aan,  Setila,  in  Hogtrunga,  Hepstidi,  Sini- 
gas,  cnnctaque  earum  hic  prememorata  predia  gra- 
tissima  volantate  tradiderunt,  quse  vero  sita  sunt  in 

comitatu  Bemhardi  ducis,  unde,  nostram  regalem 
aggress»  majestatem,  supplices  rogaverunt  ut  ipsom 
monasterium  in  nostri  mundiburdio  sasciperemus, 
talisque  libertatis  ac  legis  primatam  coneederemus, 
quelem  Gandesheim,  Qnitilinburg,  Heriwurti  tenere 


videntur.  Quod  nos  petitione  Theodriei  MimidoDeii* 
sis  episcopi  fecisse,  omnium  noseat  universitas  fide- 
liam.  Ad  hflec  statuimus  ut  in  prefatfle  abbatissc 
suseque  sororis  comitissae  potestate  predictom  mo. 
nasterium  et  abbatia  nostro  persistat  coocessn  die- 
bus  vilse  earum ;  post  obitam  vero  utrarumque  ea^ 
rum  ad  nostrum  publicnm  eadem  abbatia  jas  io  per- 
petuum  pertineat.  Insuper  autem  volumus  Cit  nnlla 
major  sive  minor  regni  nostri  persona  in  eadem  ab* 
batia  placitam  facere  aut  aliquam  sibi  molestiara  io- 
ferre  vel  pablicam  funccionem  exercere,  niai  advo- 
catus  abbatissfle  sanctarumque  monialium.  Hoc  etiam 
nostra  regali  auctoritate  eidem  concedimus  abbatis 
at  sanctfle  moniales  ejusdem  monasterii,  abbatissa 
defuncta,  licentiam  habeant  eligendi  aliam  ad  hoc 
idoneam.  Et  ut  hnjus  nostree  auctoritatis  prteceptam 
lirmiusomnitempore  perseveret,  bancpaginam  mana 
propria  roborantes,  sigillo  nostro  jussimus  insi- 
gniri. 

Signum  domni  Heinrici  (L.M.)  regis    invicUssimi. 

Egilbertus  cancellarins  vice  Willigisi  archicapel- 
lani  notavi. 

Data  uii.  Non.  Novembr.,  anno  Domimce  incama- 
tionis  1004,  indictione  ii,  anno  vero  domni  Heio- 
rici  II  regis  ui.  Actum  Magadebarc. 

XXI. 

Diploma  S.  Henrici  Keminadensi  virginum  monasterio 

concessum, 

(Anno  1004.) 

Monasterium  sub  sua  proteetiane  suscipitet  mcnia- 

libus  potestatem  eligend»  abbatissx  ccneedit. 

[Martene,  AmpL    Collect,  I,  365.] 

In  nomine  sanctse  et  individose  Trinitatis,  Hin- 
RicDs  divina  favente  clementia  rex. 

Omniumsanctfle  Dei  EccllBsiflenostroramqaefideliom, 
preesentiom  ac  fataroram,comperiat  universitas  qoa- 
liter  domina  Friderana  necnon  abbatissa,  ejosque  soror 
Imma  comitissa,  Gerone  comite  adjnvante»  constraxe- 
runt  quoddam  (108)  monasteriom  in  honorem  sanctfle 
Dei  genitriciset  perpetase  virg^nis  Marise  dedicatum,  ad 
quod  omnem  haereditatem,  hoc  est  Keminadam,  Ho- 
gen,  Barigi,  Tundivium,  Othere ;  hflec  sunt  in  Tilichi 
Warslan.  in  Auga  Rohten,  io  Wakenafalde  Barde- 
wik,  Hottmannessum,  Wintorp,  -Britlingi,  Biaogi, 
Budiburg,  Addnnestorp,  Hatterbiki,  Bodenhuaen, 
Suterborg,  in  Gardanga  Clomkey;  in  Drevan  Wig- 
manuesburgscal,  Bennestorp ;  in  Mosidi  Widila, 
Waldersidi,  Kokerbilki;  in  Heilanga  Holana»  Aunse- 
tila;  in  Hostrunga  Hepenstidi,  Sungad,  caneiaqoe 
eorum  hic  prsememorata  [praedia  gratissima  ¥0100- 
tate  tradideruat.  Qase  vero  sita  sont  in  comitatu 
Bevardi  ducis,  onde,  nostram  regalem  aggress»  ma- 
jestatem,  supplices  rogaverunty  nt  ipsom  monaste- 
rium  iu  nostro  mundiburgio  susciperemus,  talisque 
libertatis  ac  legis  primatum   concederemus,    qua- 


(108)   Istud   monasterium    successu  temporis   in      Conrado  II  imperatpre  et  Eu^nio  papa  III,  tandem 
prseposituram  Corbeifle   novfle  conversum,  faventibos      ad  Brunswicenses  daces  traosiit. 


257 


DIPLOMATA  EGCLESIASTICA 


258 


lem  (i09)Gandenh6im(liO),  Guintilibarg,  Gernivisti  A 
tenere  Tidi^nint.  Qood  nos  petitione  Theuderici  Min- 
donensis  episcopi  fecisse  omnino  noscat  universitas 
fideiiom.  Ad  hoc  staluimus  ut  in  prffifat»  abhatissffi 
socque  sororis  comitissffi  predictum  monasterium 
el  abbatia  nostro  persistat  consensu  diebos  vite 
eorum;  post  obitom  vero  ntraromque  earum  ad 
nostmm  publicom  eadem  abbatia  jos  in  perpetoum 
pertineat.  Insuper  autem  volumus  ut  noUa  major 
aut  minor  regni  nostri  persona  in  eadem  abbatia 
placitum  facere,  aut  aliqnam  sibi  molestiam  inferre, 
vel  publicam  fonctionem  exigere  [suppLj  prffisumat], 
nisi  advocatos  abbatisse  cunctarumque  monialium. 
lioe  etiam  nostra  regali  auctorilate  ad  hoc  conce- 
diraus  abbatiee,  ut  sanctimoDiales  ejosdem  mona-  -. 
sterii,  abl>atissa  defancta,  liceutiam  habeant  eligendi 
aliam  ad  hoc  idoneam.  Et  ut  nostre  auctoritatis 
prMceptom  firmius  omni  tempore  perseveret,  hanc 
paginam  manu  propria  roborantes  signo  nostro  jus- 
simos  insigniri. 
Sigmtm  domni  Henrid  regis  invictissimi, 
Egibertus  cancellarios  vice  Wiliigisi  archicapellaDi 
notavi. 

Data  IV  Nonas  Novembris,  anno  Dominice  incar- 
nationis  1004,  indictione  ii,  anno  vero  domni  Hen- 
rici  regis.  ... 
Actom  Magadeburg. 

XXII. 
S.   Hewricus  EcclesisB  Comensis  privilegia  ecnfirmat 

et  possessiones  auget.  C 

(Anno  1004.) 
[Ughelli,  italia  sacra,  V.  280  ] 
In  nomine  sancte  et  individuffiTrinitatis,  Henriccs 
Francorom  pariterqoe  Longobardorum  divina  favente 
elementia  rex. 

Notnm  sit  omnibus  nostris  fidelibus  quia,  inter- 
ventu  Everardi  Cumani  episcopi  divino  respectu,  et 
remedio  gloriosissimorom  aniecessorum  nostrorum 
imperatorom,  et  propagatiooe  regoi  nostri,  dedimus 
in  integrum  ac  in  perpetuum  S.  Abundio  oranem 
illam  partem  de  castro  Beriozona,  quse  ad  nostram 
publicam  pertinuit  tam  intos  quam  foris,  cum  omni- 
bos  appendiciis  et  pertinentiis  sois,  cura  raercatis, 
theloneis,  cum  omnibus  publicis  reditibus  et  fun- 
etionibus,  cum  ipsa  qiioque  porta,  quse  poblico  usui  ^ 
hactenus  deservivil,  ut  libere,  secure,  quiete,  paci- 
fkem  cum  omni  potestate ;  et  idem  Everardus  episco- 
pns  Comanus,  pro  integritate  su»  fidei  et  puritate 
servitii,  et  omnes  sui  successores  habeant  et  teneant, 
et  quidqoid  eorom  volontas  decreverit,  ad  cultura 
divinum  faciant ;  quia  predictum  castrum  Birinzona 
eum  omnibus  qum  ad  illud  intus  aut  foris  perti- 
nuerunt,  a  nostro  jure  et  dominio,  et  ab  omni 
publica  repetitione,  in  jns  et  dominium  S.  Abundii 

(109)  Gandersheim  nobilissimnm  virgiDom  Benedi- 
ctinarum  monasteriirai  in  ducato  Brunswicensi  a 
Liotolphu  Saxonum  duce  et  Oda  ejos  copjuge  fun- 
datom  fuit  circa  annum  852. 

(iiO)  Istnd  monasteriom  condidit  Mathildit  regina. 


omnino  transfundimus,  dedimus.  donavimus,  ut 
absqoe  ullo  respectu  et  sioe  omni  publica  inqoie- 
todine,  omnia  supradicta  pertinentia  com  servis  et 
ancillis  ita  teneant,  jodicent,  ordinent,  sicut  cetera 
loca,  qnse  ante  centum  aouos  ecclesia  S.  Abundii 
acquisivit,  et  tenuit.  Decet  enim  et  regoo  nostro  est 
incrementum  de  iis  quse  Deus  dedit,  donare,  et  ei 
honorem  retribuere  qui  gratis  honorat,  et  a  quo 
omnis  honor  procedit.  Honoremus  ergo  sanctos,  dite- 
mus  loca  sanctorura,  et  ipsos  apud  Deum  adjutores 
habeamus  et  intercessores.  Per  hoc  enim  prede- 
cessores  nostri  multum  Deo  placucrunt,  per  hoc  et 
nos  speraraus  et  vitffi  salutem  et  regni  augmentum, 
et  pacis  prosperitatisqoe  honorem.  Jobemus  igitur, 
ut  nullos  dux,  marchio,  comes,  vicecomes,  nullus 
Latinus,  nullus  Tlieutonicus,  oulla  regni  nostri  ma- 
gna  vel  parva  persona  demceps  de  prsedicto  castro 
Birinzona,  aut  de  aiiqua  ejus  pertinentia,  aot  intus, 
aut  foris  ollo  in  tempore  per  aliqood  ingeniom  se 
intromittere  audeat  nec  anquam  ecclesiam.  S.  Abun- 
dii  inde  disvestire  prssumat,  aut  Everardum  no- 
strura  fidelissimum  episcopum  Cumanum,  aot  ejus 
ollom  successorera  inde  inqoietare,  molestare,  aut 
perillum  placitum  fatigare  contendat.  Si  quis  au- 
tem  fecerit,  mille  libras  probatissimi  auri  componat, 
medietatem  nobis,  et  S.  Abondio  alteram ;  et  hoc 
prfficeptura  teraporibus  oranibus  in  sua  maneat 
firmitate.  Quod  ut  verius  credatur,  et  diligentius 
observetor,  hoc  prfficeptom  scribi  jussimus,  mano 
nostra  firmavimus,  et  nostro  sigillo  insignia  pre- 
cepimos. 

SignumD.  Henrici  invictiuimi  regis. 

Egilbertos  cancellarius  ad  vicem  VilUgisii  archi- 
capellani  recognovit. 

Dat.  II  Id.  Junii,  anno  Dominicffi  incarnationis 
millesimo  quarto,  indiclione  secunda,  anno  vero  D. 
Henrici  II  regis  tertio.  Actum  in  Lacunavara  in 
Dei  nomine  feliciter.  Amen. 

XXIII. 

S.  Henrici  diploma  per  quod  prsedium  Pipinesdorff 
EcclesisB  Wormatiensi  liberaliter  confert. 

(Anno  1004.) 

[Schannat,  Episcopatus  Wormat.^  If,  36.] 

Id  nomine  sanctffi  et  individuffi  Trinitatis,  Hbinricus 
divina  favente  clementia  rex. 

Si  loca  saoctorum  munificientiffi  regalis  largitate 
sublimamus,  hoc  nobis  lam  in  prffisentis  vitffi  decursu 
quara  in  future  gloriffi  statu  prodesse  liquido  profi- 
temur.  Proiude  noverit  omnium  sancUe  Dei  Ec- 
clesiffi  nostrorumque  fidelium  industria,  qualiter 
Borchardus  sanctffi  Wormatiensis  Ecclesiffi  venera- 
bilis  prffisul,  nostram  regiara  adiit  horailiter  obse- 
cran?  excellentiam,  ut  prffidium  qood  habere  in  viUa 

Henrici  Aucupis  regls  Germanorum  co^jnx,  in  eo- 
gue  sub  secolari  iiabitu  reiigiosam  viiam  duxit. 
Situm  est  autem  in  dioecesi  Haberstateosi  et  in  eo 
una  com  Henrico  rege  quiescit. 


!^59 


S.  RENtltGI  tMPERATORIS 


280 


uuncupanie  PipinMdorff  Tidemor,  suo  episcopio  ac  A 
sancte  Wormatiensi  Ecclesiee  in  lionorem  sancti 
Petri  apostolorum  principis  dcdicat»,  largiri,  no- 
strse  pro  remedio  aninicp,  dignaremur.  Cujus  itaque 
petiUoni,  per  interventum  Canigundffi  nostrsB  dilectae 
conjugis  videlicet  reginse,  ac  pro  future  remonera- 
tionis  augmento,  assensum  prsebentes,  preefatum 
prsedium,  quod  est  situm  in  villa  Pipinesdorif,  in 

pago  Mulselgowe  in  comitatu  vero integre 

cum  cunctis  suis  pertinentiis,  hoc  est  areis,  fledi- 
ficiis,  servis  et  ancillis,  terris  cultis  et  incultis 
pratis,  pascuis,  silvis,  venatiunibus,  etc,  jaui  prseme- 
moratfle  ecclesifle  sancti  Petri,  ejusque  rectoribus, 
qui  pro  tempore  ibi  ordinati  fuerint,  regali  et  prfle- 
ceptali  hac  pagina  conces»imus,   et  de  nostro  jure 

in   ejus  jus ut  heec  aoctoritas  nostra  in- 

violabilem  in  Dei  nomine  obtineat  stabilitatein,  mano 
nostra  roborantes,  eam  sigillo  nostro  sobter  jussi- 
mus  insigniri. 

Signum  domni  Heinrici  invietissimi  regis. 

Egilbertus  cancellarius  vice  Willigisi  archicapel- 
lani  recognovit. 

Dat.  V  Kalend.  Januarii,  anno  Dominicse  incarnat. 
lOO^,  indict.  ii,  anno  vero  domni  Heinrici  secundi 
regni  iii. 

Actum  Dhornborg  in  Dei  nomine  feliciter,  amen. 

XXIV. 
Super  emunitate. 
(Auno  1004.) 
[Apod  Lodewig,  Script,  rer.  Germ.  I,  330. J  C 

In  nomine  sanctse  ct  individufle  Trinitalis,  Heinki- 
cus  divina  favente  clementia,  rex. 

Quia  si  piis  Dei  famulantium  flagitationibos  accom- 
modamus  benignum  auditum,  sommfle  salutis  iude 
provenire  nobis  inconctanter  credimus  remediuin  : 
idcirco  omnium  sanctse  Dei  Ecclesifle  fidelium  nove- 
rit  religiositas,  quoniam,  tam  animfle  nostrfle  conso- 
lentes,  quam  etiam  dilecti  nostri  Godehardi  abbatis 
pelitionibus  obteraperantes,  venerabilem  Mauritii 
martyris  abbatiam  Altaha  noncupatam,  sub  nostrse 
defensionis  mundiburdium  ac  tuitionem,  cum  omni- 
bus  eidem  prsefatfle  abbatifle  aliquo  modo  adhserenti- 
bus,  villis  vero  Iserahoff,  Suartzahay  Coella,  Gunzia, 
Munichdortf,  Puechoff,  Oberanhaus,  Usterlingen,  |v 
Gotzzulting,  Otilingen,  Richerisdorff,  Boltheringa 
nuncupatis,  seu  etiam  cfleteris  cujuslibet  utilitatis 
comrooditatibus,  familiis,  tribatis,  tributariis,  rebus 
mobilibus  et  immobilibos,  viis,  inviis,  silvis,  saginis, 
aquis,  piscationibus,  molis,  molendinis,  pascuis, 
compascuis,  sive  apium  pascnis,  quflesitis  et  inqoi- 
rendis,  nec  non  justa  acqoisitione  eidem  prflefatte 
abbatiee  pertinentiis.  Prflpcipientes  igitor  regali  sum- 
mitate  edicimus  ut  nnllus  dux,  marchio,  comes, 
vicecomes,  schuldasio,  scapio,  seu  aliqua  magna 
vol  parva  persona,  eomdem  jam  dictum  abbatem 
suosque  successores  prflescriptis  rebos  inquietare, 
molestare,  vel  disvestire  prflesiimat.  Si  qiiis  vero 
hojus  prflescripti  nostri,  quod  absit  t  violator  exstite- 
rit,   sciat  se  compositorom  auri  optimi  libras  cen- 


tom.  Quod  ut  verios  credator,  diligentiasqiM  ib 
omnibus  observetur,  hanc  chartam  inde  eomcriptaa 
manu  propria  roborantes  sigillique  nostri  impreasio* 
ne  jossimus  insigpsiri. 

Datom  VI  Kal.  Febr.,  ind.  ii,  anno  Dominic«  in- 
carnationis  1004 ;  anno  vero  domni  Henrici  II  regis 
III.  Actum  Altisteri,  in  Dei  nomine  feliciler.   Am?n. 

XXV. 
Rex  Henncus  donai  veteri  eapellse  quoddam  $ui  furis 

prsedium  in  Nortgowe^  et  quidquid  tn  duabm  vHHt 

Dumin  et  Jtantalaki  possidebat. 

(Anno  f004.) 
[Ried,  ubisu!pra  p.  123.] 

In  nomine  sanctse  et  individuse  Trinitatis  ilBiFf- 
Ricus  divina  favente  clementia  rex. 

Notiimsit  omnibus  fidelibns  nostris,  pnesentibas 
scilicet  et  futuris,  qualiter  nos  ad  regiam  capellam 
intus  in  civitate  Radesponensi  in  honorem  sacratis- 
simse  Virginis,  Dei  genitricis  Marise,  a  nobis  repara- 
tam  qooddam  nostri  juris  prflediom  in  Nortgowe  et 
in  comitatu  Ondalscalcbi  comitis  situm,  item  qoid- 
qoid  in  duabus  villis  nomine  Durnin  et  Mantalahi 
possidere  visi  sumos,  interveniente  Taginone  Mage- 
deburgensis  ificclesifle  archiepiscopo,  quondam  ejos- 
dem  capelia*  prseposito,  per  hoc  regale  praeceptom 
perpetoa  iege  tradidiraus  cum  omnibos  perUnentiis 
et  utililatibus  sois,  hoc  est  areis,  fledificiis,  servis  et 
ancillis,  agris,  campis,  terris  coltis  et  incoltis,  pra- 
tis,  pascuis  sive  compascuis,  silvis,  venaiionibus, 
aquis.  aqiiarumque  decnrsibos,  molendinis,  piscatio- 
nibus,  viis  et  inviis,  exitibos  et  reditibos,  quflesitis 
et  inquirendis,  seu  Cfleteris  quibuscunque  peminentiis 
in  perpetuos  spcclesifle  et  congregationis  ibidem  Deo 
canonice  miiitantis  usus.  Et  ot  bsec  nostra  traditio 
stabilis  et  inconvulsa  permaneat,  hanc  cartam 
mano  propria  roboratam,  sigillo  nostro  imprimi  jus- 
simns. 

Signum  domni  Heinrici  regis  invictissimi.  (Mono- 
gramma.) 

Egilbertos  cancellarins  vice  Willigisi  archicapel- 
lani  recognovi. 

Data  vi  Id.  Febr.  anno  incarnat.  Domin.  1004, 
indict.  I,  anno  vero  domni  Heinrici  secnndi  regn.  ii. 

Actum  in  Vnarim. 

SigiUum  illmsum  uUus  impresium. 

XXVI. 

Rex  Henricus  11  donat  monasterio  inferiori  prssdium 

in  curtibus  Ratisbon.  id  est  in  Regensburger  Bwrg- 

ftieden. 

(Anno  1005.) 
[Ried,  ibid  ,  p.  124.] 

In  nomine  sanctfle  et  individufle  Trinitatis,  Hkin- 
Hicos  divina  favente  clementia  rez. 

Si  piis  Dei  famnlantium  petitionibus  prsebemas 
assensum,  fleternfle  remunerationis  procul  dubio  inde 
oboriri  nobis  speramus  remedium.  Idcirco  omoinm 
sanctfle  Dei  Ecclesifle  fidelium,  prflesentium  scilicel 
et  foturorum,  noverit  indnstria  qualiter  nos,  tam  pro 
animee  nostrsB  consoltu  quam  eliam  pro  dilectissi- 


m 


blPLOtf ATA  EGGLESIASTICA.  262 

nue  eoQtaclalis  nostrs,  Guoiguadffi  videlicct  rcgin»,  A  [Ncwgart,  Cod.  diphm.  AtemanniaB  ex    origiDali  ar- 
dulci  appctita,   ncc  noa  vcQerabilis  Radesponensis  chi^i  rcipublicse  Turiccnsis]. 

abbatissce,  Out«  vidclicct  nuncupate,  sedulo  intcr- 


vcQtu,  quoddamnostrijuris  prtediam,  quodMacclinus 
cleficas  vivcns  in  curtibas  Radcsponens.  EkmuUa 
condicta  ct  in  comitatu  Roudberti  comitis  visus  est 
investitura  potcstatb  possidere,  Radcsponensi  san- 
ctie  Maritt  monasterio,  quod  differenf^r  inferius 
dicitor,  tradcntes  in  propriam  donavimus  atquc  in 
aogmcntum  victas  monialium  inibi  dcgenUum  sub 
regola  sancti  Bencdicti  firmissima  donationc  propric- 
tavirous  cam  omnibus  ejusdem  prsedii  otcnsilibus  ct 
appeodiciis,  rcbus  sciiicct  mobilibus  ct  immobilibas, 
familiis  utriasquc  scxus,  arcis,  sedificiis,  tcrris  caltis 
ct  incultis,  pratis,  pascuis  sive  compascuis,  viis, 
inviis,  cxitibus,  et  reditibus,  qaesitis  et  inqaircndis, 
aquis  aquaromvc  decursibus,  scu  cum  omnibus,  quse 
riie  dici  vel  scribi  possunt  quolibct  modo,  utilitati- 
bos,  co  videlicet  donantcs  tenore  quatinas  jam 
dicta  abbatissa  ejusquc  saccestrices  liberam  dehia2 
habcant  potestatem  possidendi,  coramatandi,  colen* 
di,  precariandi,  su  qaicquid  sibi  libeat  omnibus 
modis  dc  codcm  priedio  ad  atilitatem  Saaclimonia- 
lium  facicndi.  Et  ut  hec  traditionis  auctoritas  sta- 
bilis  et  inconvulsa  in  etcrnum  permaneat,  hanc 
cartam  inde  conscriptam  manu  propria  roborantes 
9igilU  nostri  impressionc  insigniri  jussimus. 

Signum  domni  Heinrici  regis  inviclissimi,  {Mono- 
grttmmn.) 


B 


In  nomine  sanct®  ct  individuse  Trinitatis,  HBiivai- 
cos  divina  favente  clementia  rex. 

Quoniam  principem  ac  defcnsorem  eecclesiarum 
nos  fecit  Dominus,  ne  cjus  gratie  ingrati  essc  vi- 
deamar,  scrvicium  ipsius  aagmentare  ecclesias 
muitiplicarc,  bcne  et  opportune  structas  defendere, 
destroctas  veronosoportetrestaurare.  Unde  moder- 
no  tempore  constructionem  non  ignobilis  monasterii 
in  istis  Alcmanniae  partibus  juxta  ripam  Rheni  loco 
Steine  (lit)dicto  disposuimus  fieri,  in  honore  videli- 
cet  Sanct»  Marie  et  Storum  martyrum  Georgii  ct  Gy- 
rilli.  Ipsorum  enim  reliqaise  illuc  noscantur  transla- 
tffi  de  monte  Dueilo  (fl2),  antiquioris  scilicet  mona- 
sterii  ioco.  Prius  quidem  iilic,  patrato  ducis  Par- 
chardi  ejiisque  conjugis  Hadewigae,  satis  honorifica 
monachorum  habitacula  sed  non  multtt  commodita- 
tis  erant  constructa  (113).  At  postquam  res  eorum 
nostrse  dominationi  cessere,  habita  cum  episcopLs  et 
regni  principibos  deiiberatione,  visum  est  nobis 
oportuoius  locum  monasterii  transmotare,  secun- 
dum  quod  ipsius  loci  coeaobitas  et  accuias  moutis 
perardui  difficultatcm  culpando  audivimus  deside- 
rare.  Nunc  igitur  ut  commcmoratio  et  honor  prio- 
rum  ejusdem  loci  dominorum,  nostri  scilicet  fide- 
lium  et  cognatorum  stabiliatur,  placuit  serenitati 
nostree  opera  religionis  ipsorum  regia  nostri  aucto- 
ritate  taliter  adjuvare,    ut  famuii  Dei  per  nostram 


Eberfaardos  canccllarius  vice  Willigisi   archicapel-  G  dispositionem  optati  ioci   oportunioris  adipiscantur 


lani  recognovi. 

Oata  IV  Idus  Junii,  indict.  iii,  anno  Dominicfle  in- 
carnat.  1005.  anno  v  domni  Heinrici  II  rcgnantis. 

Actcm  Poozincsheim  felicitcr.  Amen. 

Cum  sigHlo  majestat. 

XXVII. 
Monasterium   Steinense^    ex    Duellio  translatum,  ab 
Heinrieo  U  R.  B.   dotaiur  et    Ecclesise   Bamber- 
gensi  subjidtur. 

(Annoi005,  i  Octob.) 

(111)  Stein  municipium  reipublicae  Turicensis  ad 
dexirara  ripam  Rhfui  snpra  Scafbusium.  Ponte  jun- 
giiarTargovise. 

(tl^)  Duellum,  Duellium,  Dwiel  Hohendwiel^  arx  ^ 
muntana  in  Hegovia,  serfnissinio  duci  Wirtember-  ^ 
pe  subjecta.  Judice  Goldstado  nomen  a  belio  accepit. 
Vetos  enim  glossarinm  habet :  «  Duellnm,  beUum^ 
qiiasi  dabeUam.  Duelliura,  locus  in  auo  bellatur,  et 
ubi  mililes  perseveranter  durant  in  dcIIo,  a  duo  et 
bellum  comfiouitor,  quasi  dubelliumy  quia  intus  et 
furi'*  fferiliir  bfllum.  » 

(113)  Hujus  funddtionis,  aut  potius  restaurationis 
m»*iiiinit  auonymns  Petershusanus  in  Ghrinico  ap. 
P.  UsHermann  G*^rm.  sac.  prodrom.  tom.  I,  p.  3i9, 
et  Ckkehardus  jun.  De  cas.  S.  Gdili  c.  iO,  ap.  Gol- 
dasl. 

(114)  Succes^it  Wirinherins,  a1.  Werinharins,  sen 
Wernhenis  Augiss  Divitis  ahbas  Alawico  ann.  1000  ; 
hic  vpro  Wideruldo  Aryentinensi  episcopo,  in  Italia 
defiincto  Herm.  Gonlr.  ad  h.  a.  Gf.  Gallia  christ. 
T.  V,  p.  986. 

(115)  Hermannus  II  ducatum  Alemanniae  snscepit 
1.997. 


tranquillitatem.  Notum  sit  ergo  omnibus  Ecclesise 
Dei  quia,  prflesentaneo  nostrorum  episcoporam  vide- 
licet  et  abbatum  favore,  sed  pnecipue  Augiensi  abbate 
Warinherio  (tl4)  et  duce  Herimanno  (115)  adnitente 
aliisque  Suevie  principibus,  ad  idem  monasterium 
Steine  nuncupatum  nostrs  heereditatis  prsedia  con- 
tradimusqose  in  diversis  pagis  et  comitatibus  sita  sunt 
ac  locisArola  (116),  Ezzewilare(117),  Hiltesinga(li8), 
NagelU  (119),  Epfendorf  (i20),  Phisgina  (121)  cum 
fonte  salis,  Vfeninga  (122),  Affraninga  (123),  Rahtfelda 
(12i),SindelstetU(125),  Hoenstetta(126)Riedeo  (127), 

(116|  Arlen,  ad  Acham  fl.  inter  Stein  et  Duellium. 
M17)  Ezweil,  in  Alpegovia  Nigra-Silvana  ad  Aibam 
tl.  versus  Rhenum. 

(118)  Hiltisen,  propcArlam  memoraUm. 

(119)  Nagolt.  oppidum  in  Wurtembergis  ducatu, 
ad  fluvium  cognominem. 

(120)  Epfendorf,  infra  Rotwilam. 

.(121)  Fischingen,  infra  oppidum  Sulz,  obi  hodie 
salina. 

(122)  Hod.  Avingen^  in  prflefectura  Mnnsingana 
Wirlembi-rgia».. 

(123)  Effriiigen,  prope  Wildberg. 

(124)  Rotfelden,  mter  Nagoltet  Wildberg  oppida. 

(125)  Locns  mihi  ignotus  ;  nisi  sit  Zindelstein^  arz 
diruta  prope  oppidum  Fehrenbach,  in  siiva  Nigra, 
dil.  For^temberg,  vel  SwnsUitten  in  prflefcctura  Hei- 
denhifimi^nsi  Wiriembergifle. 

(126)  Honstetten,  inter  Dullingen  et  Stockach,  in 
Hegovia.  ' 

(i*/7j  Riethen,  quo  nomine  plura  patent  loca  in 
nostra  dioscesi. 


2H3 


S.  HENRICI  IMPERATORIS 


^ 


Suaniaga  (i28),  Purch(129),  nominatis  cum  ecclesiis  A 
ei  decimis,  villis  et  censualibas,  liominibus  ac  manci- 
piis  utriosque  sexus,  cum  terris  cultis  et  incullis, 
pascuis,  pratis,  silWs,  cum  qusBsitis  et  inquirendis, 
mobilibus  et  immobilibus,  cum  yassallis  ministeria- 
libus  omnibusque  ipsorum  possesyionibus.  Ista  igitur 
cum  omnibus  appendiciis  suis,  et  qusecunque  adhuc 
nominari  possunt,  concedimus  et  legitime  confirma- 
mus  ad  reliquias  sanctonim  Steinensis  ecclesiee,  ut 
per  successuras  etates  ille  abbas  illis  dominetur 
qui  ad  ejusdem  ecclesi»  regimen  et  ouram  promovea. 
tur,  et  cum  suis  monachis  pro  nobis  et  antecessori- 
bus  nostris  dlvinam  pietatem  assidue  implorare  non 
pigritetur.  Ad  hsec  quoque  omnium  hominum  tideli- 
tati  volumus  notiticare  quia  castrum  Babinberch 
dictum,  in  Austrifranciffi  parte  situm,  jam  molimur 
in  sedem  episcopatus  sublimare,  quare  necesse  est 
nos  prediorum  donationibus  et  reruni  copiis  unde- 
cunque  provenientibus  ditando  amplificare.  Decre- 
vimus  ergo  et  certum  animo  posuimus  ea  predia 
illnc  contradere  quee  nobis  hereditario  jure  conti- 
gerunt  in  istis  partibus  Alemannioe  post  mortem 
Hadewige  Purchardi  ducis  viduse.  Ipsum  quoque 
monasterium  Steine,  de  cujus  statu  et  modificatione 
jam  egimns,  Babinbergensis  sedis  episcopis  subjicere 
volnmus.  Eo  tamen  pacto  et  ratione  ut  nulhis  vel 
ipsorum  episcoporum  aot  aliorum  potentum  preesu- 
mat  alicujus  iniquse  exactionis  vel  constructionis 
gravamina  vel  damna  ipsi  loco  aut  ejus  abbatibus 
vel  procuratoribus  seo  rebus  inferre.  et  nec  censum  G 
exigere  nec  quicquam  eorom  usibus  detrahere. 
Tantummodo  enim  concedimos,  nt,  dnfuncto  ip- 
sius  coogregationis  abbate,  quicunque  a  mona- 
chis  vel  inter  se  vel  de  aiio  quoqoe  noto  mo- 
nasterio  canonice  successurus  eligatur,  huic  per 
preedict»  sedis  episcopum  cura  monasterii  commen- 
detur.  Cui  etiam  ad  bene  vivendum  ac  regulariter 
8U0S  regendum  ac  perinde  omnia  disponendom  idem 
deincops  obediat,  a  quo  et  metum  habeat,  ne  res 
ecclesiee  sus  dissipare,  vel  liberis  aut  quibuslibet 
alienis  hominibus  beneficia  ex  possessionibusimpru- 
denter  concedere  prsesomat.  Prffiterea  audivimns 
plerosque     eorum    qui    ecclesiarum  constitunntur 


advocati  debita  potestate  multum  abuti,  ut,  qui  de- 


bercnt  esse  modesti  defensores,  impndenter  eiTecti 
sint  rapaces  et  irguriosi  exactores,  Idcirco  nostrse 
placuit  providentise  in  abbatis  illius  et  fratrum  suo- 
rum  hoc  perpetualiter  ponere  potestate,  ut,  sapien- 
tnm  usi  consiliis,  ex  eis  quos  inter  potentes  sfficuli 
noverint  esse  ffquitatis  et  modestiee  amantiores 
eligjnt  suis  competenter  locis  advocatos  et  defenso- 
res.  Nec  aliter  quisquam  omnium  sibi  hanc    pote- 

(1^8)  Swaningen,  in  Alpegovia  Nigra-Silvana.  an 
Sweningen  in  veteri  Berthoidesbara  iuteiligatur,  non 
faeile  dixerim. 

(it9)  Burg,  cujos  nominis  vetus  castrum  in  Hego- 
via  ;  vicns  in  Brisgovia  ;  aliusque  ejus  nominis  in 
Beriholdesbara  exstant. 

(i30)Sigefridus,  ep.  Monasteriensis., 

(i3l)  Bruno»  successor  Sigefridi  in  episcopatu  Ao- 


:  D 


statem  presumat  vindicare  vei  qoaii  herediiarittm 
invadere,  nisi  ex  abbatif  consiituiione.  Minitieriali- 
bus  quoque  vassailis  quos  tradidimns  eidem  «cdesis, 
liceat,  cum  his  quos  ad  episcopaturo  predictum  dare 
decrevimus,  consueto  honest«e  socieiaiis  more  viiam 
agere,  mutuo  filias  suas  in  conjngium  dare  secun- 
dum  communem  libitum,  ei  accipere  ;  sobolesque 
earum  apud  alterutros  stabiliter  in  illius  ecclesis 
permaneant  proprietate,  ad  cnjus  partes  ipse  per 
matrimonii  dantur  copulationem.  Hec  igiior  decreta 
nostrse  traditionis,  et  corroboratio  nostr»  auioriiatis, 
ut  firmior  in  succedentibus  habeaiur  annis  ei  dih- 
gentius  observetur,  propria  manu  eam  confirmavi- 
mus,  et  sigillo  nostro  sigillari  jussimos. 

Signum  domni  Henrici  imperatoris  tecundi, 

Sigefridus  (130)cancenarius  in  vice  Bninonis(i3l) 
archicancellarii  recogn.  Data  Kal.  Oct.  indict.  iii  (i32), 
anno  Dnicfle  incarn.  iv  (i33),  anno  domni  regis  Hein- 
rici  IV.  Acium  esi  Ulma  feliciter. 

XXVIII. 
S.  Henricus  imperator  eonfirmat  fundaiiontm  eoUegii 

canonicorum    in    ecckiia    SanetsB    Crueis    Leodii, 

facta  per  ^otgerum  episcopum  Leodiensem. 

(Anno  i005.) 
[Mireeus,  Opp.  diphm,,  II,  808.] 

In  nomine  sanctse  ei  individue  Triniiaiis,  Hen- 
Ricus  divina  disponente  clemeniia  a  Deo  coronatus, 
et  ab  omni  plebe  in  regnum  gloriose  exaltaius. 

Quicunque  catholicomm... 

Quapropter  notum  esse  copimus...  qnaliier  vir 
magnse  sanctitatis  et  satis  dignee  revereniiae,  dom- 
nos  Notgeros  episcopus  Bcclesie  S.  Mariffi,  sancii- 
que  Lamberti  martjris  provisor  et  cusios,  studio 
divini  amoris  succensus,  ecclesiam  qnamdam  ia 
urbe  Leodio(l34)  a  fundamentis  extrnxit,  in  memo- 
riam  videlicet  et  laodein  ligni  S.  Crncis,  et  c%no- 
nicorum  coenobiom  ibidem  instituit,  ei,  pro  prome- 
renda  ffitema  vita,  ex  sumptibus  suis  in  eodem  loco 
Deo  militantibus  stniendam  decenter  ornavii ;  ut, 
sanctorom  Patrum  instiinta  sequentes,  die  nociu- 
queserviant  pro  pace  regni  nostri,  et  incolumiiaie 
nosira  ei  dileciissim»  conjogis  nosirs,  ei  pro  nna- 
nimitate  Ghristian»  fidei,  ad  Deum  indesinenier  pre- 
ces  fundant,  una  cibum  capiani,  pariier  dormiant, 
totosqoe  se  divino  cultoi  mancipeni. 

Qnare  idem  prfiefatus  antistes  adiii  prsseniiam 
dignitaiis  nostrce,  humiliter  supplicans  ui  id  quod 
industria  pontificalis  sagaciter  disposuerai,  regalis 
manus  firmiiaie  inconvolsum  ei  indissoiobile  per- 
maneat. 

Assignavimus  auiem  eidem  Ecclesise  per  inienren- 
ium  ejusdem  prflesulis  loca  quedam  congregmiiooi 

gnsiano,  fraier  Heinrici  regis.  Tam  SigefHdus  qoam 
Bruno  in  nomero  cancellariorum  ei  archicaneeUa- 
riorum  ap.Mdlinkroiiom  desiderantur. 

(i32)  ludictio  III convenit  anno  i005. 

(i33)  I.  e.  i005,  Nam  i  cum  linea  iransversa  in  ver- 
iice,  quam  autographom  exprimii  numerum  miUe- 
narium  indicat 

(154)   Leodiensis    ecclesia    coUegiaia    S.    Cracis 


^8 


blPLOMATA  ECCLESIASTICA. 


i66 


B 


pro  opportaaitaie  administranda,  Yidelicet   in  pago  A 

Ardaennie  Derthoniam  Tiltam,  etc 

Et  ut  h»c  collatio  Divins  servituti  addicta  secun- 
dnm  praefatam  definitionem  inviolabilis  et  indisso- 
labilis  jare  permaneat,  edicto  banni  nostri  confir- 
mari  jussimus.  et  hos  ^pices  majestatis  nostrs  inde 
fieri  prscepimus,  per  qaos  |decernimus  atque  jube- 
mus  ne  quis  in  postenim,  aliquo  stimnlo  malitifle 
tactas,  haic  preecepti   nostri  traditioni   audeat  con- 

traire. 

Sed  sicut  a  prtefato  presule  secnndum  Dei  placi- 
tam  est  ordinatum,  sic  in  omni  succedente  posteri- 
tate  indiscassam  et  immotilatum,  decreto  tirmitatis 
Dostrs  irrevocabilem  in  Dei  nomine  obtineat  stabi- 
litatem,  dextera  regali  consignavimus,  et  sigilli 
nostri  impressione  jussimas  insigniri. 

Data  Nonis  Aprilis,  anno  Dominicse  incarnationis 
millesimo  qainto,  indictione  tertia,  anno  domni 
Henrici  secundi  regis  tertio. 

Actam  Aqaisgrani  in  Dei  nomine  feliciter.  Amen. 

XXIX. 

S.     Uejwieus    prxdia    quaedam   donat    monasterio 
Altahensif  petente  Godehardo  abbate, 

(Anno  1005.) 

[Apud  Ludewig,  Script.  rer.  Germ,  III,  33t.] 
In    nomine  sanctsc  et  individase  Trinitatis,   Hein- 
nicLs  divina  fayente  clementia  rex. 

Regalis  enim  ezcellentiffi  decet  majestatem  ratio- 
nabilibus  sibi  a  Domino  supplicationibus  misericor-  C 
diter  concedere  perpetrationem,  qaatenas  eorum 
assiduis  precibus  et  secolariter  tranquilliterque  et 
etemaliter  coelestis  bravii  diademate  coronetur. 
Quocirca  universalis  iideliam  nostrorum,  praesen- 
tiom  sciiicet  et  futurorum,  noverit  indiistria,  quali- 
ter  qoidam  yenerabilis  Godebardus  abbas,  provisor 
vero  Altahensis  monasterii,  cclsitadinem  potentice 
Dobis  a  Deo  concessse  subiit,  bumiliter  implorans 
ut  nos  quamdam  villam,  Flinspach  dictam,  in  pago 
Sweinichgouin  sitam  et  in  comitata  Tiemonis  co- 
mitis,  olim  praedicto  monasterio  soo  pertinentem, 
dolore  non  parvo  tactus  perdere  qaod  jaste  visus 
est  habere  debere,  eo  rcstituere  dignaremur.  Cajus 


nos  condignae  petitioni  assentiendom  fore  existi- 
mantes,  eamdem  jam  dictam  villam  nostra  regali 
traditione  atque  pagina,  ad  ante  dictum  S.  Mauritii 
monasteriam  in  Altaha  constructum  concedentes 
restituimus,  restaaravimus,  donavimus,  atque  fir- 
missime  subscribentes  eo  consolidavimus  ad  aedifi- 
eandam,  restaurandam,  maceriandomqae  praefatam 
monasterium,    cum     aliis    ecclesiis    coenobiumque 

snmptibus  Notgeri  Leodiensis  episcopi  aedificata 
fuit,  qui  eam  coosecravit  anno  979,  die  23  Oc- 
tobris,  in  eaque  institait  et  fundavit  qaindecim 
canonicos.  Horum  numero  postea  ann.  1044  aoxit 
Wazo  Leodiensis  episcopus  usque  ad  viginti  quin- 
qoe ;  qai  tandem  ad  trig^inta  ascendit,  cum  praepo- 
sito  et  decano,  quorum  ille  e  gremio  canonicorum 
ecclesiae  cathedralis  S.  Laniberti  eligendas  est. 
Unam  e  praebendis  possidet  abbas  Bellireditus  or- 

Patrol.  CXL. 


.  D 


fratram,  qaia    ob  hoc  praedictas  abbas  requisivit, 

qooniam    terra     arenosa    est    maceriseque    utilis. 

Tradentes  igitur  in  proprium  S.   Mauritii   subscri- 

ptoque  abbati  nec  non  et   suis  successoribaa,  quid- 

qaid  inter  Winter  et  Hoffkirchen  videtar  jacere,  vel 

etiam  ad  ante  scriptam  monasterium  inibi  respicere, 

cum  omnibus  rebus   mobilibus  et  immobilibus,  terris 

cultis  vel  incultis,   vineis,  vinetis,  molendinis,  viis, 

inviis,    aedificiis,  exitibus  et  reditibus ;  sylvis,  vena- 

tionibas,    pratis    pascuis,    compascuis,    sive  apium 

pascuis,  aquis,  aqnarumque   decursibus,  piscationi- 

bus,  familiis  utriusque  sexus,  quaesitis  et  inquiren- 

dis,  seu  omnibus,  quae  dici  vel  scribi  intrinsecus  seu 

extrinsecus  possint,   pertinentiis    et  utilitatibus.  Et 

ut  haec  nostrae   traditionis  auctoritas  stabilis  et  in- 

convulsa  permaneat,   hanc  [cbartam   inde   conscri- 

ptam    manu    propria   roborantes    sigillique   nostri 

impressione  insigniri  jussimns. 

Data  Nonis  Novembris,   indict.  i,  anno  Dominicae 

incarnationis   1005,  anno  vero  domini  Heinrici   se- 

cundi   regis  iv.    Actum  Werdse  in  Dei  nomine  feli- 

citer. 

XXX. 

S.  nenricus  II  imperator  innovat  prxdecessorum 
immunitates  et  prioilegiaf  monasterio  S.  Maximini 
concessa. 

(Anno  1005,  9  April.) 
[Hontheim,  Hist.  Trevir.  diplom.  I,  350.] 

In  nomine  sanctee  et  individuee  Trinitatis,  Hbinri- 
cus  divina  favente  clementia  rex. 

Quoniam  regalis  antecessorom  nostrornm  provi- 
dentia  et  soUicitudo  in  construendis  constructisve 
stabiliendis  Dei  ecclesiis  pio  jugiter  invigilavit,  id- 
circo  Christi  benignissima  miseratione,  in  cujus 
manu  regum  corda  vel  jura  consistunt,  regni  illorum 
diuturnitas  pacificata  viguit  et  effioruit.  Unde  nos 
pie  salubriterque  de  nostri  statu  regni  tractantes, 
devotamque  illorum  sollicitodinem  imitari  cupientes, 
privilegia  antecessorum  nostrorum  regum  sive  im- 
peratorum  coenobio  S.  Maximini,  qui  in  suburbio 
Trevirornm  requiescit,  concessa  vel  attributa,  ob 
interventum  dilectissimoeconjugis  nostrae,  Cunigundee 
videlicet  reginffi,  nostra  etiam  auctoritate  roborare 
decrevimus,  nt  et  antecessornm  nostrorum  benevola 
pietas  non  a  nobis  neglecta  debilitetur,  et  monacho- 
rum  inibi  Deo  servientium  tranquillitas  ab  aliqna 
subintroducenda  persona  non  inquietetur ;  ea  siqui- 
dem  ratione  ut  idem  coenobium,  ubi  praenotatus 
sanctus  pontifex  requiescit,  cui  venerandus  (135)  abbas 
Ofderath  nunc  prseesse  videtur,  sicut  sub  anteces- 
sorum  nostrorum,  sic  sub  nostro  quoque  jure,  mun- 
diburdio  et  defensione    consistat,   nec   alicui    sedi 

dinis  Preemonstratiensis  Leodii,  aliam  habent  PP. 
Jesuitae  pro  oneredocendihomaniora. 

Porro  hoc  templum  in  illo  urbis  editissimo  loco 
Notgerus  aedificari  curavit,  ut  priepediret  ezstru- 
ctionem  arcis,  quam  quidam  potens  in  armb  medi- 
tabatur  ibidem  exstruere,  qua  urbs  impagnari 
poterat,  et  ab  illius  babitatoribus  clerus  et  populus 
opprimi. 

(135)  Abbas  Ofdcrath  nunc  prxesse  videtur,  Ofdera- 

9 


267 


S.  HENRICI  IMPERATORIS 


aut  ecclesiffiy  excepto  nostrs   regali   potestate  (nc),  A 

successoramqae  nostrorum,  famaluro,  aot  appendez, 

▼el  beneficiarium  sabjaceat.  Concedimus  etiam  eis 

liberum  arbitrium   inter   se   eligendi  abbatem  tali 

bonore  dignum,  et  ad  id  officium  idoneum,  ut  eo 

securius   divinum    ab   illis   impleatur  ministerium, 

summsque  propensias  majestatis  pro  nobis  implo- 

rent  aoxilinm.   Insuper  etiam   concedimos   at  idem 

abbas  sibique  commissa  congregatio  eorumque  suc- 

cessores  potestatem   habeant  advocatias   monasterii 

sai,  cui  velint,  dandi,  cuiqoe   velint,  tollendi.  Et  ut 

nulla  cQJoslibet  judiciarise  dignitatis  persona  in  cur- 

tibus  eorum  placidum  babere  prsesumat,  teloniom 

a  navibus    eorum   nallus  exigat,  familiaque  eorum 

bannum  et  frsdse  nulli  nisi  abbati  persolvat,  nuUius- 

que  nisi  abbatis  vel  ab  eo  constitutorom  placidom 

attendat,  et  in  singulis  civitatibus  regalibus  vel  prse  - 

fectoriis    liberam    potestatem   habeant    intrandi  et 

exeundi,  vendendi  et  emendi,  pascendi  et  adaqoandi, 

eique  opera  regalia  vel  comitialia  funditus  perdona- 

mus.  Et  ut   huc  auctoritatis    nostrom    prseceptom 

iirmum  et  stabile  permaneat,  mann  propria  corro- 

borantes,    sigilli   nostri    impressione   signiri    jossi- 

mus  (136). 

Signum  domni  Heinrici  regis  inviciissimi. 

Egilbertus  cancellarius,  vice  Willigisi  archicapel- 

lani,  recognovi.    Data  ▼  Id.  Aprii.,  anno   Dominic® 

incarnationis  1005,  indictione  ni,  anno  vero  domini 

Heinrici  secundi  regis  iii.  Actum  Aqoisgrani    in  Dei 

nomine  feliciter.  Amen.  C 

XXXI. 

S.   Henricus  Ecclesiae    Comensis  privilegia   con/irmai 

et  possessiones  auget, 

(Anno  1006.) 
[Ughelli,  Ualia  sacra,  V,  281.] 

In  nomine  sanctee  et  individoee  Trinitatis,  Hbnricus 

divina  favente  clementia  rex.   Cum  nostrorum  fide- 

lium   petitionibus  ad  augmentum  nostrse  tidelitatis 

pietatis  nostrse  aores  accommodamus,  molto  melios 

esse  inducimus  si    Dei  ecclesiis  aliquid  ex  oostris 

libentius  donaverimus,  quarum  javamioe  majus  nobis 

incrementum  prsestatar,    nostrique   regni  ceisitudo 

soUdatur.   Noscat  itaque  omniom  fideUom  praesens 

et  fatura  coilectio,  nos  pro   remedio  animse  no.str8e 

nostrseque  conjugis,  ac  regni  nostri  stabilitate,  in-  D 

tervento  Egilberti    Frisingensis    episcopi,    donasse 

Eberardo  Cumano  episcopo,    soisque  successoribus 

ad  partem  S.  Marise  S.  Abundii  omnem  medietatem 

vicecomitatos  de  Valletellina,  et  omnino  transfudisse 

qoidquid   ad    illam  medietatem  pertinet,   aut  citra 

lacom   Cumanum,    aot    Belasiom   ab  omni  nostro 

publico,  et  dedisse  ad  proprietatem   supradicto  epi- 

scopo,  et  snccessoribus  ejus  tam   in  districto,  qoam 

in  precantia  et  erimarias,  atque  in  omni  pertioentia, 

thusabbas  noUo  deinceps  veteri  monomentoinscriptos 
legitur.  Vitfle  ejus  diem  oltimum  (nam  de  annonihU 
hiibetor  compcrtom)  ita  fasti  Maxirainiani  edunt: 
XVI  KaL.Jul.  Oftradas,  abbas,  nostrse. congregationis. 
Eum  excepit  VinrichuSy  Nonis  Martus,  quoquo  de- 
mum  anno,  inauguratns. 


qnse  nunc  ad  nos  pertinere  videtor,  transfuod 
et  largimur  Eberardo  Cumano  episcopo,  sui 
successorjbus  a  nostra  parte  ad  partem  S.  Mar 
S.  Abundii.  Prfficipientes  ergo  deliberamas  ut 
los  nostrffi  potestati  subjectus,  aut  subjiciei 
scilicet  dux,  marchio,  episcopus,  comes,  viceoc 
nuUaque  maxima  vel  parva  persona  audeant  iiu 
tare  vel  molestare  aut  disvestire  praefatum  e[ 
pum  vel  ejus  snccessores.  Siqois  verofacere  prs 
pserit,  sciat  se  compositurum  auri  purissimi 
100,  medietatem  nostrse  parti,  et  medietatem  si 
dicto  prcesuU,  suisqoe  soccessoribos.  Quod  n\ 
rios  credatur,  maoo  propria  corroborantesy.i 
sigilli  impressione  signari  prsecipimas  hanc 
ginam. 

Signum  dominiHenrici  -{-  regis  invietissimi. 

Anno  Dominicffi  incarnationis  1006. 

XXXI;. 

S.  Henrici  U  prseccpium,  per  quod  universoi 
clesias  Wormatietisis  possessione  eidem  eomt 
aliasque  superaddit. 

(Anno  1006.) 
[Schannat,  Episcopatus  Wormat,,  II,  36.] 

In   nomine  sanctffi  et  individoffi  Trinitatis, 
Ricus  divina  favente  clementia  rex. 

Nihil  commodius  ad  nostrse  sublimitatis  1 
rem,  nostrique  regiminis  corroborationem  po« 
cere  credimus,  quam  si,  sanctarum  Dei  Ecclesii 
habentes  soUicitudinem,  earum  dotes  inconi 
servare  studuerimus.  Ob  hoc  omnium  saneli 
Ecclesiffi  fidelium  noverit  industria,  prsesentini 
licet  et  futurorum,  quatenus  divin»  recompensa 
emolumento,  nec  non  [ad]  beatissimi  apostol 
principis  Petri  venerationem,  in  cojoshonorem 
matiensis  episcopatos  fondatus  esse  digoos 
sive  ad  monitionem  et  petitionem  Borchardiy 
dem  sedis  devotissimi  prsesulis,  prffimemorata 
clesise  per  hojus  nostrae  concessionis  paginam 
firmamus  omnia  qa®  reges  et  imperatores  i 
qooqoe  antecessores,  sive  nos,  eidem  Ecclesia 
tuierunt;  ea  videlicet  ratione  ut  prsfatus  epis 
suique  successores  nniversa  suse  Ecclesifle,  ut 
mus,  collata  habeant,  teneant,  firmiterqoe  ] 
deant,  omnium  hominum  molestatione  et  conti 
tione  remota,  quod  ut  verus  credatur,  diligei 
que  ab  omnibus  observetur,  hanc  cartam  inde 
scriptam,  manu  propria  roborantes,  sigilliqne  i 
impressione,  nt  subtus  videtur,  insigniri  jussim 
ex  proprio  Ecclesiam   sitam   in  suburbio,  all 

uno  ab   orbe  milliario ad  osum   prseb 

fratrom  contradimns. 

Signum  domini  Heinrici  regis  invictisHmi: 

Eberbardus  canceUarius  vice  Vuilligii  archie 
lani  recognovi. 

{\ZB)SigHlinostriimpres9ione.  Sigillum  prsesenl 
plomatis,  a  Zyiiesio  non  editum,  in  eo  siog^lan 
qnod  imperatoris  dextera,  non  ot  alias  scept 
sed  crucem  protendat,  sinistra  globum  nulU  < 
insignitum  teneat. 


DaU 
carnat.  4006^  aano  vero  domini  Heinrici  secandi  re- 
gnantis  ▼. 

Actam  Laudenburc  feliciter.  Amen. 

XXXIII. 

S.  Hermcus  11  itnp,  B.  Notgero  Leodiensi  episcopo 
ejusque  successoribus  confirmat  abbatias  et  cccle- 
sias  collegiatas^  Lobiensem^  S.  Huberti^  Bronien- 
sem^  Gemblacensemy  Fossensemy  Maloniensem,  Na- 
mureensemf  Dionantensemf  Eichensemt  Mechlinien^ 
sem,  Tungrensem^  Huiensemet  Trajectensem, 

(Anno   1006.) 

[Mirffius*  Opp.  diplnm.  III,  il.] 

Iq  nomine  sanct»   et  individute  Trinitatis,  Henri- 

ccs  divina  favente  clementia  rex. 


DIPLOMATA  ECGLESIASTIGA. 


270 


II   Non.   Martii  indict.   iii,    anno  Dom.  in- A  maco  (145),  Edla  (146),  Tangris  (147),  Hoyo   (148), 

Trajecto  (149),  Malinas(l50),  velin  cffiterislocis,  cam 
omnibus  rebus  vel  hominibus  ad  se  pertinentibas^ 
libero  per  se  consisterent,  ab  omni  inquietudine 
jadiciariffi  potestatis  defensffi  et  securffi  manerent. 

Hujus  securitatis  aactoritatem,  sic  ab  antecesso- 
ribus  nostris  promulgatam,  ut,  ob  amorem  Dei  et 
rfiverentiam  ejnsdera  ecclesiffi,  assensus  nostri  adje- 
ctione  firmaremus,  petit  prsdictus  venerabilis 
episcopus. 

Cojus  justffi  et  rationabili  petitioni  aurem  libenter 
accommodavimus,  et  hoc  nostrffi  auctoritatis  prs- 
ceptum  ;  erga  ipsam   Ecclesiam  tuitionis  gratia,  pro 


divini  cultas  amore,  et  animffi  nostrffi  salute,  lieri 
Nobis  profuturum  et  ad  vitam  prffisentem  transi-  ^  decrevimas,  per  quod  firmissime  jubemus  ut 
_j —      *    _j  B  A M>t'..r. — 1... — :.  __    ___3.        deinceps  nullus  comes,  nullus  judex,  nisi  cui  episco- 

pus  commiserit,  in  prffidicta  loca,  vei  eorum  terri- 
toria,  quffi  in  quibuslibet  pagis  infra  regni  nostri 
ditionem,  et  nanc  habent,  et  in  futuro  habenda 
sunt,  ad  causas  audiendas,  vel  ad  freda,  aut  banna. 
aut  tributa,  aat  de  statione  navium,  vel  de  qualibet 
alia  re,  telouia  exigenda,  aut  aliqui  districtionis 
negotia  super  homines,  tam  ingenuos  quam  servos 
in  eis  manentes,  exercenda,  nostris  et  futuris  tempo- 
ribus  ingredi  audeat,  vel  quidquam  in  eis  contra 
voluntatem  episcopi  successorumque  ejus  attentare 
andeat. 

Sed  ipsi  prffisuli  successoribusque  suis  et  nunc  et 
semper  liceat  res  prffidictffi  Ecclesiffi,  et  illi  subdita- 


gendam,  et  ad  futuram  feliciter  obtinendara,  credi- 
mos  et  scimus,  si,  secundum  fidelium  nostrorum 
jastas  petitiones,  ecclesiasticas  facultates,  et  cujus- 
que  potestatis  judiciaria  jurisdictione  liberaveri- 
musy  et  liberatas  augmentaverimus,  et  augmentatas 
regali  prfficepti  mnnimine  tuendas  esse  firmaveri- 
mus. 

Quapropter  notum  esse  volumns  omnibus  nostris 
fidelibus,  tam  foturis  quam  prffisentibus,  qnia  vir 
venerabilis  Notkerus  Tongrensis  seu  Leodiensis 
episcopns.  quoddam  prfficeptum  nostris  obtulit 
obtatibas,  qood  erat  secundi  Ottonis,  imperatoris  et 
eonsanguinei  nostri,  et  manu  firmatum,  et  sigillo 
signatnm;  in  quo  dicebatur  quod  non  solum  ipsc  et 


pater  snas,  primus  videlicet  Otto  imperator  virtute  C  rum,  sub  tuitionis  atque  immnnitatis  nostrffi  defen- 


et  nomine,  sed  antecessores  eorum,  reges  scilicet 
Francoram,  Pipinus,  Carolus,  Ludovicus,  Lotharius 
et  item  Carolus,  et  etiam  cffiteri  regis  antecessores 
et  sncGessores  eorum,  eidem  Ecclesi»  sanctffi  Mariffi 
f^  sancti  Lamberti,  cui  auctore  Deo  idem  episcopus 
pra tat,  per  auctoritatis  suffi  prfficepta  contulerant 
iit  et  Spaa  et  suffi  appenditiffi,  quffi  sont  videlicet : 
Lobiis  (137)«  et  in  loco  qui  dicitur  ad  Sanctum  Huber- 
tnm  (138),  Bromo(i39),Gembluos(I40),  Fossis  (141), 
in  Malonia  (142),  Namurco(i43),Dionanto  (144),  Ceu- 

(137)  Lobiis,  Gallice  Lobbes,  potens  abbatia  Bene- 
dictinorum  ad  Lobim  fiavium,  cojus  abbas  est  admi- 
nistrmtor  inponlificalillasepiscopatus  Leodiensis  scde 
faeante.  Diplomata  plurima  ad  hanc  abbatiam 
fpeetantia  vide  apud  Mirffiom.  D 

(138)  S.  Habertus,  olim  Andainum  potens  abbatia 
Benedictinorum  in  Sjlvis  Arduennis,  in  dicecesi 
Leodiensiy  clara  miraculosis  sanalionibns  quffi  fiunt 
in  Tirtute  reliquiarum  S.  Huberti  episcopi. 

(139)  Broniom,  alias  S.  Gcrardi,  abbatia  Benedict. 
in  comitatu  ac  dicecesi  Namurcensi,  unita  mensffi  epi- 
scopali  Namurcensi. 

(140)  Gembluos,  alias,  Gemblacum,  abbatia  Bened. 
in  Gallo-Brabantia  ac  dioscesi  Namurcensi,  cujos 
abhas  est  primum  comes,  primusque  in  comitiis  no- 
bilium  Brabantiffi, 

(141)  Fossis,  capitnlum  canoniconim  S.  FoIIiano 
ncrumy  haud  procnl  Namnrco. 

(142)  Malonia,  abbatia  canonicorum  regularium 
prope  Namurcnm. 

(143)  Namurco,  nrbs  episcopalis,  primaria  comita- 
tas  Namarcensis.  Est  illic  capit.  cathedraleS.  Albini, 
etcollegiata  canonicorum  B.  Mariffi;  item  fuit  olim 
capitulomS.  Petri  in  Casfro. 


sione,  remota  totius  judiciariffi  potestatis  inquietu- 
dine,  quietas  possiderc,  et  nostro  imperio  parere, 
atqne  pro  incolomitate  nostri  et  nostrffi  conjugis,  et 
pro  statu  ac  diuturnitate  regni  nostri,  una  cum  clero 
et  populo  sibi  subjecto,  clementiam  Dei  jogiter  exo- 
rare,  et  quidquid  de  prffifatis  rebos  Ecclesiarum,  jns 
fisci  ezigere  poterat,  prffidictffi  ecclesiffi  esset,  ut 
deinceps  ad  peragendum  Dei  servitium  augmentum 
et  supplementura  fiat. 
Hujus  itaque  prfficepti   auctoritatem,  ut    nomine 

(Wk)  Dionanto,  oppidum  ad  Mosam,  nbi  collegiata 
ecclesia  B.  Maris  sacra. 

(145)  Cenmacum,  alias  Cinacum,  capitulum  canoni- 
corum  B.  Mariffi  Virgini  dicatum. 

(146)  Edla  alias  Cf/ka,  vulgo  Maseyck,  oppidum  in 
dioBcesi  ac  Campinia  Leodiensi,  ubi  ecclesia  colle- 
giata  SS.  virginioos  Harlindi  ac  Renildi  sacra. 

(147)  Tungris,  nrbs  antiquissima  dicecesis  Leo- 
diensis,  quondam  sedes  re^um  Tungrensiom,  ac 
priraorum  episcoporum.  Est  illuc  ecclesia  collegiata 
B.  M.  V. 

(1*8)  Hojo,  volgo  //uy,  civitas  ad  Mosam  fluvinm; 
cum  ecclesia  collegiata  B.  M.  V. 

(149)  Trajecto,  ad  Mosam  fluvium,  vulgo  Maestrich^ 
orbs  munitissimo,  hodie  sub  dominio  Statuum  Foede- 
ratorura  Belgii.  Sunt  illicdoffi  ecclesiffi  collegiatffi  ca- 
nonicorum,  una  S.  Servatio,  altera  B.  M.  V.  sacra. 

(150)  Malinas,  orbs  archiepiscopalis  in  proviucia 
Belgica.  Est*  illic  metropolitana  divo  Romoldo  sacra, 
in  qua  capitulam  canonicornm  fundatum  fuitabanno 
996  a  S.  Notgero  Leodiensium  episcopo.  Aliqui  pri- 
mam  ejus  fundationem  referunt  ad  ipsum  S.  Ru- 
moldum  episcopum  et  martjrem,  qui  obiit  circa 
annum  774. 


571 


S.  HENRICI  tMPERATORIS 


ipsias,  qui  nobis  praecipiendi  concessit  potestatem,  A  moda,«terna  et  semper  mansuraiDccelis  stw 


pleniorem  obtineat  vigorem,  et  a  fidelibus  sancts 
Oei  Ecclesiffi,  ac  nostris  diligentius  conservetur,  et 
manu  propria  firmavimus,  et  sigilli  nostri  impres- 
sione,  signari  jussimus. 

f  Sigillum  domini  Henrici  regis  invictissimi. 

XXXIV. 
Renricum  II,  Gfrmaniw  et  llalias  rex,  sub  suo  mun- 

diburdio  suscipit   Landutphum     Cremonensem  epi- 

scopum. 

(Anno  f007.) 
[Muratori,  Antiq.  Ltat,  I,  99!.] 
In  nomine  sanclcB  et  individufle  Trinitatis,  Hinricus 
divinse  dignationis  providentia  rex. 
Regalis   dignitatis    providentiam   semper   oportet 


adipisci  consistoria.  Quapropter  nos  DominM 
surdum  auditum  prffibentes  praeceptis,  locun 
dam  nostraB  hareditalis  Babinberch  dictum  in 
episcopatus  sublimando  proveximus  prsediis 
variis  rerum  donationibus  magnitice  sublima 
Injunximus  quoque  prsedictae  sedis  poDtifici 
nationem  et  muderamina  quorundam  mon 
rum,  ioter  quae  unum  quoddam  in  Alemannia 
ripara  Rheni  situm,  Steine  vocitatum,  nostra  < 
lione  constructom  et  moderatum,  ejus  comi 
lioni  volumus  subjectnm.  Hujus  igitur  moi 
procuratores  et  prffilati  serenitatis  nostra  f 
tiam  adiere,  et,   de  prffidicti  loci  inopia   ae 


Ecclesiarum  Dei,    etc.    Noverit  universilas  quod  nos  B  ^'®°"™    ^*'**^   pertinentium  parvitate  conqo 


cumperientes  in  Italia  Ecclesiarum  facultates  de- 
foncto  earum  Prffisule  deprffi.dari,  sanctamque  Cre- 
monensem  Ecclesiam  hoc  qooqoe  noviter  passam 
defuncto  Pastore,  sub  nostri  (mundibordi  defensio- 
nem  recepimus  domnum  Landulfum  venerabilem 
prffisulem  ejusdem  sanct®  Cremonensis  Ecclesiffi, 
nostrumquedilectissimomcapeilannm,  cum  omnibus 
clericis  suis  ac  familiis.  Prfficipientes  insimul  ut 
nulla  nostri  regni  magna  parvaque  persona  post 
obitum  ejus  suorumqne  successorom,  predictam 
Ecclesiam,  clericos  et  famulos  inquietare  vel  mole- 
stare  audeat.  Si  quis  vero,  quod  non  credimos,  hu- 
jus  nostri  raundiburdi  violator  exstiterit,  si  miles 
ipsius  Ecclesiffi  fuerit,  omni  beneficio  quod  ex  parte 


aliquod  sublementum  et  auclionem  prffidiom 
concedi  et  superaddi  suppliciter  postulavere. 
rum  qooque  obnixo  petitioni  cura  tidelinm  not 
episcoporum  videlicet  et  abbatum  ducem  et  ooi 
favor  et  sut.dela  accessisset,  nos  vota  illora 
nigne  suscepimus  et  petitioni  eorum  ob  divina 
cedis  aiigmentnm  adimpleri  decrevimus.  P 
noverit  omnium  nostritidelium,  prffisentium  \ 
ac  futurorum  industria,  quia  nos  quendam 
juris  ac  proprietalis  locom  Chilichheim  (<5J)  cj 
in  pago  Prisichgowe  et  in  comitatu  Adelberoi 
mitis  situm,  tradimus  ad  sopradictum  monasti 
quod  est  consecratum  honori  S.  Dei  Genetri 
SS.  Georgii  et  Cyrilli   martyrom,  cum  omnibo 


ipsius  ecclesiffi  tenuerit,   ipse   et  ejus   hffiredes   in  ^  P^rtinentiis,  videlicet  ecclesiis,  villis,  servis,  ai 


ffiternura  priventur,  et  centum  libras  puri  argenti, 
medietatem  nostrffi  reipublicffi,  ^et  roedietatem  prffi- 
nominatffi.  ecclesiffi  se  compositurum  procul  dubio 
cognoscat.  Si  vero  civis  aut  subu'hanos,  scit  se 
perditurum  omnia  prffidia  et  possessiones  suas,  me- 
diotatem  a  parte  publica,  et  medietatem  prffidictffi 
Ecclesiffi.  Si  vero  aliqua  regni  persona  contra  fe- 
cerit,  centum  libras  optimi  aori,  medietatem  nobis 
et  medietatem  prffifatffi  ecclesisB  procul  dubio  com- 
ponat  Qood  ut  verius  credatur,  etc. 

Non  adest  monogramma  Henrici. 

Everardus  cdnceliarius    vicem   Villigisi    Archica- 
pellani  recognuvi. 

Anno  Dominicffi  incarnationis  1007,  in- 


areis,  ffidificiis,  cum  hominibus  terrisque  cei 
bus,  cum  tributis  et  teloniis  de  navibns  per  Rfa 
discurrentibus  vel  undecumque  noster  fiscus  ci 
qnaque  illuc  aliqood  jus  exigere  aut  sperare  de 
Hffic  igitur,  cum  omnibus  cffiteris  appendiciis 
adhuc  dici  possent,  perpetua  firmitate  ad  idem  i 
sterium  contradimus  et  transfundimos,  nt  qi 
abbas  ibidem  successurus  absque  contradictioi 
beat  ea  in  sua  potestate,  nec  ipsi  iiceat  cui 
libero  homini  potenti  aliquam  exinde  partem 
beneticio  concedere,  vel  oiio  modo  ab  usu  fri 
Deo  illuc  servientium  alienare.  Et  ut  hffic  auctoi 
nostrffi  largitio  firmior  habeatur  et  ab  omnibu8 
libus  nostris  verius  credatur  et    diligentins  co 


*».i*Mw    wujAu<v«2    iu\/oiijabJuma     ivru/,    in-   _    —'^—^   «w.^-. .«   *wau.^  w«uoi.u*     ct     uiii^cuiius    GO 

dictionc  v,  anno  regni  domni   Henrici  regis  secundi      vetor,  manu  propria  nostra  subter  eam   confl 

^^^•.^*:..  ».     A..4~^  n^i^j..  r^i:^:& a vimiie    a«    e:««;ii^    «.,^»4.^     .:^:ii^^;     • r_.  ^. 


regnantis  vi.  Actom  Polede  feliciter.  Amen. 

XXXV. 
S.    Henricus  U  imp.   monasterio  Steinensi   donat 

locum  Kircheim. 

(Anno  «007,  i  Novemb.) 

[Newgart,  Cod.  diplom.   Alem.,  ex  originaU  arckivi 

reipuhlicx  Turicensis]. 
In  nomine  sanctffi   et  individuffi   Trinitatis«  Hein- 
Ricus  divina  favente  clementia  rex. 

Salutaribus  sacri  eloquii  instmctionibas  erudimur 
et  admonemur  ut  temporalia  parvipendentes  com- 

(151)  Kircheny  Kircheim  ad  Rhenum  infira  Basileam. 

(\oi)  Episcopus  Bambergensis. 

(i53)  Gurrebatadhuc  annns  ii  Heinrici  regis  in  Lon- 


vimus,  et  sigillo  nostro   sigillari  jussimus.  Si 
dictffi,  quod  absit!  huic  nostrffi  sanctioni   contr 
exstiterit,  et  qus  donavimos  abstulerit,  vel  h 
aliqua  detraxerit,  Judffi  prodiloris  consors,   nisi 
piscat,  igne  inextinguibili  perpetualiter  ardeat. 

Signum  domni  Heinriei  regis  invictissimi. 

Eberhardus  (152)  cancell.  vice  Willegisi  recogi 
Data  KI.  Nov.,  indict.  v,  anno  Dnicffi  incarn.  i 
anno  u  (153)  doraniHEiNRici. 

XXXVI. 
Diploma  S.    Henrici   11   imperatoris,   quo     £eei 

gobardia,  numeratus  ab    anno  vnlgari    1004, 
14  Maii  coronatus  est  Papiffi. 


DIPJ^M4TA  ECGLESIASTiCA. 


274 


ipoUtanm   Cameracensi     ac  Herluino  episcopo  A 
$ucce$9oribus     donat  comitaium  Camarar 


CAono  1007.) 
[Qali.  Christ.  III,  instrum,,  p.  1j. 
ucos  divina  clementia  favente  rex. 

ibos  lidelibus  notum  iieri  volumus  qualiler 
01  animee  nostras  consullu  quam  venerabilis 
rii  archiepiscopi  Coloniensis  inlerventu,  Ca- 
nsi  Ecclesiffi,  in  honore  S.  Mariie  constructee, 
tum  Cameracensera  hac  nostre  auctoritatis 
Uli  pagina  in  proprinm  donavimus  :   prseci- 

ut  prffilibatai  sedis  Erluinus  episcopus,  sui- 
ccessores  liberam  debinc  babeant  potestatem, 
n  comitatom  in  usum  Ecclesiee  supradictoB 
i«  comitem  eligendi,  bannos  habendi,  seu  ^ 
id  ftibi  libeat,  modis  omnibos  iode  faciendi. 
mdomini  Uenrici  regis  inviclissimi . 
hardus  cancellarius,  vice  Wiliegisi  arcliica- 
9  recognovit. 

XI  Kalendas  Novembris,  indictione  v,  atfno 
dEomini  Henrici  secundi  regis  vi.  Actom 
ranensi  palatio. 

XXXVII. 

m  S.  Henrici  de  erecto  ab  se  episr,oputu 
Bambergensi, 

(Anno  1007.) 

[Lodewig,  Script,  rer.  Germ,,  282. J 

iicus  divioa  prsordinante  clementia  rex, 
is  Ecclesise  filiis  tam  futuris  quam   praesen-  C 

>errimis  sacri  eloquii  institutionibos  erudi- 
prsemonemur,  ut,  temporalia  relinquentes, 
t  terrena  postponentes  comrooda,  eeterna  et 
e  mansora  in  coelis  studeamus  adipisci  con- 
•  Gloria  enim  praesens  fugitiva  est  et  vana, 
^asidetur,  nisi  in  ea  aliqoid  ^de  coelesti  seter- 
M>gitetur.  Sed  Dei  roiseratio  humano  generi 
t  remedium,  quando  partem  coelestis  patrise, 
)  substantise  fecit  esse  pretium.  Hujus  ergo 
mentia*.  non  immemores,  nec  ignoraotes  nos 
o  divinae  miserationis  respectu  regali  digni- 
blimatos,  cougruum  esse  ducimus  non  solum 
is  ab  antecessoribus  nostris  constructas  am- 
sed  ad  majorem  gloriam  Dei  novas  sdi- 
easque  devotionis  nostras  donis  gratissimis 
e. 

iropter  Dominicis  non  surdom  aoditum  prae- 
prieceptis,  et  deiiicis  obtemperando  inten- 
taasionibos,  thesauros  divinae  largitatis  mu- 
tia  nobis  collatos  in  coelo  desideramos  re- 
,  abi  neqoe  fores  eifodiont  nec  furantur, 
enigo  vel  tinea  demolitur,  ubi  et  dum  om- 
Dc  coogesta  recolimos,  cor  nostrum  desiderio 
le  sspius  versetur. 

ide  patere  volumus  omnium  iidelium  univer- 

quod  quemdam  paternse  heereditatis  nostrse 

Babenberc    dictom,   io  sedem    et  colmen 

m\m  proveximos,  et  Romanse  sedis  aoctoritate 


iirmatum,  atque  venerabilis  Heorici  Wirzburgensis 
episcopi  consensu,  et  diiectue  conjogis  nostrs 
Cbuneguodae  voluntate,  ac  pari  commonique  om- 
nium  ikostri  lidelioro,  taoi  archiepiscoporom  qoam 
episcoporum,  abbatum,  nec  non  et  ducem  et  co- 
mitum  consulto  decretoque,  ad  totios  regni  nostri 
principomque  coocordi  devotione  laudatum,  ad  ho- 
norem  omnipotenlis  Dei,  et  beatse  Maris  semper  vir- 
ginis,  et  sanctorum  apostolorum  Petri  et  Pauli,  nec 
non  sanctorum  Kiliani  et  Georgii,  fundavimus,  stabi- 
livimus,  et  corroboravimus,  ut  inibi  nostrum,  pa- 
rentumque  nostrorum,  et  Ottonis  tertii  imperatoris, 
videlicet  antecessoris  nostri,  celebre  habeatur  roe- 
moriaie,  et  jugis  pro  omnibus  orthodoxis  mactetur 
hostia  salutaris. 

Oblatis  igitur  Deo  in  eadem  dilecta  nobis  Eccle- 
sia,  ad  honorem  et  decorem  domus  Dei,  ex  metallis 
lapidibusque  pretiosis,  in  varios  usus  sanctuarii, 
vasis  seu  vestibus  aliisque  ornamentis  ecclesiasti- 
cis,  contulimus  prseterea  ad  supra  dictam  sedem 
episcopalem  prsdia,  ecclesias,  vicos,  viiias,  cum 
omnibus  suis  pertinentiis  sive  adheerentibus,  vide-^ 
licet  utriusque  sexus  mancipiis,  areis  cedificiis, 
terris  cultis  et  incultis,  viis  et  inviis,  exitibus  et 
reditibus,  qusesitis  et  iuquirendis,  silvis,  sagenis, 
venationibus,  pratis,  pascuis,  campis,  forestis, 
(prsstariis)  forestariis,  cellariis,  censibns,  aquis 
aquarumve  decursibus,  molendinis,  mobilibus  et 
immobilibos  et  c«eteris  omnibos,  quam  rite  scribi 
aut  appellari  possunt,  quomodolibet  otilitatibos, 
preesenti  nostrse  authoritatis  edicto  statuentes  ut 
in  Deo  nobis  dilectus  ssepe  dictse  sedis  episcopus, 
Ebcrbardos,  suique  successores  liberam  debioc  ha- 
beaot  potestatem,  eadem  prsescripta  booa,  com 
omnibus  appendiciis  suis  tenendi,  possidendi,  seu 
in  quoslibet  usus  episcopatus  convertendi ;  fratribus 
autem  canonicis  Deo  ibidem  famulautibus,  ad  quo- 
tidiana  temporalis  vitae  subsidia,  possessioues,  quas 
tradidimus,  nostra  imperiali  auctoritate  proprie- 
tative  possidenda  contirmamus,  ea  videlicet  ra- 
tione  ut  preefati  sanonici,  et  eorom  per  successio- 
nem  prsepositi,  iiberam  dehiiic,  cuni  ipsorum  cano- 
nicorum  consensu  et  consilio,  potestatem  habeant 
in  meliores  osos  comroutandi,  augmentandi,  et  ad 
otilitatem  soam  quoquoroodo  redigendi ;  quateous 
et  ipsi,  nostri  benigne  memores  apud  D«ium,  ac  di- 
lectissimce  conjogis  nostra;  atque  consortis  regni, 
Chunegundse,  parentomque  nostrorum,  versa  vice 
beneficiis  nostris  pia  atque  assidua  intercessione 
respondeant. 

Si  quis  autem,  qood  absit!  hujus  nostrse  muni- 
iicentiam  donationis  atque  institutum,  apostolicae 
sedis,  et  tot  venerabilium  Patruro  auctoritate  tirma- 
tum,  destruere  seu  violare  tentaverit,  in  die  ju- 
dicii  coram  ocolis  Dei  tormento  inextinguibili  seter- 
naliter  luat.  Quod  ne  eveniat,  sed  hsec  traditio 
atque  decretum  ab  omnibus  perpetoaliter  inviola- 
bilis   permaneat,   hanc  chartam   inde    conscriptam 


275 


S.  HENRIGI  IMPERATORIS 


176 


manu  propria  roborantes,  sigilli  nostri  impressione  A  episcopatas   sablimando    perveximos,   et    Romana 


msignin  jnssmius. 

XXX  VIII. 

S.  EenriciLS  11  imp*!rator  benefadt  Tkorensi  virginum 
nobilium  canonicanm  coUegio  ad  Mosamf  petetite 
Notgero  Leodicensi  episcopo, 

(Anno  1007.) 

[Mirseus,  Opp.  diplom.  I,  507.) 

In  nomine  sanctfie  et  individuae  Trinitatis,  [Henri- 
cus  divina  favente  clemeatia  rex. 

Nobis  profaturum  et  ad  vitam  prsesentem  transi- 
gendam,  et  ad  futuram  feliciter  obtineudam  credi- 
mus  et  scimus,  si,  secundum  iidelium  nostrorum  jus- 
tas  petitiones,  ecclesiasticas  facultates  augmentatas 
et  augmentandas,  regalis  prsecepti  munimine  tuen- 
das  esse  iirmaverimus. 

Quapropter  notum  essse  volumus  omnibus  nostris 
fidelibus,  tam  futuris  quam  prsesentibus,  quod  per 
intercessiouem  venerabilis  viri  Notgeri,  Tungrensis 
seu  Leodicensis  episcopi,  Thornensi  monasterio, 
ejusdem  episcopi  episcopatui  subjecto,  mercatum 
^jusdem  loci,   teionium  [et  districlnm   concessimus, 

Insuper  Ecclesias  de  Britt^^ei  Chamaritte  et  Ave- 
$ate,  quasque  idem  episcopus,  in  aniplificationem  ec- 
clesiasticse  facultatis  et  aggregationem  remuneratio- 
nis  supernse,  eidem  monasterio  concessit,  per  in- 
terventum  ejusdem  venerababilis  episcopi,  ad  perti- 
nentiam  dicti  monasterii  auctoritate   nostri  consen- 


auctoritate  atque  venerabilis  Henrici  Wurciborgen- 
sisepiscopi,  ac  puro  communique  omnium  nosiri 
fidelium,  tam  arcbiepiscoporum  quam  episcopomm 
abbatumqne,  nec  non  ducum  et  comitam  consulta 
decretoque,  iu  honore  sanct«e  Dei  genitricis  Marie 
sanctorumque  upo^tolorum  Petri  et  Pauii,  nec  non 
martyrum  Kiliani  et  Georgii,  stabilivimus  atque  cor- 
roboravimus,  ut  et  inibi  nostrum  parentumque  nos- 
troram  [et]  Ottonis  senioris  nostri,  celebre  haberetor 
memoriale,  et  jugis  pro  omnibus  orthodoxis  hostia 
mactaretur  5alutaris.  Proinde  noverit  omniom  no»- 
tri  iidelium  tam  praesens  «etas  quam  et  soccessura 
posteritas,  quia  nos  nostri  quondam  juris  abbatiam, 
|.  Kitzingum  dictam.  in  pago  Gotzfeld  sitam,  ad  eam- 
dem  supra  dictam  episcopalem  sedem,  cum  omnibos 
ejus  pertinentiis  sive  adhaerentiis.  videlicei  ecclesiis, 
decimationibus,  silvis.  venationibus,  seu  omnibos, 
quse  quolibet  modo  dici  vel  scribi  possunt,  utilitati- 
bus,  hacnostrteauctoritatisprieceptali  pagina.  prout 
tirmiuspossumus,donamus  atque  proptrietamus,  om- 
nium  contradictione  remota.  Prsecipientes  igitor 
ut  in  Domino  diiectus  s«epe  dicts  sedis  Eberhardus 
episcopus  liberam  dehinc  habeat  potestatem  eani- 
dem  abbatiam  cum  omnibus  ejos  appendiciis  tenen- 
di,  possidendi,  seu  quidquid  sibi  libeat  modis  omoi- 
bus  inde  faciendi,  ac  sui  sucessores.  Si  quis  igitur, 
quod  absit!  hujus  nostrse  donatiouis  munilicentiani 
destruere  sive  violare  praesumat,   in  novissimo   die 


sus  assignavimus  *,  et   hnjus  prcecepti    auctoritatem. 

ut  in  nomine  ipsius  qui  nobis  praecipiendi  concessit  ^  7^*"""^'^  r'"*  '*''*"?^.,f  ,.,>..     .    r>    j 

_  .    ,  .  ,     .  »4-      .     •  i     x.j  I-    ^  tormento  mextmffuibili  coram  ooulis  Dei  luat.  Qaod 

potestatem,  pleniorem  obtmeat  vigorem,  et  a  fadeli-  ^,  .        ,  ^      Y     ,..  .         »  •»       . 

i  <       T\  •    1?    I    •  .  •  1  QA  uat,  sed  hsc  traditio  nostra   ab   omnibus  incor- 

bus   sanctsB    Dei    Ecclesise  ac  nostris    conservetur,  ' 


more  antecessorum  nostrorum,  et  manu  propria 
iirmavimus,  et  sigilli  nostri  impressione  signari  jus- 
simus. 

Signum  domini  Henrici  regis  invictissimi, 

Heribertus  canceilarius,  vice  Villigisi  archicapel- 
lani,  recognovi. 

Data  XI  Nonas  Junii,  indictione  v,  anno  Domini- 
cee  incarnationis  millesimo  septimo,  [anno  vero  do- 
mini  Henrici  II  regnorum  quinto  (i54). 

Actum  Moguntise  feliciler.  Amcn. 

XXXIX. 

Henricus  H   imperator  donat  abbatiam  Kitiingensem 
arcMepiscopatui  Bambergensi. 

(Anno  1007.) 

[Ludewig.  Script,  rer.  Germ,^  p.  iH2.] 

In  nomine  sanct^  et  individufie  Trinitatis,  Hkinri- 
cus  divina  favente  clementia  rex. 

Saluberrimis  igitur  sacri  eloqoii  institotionibos 
enidimur  et  admonemur  ut,  temporalia  relinquentes 
bona,  et  terrena  postponentes  commoda,  fleterna  sine 
fine  mansura  in  coelis  studeamus  adipisci  consisto- 
ria.  Quapropter  nos  dominicis  non  surdum  auditum 
praebentes  prieceptis,  et  deificis  obtemperando  mten- 
dentes  suasionibus,  quemdam  nostrse  patemfle  bse- 
reditatis  \ocum,  Babenberg  dictum.  in  sedem  etculmen 


rupta  permaneat,  hanc  chartam  inde  conscriptam 
manu  propria  roborantes  sigilli  nostri  impressione 
insigniri  jussimos. 

Data  Kalend.  Nevemb.,  ind.  v,  anno  Dominica 
incamat.  i007.  anno  vero  domini  Henrici  II  regis 
VI.  Actum  FranlLenfurt  feliciter.  Amen. 

XL. 

Fundatio    Hcnrici  sancti   imperatoris  super    Furth, 

Francofurti  in  comitiis, 

(Kal.  Nov.    i007.) 

[Ludewig,  Scrip.  rer.  Germ.,  i28i-82.] 

In  nomine   sanctee     et  individose    Trinitatis,  Hen- 

0  Ricns  divina  favente  clementia  rex. 

Saluberrimis  igitnr  sacri  eloquii  institutionibas 
erodimur  et  admonemur  ut,  temporalia  relinqoen- 
tes  commoda,  «eterna  et  sine  fine  mansora  io  coeiis 
stodeamus  adipisci  consistoria.  Quapropter  nos,  Do- 
minicis  non  surdum  auditum  preebentes  prseceptis, 
et  deificis  obtemperando  intendentes  soasionibos, 
qoemdam  nostrie  paternse  hfiereditatis  locom,  Ba- 
benberg  dictom,  io  sedem  et  colmeo  episcopatos  sobli- 
maodo  proveximus,  et  Romana  auctoritate,  atqoe 
venerabilis  Henrici  Wurtburgensis  episcopi  consensu, 
ac  pari  communique  omnium  nostri  tidelium.  tam 
archiepiscoporum  qoam    episcoporum  abbatumque. 


(154)  Ex  characteribus  anni  hujus  diplomatis  vide-      annodemam  1008  obiisse,  non  autem  1007,  ut  Bu- 
tur  coUigi  posse,  Notgerum  episcopum  Leodicensem      cherius  et  alii  supputant. 


277 


DIPLOMATA  ECGLESIASTIGA. 


278 


B 


nec  noD  ducum  et  comituiii  consulta  decretoque,  iu  A 

hooorem   saacte  Dei  genitricis  Mans,    sanctorum- 

que  apostolorom  Pelri  et  Pauli,  nec  non  marlyrum  Ki- 

liani  atque  Georgii,   stabiiivimus  et  corroboravimus, 

it  et  inibi  nostrom  parentumque  nostrorum,  et  Ot- 

tonis   tertii   videlicet,    imperatoris     antecessoris   et 

senioris  nostri,  celebre  haberet  memoriale  et  jogis 

pro  omnibus  orthodoxis  hostia  mactaretur  salutaris. 

Proinde  noverit  omnium   nostrorum  lidelium  tam 

praesens  «etas,   quam  etiam  successura  posteritas, 

quod  nosnostr»  quondam  proprietatis  locum,  Furth 

dictum,  in  pago  Nordgoau,  in   comitatu   Berengeri 

comitis   situm,   ad  stipendium  canonicorum  in  ea- 

dem  supradicta  episcopali    sede  coenobice  Deo  ser- 

vientium,  una  cum  omnibus   ejus  pertirientiis   sivt? 

adherentiis,  videlicet  vicis    villis,  ecclesiis,  servis 

et  ancillis,  areis,   terris^  cultis  et   incultis,  viis,  in- 

fiis,  ezitibus  et  reditibus,    quaesitis  et    inquirendis, 

sjl^is»  forestibas,  saginis,  venationibus,.  aquis,  pisca- 

tionibus,  molis,  molendinis,   rebus  mobilibus  et  im- 

mobiiibos,  et  csteris  omnibus,   qofie  rite  scribi  aut 

appeJldri  possunt,   quolibet   modo,   utilitatibus,  ac 

Bostra  auctoritatis  pagina  prseceptali,  prout  iirmiter 

possumos,  donamus   atque  proprietamus,    omnium 

contradictione  remota.   Preecipientes  igitur  ut  dul- 

ctssimi    in  Cliristo   Banbergemes  fratres  nostri,   ex 

Bostro  jure    liberam     dehinc    habeant  potestateni 

eQmdem  locom,    Fwrth  nuncupatum,   cam  omnibus 

tppenditiis  possidendi,  vcl    etiam  sibi  commodum 

tuivoeaium  ipsi  loco  supradicto  super  eligendi,  seu  q 

qoidquid  illis  libeat,    modis   omnibus  in  usum  co:- 

Bobitat«e  fraternitatis  faciendi.  Si  quis  igitur,  quod 

absit !  hu)as  nostrce   donationis  munificentiam  de- 

stmere  sive  violare  priesumat,   in   die  jndicii  coram 

oculli  Dei  tormento  inextinguibili   aetemaliter  iuat. 

Quod  ne  eveniat,  sed  hsc  traditio  nostra   ab  omni- 

bas  perpetualiter  inviolabilis  permaneat,   hanc  car- 

tam  inde   conscriptam    manu    propria   roborantes, 

sigilli  nostri  impressione  insignirijussimus. 

XLI. 

Bex  Hewricus  U   quendam    suse   proprietatis  locumf 
Pferiiigvn  dictum^  in  payo  Chelesgouvef  et  in  CO' 
milatu  Berengeri  comitis  situm,  ad  stipendium  cano- 
nieojitm  in  epti  sede  Babenbergensi  a  se  erecta  Deo 
servieutiumf  una  cum  omnibus  ejus  pertinentOs  sive^  ^ 
adhserentiis,  videlicet  vicis,  viUis,  Ecclesiis,  servis  " 
et  aneiUis^  areis,   xdificiis    terris  cultis  et  incultis 
viis^  inviiSf   exitibus   et  reditibus,  quxsitis  vel  in- 
qwdrendis,    silvis,   forcstibus,  saginis^  venatUmibus, 
aquiSj  piseatumibus^  moliSj  molendinis^  rebus  mo- 
bitUnis    et  immobilibus,    ac  caeteris   omnibus^   quse 
rite  scribi  aut  appellari  possunt  quovis  modOj  uti- 
Htatibus  donat  atque  proprietat^  omnium  coatradi- 
eHcne  remota,  ea    ratione    ut'  prsedicti    canonici 
Hheram  dehinc  habeant  potestatem^  eundem  locum 
Pferingun  cum  omnibus  appenditiis  suis   tenendi, 
postidiendi,  vel  etiam   sibi   commodum  advocatum 
super  loco  dicto  etigendij  seu  quidquid  iUis  Ubtat 
inde  fadendi. 

(Anno  1007.) 

[Ried,  ibid  p.  i25.J 

Ut  h«BC  traditio  nostra  ab  omnibus  perpetualiter 

inviolabilis  permaneat»  hanc  chartam  inde  conscri- 


ptam  manu  propria  roborantes  sigilli  nostri  impres- 
sione  jussimus  insigniri.  Insuper  Ratispons  tres 
areas  infra  urbem  juxta  Danubium,  duas  Brunne- 
laite,  duas  Reginhusen  dedimus  et  contirmamns  in 
usum  fratram  (canonicorum  Bamberg). 

Signum  domni  Heinrici  regis  invictissimi.  (Mono- 
gramma.) 

Eberhardus  cancellarius  vice  Willigisi  archica- 
pellani  recognovi. 

Data  Kal.  Nov.,  indictione  v,  anno  Dominicca  in- 

carnationis   i007,   anno   vero     domni    Heinrici  se- 

cundi  regnantis  sexto.  Actum   Frankonofurt  feliciter 

Amen. 

XLII. 

Rex  Henricus  abbatiam  sui  juris  seu  veterem  capet- 
lam  in  proprium  dat  Ecctesise  Babenbergensi  a  se 
erectsB. 

(Anno  1008.) 

[Ried.  ibid,  p.  126.1 

G.  In  noroine  sanctse  et  individuee  Trinitatis, 
Heinricus  divina  favente  clementia  rex. 

Divinis  et  salutaribus  sacrarum  Scripturarum 
admonemur  documentis  et  erudimur  ut  ecclesias 
Dei  cum  larga  benivolentia  ditemus,  et  summa  de- 
votione  amplilic&re  non  cessemus.  Proinde  noverit 
omnium  Ghristi  nostrique  iidelium  indu«tria,  quia 
nos  per  interventum  nostrce  dilectissimse  conjugis 
Ghunigundce  qoandam  nostri  juris  capellam  sive 
abbatiam,  infra  urbem  Radesponam  in  pago  Tuon- 
ocgowe,  et  in  comitatu  Ruodperti  comitis  sitam, 
sanctce  Babenbergensi  ecclesise  in  honorem  beati 
Petri  principis  apostoloram  et  sancti  Georgii  mar* 
tyris  consecratfie,  cnm  omnibus  appenditiis,  scilicet 
exitibusot  reditibus,  terris  cultis  et  incultis,  et  cnm 
omnibus  utiiitatibus  qnae  ullo  modo  aot  scribi  aut 
nominari  possunt,  summa  et  liberali  devotione  in 
propriam  donamus,  ea  videlicet  conditione  quatenus 
ejusdem  supradictse  ecclesise  Babenbergensis  vene- 
rabilis  episcopus  Eberhardus,  suique  successores, 
deinceps  liberam  exinde  habeant  potestatem  tenen- 
di,  possidendi,  et  quidquid  ad  usum  prffidictse  ec- 
clesia}  pertineat  faciendi,  omnium  contradictione 
remota.  Et  ut  hujus  nostrse  donationis  auctoritas 
stabilis  et  inconvnlsa  permaneat,  prseceptum  istud 
inde  conscriptum  propria  manu  corroborantes,  si- 
gilli  nostri  impressione  jussimus  insigniri. 

Siynum  domni  Heinrid  regis  invictissimi  (Mono- 
gramma.) 

Guntherus  cancellarius  ad  vicem  Willigisi  archi- 
capellani  recognovi. 

Data  Kal.  Junii,  indict.  vi,  anno  Dominicse  incar- 
nat.  1008,  anno  vero  domni  Heinrici  secnndi  regn. 
VII.  Actum  Merseburg  feliciler. 

SigiUum  intus  impressum. 

XLIH. 
8.  Henrici  prseceptum^  per  quod  Ecclesise    Worma- 
tiensi  attribnit   quidquid  Becelinus   comes  in  bene- 
fidum  possedit. 

(Anno  1008.) 
[Schannat,  •  Episeopatus  Wormat.  H.  37.1 


279 


S.  HENRIGI  IMPERATORIS 


280 


Iq  nomioe  sancUe  et  individuffi  Trinilatis,  Hein-  A  et  per  descensum  Ratenzae  usque  in   tluyium   Moin, 


RICU8  divina  favente  clementia  rex. 

Si  Ecclesiarum  Dei  loca  alicujus  commoditatis 
incremento  meiiorare  studuerimus,  nobis  hoc  pro- 
ficere  minime  diftidimus.  Qaapropter  omnium  Cliri- 
sti  fidelium,  prcesentiam  scilicet  et  futurorum,  noverit 
universitas  qualiter  nos,  ob  remedium  animse  tertii 
Ottonis  imperaloris  nec  non  nostrse  parentumque 
nostrorum,  seu  Cuaigunda},  dilectissimee  contectalis 
nostree  ejusdemque  interveatu,  atque  petitiooe 
Burchardi  veaerabilis  episcopi,  Wormaciensi  epi- 
scopio  et  Ecclesia;,  ia  honocem  saacti  Petri  apo- 
stolorum  priacipis  coastructse  ac  dedicatae,  quid- 
quid  Becelinus  comes  in  beneiicium  nostri  ex  parte 


et  per  descensuni  Moin  usque  in  locam  Fiheriet 
dictum,  et  per  ascensum  rivuli,  qui  eAidem  viliam 
dividendo  praeteriluit,  usque  in  ejusdem  rivuli  capat 
et  ortum,  et  a  capite  illius  rivuli  secundum  quod 
rectius  etvicinius  potcst  veniri  in  supra  dictum  flu- 
men  Vraha,  ab  Ueinrico  ejusdem  ecclesice  episcopo, 
conseotiente  et  coliaudante  clero  et  populo,  iirma 
ac  legali  commutacione  acqaisivimus.  Tradentese 
coutra  eidem  Hainrico  episcopo  suaeque  ecclesi«e  jure 
proprietatis  loca  in  pago  Grapfeld,  in  comitatu  veru 
Ottonis  comitis  sita,  Maynunga,  et  Maynungero  mar- 
cha  et  Waiahdorf  dicta,  cum  omnibus  eorum  perti- 
neaciis,  viilis  scilicet   et  utriasque    sexus  mancipiis, 


hactenus  habuit  et  tenuit,  cuni   omoibus  ejus  per-  ^  ecciesiis,  decimaciouibus,  siivis,   venationibus,  aquis 

**  fl**  *  1***  1  V*la  V  ^^  *  *%  *  **■  SS** 


tineatiis  sive  appendiciis  vei,  qude  quolibet  modo 
dici  aut  scribi  possunt,  utilitatibus,  situm  ia  pago 
Laginahi,  in  comitatu  vero  Gerlai  comitis,  hac  no- 
stra  prseceptali  pagina  iategre  coacedimus  atque 
largimur,  ac  de  aostro  jure  ia  ejus  jus  et  domioium 
omaiao  traasfuadiaius  :  ea  videiicet  ratioae  ut 
praescriptus  Burchardus,  saactffi  Wormacieasis  sedis 
aatistes,  de  prsenominato  prsedio  ejusque  perti- 
nentiis,  ipse  suique  successores  dehinc  liberam  ha- 
beant  potestatem  habendi,  possidendi,  vel  quidquid 
eis  libitum  fuerit  faciendi,  omni  omuium  coatradi- 
ctione  remota.  Et  ut  hanc  nostrse  donationis  aucto- 
ritas  stabilis  et  inconvulsa  omni  permaneat  tempore, 
hoc  prseceptum    inde  conscriptum     manu  propria 


corroborantes,  sigilli  nostri  impressione  insigniri  jus-  C  siooe  insigniri  jassimus. 


aquarumve  decursibus,  piscacionibus,  molendinis, 
pratis,  pascuis,  terris  cuitis  vel  incultis,  qufiesitis 
vel  inquirendis,  viis  et  inviis,  existentibus  [exitibusj 
et  reditibus,  et  cum  omnibus,  quse  dici  aut  nominah 
possunt,  utilitatibus,  jure  nostro  in  jus  preedictie  ec- 
clesise  transfundendo,  ea  videlicet  racione  ot,  pr»- 
fatus  episcopus  Hainricus  suique  successores  de  pr»- 
nominatis  locis  dehinc  liberam  habeant  potestatem 
possideudi,  commutandi,  vel  quicquid  eis  inde  li- 
bitum  sit  faciendi,  omni  omnium  contradictione 
remota.  £t  ut  hsec  nostrse  commutaciouis  sive  dona- 
cionis  auctoritas  stabilis  et  inconvulsa  permaneat 
[omni]  tempore,  hoc  prseceptom  inde  conscriptum 
manu  propria  corroborantes,  sigilli  nostri  impres- 


simus. 

Signum  domni  Heinrici  regis  invictissimi, 

Eberhardos  cancellarius  vice  Wuilligisi  archica- 
peliani  recognovi, 

Datav  Idus  Maii,  anno  Dominicse  incarnatioais 
millesimo  VIII,  iadict.  v,  aano  vero  domni  Heinrici 
regni  vi. 

Actum  Triburi  feliciter.  Amen. 

XLIV. 

Dipbma  Henrici  11  tmp.,  quo  Ecclesiae  Wircebur- 
gensi  tradit  Meinungen  et  Walldorf  pro  aliis  bonis 
in  pago  Ratenzgau  novo  Bambergensi  episcopalui 
permissis. 

(Anno  i088,  Maii  7.) 


Signum  domni  Hainrici  regis  invictissimi. 
Eberhardus  episcopos  et  caaceliarius  vice  Wil- 
ligisi  archicapellani  recognovi.  Data  Nouis  Maii, 
anno  Dominicse  incarnationis  millesimo  VIII,  indi- 
ctione  v,  anno  vero  domni  Hainrici  secundi  regni 
sexto.  Actam  Wirzeburge  feliciler.    Amen. 

XLV. 
S.  Henriciprivilegium  pro  Eeclesia  Vicentina. 

(Anno  1008.) 

[Ughelli,  Italia  Sacra,    V,   140.] 

In  nomine   sanctse  et  individuae  Trinitatis,  Hen- 

Ricus  divina  favente  clementia  rex. 

Si  Ecclesiarum  Dei  curam   gerimus,  easque  dila- 


[Ussermann,  Germania  sacra  III,    PreuveSy   p.   16.]  r^  tare  studuerimus,   nostri  regni  statum  augmentari 

•  •  ••>••.  m      •         ••        ••  .w  •        •  J        l^   * .  f^         _  •  •        _  O  »V      •      i^- 


In  nomiae  saoctfle  et  individace  Trinitatis,  Hein- 
Ricus  divina  favente  clementia  rex^ 

Omnibus  Christi  fidelibus,  praesentibus  scilicet 
alque  futuris^  notum  esse  voiumus  quia  nos,  ob  di- 
vinae  remunerationis  spem  Dominum  nobis  insti- 
tuentes  ha^.redem,  et  ex  nostris  rebus  hsereditarium 
quendam  nostri  juris  locum  Babenperc  dictum  in 
culmen  et  caput  episcopatus,  houore  sancti  Petri 
principis  apostolorum  insigniti,  erigentes  et  subli- 
mantes,  quandam  Wirzeburgensis  dioceseos  partem, 
comitatum  videlicet  Hatenzgouin  dictum,  exceptis 
tribus  ecclesiis  Wahenrod  et  Mulinhusen  ac  Loner- 
statcum  capellisad  easdem  ecclesias  respicientibus, 
et  quandam  partem  pagi  Volckfelt  dicti,  videlicet 
a  loco  ubi  flumen  Vraha  dictum  inllnit  Ratenzam, 


minime  dubitamas.  Quo  circa  omnium  S.  Dei  Ec- 
clesise,  praesentium  scilicet  et  futuroru(D,  noscat 
universitas  quaiiter  Hieronymus  S.  Vicentine  Ec- 
clesiee  episcopus  noster  familiaris  nostram  adiit  cle- 
mentiam  postuians,  ut,  pro  Dei  amore  animequs 
nostrse  remedio,  castelia  sui  episcopii  Viceut.  qai 
fodri  detrimento  usque  modo  vastabantar  et  concul- 
cabantur,  nostrse  regise  auctoritatis  largitione  per- 
donaremus  et  concederemus.  Cujus  petitionibus 
annoentes,  prout  juste  et  legaliter  possumus,  jam 
dicto  Hieronymo  episcopo  suisque  successoribas, 
"Sicut  sibi  concessum  est  et  perdonatum  a  bon.  me. 
D.  Othone  Csesare  Augusto,  perdonamns  nt  de 
onmibus  castellis  ad  suum  jam  dictum  Episcopa- 
tum  pertinentibus,    sciiicet   Barl)arauo,   Salvatiano, 


m 


DIPLOMATA  ECGLESIASTICA. 


m 


Noaceta,  Albetiae,  Aureliaao,  Cnstodia,  Grancona,  A 
Gnimodo,  Vincentia-Brenduiis,  Altavilla,  Monte- 
digno,  Corvedo,  et  de  Valle  Coturnica,  CucuUo, 
VeilOy  Arserio,  et  omuibus  famulis  super  lerram 
jam  dicti  episcopatus  babitantibus  vel  residentibus, 
noa  alicui  bomini  tam  ducibus  quam  marcbionibus, 
comitibus,  seu  alicui  magnce  parvseque  personse  fo> 
drum  persolvatur,  vel  concedatur  ;  sed  liceat  per 
boc  preceptom  jam  dicto  Hieronymo  episcopo  sois- 
que  successoribus,  sicut  superius  scriptum  babetur, 
quiete  et  pacitice  omuia  prsenominata  casti^lla  , 
eorumque  babitatores  ad  jam  dictum  episcopatum 
pertinentes,  vei  super  terram  ejus  resideotes,  de 
omoibus  fudris  defendere,  et  protegere,  omni  con- 
tradictione  remota.  Si  vero  contigerlt  ut  nos  in  eas  |. 
partes  veniamus,  ipse  jam  dictus  Hieronymus  epi- 
scopos,  vel  sui  successores  per  se  vel  eorum  missos 
tideles  fodrum  colligant,  nobisque  servitia  secundum 
posse  prseparent,  eo  videlicet  ordioe  ut  nollus  dux, 
i>atriarcba,  marcbio,  comes,  vicecomes,  sculdasius, 
gastaidio,  nollaque  nostri  regni  magua  parvaque 
persona  prsdictum  Hieronymum  episcopum  suos- 
qne  successores  de  perdunatione  et  concessione 
fodram  sui^scriptorum  castrorum  inquietare,  mole> 
stare^  iktigare  audeat  vel  prsesQmat.  Si  vero,  quod 
non  credimus,  boc  nostrum  praeceptum  infringere 
tentaverit,  sciat  se  compositurum  auri  purissimi  li- 
bras  quingentas,  medietatem  camerse  nostrse,  et  me- 
dietatem  prsdicto  Hieronymo  (155)  episcopo  suisque 
successoribus.  Quod  ut  verius  babeatur,  manu  pro-  C 
pria  hanc  paginam  roborantes  sigillo  nostro  jussi- 
mus  insigniri. 

Signum  D.  Henrici  f  regis  invictissimi, 

Eberardus  archicapellanus  recognovit. 

Datum   XXX,  .  .  .   Anno   Dominics  incarnationis 

miliesimo  VIH,  indict.  iv,  anno  quinto  [veroj  D.  Hen- 

rici   regni   [regis]   vi.   Actum    Mulind.  .  .  feliciter. 

Amen. 

XLVl. 

S.  Heruricus  Imperator  Baldrico  episcopo  Leodicensif 
et  Baldrico  comiti  dat  bannum  bestiarum  in  sitvis 
([uas  po8sidf.bant, 

(Anno  4008.) 
[Mirsus,  Opp.  diplom.f  II,  53.] 

(i55)  Idem  Hierooymos  ab  eodem  Henrico  imp.  D 
taaquara  perjurus  et  apostata  exauctoratus  est, 
ejttsque  bona  publicala.  Ea  qus  in  Papieusi  comi- 
tatu  possidebat,  Comensi  Ecclesis  fueront  concessa  ; 
de  qua  re  in  diplomate  Conradi  II,  Heurici  succes- 
soHs,  eidem  Comensi  Ecclesiae  concesso  an.  1026 
meDtio  exstat 

(236)  S.  Heribertos  Coloniensis  arcbiepiscopos  anno 
1021,  die  16  Martii,  ad  meliorem  vitam  transiit,  ex 
opposito  urbis  Coloniensis  in  monasterio  Tuitiensi 
I  se  condito  sepultos.  Vitee  ejus  bistoriam- scripsit 
Rupertus  abbas  Tuitiensis,  a  Surio  editam. 

(137)  Baldricus  Leodicensis,  episcopus,  fundatorab- 
batie  S.  Jacobi,  in  urbe  Leodieusi,  anuo  1017  vivere 
desiit,  etc. 

(158)  Bdldricus  comes  Leodicensis  fuit,  ut  suspicor. 
Olim  plereque  civitates  episcopales ,  ut  Camera- 
censi.«,  Atrebaleosis ,  Amhianensis  ,  et  nVnji  suos 
rnmites  babiieriint. 


In  nomine  sancts  et  individus  Trinitaii^,  Helnri- 
cus  divina  favente  clementia  rex. 

Notum  sit  omnibus  nostris  fidelibus,  prsesentibus 
scilicet  et  futuris  qua^ter  nos,  interventu  atque  pe- 
titione  Heriberti  (156)  Coloniensis  arcbiepiscopi,  ban- 
num  noitrum  bestiarum  Baldrico  (157)  sanct®  Leodi- 
ceosis  Ecclesise  prsesuli,  necuon  Baldrico(158)  coini- 
ti,  super  eorum  proprias  silvas,  quse  sunt,  inter  illa 
duo  iluuiina,  quee  ambo  Nitbe  (159)  vocaotur,  etter- 
tium  quod  Tbila  (160)  nominatur,  sitse,  et  qute  perti- 
nent  adillas  villasHeiste  (161)  etHeisten,  ac  Badfride 
nec  nou  Maclines  (162),  uominatas,  quod  tamen  totum 
Waverwald  appellatur,  in  comitalu  vero  Gozilonis 
comilis,  qui  Aulewerf  (103)  dicilur,  situm,  per  banc  no- 
straui  prseceptaleni  paginam  concedimus  atque  lar- 
gimur,  et  de  nostro  jure  in  eorum  jus  ac  dominium 
transfundimus  :  ea  videlicet  ratione  ut,  prsescripti 
Baldrici  de  proinominato  banuo  ejusque  utilitate 
debinc  liberam  babeant,  quidquid  sibi  placuerit, 
potestatem  faciendi,  omnium  bomiuum  contradictio- 
ne  remota. 

Et  ut  bsec  donationis  nostree  auctoritas  stabilis  et 
inconvolsa  omni  permaneat  tempore,  hoc  prseceptom 
inde  conscriptum,  manu  propria  corroborantes,  si- 
gillo  nostro  insigniri  jussimus. 

Signum  domini  Henrici  regis  invictissimi. 

£lberbardus  (164)  cancellarius,  vice  Willigisi  arcbi- 

capellani,  recoguovit.  Datum  pridie  Idus  Septembris, 

indictiooe  sexta,   anno  Dominicse  incarnationis  mii- 

lesimo  octavo,  anno  vero  domini  Henrici  secondi  re- 

guantis  septimo.  Actum  Treviris  feliciter.  Amen. 

XLVII. 

Rex  Henricus  11  donat  monasterio  Niederaltacensi 
ecclesiam  parochiakm  in  Mundraching  cum  decimis, 
et  mansum  iOidem,  tres  mansos  in  Siffenkofen^  et 
molendinum  in  MangoUing, 

(Anno  1009,  6  ApriL) 

[Hied,  Cod.  episc.  Ratisbon.,  ex  Mon.  Boic.  XL  137.] 

In  nomine  sanct»  et  individucs  Trinitatis,  Heinri- 
cus  divina  favente  clementia  rex. 

Si  Ecclesias  Dei  alicujus  doni  iucremento  ditare 
vel  sublimare  studuerimus,  nobis  id  profuturum  esse 
niinime  dubitamus.  Quapropter  noverit  omnium  Cbri- 
sti  iideliuin  nostroromque  industria  qualilor,  ob  re~ 

(159)  Amho  Nitbe.  Duo  bic  ilumina  nolantur,  qu® 
Nitbe  seu  Nettre  nomen  bodieqiie  gerunt,  in  Cam- 
pania  Brabantica,  et  in  oppido  Lirauo  conllount,  vi- 
delicet  Nelhe  major  et  NeiUe  minor. 

(160)  Thila,  seuThilia,  Thy  Gallis,  Dilia,  Dyle  Teu- 
tonibus,  Uumen  prope  Geuapiam  in  Gallo-Brabanlia 
ortum,  Villarieuse  ord.  Gisterciensis  monasterium 
alluit,  exiode  Pura  rivo  Lovanii  auctum,  in  Deme- 
ram,  ac  deuique  iu  Scaldiin  iniliiit. 

(161)  Heiste  muuicipium  agri  Riensis,  bodieque 
notum  Heist  op  den  bergh 

(162)  Villa  Maclines.  Forte  Quoet  Mecbelen.  villa 
medii  asvi  scriptoribus,  idem  quod  Gallis  hodie  vit- 
lage. 

(163)  Aniwerf,  in  comitatu  Gozilonis  comitis.  Notet 
bic  lector  comitatum  seu  marcam  Antverpieusem. 

(164)  Eherbardus,  anno  1006,  constitutus  fuit  pri- 
mus  episcopus  EcclesiflR  Bamber^ensis,  fnndntfle  a  S. 
Jlonrico  Ga»s. 


283 


S.  UENRIGI  IMPERATORIS 


284 


medium  aaims  nostrs  et  interventum  dilecti  abba-  A 
tis  nostri  Godehardi,  suum  juge  devotumqae  servi- 
tiam  inspicientes,  mouasterio  suo  Altaba  dicto,  ad 
servitium  et  ad  usum  fratrum  Deo  ibidem  servien- 
tium,  in  villa  Mundriehioga  dicla  unam  Ecclesiam  cum 
dotali  manso  et  duabus  partibus  decimatiouis  ad 
eandem  Ecclesiam  pertinentihas,  et  in  villa  eadem 
aliom  mansum  cum  mancipiis  Frudum  et  uxore  ip- 
sius  et  iiliis  eorum.  In  Sifiinchoven  autem  tres  man- 
sos  cum  mancipiis  in  his  habitantibus,  in  Mangol- 
tingen  vero  soperius  molendinarium  cum  molendino, 
in  ^pago  Duonagouue,  in  comitatu  vero  Ruotberti 
comitis  sitis,  cum  omnibus  appendiciis  sive  utilita- 
tibus  quae  dici  aut  nominari  possunt,  per  hanc  no- 
stri  praicepti  paginam  concedimus  atquc  largimur,  » 
et  de  nostro  jure  ac  dominio  in  eorum  jus  ac  domi- 
nium  omnino  transfundimus,  ea  quippe  ratione  ut, 
prsedictus  abbas  suique  successores  una  cum  fratri- 
bos  inibi  Deo  famulantibus  de  prffiuominato  bono  et 
ejus  utensibilibus  debinc  liberam  potestatem  ad 
communem  usum  fratrum,  quicquid  eis  placuerit, 
faciendi,  omnium  hominum  contradictione  remota. 
Et  ut  hffic  nostrcB  donationis  aucturitas  stabilis  et 
inconvulsa  permaneat  omni  tempore,  hoc  praeceptum 
inde  conscriptum  manu  propria  roborantes  sigilli 
nostri  impressione  insigniri  jussimus. 

Signum  domni  Heinricif  regis  invictissimi.  (Mono- 
gramma,) 

Guntherus  cancellarius  vice  Willigisi  archicapel- 
lani  recognovi.  C 

Data  vni  Idus  Aprilis,  indictione  viii,  anno  ab  in- 
carnalione  Doniini  1009,  anno  vero  domni  Heinrici 
secundi  regnantis  octavo. 

Actum  Reganesburg  feliciter.  Amen. 

XLVIII. 

Rex  Henricus  II  donat  monasterio  Prul  prope  Ratis- 
bonam  mansum  regalem  in  vHla  GenstalL 

(Anno  1009,  20  Mau.) 

[Ried,  ubi  supra^  pag.  128.] 

In  nomine  sanctae  et  individuae  Trinitatis,  Heinri- 
cDs  divina  favente  clementia  rex. 

Si  Ecclesiarum  Dei  ioca  aiicujus  doni  incremento 
subiimare  studuerimns,  nobis  nostrique  regni  statui 
id  proficere  minime  difQdimus.  Quapropter  omnium  |^ 
Christi  fidelium,  praesentium  scilicet  ac  futurorum, 
noverit  luniversitas  qualiter  nos,  divini  amoris  in- 
stinctu,  pro  remedio  animee  nostra;,  ob  interventom 
et  petitionem  Bonifacii,  Prulensis  abbatis,  sibi  suo- 
qae  monasterio  in  honorem  sancli  Bartholomsei  apo- 
stoli  constructo  atque  dedicato  unum  regalem  man- 
sum,  quem  antea  Waltrico  concessom  habaimus,  in 
▼illa  Genstall  dicta,  in  pago  Tunagouue,  in  comi, 
tatu  Ruperti  sitam,  cum  omnibus  ejus  appendiciis- 
viis  et  inviis,  cultis  et  incultis,  exitibus  ct  reditibus, 
quaesitis  sive  inquirendis,  seu  cum  omnibus  utilita- 
tibus  quce  quolibet  modo  dici  aut  scribi  possunt 
per  hanc  nostram  regalem  pagiuam  concedimus  at- 
que  largimur,  et  de  nostro  jure  et  dominio  in  ejus  jus 
et  dominium  omnino  transfundimus,  ea  videlicet  ra- 


tione  ut,  si  quis  Ratisponen.  Ecclesise  episcopas,  qaod 
absit  I  idem  monasterium  destruere  vel  monachicam 
vitam  inibi  violare  prsesampserit,  prsscnptus  man- 
sus  iterum  ad  regales  redeat  manus ;  si  autem  fir- 
muni  et  inyiolatum  prsescriptum  monasterium  per- 
manserit,  jam  dictus  abbas  Bonifacius  suique  suc- 
cessores  liberam  potestatem  habeant,  exinde,  quid- 
quid  eis  placuerit,  faciendi  ad  eorum  utilitatem 
Ecilesise,  omni  videlicet  hominum  contradictione 
remota.  Et  ut  hsec  nostrse  donationis  auctoritas  sta- 
bilis  et  inconvulsa  ita  permaneat,  hoc  prseceptum 
inde  conscriptum  manu  propria  corroboravimus  et 
sigillo  nostro  insigniri  jussimus. 

Signum  domni  Heinrici  regis  invictissimi.  (Jlofio- 
gramma.) 

Guntherus  cancellarius  vice  Willigisi  archicapel- 
lani  recognovi. 

Data  xiii  Kal.  Junii,  indict.  vir,  anno  Dominica 
incarnationis  1009,  anno  vero  domni  Henrici  regis 
secundi  regnantis  septimo. 

Actum  Ratisponse  feliciter.  Amen. 

XLIX. 

Rex  Henricus    II  donai  Ecclesix  Bambergensi   locum 
Lichtowa  in  pago  Nordgov.  situm.  # 

(Annol009,  2Juiii.) 
[Ried,  Codex  episcop,  Ratisb,  I,  129.1 

In  nomino  sanctse  et  individuse  Trinitatis,  HEiH- 
aicus  divina  favente  clementia  rex. 

Dominicis  non  surdum  prsebentes  auditam  prae- 
coptis  et  deificis  obtemperando  suasionibos  quen- 
dam  nostrse  patemse  hsereditatis  locum  Babenberc 
dictum  in  sedem  et  culmen  episcopatus  proveximus, 
et  romana  auctoritate  in  honore  sanctse  Dei  geni- 
tricis  Marise,  sanctorumque  apostolonim  Petri  et 
Pauli  stabilivimus  et  corroboravimus,  ut  inibi  no- 
strum  nostrorumque  parentum,  et  Oltonis  tercii,  ^ji- 
delicet  imperatoris  et  antecessoris  nostri,  celebre 
nomen  haberetur,  et  jugis  pro  omnibus  orthodoxis 
hostia  mactaretur.  Proinde  noverit  omniam  nostro- 
rum  fideiium  tam  prsesens  setas,  quam  et  futura  po- 
steritas,  qualiter  nos  quendam  nostrse  proprietatb 
locum  Lihtowa  dictum,  in  pago  Nortgowe  et  in 
comitatu  Heinrici  comitis  sitam,  ad  eandem  supra- 
dictam  episcopaiem  sedem,  una  cum  omnibus  ejos 
appendiciis  sive  adhserentibus,  videlicet  rebus  mo- 
bilibus  et  immobilibns,  ac  cseteris  omnibus,  qoc 
scribi  aut  appellari  possunt  quolibet  modo,  utilita- 
tibus,  hac  nostra  prseceptali  pagina,  prout  firmias  - 
possumus,  donamus  atque  proprietamus,  omnium 
contradictione  remota.  Et  ut  hsec  nostrse  auctorita-  . 
tis  traditio  firma  et  inconvulsa  permaneat,  hane  •: 
paginam  inde  conscriptam  sigilli  nostri  impres-  ; 
sione  manu  propria  roborantes  jussimus  insigniri. 

Signum  domni  Heinrici  secundi  regis  itwicUssimi- 
(Monogramma.) 

Guntherus  cancellarius  vice  Erchanbaldi  archi- 
cancellarii  recognovi. 

Data  VI  Non.    Julii  iniictione  viii,  anno   Domi- 


DIPLOMATA  EGGLESUSTIGA. 


286 


iBcarnaUonis    iOO^»  anno   vero  domni  Heinrici  A 
.  IX.  Actum  Hingelenheim  feliciter. 
SigiUum  majestaL  intus  impressum  exstat. 

L. 
Henrici  praBceptwn  pro  Ecclesia  Cremonensi. 

(Anno  1009.) 
[UgheWi,  Italiasacra.  IV,  594.] 
nomine  sanctse  et  individuse  Trinitatis,  Heinri- 
tivina   favente  misericordia  Francorum  et  Lon- 
rdornm  rex. 

sacrarum  Oei  Ecclesiarum  miseriis  et  oppres- 
bus  studuerimus  sobvenire,  et  nostr®  majesta- 
ublevamen  laboraverimus,  impendere,  procol 
)  regni  nostri  statum  stabiliri,  et  seternse  remu- 
ionis  prsemium  nobis  rependi  non  ambigimus. 
ropter  notum  sitomnibus  oostris  fidelibus,  tam 
entibos  quam  faturis,  quod  vir  venerabilis 
ulphus  S.  Cremonensis  Ecclesise  episcopus,  et 
mnia  uoster  Hdelissimus,  modestise  nostrse  re- 
quod  qusedam  abbatia  suo  episcopatui  subdi- 
;  in  honore  S.  Laurentii  dedicata,  et  juxta 
item  suam  sita,  a  quodam  abbate  Lamperto 
ne  diminueretur  in  beneticium  dando,  et  malas 
iptiones  faciendo,  et  hac  occasione  victualia 
im  subtrahebantur,  et  sic  oratioues  et  elee- 
nce,  quae  pro  anima  illius  qui  eam  construxit, 
9  animabus  omnium  Christianorum^  fieri  debe- 

diminui  videbantur.  Cujus  rei  causa,  dolore 
s  tacti  intrinsecus,  quid  inde  lieret  cogitare 
nus.  Divina  namque  gratia  inspirante,  et  dile-  C 
mae  conjugis  nostrse  Chunicundse  consilio  sa- 
nmo  interveniente,  nostrce  regalis  aoctoritatis 
eptnm,  quod  inviolabile  perpetualiter  teneatur, 
percepimns,  ea  videlicet  ratione  ut,  tam  prsesens 
I  quam  futuri  nuUam  potestatem  deinceps 
int  de  rebus  ad  praidictam  Abbatiam  'pertinen- 

diminnere,  neque  in  beneticium  dando,  nec 
dutationes,  seu  precarias»  atque  libellarias 
ido  sine  licentia  praesentis  episcopi,  et  succes- 
a  ejns,  qui  pro  tempore  fuerint.  Si  quis  vero 
i  contra  hanc  nostram  auctoritatem  et  prse- 
^nem  deinceps  facere  prsesumpserit,  scripta  et 
iitora  quffi  fecerit,  irrita  et  vacua  et  sine 
re  permaneant,  et  abbas  proprio  honore  et 
tate  privetur,   et  ilii  qui  investituram  ant  ati-  ^ 

scriptum  soscipere  prsesnmpserint,  sciant  se 
NMituros  auri  optimi  libras  centum,  medietatern 
ine  nostrse,    et   medietatem  abbatise,  cui  dam- 

et  diminutionem  inferre  tentavit.  Qnod  ut 
m  credatur,  diligentiusque  ab  omuibus  obser- 
*,  manu  propria  roborantes  sigilli  nostri  impres- 
t  jossimus  insigniri. 

fnum,  .  .  domini  Henrici  gloriosissimi  et  invi- 
mt  regis, 

Ubertus  cancellarius  ad  vicem  Wilihisi  episcopi 
chicanceilarii  recognovi. 
tum  VII  Id.   Octob.,  anno    ab  incarnatione  Do- 
1009,  anno  vero  Henrici  I  regis  vii. 
tum  Maideborgh  feliciter.  Amen. 


LI 


Prmeptum  Henrid    11  regis  pro  abbatia  Classensi 

saneti  ApoUinaris. 

(Anno  1009,  vii  Kal.  Maii.) 

[Annal  Camaldul.  I,  190,  ex  autographo  ClassensL] 

In  nomine  saoclfie  et  individua  Trinitatis,  Heinri- 
cus  divina  favente  clementia  rex. 

Si  nostrorum  iidelium  petitionibus  aures  nostrae 
serenitatis  accommodaverimus,  promptiores  ac  devo- 
tiores  eos  in  nostro  obsequio  fore  nullatenus  tituba- 
mus.  Omnium  sanctae  Dei  igitur  Ecclesiae  nostrorum- 
que  tidelium,  preesentium  scilicet  ac  futurorom,  no- 
verit  sollertia,  Bonum  presbyterum  et  monachum 
atque  abbatem  Ravennatem  monasterii  saneti  Apol- 
linaris,  quod  asserunt  fundatum  dudum  in  civitate 
cognominata  Classis,  nostrumque  devotissimum  ii- 
delem,  nostram  in  omnibns  exorasse  celsitodinem, 
quatenospro  Dei  amore,  animaeque  nostra:  perpetua 
salute,  corroboraremos  dtqoe  firmaremus  et  ex  no- 
stra  benignissima  largitioue  conderemus  et  delibe- 
raremus  in  perpetoum  confirmandam  per  hsec  nostri 
praecepti  atque  pragmatici  scripti  inviolabilem  pagi- 
nam  omnes  res  et  possessiones  quascunque  prsefata 
Ecclesia  prselibati  monasterii  quibuscunque  caotio- 
nibus  vel  deliberationibus  visom  est  possidere  in 
integrum.  Cujus  sacris  petitionibus  justisque  deside- 
his  devote  et  Iibenter  annuentes  et  assensum  pra*- 
bentes  corroboramos  atqoe  coutirmamus,  el  ex  nostro 
jure  et  dominio  in  ejus  juset  dominium  transfundi- 
mus,  videlicet  queecunque  conjacent  monasterii  tam 
in  monarchia  quamque  per  singula  loca  nostri  regni. 
In  comitatu  Fonensi  et  Pensauriani  seu  Ariminensi, 
villam  qoae  dicitur  Sala  com  suis  appendiciis  in  in- 
tegrum,  et  titulum  Ecclesise  ipsius  monasterii  in  la- 
tere  parietis  sitom  in  honore  sanctie  Feliculfie  et 
sanctorum  martyrum  Marci  et  Marcelliani,  et  Eccle- 
siam  sanctfie  Marise  Dei  genitricis  in  prsedicta  villa 
et  cortecella  Salse,  et  ecclesiam  sancti  Martini,  qose 
nominator  Aqualonga.  Haec  omnia  in  integrum  cum 
omuibns  suis^pertinentiis  et  cohserentiis  atque  sob  - 
jacentiis  cui  prsetaxatfie  Salfie  cohserentes  nndiqne 
sont,  a  primo  latere  fluvius,  qui  dicitnr  Pisciatellus, 
secundo  lateri  Vedrita  et  Paverianus,  tertio  lateri 
limes,  qui  dicitur  Arzer,  percurrens  a  Paveriano 
usque  in  stratellam,  et  rivus  quivocatur  de  Fabrica 
desinens  et  derivans  usque  in  mare,  et  [ipsum  littus 
maris  quantulumconque  mihi  pertinere  videtur  in 
integrum.  Concedimus  etiam  Salam  novam  in  inte- 
grum  cum  omnibus  appendiciis  suis,  et  quidquid  re- 
gale  est  in  Castancto  et  Bulgaria  et  Branchisi.  Ite- 
rum  concedimus  ut  liceat  sibi,  in  civitate  facere, 
qufie  dicitur  Phono,  posterulam  in  poblico  muro  jn 
loco  illo  obi  propriam  terram  infra  et  extra  ha- 
beant,  et  juxta  murum  qui  vocator  Dapenna,  eccle- 
siam  aediiicare.  Concedimus  etiam  prfiecipientesque 
statuinus  ut  nnllus  dux  aut  archiepiscopus,  marchio, 
comes,  vicecomes,  scoidasius,  gastaldio,  aut  aliquis 
poblicus  exactor  in  aliquibus  praediis  et  possessioni- 
bus  per  qufficonqoe  nostri  regni  loca  conjacentibns 


287 


S.  UGNRICI  IAIP£RAT0R1S 


288 


et  residentibu?,  aot  hominibus  sapra  sedentibus  vel  A 
inhabilantibus  theloneum,  aut  aliquam  publicam 
functionem  per  alicujus  tituli  districtionem  audeat 
exigere  vel  ezquirere,  nec  aliquam  invasionem,  vel 
diminorationem,  aut  temerariam  prassumptionem 
quoquomodo  agere  vel  inferre  prtesumendo  perten- 
tet.  Siquis  igitor  hanc  nostrse  semper  et  ubique  in- 
violandffi  caulionis,  deiinitionis,  deliberationis,  et 
concessionis,  et  voluntarise  distributionis  paginam, 
quod  absit !  quoquomodo  temerario  aosu  infringere 
conatus  fnerit,  sciat  se  compositurum  centumlibras 
auriautrnille[argenti],  medietatemcamereenostrse,  et 
medietatom  prcelibHlo  monasterio  sancti  ApoIIinaris. 
Qiiod  ut  Hielius  crcdator,  dihgentiusque  ab  omnibus 
observetur,  manu  propria  prsesentem  paginam  robo-  ^ 
rantes  nostri  sigilli  impressione  inferius  insigoiri 
jussimus. 

Siynum  domni  Heinrici  reyis  invictissimi. 

Eberhardus  cancellarius  vice  Willigisi  archicapel- 
iani  recognovi. 

Data  VII  Kalendas  Maii,  indictione  septima,  anno 
Dominicae  incarnationis  millesimo  nono,  anno  vero 
domni  Heinrici  secundi  regnantis  vii. 

Actum  Niven....  ieliciter.  Amen. 

LU. 
S.  Henrici  privileyium  Godehardo  abbali  concessum' 

(Anno  1009.) 
[Ludewig,  Script.  rer.  Germ.y  333-34. J 

In  nomine  sanctse  et  individuae  Trinitatis,  Hei.n- 
Ricus  divina  favente  clementia  rex. 

Si  Ecclesias  Dei  alicujus  doni  incremento  ditare 
vel  sublimare  studuerimus,  nobis  id'  profuturum 
esse  minime  dubitamus.  Quapropter  noverit  om- 
nium  Cbrisli  fideiium  nostrorumque  industria  qua- 
liter,  ob  remedium  animae  nostrse  et  interventum 
dilecti  abbalis  nostri  Godehardi,  suum  jnge  devo- 
tumque  servitium  inspicientes,  monasterio  suo, 
Altaha  dicto,  ad  servitium  et  ad  usum  fratrum  Deo 
ibidem  famulantium,  in  villa  Mundrichinga  dicta 
nnam  ecclesiam,  cum  dotali  manso  et  duabus  par- 
tibus  decimationis  ad  eamdem  ecclesiam  pertinen- 
tibus,  et  in  vilia  eadem  alium  raansum,  cum  man- 
cipiis  Frnndum  et  uxore  ipsius  et  Uliis  eorum ;  in 
SiLfenchoven  autem  tres  maasos  cum  mancipiis  in  [) 
his  habitantibus;  in  Mangoltingen  vero  superius 
molendinarinm  cum  molendino,  in  pago  Wonaul- 
gowe,  in  comitatu  vero  Ruotberti  comitis  sitis,  cum 
omnibus  appenditiis  sive  utilitatibus  quse  dici  aut 
nominari  possunt,  per  hanc  nostri  pra*cepti  paginam 
concedimus  atque  largimur.  Et  de  nostro  jure  ac 
dominio  in  eorum  jus  ac  dominium  omnium  trans- 
fundimus,  ea  quippe  ratione,  ut,  praedictus  abbas 
suique  successores,  una  cum  fratribus  inibi  Deo  fa- 
mulantibus,  de  pra*nominatobonoejusqueutensilibus 
dehinc  liberam  habeant  potestatem,  ad  communem 
usum  fratrum,  quidquid  eis  libuerit  faciendi,  om- 
nium  hominum  contradictione  remota.  Et  ut  hsec 
auctoritas  nostre  donationis  stabilis  et  inconvnlsa 
perinancat  omni  tempore,  hoc  prseceptum  inde  con- 


scriptum  manu  propria  roborantes  sigilli  nostri  im- 
pressione  insignirijussimus. 

Data  octavo  Idus  Aprilis,  indict.  vii,  anno  ab  in- 
carnatione  Domini  1009,  anno  vero  domini  lleinrici 
secundi  regnantis  viii.  Actum  Regenspurg.  Amen. 

iLIlL 

S.  Henrici  privileyium  pro  eodem, 

(Anno  eodem.) 

[Ludewig,  ubi  supra.] 

In  nomine  sanct®  et  individus  Trinitatisy  Hei?!- 
Ricus  divina  favente  clementia  rex. 

Si  quid  nos  Ecclesias  Dei,  vel  in  eisdem  servientes, 
de  nostris  ditare  studuerimus,  procul  dubio  immar- 
cescibile  praemium  in  futuro  capessere  credimus. 
Qua  de  re  cunctis  iidelibus  nostris,  praesentibus  sci- 
licet  et  futuris,  notum  esse  volumus  quaiiter  nos, 
leternse  vitae  desiderio  inilammati,  tara  pro  remedio 
animae  nostrse  quam  parentum  nostrorum,  nec  non 
et  interventu  dilectae  (uxoris)  contectalis  Dostrtie 
Chunigundse,  et  pro  dilectissimi  Altahensis  abbatis 
Godehardi  gratissimo  obsequio,  eidem  Ecclesiae 
cui  ipse  praeesse  videtur,  in  usum  monachorum 
inibi  Deo  famulantium,  in  comitatu  Thieraouis  prae- 
sidis,  prope  monasterium,  in  villa  Helnigerimperk 
dicta,  mercatum  habenti;  telonium  tam  viantium 
quam  navigantium  exigendi  jus  perpetuum  per  hoc 
regale  praeceptum  contulimus  atque  concessimus. 
Quod  si  qua  persona  eidem  loco  abstulerit,  in  futuro 
judicio  examinanda  erit.  Et  ut  hac  nostrse  traditio- 
nis  auctoritas  stabilis  et  inconvulsa  permaneat, 
manu  propria  eam  roborantes  sigillari  nostra  ima- 
gine  jussimus. 

Data  VII  Idus  Junii,  indictione  vii,  anno  Dominice 
incarnationis  1009,  anno  vero  domini  Heiurici  regis 
secundi  regnantis  viii. 

Actum  Merseburg  feliciter.  Amen. 

LIV. 
EcclesisB  Northwaldf  a  sitse  in  eremo^  y.    muUa  prxdia 

confert. 

(Anno  1009.) 

[Ludewig,  ubi  supra,  p.  331-32.] 

In  nomine  sanctae  et  individuae  Trinitatis,  Hein- 
Ricns  divina  favente  gratia  rex. 

Plantationiscujusque  surculus  trunco  viridi  impuia- 
tus,  quanto  sfiepius  aquis  circumfusis  irrigalnr,  tanto 
citius,  crescentibns  [ramis]  in  orbem  erigitur.  Eccle- 
sias  igitur  Dei  comparationi  eidem  nos  recompen- 
santes,  ubicunquelocorum  noviterplantatas,  sibonis 
nostris  aliquanto  benignius  adhibitis  snblevamus, 
tanto  eas  citius  in  divina  laude  feliciter  excrescere, 
tantoque  nos  iirmius  imperii,nostri  culmen  stabilire 
iideliter  coniidimus. 

Quapropter  omnium  Dei  nostrique  fidelium  uni- 
versitati  notom  volumus  qualiter  nos,  ob  interven- 
tom  ac  petitionem  dilectse  conjugis  nostrse  Chuni- 
guudse  imperatricis  augustse,  et  BrononisAugostensis 
Ecclesiae  prsesulis,  et  caeterorum  iidelium  nostrorom, 
Eberhardi  Ratisponensis,  Bennonis  Pataviensis  epi- 
scoporum,  ad  Ecclesiam  sitam  in  eremo,  que  voca- 


289 


DIPLOMATA  ECCLESIASTICA. 


290 


tur  Nortwald,  a  Guntherio  monacbo,  et  inibi  pri-  A 
mitas  ereraeticam  vitam  duceote^constractaro,  in 
honore  victoriosissimte  crucis  sanctffiqae  Dei  geni- 
tricis  Mariae,  nec  non  B.  Joannis  Baptistae,  in  usum 
fratnim  ibi  Deo  sub  regula  S.  Benedicti  servien- 
tium;  qiiidquid  habuimos,  a  fonte  aquae  quae  voca- 
tur  Leipfliusa,  usque  ad  locum  qui  vocatur  Swar- 
tawinchill,  et  inde  nsqae  ad  montem  qni  vocatur 
Ekkiriscbbucb,  et  ita  usque  ad  aquam  quse  vocatur 
Forchenbach,  et  inde  ad  Holerenbercb,  usque  dum 
venias  Plecentenstein,  et  inde  ad  Grachenbach,  et 
sic  ad  fontem  ipsius  aquse,  et  ita  per  aquam  quse 
dicitur  Plinsbach,  et  hinc,  ut  subterminatum  est, 
ad  flumen  Regin,  et  per  descensum  Hegui  fluminis 
osque  in  villam  iilam  Piberach,  quse  duarum  Pibe- 
rach  media  interfluit,  et  sic  sursum  per  eamdem  ^ 
Piberach,  usqce  ad  locum  qui  est  in  monte  Uana- 
wich,  et  inde  per  deciirsum  aquae  quse  vocatnr 
Sebach,  et  sic  inde,  ut  modo  terminatum  est,  usque 
ad  locum  ubi  Kelbirbach  cadit  in  album  Hegin,  us- 
qoe  in  Ailaltresbach,  et  inde  ad  magnum  lapidem 
qui  ex  oxientali  plaga  prope  stratam  jacet  quse  Ba- 
variam  tendit,  et  sic  per  stratam  asque  ad  nigrum 
Regin,  et  sursum  per  eumdem  fluvium,  ad  locum 
nbi  interOuit  aqua  Fladinz,  et  inde  ad  fontem  ejus- 
dem  aqoae,  et  ita  usque  ad  Nauffinna,  cum  omnibus 
uteasilibus,  cum  areis,  sdificiis,  agris,  terris,  cultis 
et  incultis,  pratb,  pascuis,  sylvis,  Venationibus, 
aquis,  aquarumve  decarsibus,  piscationibus,  molis. 
molendinis,  viis  et  inviis,  ezitibus  et  reditibus,  q 
qusesitis  et  inquirendis,  seu  cum  omni  utilitale 
quae  ullo  modo  inde  provenire  poterit,  per  hoc  no- 
stnim  pneceptum,  in  proprium  donavimns  atque 
confirmavimus,  ea  videlicet  ratione  nt  nemo  nlte- 
rins,  absque  ejusdem  cellfie  provisoris  suorumque 
successoram  licentia,  potestatem  habeat  novalia 
facieodi,  piscandi,  aut  nullo  ingenio  feras  decipiendi, 
aut  quamlibet  potestatem,  infra  prsecripto  m  terminum 
exercendi.  Et  ut  hsec  donationis  nostrse  aactoritas 
stabilis  atque  inconvolsa  omni  permaneat  sevo,  hanc 
chartam,  inde  conscriptam,  sobtasque  manu  propiia 
roboratam,  sigilli  nostri  [jussimos]  impressione  insi- 
gniri. 

Data  VII  Idus  Junii,  indict.  vii,  anno  Domini  1009, 
anno  vero  domini  Henrici  secundi  vir. 

Actom  Merseburg  in  Dei  nomine  feliciter. 

LV. 
Bex  Henrieus  11  donat  parthenoni  Obermtmstei*  per 
ip$um  afimdamento  perfecto  et  in  prsesentia  sua  17 
Apr.  conseerato  quamdam  sui  juris  [curlem  Salach, 

(Anno  lOIO,    April.  17.) 
[Ried,  Cod,  episcop,  Batisb.  I,  130.] 

In  nomine  sanctee  et  individuse  Trinitatis,  Hei.n- 
11CUS  divina  favente  clementia  rex. 

Si  Ecclesiarom  Dei  loca  alicujos  doni  incremento 
snblimare  vel  meliorare  studuerimus^  nobis  nostri- 
qoe  regni  statui  id  proficere  minime  difQdimus. 
Qoapropter  omnium  Cbristi  fidelium,  prsesentium 
scilicet  ac  futnrorom,  agnoscat  industria  qualitor 
nos,  divini   amoris   instincln,  pro  remedio  animse 


D 


nostrce,  ac  senioris  nostri,  videlicet  Ottonis  impe- 
ratoris,  dilecteeque  conjugis  nostree  Chunigandse 
reginse,  sea  parcntum  nostrorum,  nec  fton  et  pro 
regni  nostri,  statu  monasterio  Ratisponensi,  quod 
ibi  vocatur  Oberenmunester,  in  lionore  sanctse  Dei 
Genitricis  semperque  Virgiuis  Mariie  dedicato,  ipsa 
die  qua  ilhid,  per  nos  a  fundamento  perfectum,  in 
proesentia  nostri  xv  Kal.  Maii  consecrari  -fecimus, 
qnandam  nostri  juris  curtem  nomine  Salaht  in 
comitatu  Ruotperti  comitis,  in  pago  Duonocbgowe 
cum  omuibus  suis  pertinentiis  seu  appendiciis,  vil- 
lis,  vicis,  cum  famiiiis  utriusque  sexus  areis,  sdi- 
ficiis,  campis  pratis,  pascuis,  silvis,  venationibus, 
aquis  aquarumve  decursibus,  piscationibus,  molen- 
dinis,  exitibus  et  reditibus,  viis  et  inviis,  qusesitis 
sive  inquirendis,  cum  omnibus  qu»  quolibet  niodo 
dici  aut  nominari  possunt  utiiitatibus,  per  hanc 
nostram  regaiem  paginam  eidem  monasterio  ad 
usum  et  stipendia  sanctimonialium  inibi  Deo  famu- 
lantium  integre  concessimus  atque  tradidimus,  et 
de  nostro  jure  ac  dominio  in  ejus  jus  et  dominium 
omnino  transfundiraus,  ea  quippe  ratione  ut  abba- 
tissa  Wicpurg,  quse  nonc  prsefato  monasterio 
prsesse  videtur,  eique  succedentes  abbatissse  de 
eadem  proprietate,  ad  usum  tamen  monasterii  et 
sanctimonialium  ibidem  Deo  servientium,  dehinc 
liberam  habeant  potestatem,  quicquid  eis  placoerit 
faciendi,  omnium  bominum  contradictione  sive  in- 
quietudine  remota.  Et  ut  hsec  nostrse  donationis  seo 
confirmationis  auctoritas  stabilis  etinconvalsa  omni 
permaneat  tempore,  hoc  prfficeptum  inde  conscri- 
ptum  mana  propria  corroborantes  atque  confir- 
mantes,  sigilli  nostri  impressione  insigniri  jus- 
simus. 

SigiUum  domni  Henrici  regis  imictissimi.  (Mono- 
gramma,) 

Guntherius  cancellarius  vice  Willigisi  archica- 
pellani  notavi. 

Data  XV  Kal.  Maii,  indict.  viii,  anno  Dominicae 
nativitatis  1010,  anno  vero  domni  secundi  Henrici 
regnanti  viii,  Actum  Regenesburg  feliciter.  Amen. 

Sigillum  majest.  intus  impressum  magna  ex  parte 
ftactum. 

LVI. 

Henricus      II      rex    prxdium     Tharisca  Ecclesise 

Bambergensi  donat. 
(Anno  1010,  1  Junii.) 

[Ussermann,  Germania  sacra  III,  Preuves  p.  16.] 

In  nomine  sanctse  et  individuse  Trinitatis,  Hein- 
aicus  divina  ordinante  providentia  rex. 

Notnm  sit  omnibus  Christi  fidelibus,  prsesentibus 
scilicet  ac  futuris,  qoia,  postquam  nos,  divina  inspi- 
rante  gratiaet  Romana  anctorantepotentia  omnium- 
que  nostri  fidelium  in  medium  consulente  concordi 
senteutia,  nostrse  proprietati,  locum  Bavenberc  di- 
ctum  in  sedem  et  cultum  episcopatus  proveximos, 
consensn  et  petitione  nobis  dilectissimse  conjugis  Co- 
nigundse  videlicet  regince  quodnam  prsedium,  quod  a 
modernis  Tareisa,    ab    antiquioribas  vero  Sinthe- 


29i 


S.  HENRICI  IMPERATORIS 


rishusun  est  nuacupaium,  in  pago  Volcfelt  et  in  cami-  A 
taiu  Tieimari  comitis  siium,  ad  eandem  supradictam 
episcopalem  sedem  Ravenberc  cam  omnibus  eorum 
apperiineniiis,  videlicet  villis,  vicis,  ecclesiis,  ca- 
pellis»  servis  et  ancillis,  areis,  fiedificiis,  terris  caltis 
et  incaltis,  viis,  inviis,  exitibus  et  rediiibus,  qusesi- 
iis  vei  inquirendis,  silvis,  saginis,  vcnationibus, 
aquis,  piscationibas,  molis,  molendinis,  rebus  mo- 
bilibus  et  immobilibus  ac  cseieris  omnibus,  quse  rite 
scribi  aut  appellari  possant  quolibet  modo,  uiilita- 
iibus  hac  nosiree  auctoritatis  preecepiali  pagina  prout 
firmius  possumus,  donamus,  atqae  omnium  contra- 
diciione  reraota  proprietamus,  prfficipientes  ut  iu 
Deo  dilectus  nobis  S8epe  dictee  sedis  Eberhardus 
primus  episcopus  liberam  dehinc  habeat  poiestatem 
saiqae  successores,  idem  supradictum  prsedium  cum 
omnibus  snis  appendiciis  ienendi,  possidendi,  scu 
quidquid  sibi  libeat  modis  omDibas  in  usum  episco- 
patas  inde  faciendi.  Si  quis  igitur,  qaod  &bsit  I  hujus 
nostrse  donaiionis  munificeniiam  destruere  sea  yio- 
lare  prsesumit,  in  die  judicii  coram  oculis  Dei  ior- 
menio  inextioguibili  luat.  Quod  ne  fiat,  sed  bsec 
nostra  iradiiio  perpetualiter  inviolabilis  permanet, 
hanc  chariam  inde  conscriptam  manu  propria  robo- 
ranies  sigilli  nostri  impressione  insigniri  jussimas. 

Signum  domini  secundi  Eemrici  regis  invictissimi. 

Guniherius   cancellarius  vice    Willigisi  archicap- 
pellani  (165)  notavi. 

Daia  KI.  Junii  indiciione  viii,  anno    Dominic^e  in- 
carnationis  millesimo  X,  anno  vero  domni  secandi  C 
Heinrici  regnaniis  viii. 

Aciam  Mogontise  feliciter.  Amen, 

LVII. 

S.  Henrici  privilegium  pro  ecclesia  AUahemti, 

(Anno  101  i.) 
[Ludewig,  Scrip.   rer.  Germ,^   I,  335-36.] 

In  nomine  sanctse  et  individuse  Triniiatis,    Hein- 
Ricns  divina  favente  clemeniia  rex. 

Si  qaid  nos  Ecclesias  Dei,  vel  in  eisdem  servien- 
tes,  de  nostris  diiare  siuducrimus,  procul  dubio 
immarcessibile  priemium  in  fuiuro  capessere  credi- 
mus.  Qua  de  re  cunciis  fidelibus  nostris,  prssenti- 
bus  scilicet  atque  futuris,  noium  esse  volumus  qua- 
liter  nos,  ffiternee  vitse  desiderio  inflammaii,  iam  ^ 
pro  remedio  animiB  nosirse  quam  parentum  nostro- 
rum,  nec  non  ei  interveniu  dileciae  contecialis  no- 
strffi  Chunegnndee,  et  pro  dilecti  Aliahensis  Gode- 
hardi  graiissinio  obsequio,  eidem  Ecclesise  coi  ipse 
preeesse  videtur,  in  usnm  monachonim  inibi  Deo 
famulaniium,  in  marcha  et  comitatu  Heinrici  mar- 
chionis,  decem  regales  mansos,  inier  hos  terminos 
suos,  iiem  inorientali  plaga  de  illo  vallo  et  duabus 
arboribus,  ynlgo  Felevun  dictis,  subtus  villam  Ab- 
batorf  dictam^  asque  fluvium  Danabii,  et  inde  rur- 
sum  in  laiitudine  usque  in  occidenialem  plagam, 
ad  ierminum  minisierii  Sigimares  Weride,  in  longi- 
tudine  vero,    de    Danubio   asque  ad  Wagreim  ad 


aquilonem  ierminantur,  per  hanc  nostram  pi 
paginam  concedimus  aique  largimur,  cnm  oi 
appendiciis  ad  A)sdem  periineniiis,  areis,  m 
tcrris  cultis  et  incultis,  pratis,  pascuis,  aqat 
decursibus,  raolendinis,  piscaiionibus,  veaati< 
sylvis  extirpatis,  vel  adhuc  extirpandis,  sei 
omnibus,  quo*  dici  aut  nominari  possunt,  n 
bus,  et  de  nostro  jure  ac  dominio  in  ejus 
dominiuraomnino  transfundimus.  Et  quippe 
nt  praedictus  [abbas  saique  successores  exind 
ram  habeant  potestatem  tenendi,  commutai 
quidquid  eis  in  usnm  prffidictorum  frairnm 
libuerit.  Et  ut  hsec  nosirae  donaiionis  anc 
omnium  hominum  coniradictione  remoia,  sta 
firma  constei,  hanc  chartam  ex  nostra  ji 
conscriptam  ac  signaiam,  propria  mana 
firmavimus. 

Data  VII  Kalend.  Jnlii,  indict.  ix,  anno  Doi 
incarnationis  1011,  anno  vero  domini  Heini 
cundi  regnantis  x.  Actm  Regenspurg. 

LVIIL 

S.    Hnnrici  imp.   diploma   datum  pro    moi 

Tegemseensi.\ 

(Anno  1011.) 

[Pez,  Cod.  diplom.   hist,  epist.,   ex   bibl.  Te 

In  nomine  sancifle  et  individuffi  Trinitatis 
Ricus  Divina  favente  clemeniia  rex. 

Cnnciis  nostris  fidelihus  notum  ease  vo 
prnseniihus  scilicei  atque  fuiuris,  qualiter  b 
animse  nosirse  nostrornmque  parentum  rem 
fleternseque  viise  desiderium,  interveniu  quo< 
lecti  nostri  Godehardi,  abbatis  Aliachensis 
qusedam  cujusdam  artificis  Perengarii,  qi 
monasierium  S.  Quirini  M.  ad  Tegernsee  p 
bant,  eo  quod  idem  servns  ejusdem  esset 
sise,  ab  Imperatore  Ottone,  nostro  ante« 
in  Francia  et  in  Turingia  sibi  concessa  i 
strum  jus  cambiendo  recipimus  :  econtra  vei 
fiuvium  Ainzim  in  comiiatu  Henrici  marchi 
opportuno  loco  juxta  prsedium  ejusdem  Ec 
Creberbach  dictum,  in  meridiana  plaga  interj 
siraise  publicae,  quse  Hochensirassa  volgo  nu 
iur,  partem  silvse,  Enisiwalt  dictse,  hobas  : 
scxaginia  ad  supradictum  coenobium  Tegeri 
usum  monachorum  inibi  Deo  famolantiu' 
hanc  nosiri  prsecepti  paginam  concedimas, 
nostrojure  in  jusac  dominium  eorum,  ciim  oi 
uiensilibus  quse  ibi  inveniri  vel  aptari  p< 
prorsus  iransfundimns,  et  si  ibi  in  integram  ii 
non  fuerint,  in  proximo  loco  nosiro  supplean 
videlicet  ienore  ut  illius  luci  abbates  eiiad 
ram  habeant  potestatem  in  usum  eornndem 
chorum,  quicquid  eis  inde  faciendi  placaeri 
nium  hominum  contradiciione  remoia. 

Et  at  hsec  nosirse  donationis  aucioriias  fii 
stabilis  constet,  hanc  chartam  ex  nostra  ji 
scriptametsignatam  manu  propria  firmavimaa. 


(165)  Non  ergo  jam  23  Febr.  hoc  anno  mortuus  erat,  ut  quidam  volunt. 


293 


DIPLOMATA  ECCLESIASTICA.  294 

Gaiitheria»  cancellarius  vice    Erchambaldi   archi-  A  inlervenla,  atque  Meginwerc  sancl®  Podrebronnensis 

EcclesiflB  venerabilis  episcopi  rogatu,  sibi  sanctseqae 


capellani  recognovi. 

Data  ziv  Kal.  Julii,  indict.  ix,  anno  Dominicse 
incarnationis  lOil,  anno  vero  domini  Henrici  11 
regnantisx.  Actum  Randesburse. 

LIX. 
S.  Henrici  diploma  per  quod   integrum   comitatum  in 

pago  Lobedengouve  reliquis  Ecelesiae   Wormatiensis 

ditionibus  adjicit, 

(Anno  tOli.) 
[Scbannat,  episcopatus  Wormat.,  II,  p.  38.] 

In  nomine  sanctse  et  individue  Trinitatis,  Hein- 
ricDs  divina  ordinaute  providentia  rex. 

Omniam  itaque  sanctffi  Dei  Ecclesise  utriusque 
sexus  fidelium  sub  regni  nostri  ditione   degentium. 


suffi  Ecclesiae  a  Rarolo  magno  imperatore  olim  fan- 
datae,  nostris  vero  temporibus  incendium  passa*,  in 
honore  enim  sanctse  Dei  genitricis  semperqae  vir- 
ginis  Marire  et  sancti  Kiliani  martiris  LibOriique 
confessoris  dedicatae,  comitatum  quem  Hahold  comes 
dum  vixit  tenuit,  sitam  scilicet  in  locis  Haverga, 
Limga,  Thiatmalli  Aga,  Patherga,  Treveresga,  Lan- 
ganeka,  Erpesfeld,  Silbiki,  Matfeld,  Nihterga,  Sinat- 
fcld,  Ballevan  prope  Spriada,  Lambiki,  Lession, 
Sewardesbusun,  cum  omni  legalitale  in  proprium 
concedimusatqoelargimur  per  hancnostramregalem 
paginam»  eo  videlicet  rationis  tenore  ut  praeutua 


nosse  volumus   solertiam   qaaliter  Borchardu»,  ve-  B  ^P^^^P***  Meginwerc  saique  successores  prescript» 

— *  '■♦- • . _■       .        „,  ..  AAnI<kaiaa      r\ftw%atAt%n¥i%a      At%Vktw%^      1.KMM.k>M       1..>L^^_a 


nerabilis  episcopus  sanctse  ecclesie  Wonnatiensi<«, 
nobis  in  omnibus  fidelissimas,  dominationem  no- 
stram  adiens  rogavit  ut  iidelitatis  variique  laboris 
semper  pro  nostra  dilectione  impensi  recordare- 
mur.  Cujus  vero  petitioni  nos  assensum  prsebentes, 
fideique  sibi  promissse  memoriam  tenentes,  inter- 
venta  scilicet  ac  petitione  dilecta;  conjngis  nostrse 
Canigandae  reginse,  comitatum  in  pago  Lobeden- 
gouve  situm,  cum  omnibas  sibi  pertinentibas,  per 
hanc  nostram  regalcm  paginam  cessimus,  et  de 
nostro  jare  ac  dominio  in  suse  ditionis  manum  trans- 
misimus,  eo  videlicet  rationis  tenore  ut  jam  dictus 
episcopusde  prsedicto  comitatu  et   ejas  utilitatibas 


ecclesiae  prossidentes  dehinc  liberam  habeant  po- 
testatem,  de  eodeni  comitatu  ejasqae  utilitatibus 
quidquid  eis  placuerit  faciendi,  ad  eorum  tamen 
utilitatem  ecclesiae,  omni  videlicet  inquietudine 
remota.  Et  ut  haic  nostrse  traditionis  seu  confirma- 
tionis  auctoritas  stabiiis  et  inconvalsa  omni  habeantur 
tempore,  hoc  prseceptam  inde  conscriptum  manu 
propria  firmare  curavimus,  et  sigillo  nostro  insigniri 
jussimus. 

SignumdomniHeinrici  (L.  M.)  regis  invictissimi. 
Guntherias    cancellarius     ad     vicem    Erkambaldi 
archicapellani  recognovi. 


Datom  IV  Idus    April.,   indictione  ix,   anno   Do- 

ii4kk;MM   i««.Ka«»     r..^*^.«.4»»«    *«.,«« j-     1.  u     j-        1      minicffi  incarnationis    millesimo   XI™®.    Anno  vero 
dehmc   habeat     potestatem    fruendi.   habendi,  vel      domni  secundi  Henrici  regnanlis  ix. 

qmdquid  sibi  placuent  faciendi,  omnium  hominum  ^      AMnm  TrJKnrar«crio  tr.iio  mi.u 


eontradictione    remota.   Quod   ut    verias  credatur, 
diligentinsque     ohservetur    ab    omnibas,    propriis 
manibos    roborantes,   sigillo    nostro  insigniri  jus 
simns. 

Signum  domini  Heinrici  regis  invictissimi, 

Gantherus  cancellarius,  ad  vicem  Erkambaldi  ar- 
chicapellani,  notavi. 

Data  VII  Idas  Maii,  indict  vin,  anno  Dominicse 
incarnat.  miilesimo  XI,  anno  vero  domni  secundi 
Heinrici  x. 

Actnm  Bavenberc  feliciter.  Amen. 

L\. 

S  Henrici  privilegium  pro   Ecclesia  Paderbomensi, 

(Anno  m\.) 
[Codex diplomaticus  Hist  Westph.^  p.  6i.] 

C  In  nomine  sanctse  et  individuae  Trinitatis, 
HiiNRicus  divina  ordinante  providentia  rex. 

Divinae  pietatis  clementia,  quse  nos  ad  calmen 
regiie  majestatis  perduxit,  ad  hoc  voluit  regnare  ut 
ecclesiarum  ordini  firmando  atque  corroborando 
sabveniamas ;  his  autem  mazime  locis,  quae  ab  an- 
teeessoribus  nostris  regibus  imperatoribus  fundata, 
aedjam  peccatis  ezigentibus  peno  videbantur  an- 
nnllata.  Quapropter  omnium  fidelium  nostroram 
prssentium  scilicet  ac  futurorum  industrise  notum 
esse  volumns  qualiter,  nos  divini  amoris  instinctu, 
pro  remedio  anime  nostrae  seu  parentum  nostrorum, 
nec  non  et  tertii  Ottonis  bonae  memorise  impera- 
toris,  dilectieque  conjugis  nostree  Cunigundse  reginse 


Actum  Triburaregia  villa  feliciter.  Amen. 

LXI. 
Traditio  Heinrici  regis. 
(Anno  1012). 
[Dronke,  Cod.  Diplom.  Fuld.  p.  343.] 

In  nomine  sanctae  et    individase   Trinitatis,   IIen- 
Ricos  divina  favente  clementia  Romanorum  rex. 

Constat   nos    divina     disponente     gratia   cseteris 
supereminere  mortalibus,  ideoque  convenit  ut,  cujus 
praecellimus  munere,  ejus  voluntati  parere  inomnibus 
studeamus  ;  ideoqne  omnibus  Christianae  fidei  culto- 
ribus  nostrisque    fidelibus,    tam  pnBsentibus  quam 
futuris,  capimus  esse     notnm  qualiter    venerabilis 
abba  Branthoh  de  monasterio  sancti  Bonefacii  qaod 
^  Faltha  vocatur  una   cum  monachis   snis  supplicavit 
celsitudine   nostrse  ut  homincs   Romano  quondam 
imperio  attinentes,  qui   super  terras  monasterii  eo- 
rum  commanent,  quos  olim  divae  memoriae  domnns 
LodewicQS  rex  itemque  dominus  Oltho   imperator, 
hujus  nominis  primus,  contnlerunt  et   contirmave- 
runt  scholaslicis  monasterii  Fuldensis  et  eornm  suc- 
cessoribas  pro  pueris  nutriendis  et  disciplinis  scho- 
lasticis  imbuendis  ad  cultum  divinam   uberius  aug- 
mentandum  :  nos  qooqne  ipsis  ac  monasterio  eorum 
tradere  et  confirmare  aoctoritate  regia   dignaremur 
una  cum   provincia   Sarowe   dicta  et  qnadam  villa 
sita  iuThuringia  Holzhusnuncupata,  quaeeis  quidam 
comes  de  Boemenia   nomine  Thacbolf  in  testamento 
contulit,  aput  ipsos  eligens  sepulturam  :  insuper  alia 
bona  quae  eis  nostri  antecessores  imperatores  reges 


!^95 


S.  HENRICI  tMPERATORlS 


296 


principes  ac  alii  fldeles  infra  Romanum  imperinm  A 
devotionis  intuita  optulerunt.  Nos  igiiur  ob  divinum 
amorem  et  ipsius  sancti  loci  reverentiam  omnia  bona 
tam  mobilia  quam  immobilia  cum  abhatiis,  comiciis, 
centis,  judiciis,  tboloneis  monetis,  bannis,  districti- 
bus,  wiltbannis,  jurisdicionibus  quihuscunque,  quse 
idem  Fulthense  roonasterium  possidet  infra  regnum 
divinitus  uobis  datum,  vei  quae  in  futurum  adipisci 
poterit  Domino  concedente,  una  cum  hominibus  im- 
perii  antedictis  etcum  omnihus  supcrterras  ipsorum 
residentibus,  qui  pro  condicione  sua  ad  iiscum  re- 
gium  censum  solvere  deherent,  nec  non  et  praedicti 
Thacholfi  comitis  testamentum  ip>i  ahhati  Branthoo 
ejusque  successorihus  et  monasterio  FuUhensi  per 
hos  apices  serenitaiis  nostrsB  tradimus  nt  auctoritate 
regia  in  perpetuum  confirmamus.  Prffilerea  distri- 
ctissime  probibemus  ne  missi  nostri  vcl  ballivi  im- 
perii  aliquid  tollant,  rapiant  vel  invadant  de  sup- 
pellectili  aut  rebus  abbaium  decodenlium,  sed  suc- 
cessori  omnia  reserventor  :  nec  pro  investitura,  quae 
per  sceptrum  regium  fieri  debet,  ab  abbate  de  novo 
creato  aliqnid  expetatur  ;  sed  sic.  omnia  pro  libertate 
ejusdem  sancti  loci  talitcr  ordinentur  utihidemcul- 
tns  Domini  perpetuo  starc  piissii.  Kt  ne  quisquam 
hominum  futuris  temporihus  contra  banc  nostram 
traditionem  sen  contirmationem  venire  audeat,  hos 
apices  inde  conscriptos  manu  propria  roborantes 
sigillo  nostro  fecimus  insigniri. 

Signum  domhi  Heinrici  (M)  regis  inviciissimi. 

Erkanbaldus  arcbicapellanus  recognovi.  C 

Data  XVII  Kal.  Janiiar.  indiclione  xi,  anno  vero 
domnimillesimo  Xlf.  Item  anno  domni  Heinrici  se- 
cundi  regnantis  i\.  Acium  Fultha  monasterioin  no- 
mine  Domini  feliciter.  Amen. 

LXII. 

Traditio  Heinrici   regis   de  foresti  Zunderenhart, 

(1012,  29  decemb.) 
[Dronke,  ubi  supra.] 

In  nomine  sancioc  et  individuse  Trinitatis,  Hein- 
Ricus  divina  favente  clementia  rex. 

Si  ecclesiarum  Dei  loca  alicujus  doni  incremento 
.sublimare  vcl  meliorare  studuerimus,  nobis  nostri- 
que  regni  statui  id  proficere  minime  dubitamus. 
Quapropter  omnium  fidelium  nostrorum,  prsesen-  _« 
tium  scilicet  ac  futurorum,  industrise  notum  esse 
Yolumus  qualiter  nos  divini  amoris  instinctu,  inter- 
ventu  quoque  ac  peticione  Branthoy  abbatis,  quan- 
dam  juris  nostri  regni  forestim  infra  istos  fines 
adjacentem  hisque  terminis  prscinctam  :  de  Biberaho 
scilicet  usque  ad  Wolfeshart,  ac  inde  recte  transcur- 
rendo  Rodenmannun  et  Byochineberge  usque  ad 
Calbaho  et  Fliedenu ;  hinc  autem  ad  Langenaho  et 
Widenaho ;  hinc  vero  in  Guncenaho  et  in  Mose- 
brnnnen,  et  inde  sic  recte  transiendo  loca  Ufecre- 
ginfelt,  Warmuntessneida,  Iliwineshusun  et  Heribrah- 
teshusun,  necnon  Slierefa  deorsum  in  Slidesa,  et  sic 
per  deorsum  usque  in  Fuldam,  sibi  suseqne  sanctse 
ecclesise  in  honore  Dei  genitricis  sanctique  Bonifacii 
archiepiscopi   et  martyris  consecratse  ac  constructse. 


cum  banno  et  cum  suis  omnibus  pertinentiis,  per 
hanc  nostram  regalem  paginam  in  propriam  conce- 
dimus  atque  largimur,  et  de  nostro  jure  ac  dominio 
in  ejus  jus  et  dominium  omnino  transfnndimus,  ea 
scilicet  ratione  ut  prsedictus  abbas  Brantho  suique 
successores  de  prsedicta  foresti  et  ejus  perlinentiis 
liberam  dehinc  potestatem  habeant  quicquid  sibi 
inde  placuerit  faciendi,  ad  usnm  tamen  ecclesisp, 
omniuni  hominum  contradictione  remota.  Et  ut  hsec 
nosirae  traditionis  auctoritas  stabilis  et  inconvulsa 
per  futura  permaneat  tempora,  hoc  pra^ceptum  inde 
conscriptum  manu  propria  corroborantes  sigillo 
nostro  insigniri  jussimus. 

Signum  domni  Heinrici  (M)  regis  invictissimi. 

Guntherius  cancellarius  vice  Erchambaldi  archi- 
capellani  recognovi.  (S) 

Data  IV  Kal.  Januarii,  indictione  x,  anno  Domi- 
nicse  incarnationis  millesimo  XIII.  Anno  vero  domni 
secundi  Heinrici  regnantisxi. 

Actum  Polida  feliciter.  Amen. 

LXIIf. 

Traditio  Heinrici  11  rpgis  de  Lnpence  marca. 

(Anno  1012?  30  dec.) 

[Dronke,  uii  supra.] 

In  nomine  sanctse  et  individuae  Trinitatis,  Hcin- 
Ricus,  divina  favente  clementia  Romanorum  im- 
pcrator  augustus,  omnibas  fidelibns  nostris  pr»- 
sentibns  scilicet  et  futuris  gratiam  et  salatem  in 
Christo. 

Notum  esse  volumus  omnium  catholicse  fidei  me- 
morisB  qualiter,  interventu  ac  peticionc  Chunignnda' 
imperatricis  augostse  nostrse  dilectae  conjugis,  per 
hanc  nostri  imperialis  praecepti  paginam  concedimas 
sanctse  Fuldensi  ecclesiae  et  domno  Bopponi  abbati 
ejusque  successoribus  in  perpetuum  bannum  nostnim 
super  diversi  generis  feras  inter  fines  et  terminos 
Lupencemarcha  quaqnaversum  eadem  Lapencemar- 
cha  extenditur,  ex  consensu  et  Yoluntate  Erkenbaldi 
Mogontinensis  archiepiscopi  necnon  et  Arnoldi  ab- 
batis  Ilerfeldcnsis  et  Willehelmi  comitis  et  fratris 
ejus  Bopponis.  Sigimari  qaoqae  advocati  et  omnino 
circa  habitantium  qui  ibi  juxta  prsedia  habere  no- 
scnntur,  eo  vicelicet  tenore  quatenus  eadem  prc- 
nominata,  sancta  scilicet  Fuldensis  ecclesia,  noster- 
que  fidelis  Boppo  ejusdem  ecclesise  venerabilis  abbas, 
omnesque  qui  in  prsesenti  Fuldensi  ecclesia  sibi  pro 
futuris  temporibus  successuri  sunt,  infra  pnefatot 
fines  forestandos  hac  nostra  imperiali  traditione  ta- 
lem  pacem  et  securitatem  amodo  et  deinceps  de  ee- 
teris  comprovincialibus  et  circum  sedentibus  obti- 
neant,  qualem  hsec  eadem  cseterseque  ecclesise  hao- 
tenus  habere  visse  sunt,  qusc  nostra  sive  prsde- 
cessorum  nostrorum  imperatorum  videlidet  et  regom 
de  hujusmodi  forestibus  forestandis  praecepta  susce- 
pernnt.  Et  ut  hsec  banni  nostri  concessio  stabiUs 
semper  et  inconvulsa  permaneat,  hoc  prseceptam  inde 
conscriptum  manu  propria  corroborantes  sigilli  no- 
stri  impressione  jussimus  insigniri  etnominis  nostri 
caractere  confirmari. 


DIPLOSIATA  ECCLESIASTICA. 


298 


leinrici  gloriosissimi  imperatoris  augusti.  A  licet  regum  Tel  imperatoram  Francorum,  in  quibus 


herias  cancellarius  recognovi. 

i  KaL  Januar. 

ilde  feliciter. 

i  omnibus  iidelibus  qualiter  nos,  cum  ec- 

iasi]coQcambium  facientes,  dedimus  sancto 

»cum  proprietatis  nostrse  in  Lupence  mar- 

)pimus  alia  loca,  hoc  est  Wazerlosen   et 

&utem  fines  et  termini  Lupence  marcha  : 
ich  inde  ad  Steinenbrunnen,  inde  ad  Bir- 
D,  inde  ad  Holcbiberen,  inde  ad  alternm 
ide  ad  Hattenbacb,  inde  ad  Leiugruben, 
umbelum,  inde  ad  Lyopbergun,   inde  ad 


scriptum  inveiiitur  quomodo  ipsi  traditionem  et  con- 
iinnationem  proescripti  regis  suis  pra^.ceptionibus  a 
novo  confirmarunt  ;  sed  pro  rei  tirmitate  precatus 
est  nostram  clementiam  ut  frequenti  litigio  fiinem 
statueremus.  Cujas  petitionibus,  ob  Dei  amorem, 
ejusque  iidele  servitium  libenter  annuentes,  Boppo- 
ntsm  supradicti  pagi  comitem  a  culmine  nostri  impe- 
rii  ad  destruendam  litem  vetustam  misimus,  et  ut 
Sigebodo  Wormaticensis  miles,  et  Wernerus  Laures- 
hamensis  miles,  nec  non  scabinei  prenominati 
comitis,  cum  juramento  marcam  Lobedunburgensem, 
pro  qua  contenderunt,  a  marca  quae  respicit  ad 
Epfenbeim  distinguerent,  prxcepimus.  Isti  sunt  qui 
0,   inde   ad   Brestinesbrunnen  ,   inde  ad  ^  pro    eadem   marca    juraverunt :     Sibodo,    Siguin , 


cholcen,  inde  ad  Merenlinden,  inde  ad 
nl,  inde  Sleininen  strazen,  inde  ad  Wei- 
n  et  Nazaba  inferius  ad  Steineubrunnen, 
dinen  solen,  inde  ad  Marcsteinen,  inde  ad 
*sum  et  Neptale  infra,  inde  ad  Setensteten 
m.  de  capella  ad  Hurselen,  inde  ad  Otte- 
le  ad  Horwiden,  inde  ad  Lacbweige,  inde 
ile,  inde  ad  Wartbergen  in  fontem,  inde 
irnen,  inde  ad  Madungen,  inde  ad  Gerwi- 
,  inde  ad  Alviges  sol.,  inde  ad  Suarzbach, 
:nde,  et  Alinde  inferius  ad  Merrith,  inde  ad 
g,  inde  ad  Drinhongen,  inde  ad  Rotenso- 
d  Gotdedah,  inde  ad  Ahorne,  inde  ad  Ku- 
le  Kubach  infra  in  Werraha,  et  de  Werra 
prsedictum  Truckenebach. 

LXIV. 

egis  praBceptiim^  per  quod  Vormaticensem 
n  [inter]  et  caanolium  Laurisheimense  coti- 
m,  ratione  Forestis  Odenwalt  dirimit. 

(Anno  1012.) 

lannat,  Episcopatus  Vormat.,  II,  38. J 

;ne  sanctffi   et  individuffi  Trinitatis,  Hein- 

na  ordinante  clementia,  rex. 

ique  sanctffi  Dei  Ecclesi»  iidelium  in  regno 

gentium  nosse    volumus    sollertiam  quo- 

venerabilis,  et  nobis  in   omnibus  fidelis, 

18,  Wormatiensis  ecclesiffi  episcopus,    do- 


Wazzo,  Auduom,    Reolfregiug,    item   Siguin.   Hart- 

mann,  Hetzel,  Eskrih.   Et  islis  terminis  supradictas 

marcas  distinxerunt.  Hegisurum  usque  in  Flicheu- 

bach,  et  sic  usque  in  possessam  Homathoni :   et  sic 

sursum  possessam  usque  ad  Enthelem  Wichelstein, 

inde  ad  orientalem  bornen,  inde  ad  spumosum  sta- 

gnum,  et  sic  in  Ulmenam  ;  et  inde  usque  ad  intonein 

Egkam  ;  indea  dunen  Wichental,  iude  in  orientalem 

Ulmenam,  et  sic  usque  ad  Richeresvindam.  Inde  in 

Nevarum  et  sic  Nevarum  deorsum   usque  in  Niwen- 

heim,  et  iu  ea  nihil  speciale  dixerunt,  excepto  Cule- 

genberg  et  Forestem  quffi    Eugizunforste   nomina- 

tur.  Quapropter  hoc  nostrffi  auctoritatis  prfficeptum 

eidem  Ecclesiffi  fieri  decrevimus,  per  quod  jubemus 

C  ut   prffifato    episcopo  Burchardo,  aut  successoribus 

suis,  nullum  impedimentum   prffidictis  Ecclesiffi  fa- 

cultatibus  ab  aliqua  persona   occurrat ;   et  hoc  ad- 

jicimus  :  si  qui  superbiendo  istud   pactum  vel  prffi- 

ceptum  violaverit,  tres  iibras  auri  ad  cameram  no- 

stram  vel  successoris  nostri  tribuat,  et  quod  incepe- 

rit  irritum  habeatur.  Et,  ut  hffic  auctoritas  nostr» 

confirmationis   firma  stabilisque  permaneat,  annuli 

nostri  impressione  eam  insigniri  jussimus,  manuque 

propria  subtus  annotavimus. 

Gnntherus     cancellarius,     ad    vicem    ErkanbaJdi 
archicapellani  recognovi. 

Data  XV  Kalend.  Septemb.,  anno  incamat.  Dom. 
millesimo  duodecimo,  indictione  decima,  anno  vero 


in  nostram  adiit  sese  reclamando,  ob  fre- 

contentionem  habitam   inter  suam  Eccle-  |.  domini  Henrici  secundi  decimo. 
Laureshamensis   ecclesiffi ,   abbatem,    de 

I  utilitatibus  quffi  sunt  in  pago  Lobedun- 
]aod  prffifatus  abbas  Wormatiensis  Ecclesiffi 
aiicum  iu  silva  Odenwalt  potestativa  manu 
ieare,  suffique  per  integrum  vendicare. 
igitur  altercationem  nostrffi  excellentiffi 
prfficeptum     Dagoberti   famosissimi  regis 

II  relegendum,  in  quo  scriptum  habetur 
»e  Dagobertus  rex  ad  basilicam  sancti  Petri 
H^ormatiffi  constrnctam  tradidit  castellum 
( in  pago  Lobedungowe  situm  cum  omni- 
ilibus  illuc  pertinentibus  et  omni  silvatico 
denwalt ;  ad  hoc  etiam  nostris  visibus  ob- 
:epta  successorum  illius,  videlicet  Pipini, 
idowici ;  Ottonis  primi,  clarissimorum  sci- 

Patrol.  CXL. 


Actum  Nerstein  feliciter.  Amen. 

LXV. 

Abbatia  Florinensis,  quse  est  Benedictinorum  in  ditZ" 
cesi  Leodiensif  a  Gerardo  I  Cameracensi  et  Atreba- 
tensi  episcopo  fundata,  confirmatur  diptomate 
S.  Uenrici. 

(Anno  1012.) 
[Mirffius,  Opp.  diplom.,  I,  675.J 
(Jnitium  deest.)  Quapropter  innotescimns  omnibus 
Christilidelibas,  et  nostris,  tam  futuris  quam  prffi- 
sentibus,  quia  Gerardus  vir  venerabilis  in  primis, 
noster  capellanus,  postea  vero,  Dei  gratia  annuente, 
et  me  dante,  Cameracensis  episcopus  eifectus,  et 
fratres  sui  Godefridus,  et  Arnulfus,  abbatiam  quam- 
dam  in  pago  Lomacensi  sitam  pro  salute  animaram 

10 


299 


S.  HENRICI  IMPERATORIS 


300 


saarura,  et  suoniin  parentum  Floriaes  (i66)  con- 
struxerunt. 

Quoram  intenrentu  ipsam  abbatiam  cum  omnibus 
bonis  ad  eamdem  pertinentibus,  futuris  et  praesen* 
tibus,  in  nostro  mundiburnio  et  tuitione  perpetuo 
conservandam  suscepimos. 

Commnni  igitur  fratrum  assensu,  hojas  constrn- 
ctse  ab  eis  abbatis,  Godefrido  cessit  advocatio. 

Et  ne  aliqua  inter  ipsam  et  abbatiam  suscitare- 
tur  aitercatio,  idem  Godefridus  jos  advocationis, 
quod  retinuit,  in  nostra  preesentia  sic  exposuit.  De 
singulis  foris 

Si  quis  auiem  posterorum  hajus  advocationis 
ultra  bsec  adversus  ecclesiam  quidquam  molestum 
arroganter  intulerit,  Baldrico  Leodicensinm  episcopo 
nunc  nobis  assistenti,  et  successoribus  ejus,  ut  no- 
stravigeat  consessio,  loco  nostri  ut  judices  et  vin- 

dices     arctius    appareant,     auctoritate    potiore 

Jubemus  ergo  publice  et  in  pleno  colloquio,  quate- 
nus  impensius  labor  non  periret,  sed  securum  et 
defensum  maneret  monasterium  in  honore  beati 
Joannis  Baptisiee  construcium ;  et  inibi  habitantes 
pro  incolumitate  nostra,  et  conju^is  nosirae,  et  pro 
statu  imperii  nostri  Dei  clementiamjugiter  exorarent, 
hoc  nosirsp.  aucioritatis  prseceptum  iieri  decrevimus. 

Hsec  sunt  autem  ingenuorum  testium  nomina : 

Burchardus  Wormacise  episcopus. 

Heribertus  Goloniensis  archiepiscopos. 

Deoduricus  Meiensis  episcopus,  frater  Cunegun- 
dis  imperatricis. 

Adelboldus  Ultrajectensis  episcopus. 

Godefridns  duz,  eic. 

Frater  ejus  Etbelo. 

Otto  dux  Lothuringisp. 

Albero  dux  Mosellanorum. 

Data  decima  septima  Maii,  anno  Dominicae  incar- 

nationis    millesimo  duodecimo,   indictiooe    decima, 

concurrente  secundo,  epacta  vicesima  quarta,  anno 
autem  Heiurici  imperatoris  undecimo. 

Actum  Leodici  ieliciter.  Amen. 

LXVI. 

Jmperator  Henricus  donat  Ecclesiag  Bambergensi 
locum  Imsinfj  in  payo  Kelesgowe  et  in  comitatu 
Ottonis  de  Vittelspack  situm. 

(Anno  iOI2,  \  Nov.) 

[Ried,  Cod.  episc.  Ratisb,,  I,  i30.] 

C.  In  noroine  sanctse  et  iudividuae  Trinitatis, 
Heinricus,  divina  fuvente  clementia,  Romanorum 
imperaior  Aiigustns. 

Omnium  Xpi  nostriqne  fidelium  noverit  industria 
qualiter  no!«,  ob  remedinm  animae  et  per  inierventum 
nost*'8e  dilectissimse  conjugis  Chunigundse  imperatri- 
cis  Augustae,  quendam  nostri  juris  locum  Eringesin- 

(i6fi)Florina,  vulgo  Ptorenne^  episcopatus  Leodien- 
sis  oppidnliim  inter  SHbim  et  MosHm  situm,  sexqni- 
miliari  a  Philippopoli  Hannonise  oppido,  et  quinque 
a  Marifle-Moniio  milliNribus:  Oiim  satis  lautum,  sed 
sappiiis  a  Gallis  ever^im. 

Est  illic  abbatia  BHnediciinorum,  de  qaa  vide 
plura  inter  Origines  Benedictinas ;  item  capituium 


A  gun  (Irnsing)  dictum,  in  pago  Kelesgowe  et  in  comitata 
Oltonis  comitis  situm,  sanctae  Babenbergensi  ecclesie 
in  honorem  beati   Petri   principis   apostolorom  et 
sancti   Georgii   mariyris    constructce   et  consecrate, 
cum  omnibus  appendiciis,   scilicet   terris   cultis  et 
inccliis,  villis,  vineis,  agris,  pratis,    pascuis,  aqais 
aquarumque  decursibus,  molendiniSy  areis,  sedificiis, 
oiriusqoe  sexus  mancipiis,  exitibus  et  rediUbus,  et 
cum   omnibus  utilitatibus  quse  vel  scribi  vel  nomi- 
nari  possunt,   summo  et   liberali   devotionis  stodio 
in  proprium  concedimos  et  donamuf ;   ea  videlictt 
condicione   quatenus    ejosdem    supradictae    sanetc 
Babenbergensis  ecclesiee  venerabilis  episcopus  Ebe^ 
hardus  soiqoe  successores  deinceps  liberam  exinde 
^  habeant  potestaiem  tenendi,  possidendi,  et  quicqiiid 
ad    usom    praedictse     ecclesiae    pertineat    faciendi, 
omnium  remoto  coniradictionis  obstaculo.   Si  quii, 
quod  absit  1  hujus  nostr»  donationis  munificentiaiB 
destruere  praesumat,  inextinguibili  tormento  in  die 
judicii  loat;  id  ne  fiat,  sed  ut  hujus  nostrae  donatio- 
nis  auctoritas  stabilis  et  inconvalsa  permaneat,  hoc 
praeceptum  inde  conscriptum  propria  manu  conro- 
borantes  sigilli    nostri    impressione    josiimos   in- 
signiri. 

Signnm   domni    Heinrici    invictissimi  Romanonm 
imperatoris  Augusti.  (Monogramma,) 

Guntherius   cancellarius   vice   Erchanbaldi  archi- 
capellani  recognovi. 

Daia  Kal.  Novembris,  indict.  ni,  anno  Dominicc 
C  incarnationis  1012,    anno   vero  domni   Heinrici  se- 
cundi  regnantis  xii,  imperii  autem  i. 

Actum  Merseburc  feliciter.  Amen. 

Cum  sigillo  majestat. 

LXVII. 

S.    Henrici  privilegium  pro  monasterio  S.  Benedicti 

Montis  Casini. 

(Anno  1013.) 

[Tosti,  Storia  delta  badia  Casini,  I,  249.] 

In   nomine  sanctae  et  individuae  Trinitatis   Bklv 

Bicus,  divina  favente  clementia,  Romanorum  impe- 

raior  Aagustus. 

Oportet    imperiali   magniiudine  praelaiis  Deo  fa- 

malantium    preces    obaudire,    et    qnod    petieriot, 

amore    sanctorum  qoorum  veneratione  loca  dicata 

^  sunt,  ubi  greges  Dei,  divina  miliiatione,   et  exeqoi    |j 

procurant,    libenter  obiemperare,  quaeque  monert 

erga  eadem  loca,  adjpercipiendam  divinam  retribn- 

tionem,  conferre.  Quanto   studiosius   boc  qois  pro- 

curare   contendit,    tanio,   ejus  misericordia   faltos, 

et  prsesentia  facilius  transilire,  et  aeiernam  beatitn- 

dinem  facilius  capessere  promerebitor.  Igitur  cnn- 

ctorum  fidelium  sanctae  Dei   Ecclesiae  nostroromqne, 

praesentiom  videlicet  ac  futurorum,  cognoscat  sol- 

decem  canoniconim,  fundatom  in  honorem  S.  Gen- 
gulphi  martyris,  a  qoodam  abbate  Florinensi,  qui 
sibi  suisque  soccessoribus  titulum  praepositi  cuoB 
jure  conferendi  prapbendns  reservavit,  ac  jos  arclii' 
diaconale  in  oppidum  Fiorinense  ejusque  districtnm 
acqoisivit. 


DfPLOMATA  EGGLESUSTICA. 


302 


▼ir  Tenerabilis  abbas   Atinalfus,    erudi-  A  concessum.  Nec  non  eiiam  a  nobis  adiit,  atqiie  con- 


ribas  disciplinis,  et  rector  ccenobii  Sancti 
qiii  est  situm  in  castro  Casino,  ubi  ipse 
ris  sepultarffi  locnm  veneratione  dicavit 
i  congregatione  quam  in  eodem  loco  sub 
ifici  confessoris  omnipotenti  Deo  Benedicti 
leservire  cognovimus,  per  quos  ipse  ve- 
bbas  pecientes  (sic)  celsitudinem  nostram, 
>rem  Dei  et  reverentiam  ejasdem  sancti 
eque  nostrse  augmentem,  nec  non  stabi- 
stri  regni,  secundum  prsedecessorum  no- 
QDperatorum  prsRceptu,  augustorum  scili- 
Lotharii,  Ottonis,  per  hoc  nostrse  aucto- 
confirmationis  prsceptum  circa   ipsum 


firmari  placuit,  ut  ex  omnibus  rebus  vel  mancipiis 
ex  ipso  sancto  monasterio  pertinentibus  cartulatis 
vel  offertis,  liberis  atque  servis  ubi  pars  ipsius  mo- 
nasterii  sancti  citiusvaleat  suam  justitiam  consequi : 
ita  post  facta  inquisitione  rem  quem  clamaverint 
per  prsdictos  veraces  homines  jam  prsedicto  perti- 
nere  sancto  monasterio  in  palatio  qDoramcumque 
taliter  respondere,  aut  de  sacramento  compelluntur. 
Si  vero  de  servis  aut  ancillis,  vel  de  quibuslibet 
rebus  orta  contentio  fuerit,  liceat  monacbis  eidem 
sancti  monasterii  ipos  retinere  quousque  in  no- 
stram  seu  eorumdem  successorum  nostrorum  pree- 
sentiam  veniant,  et  ibidem  coram  nobis  positis  deli- 


m  locum  ea  qua;  subter  scripta  decernunt      berentur.  Quicunque  [contra]   hanc    nostram   impe- 

A  1  V  *  *^  *1  *A*aa«  *  ■  ■  *a  ■ 


I  et  corroborare  dignaremur;  omnes  res 
ones  et  mancipias  et  aldianas,  cartulatos, 
}S  servos  et  ancillas,  cum  terris  et  vineis, 
liibus,  planis,  planitiebus,  aquis  aqua- 
ecnrsibus  atque  piscariis  deposita  infra 
lulphi  principatus  Capuano  et  Pandulphi 
00  principi,  com  universis  pertinenciis 
/identur  infra  hos    fines   qua^  inferins  de- 

et  quod  antiquis  temporibus  possessus 
iente   a  prima    fine  ab  ipso  Carnello  et 

salit  per  ipsa  contra  usque  in  rivo 
[seguono  i  nomi  di  terre,  chiese  ed  altre 
Ua  badia) in    integrum,    quibuscun- 

regni  finibus  positi  sunt,  et  qua^  ad  eum- 


.;> 


rialem  institutionem  ire  tentavent,  antea  quae  snpra 
memorata  incomprehensa  sunt  minime  observare, 
qnin  foriasse  violare  aut  dirumpere  tentaverit,  sciat 
se  poena  persolvitnrum  auri  optimi  libras  mille,  me- 
dietatem  camerse  nostrse,  et  medietatem  domno 
Atenulfo  venerabili  abbati,  vel  suisque  successori- 
bus,  vel  ecclesise  sancti  Benedicti.  Prsecipimos 
etiam,  ubicunqne  repertus  fuerit  ex  rebus  ipsius 
sancti  monasterii,  vel  cellis  iilicitas  atque  damno- 
sas  sen  inutiles  quas  scriptiones  vel  contumatio- 
nes  evacuentur,  vel  ad  ejus  potestatem  sancti  Be- 
nedicti  restituantnr.  Ut  autem  bsec  nostra  iroperia- 
lis  prseceptio  per  futurum  temporum  firmiorem  ob- 
tineat  vigorem,  manus  nostras   subter    firmavimus, 

^abile   monaslerium  beati   Benedicti   Chri-  C  et    annulo   nostro     sigillari  jussimus   {fortas$e  in- 

soris    pervenerunt   et    possessse  fuerunt, 

et  modo  ienoerunt,  per  hanc   nostrse  con- 

9   auctoritatem  nostris  futurisque   tempo- 

ites  ipsius  monasterii  ipsius   sancti  Bene- 

ier   inviolabiliter  teneat  et  possideat,    ut 

bI    utilitas   ipsius     venerabilis  monasterii 

ta    ut   nullus  judex,  publice   quislibet  ex 

potestate  in   cellas  et    villas,   aut  agros, 

sive  reliquas  possessiones     supra   scripti 

>ancti   Benedicti  quas     moderno   ipse   in 

aqoe  pagis  et  territoriis   infra  nostri  re- 

le   juste    et  legaliter    possidet,    vel   quic- 

leinceps    divina     pietas    ipsi  sancto  loco 

lagere,    ad     cansas     audiendas   vel  fredi 

ita    exigendi,    vel    mansiones    aut  para- 

das,    vel    servos,  seu    cartulatos   vel    of- 

qoi  super  terram  ipsius   monasterii    resi- 

atenns  distringendos,  nec  ullas  redhibilio- 

illicitas  occasiones     requirendas,     nostris 

)  temporibus  ingredi  audeat,  nec  ea   quse 

oemorata  sunt   penitus  exigere  prsesumat, 
prsesentem  Altinulfus  venerabilis   abbas 

accessores,   una  cum   congregatione,   ibi- 

fiamulantem  sub  nostrse  munitatis  defensio- 

s  ordine  vivere  et   residere,  et  Deum    pro 

ma  snpplicare  :  et  quidquid  fiscus  ex  jure 

iti  monasterii    pars  publica  sperare  pote- 

animse  nostrse  mercede  luminaribus    ipsi 

o   monasterio  nostra    maneat  auctoritate 


D 


signiriy. 

Signtm  domni  Henrici  serenissimi  et  invictissimi 
imperatoris  Augusti. 

Ueinricus  cancellarius  vice  Everardi  episcopi  et 
archicapellani  recognovi. 

Datum  anno  Dominicse  incamationis  millesimo 
XIII,  indictione  xii,  anno  vero  domni  Heinrici  im- 
peratoris  Aogusti  regnantis  duodecimo,  imperii  ejos 
primo. 

Actum  Romse  feliciter.  Amen. 

LXVIII. 

S.  Henricus  Ecclesix  Bergomensxs^  a  Reginfredo 
episcopo  male  habitx^  possessiones  et  privilegia 
confrmat.  # 

(Anno  1013  ) 

[Ughelli,  Italiasacra,  IV,  438.] 

In  nomine  sanctce  et  individuse  Trinitatis,  Hen- 
Ricus,  divina  favente  clementia,  rQx. 

Congruii  excellentise  nostrse  venerabilia  sanctorum 
loca  intuitu  pietatis  respicere,  atque  ne  inibi  Deo 
servientes  aliquam  injnriam  patiantur,  solicita  con- 
sideratione  providere.  Quocirca  omnium  sanctse  Dei 
Ecclesise,  nostrorumque  fidelium,  pra;sentium  scili- 
cet  ac  futnrorum,  volumus  pateat  industrise  qualiter 
Theoderulfus  archidiaconus  [pro]  se,  et  pro  cseteris 
omnibos  eidem  Ecclesise  servientibus  prsesentiam 
nostram  tristissimi  adierunt,  et  nnnciantes  nobis 
adversa  quse  de  territoriis  rebos  canonicse  suse 
a  Reginfredo     episcopo  aliisque  malis    hominibus 


303 


S.  UENRIGI  IMPERATORIS 


304 


passi  fnerant,  misericordiam  nostram  supplices 
oravenint  ut,  pnipler  remedium  et  salutem  anims 
nostrse,  univei*sa  prsdia  et  res  canouicse  facultatis 
beatorum  roartyrum  Alexandri  atque  Vincentii,  duo 
scilicet  mercata  ab  Adfclberto  revereudissimo  pastore 
cullata,  et  qusecumque  alia  suntab  ipso  douata  :  nec 
nun  et  omuia,  quie  ab  Azone  venerando  pontifice,  seu 
coeteris  viris  Deum  timentibus  sunt  concessa,  secun- 
dum  voluntatem  donatorum,  per  auctoritatem  nostrse 
defensionis  et  praecepti  noslri  paginam  eis  liceat  ob- 
tinere.  Quorum  petilionibus,  ut  justum  est,  miseri- 
corditer  annueutes,  per  banc  uo&tri  prfficepli  pagi- 
uam  cooiirmamus  et  corroboramus  eis,  saivo  honore 
episcopi,  omnes  res  et  facultates  preedictffi  canonicse, 
sicutsuperius  cumprebeusfie  sunt;  eo  videlicet  ordiue 
ut  amodo  in  antea,  ad  usum  et  utilitatem  sanctse  Ec- 
clesias  servientiuiu,  tam  ipsi  quam  et  successores 
eorum  babeant,  teneant  iirmiterque  possideant,  om- 
nium  bominum  contradictioue  et  repetitione  re- 
niota.  Prfficipientes  itaque  sancimus  ut  nullus  dux, 
archiepiscopus,  episcopus,  marchio,  comes,  vice- 
comes,  gastaldio  uec  uUus  reipublicse  exactor,  seu 
aliqua  regni  nostri  magna  parvaque  persona  prse- 
dictos  canonicos,  vel  successores  eorum,  qui  pro 
tempore  ad  prcefata  veuerabilium  sauctorum  ioca 
Deo  servituri  sunt,  de  suprascriptis  rebns  disvestire, 
molestare,  vel  inquietare  praesumat.  Si  quis  vero, 
quod  futurum  non  credimus,  bujus  nostrse  praece- 
ptionis  violator  extiterit,  sciat  se  compositurum 
libras  centum  auri  optimi,  medietatem  scilicet  ca- 
merce  nostrce,  et  memoratis  canonicis  vel  eorum 
successoribus  alteram.  Quod  ut  verius  crcdatur,  di- 
ligentiusque  ab  omnibus  observetur,  hoc  prceceptum 
inde  couscripium,  manu  propria  coniirmantes,  si- 
gilii  nostri  impressioue  jussimus  insigniri. 

Signum  D.  Henrici  regis  invictissimi, 

Henricus  vice  Everardi  episcopi  et  archicapel- 
lani  recognovit. 

Actum  anno  incarnationis  Dominicae  i013,  indi- 
ctiooe  undecima,  anno  vero  domiui  Ilenrici  regis 
secundi,  regnantis  xi. 

Actum  Magedeburch  feliciter.  Amen. 

LXIX. 

S.  Henricus   Ecclesix  Paderbomensi  curtuem  Beme- 

shuson  concedit. 

(Anno  i013.) 

[Cod.  diplom.  Hist.  Westph.y  p.  62.] 

C.  In  nomine  sanctae  et  individuse  Trinitatis, 
Hei.nricus,  divina  favente  clementia,  rex. 

Quoniam  divinae  dispositionis  providentia  nos  ad 
sumraum  reipublicee  culnien  regendum  provexit  et 
universitati  multorum,  quamvis  merito  iuferiores, 
tamen  emiuenliore  quadam  uominis  prserogativa 
prspesse  disposuit,  ejus,  cujus  misericordia  sumus 
sublimuti,  in  oninibus  oportet  obedire  pra^ceptis,  ut 
utilitati  subditurum  providentes,  quauto  plus  prse 
cceteris  sub  specie  htinoris  asceudisse  cernimur, 
tant4>  magis  interius  humiliati,  his  qui  sub  umbra 
rcgimiiiis    debcrviunt,   debitum   retributionis  exlii- 


B 


A  bendo,  familiari  compassione  condescendamus.  Niq 
si,  qualitates  servieutium  uobis  pise  discrecioDis  ii- 
tuitu  examinantes,  unicuique  proqualilate  meritorua 
recompensare  studuerimus,  debitum  persolTendo 
Dominicum  preeceptum  implemus,  et  excellentiam 
regise  dignitatis. 

*  Studere  vidimus,  quandam  cortem  aostrse  pr»- 
prietatis  Berneshuson  dictam,  ia  pago  Lisga,  ii 
comitatu  Udonis  sitam,  quam  ab  Uuewano  Bremo- 
nense  archiepiscopo  donante  per  advocatum  saui 
Udonem  absque  omni  contradictione  legitima  tn* 
ditione  accepimus,  sanclse  Paderbrunnensi  eccleuB 
in  bonore  sanctse  Dei  genitricis  Mariae  saactorumqiH 
Kiliani  martiris  et  Liborii  confessoris  consecralai 
pro  remedio  animarum  divse  meroorise  Ottonis  im- 
peratpris  tercii  seuioris  sciiicet  nostri,  omniumpi 
parentum  nostrorum,  simui  ac  dilectissimae  coDJuyi 
uostrse,  et  stabilitate  regni,  proprietario  jure  cone»- 
dimus  cum  omuibus  appertinentiis,  rebus,  territo» 
riis,  villis,  mancipiis  utriusque  sexus,  silvis,  vena- 
tionibus,  aquis  aquarumve  decursibus,  molendinbk 
piscationibus,  viis  et  inviis,  exitibos  et  reditibui, 
pratis  et  pascuis,  et  cum  omuibus  acquisitis  veiia- 
quirendis;  ea  ratione  ut  prenominatas  episcopai 
ejusque  successores  liberam  potestatem  in  ejusdem 
ecclesise  utilitatem  vertendi  habeant.  Si  quis  autem 
in  posterum,  quod  absit!  prefatam  ecclesiam  ioqQit* 
tare  contendat  de  eisdem  prediis,  perpetuo  anatlio- 
mate  condemnetur.  iusuper  c  libras  auri  optimi 
C  componat,  dimidietatem  regise  camers,  et  reiiqiiam 
partem  eidem  ecclesiae  quam  inquietare  presumpsiL 
Et,  ut  hsec  nostrse  tradicionis  auctoritas  stabilis  pe^ 
maneat,  hanc  regalis  precepti  paginam  cooscribi  le, 
manu  propria  coniirmantes,  sigillo  nostro  jussimai 
insigniri. 

Signum  domni  Heinrici  sccundi  regis  (L.M.)  |di- 
victissimi. 

Guntherius  cancellarius  vice  Ercambaldi  arcbicap- 
pellani.. 

LXX. 

S.  Henricus  Ecclesise    Paderhomemi$    priviUgia  d 

possessiones  confirmat, 

(Auno  1014.) 

[Cod.  diplom.  Bist.  fFestph.,  pag  63.]  '' 

In  nomine  sanctae  et  individuse  Tnnilatis,  Heix- 
Ricus,  divina  favente  ciementia,  Romanorum  impe- 
rator  Augustus. 

Quoniam  divinse  dispositionis  providentia  nos  ad 
regendum  tocius  reipublicse  monarchiam  apostolici 
benedictione  provexit,  ante  omnia  autem  hoc  iabo- 
rare  debemus  ut,  qui  coronam  terreni  imperii  con- 
cessit,  post  emensum  hujus  vitse  spacium  ea  etiaD 
coronari  periuittat  qtise  non  auferatur  in  stemum. 
Quod  p(»iissimufu  ileri  decernimus,  si  loca  ecclesla- 
sticis  ob^equiis  deputata  nostra  auctoritate  corro- 
borentur,  ut  onini  exteriori  inquietudiue  remota  io 
tranquilitate  permaneant,  quatinus  eorum  precibus 
adjuvemur  qui  ibi  die  noctuque  oralionibus  in  Dei 
servicio  vacare  debentur,  et  quod  per  nos,  utputo 


DIPLOMATA  ECCLESf ASTICA. 


306 


racia  trepidi,  qnerere  non  prspsnmimns,  sanctae  A 
idesis   servientiam  pia   intercessione    impe- 
I.   Qiiapropter  oniverr^itati  tideliom  nostrorum 
volnmus  qualiter  Megenovercus,  Paterbron- 

Ecclesise  venerahilis  episcopns,  pro  eccle- 
I  utilitate  arduum  laborem  aggressns,  nobis- 
imina  beatornm  apostolornm  Petri  et  Pauli 
itentione  qusesivit,  devote  snpplicaturus  ut 
ia  cai  ipse  pastorali  cura  prfiesidet,  in  primis 
lica,  deinde  nostra  imperiali  aucturitate  cor- 
tor,  pro  eo  maxime  quia,  qnando  ecclesia  fuit 
mata,  omnia  ejusdem  ecclesiee  prsecepta  at- 
rivilegia  incendio  perierunt.  Cajus  petitioni, 
rationabilis  videtur,  gratuito  adsentientes, 
lid  eadem  ecctesia  per  justitiam  obtinere  debet  w. 
ssorum  nostrorum  vel  nostra  oblatione,  ceete- 

fidelibus   ibi  collatam  in  rebus,  territoriis, 

comitatibns  ac  districtu,  vel  quibuscanque 
ibus,  ac  quicqnid  ipse  episcopus  pra^.dictns 
Dvercns  de  sua  hsereditate  ibi  contulit,  vel 
»  per  commutationem  aut  precariam  legaliter 
iTit,  denao  stabili  dono  concedimus  et  impe- 
ictoritate  confirmamus.  Si  quis  autem  nostrae 
nationis  edictom  alterius  aliqua  presumptione 
«re  temptaverit,  centum  libranim  auri  ad 
m  pondus  compositione  mnltetur,  ac  dimi- 
camerae    nostrse    persolvat,     reliquum    vero 

ecclesice,  quam    temerarie  inquietare   pra*- 

it.    Et,  ut  haec  confirmatio   per   successiones 

rnm  stabilis  et  inconvulsa  permaneat,  hanc  im-  C 

spreecepti  paginaminde  conscribi  ac  manu  pro- 

mfirmantes  sigillo  nostro  jussimus  insiguiri. 

um  domni  Eeinrici  serenissifni  et  invietissimi 

Unis  (L.  M.). 

terias  cancellarius    vice    Ercanbaldi   archicar 

i  recognovi. 

.  indictione  xi,  anno  Doroinicse  incarnationis 

inno  vero  domni  Heinrici  secundi  regnantis 

perii  vero  i. 

jn  Fapiae  feliciter.  Amen. 

LXXl. 

t  Benricus^  Petro  episcopo  et  abbati  S.  Mi- 
Ht  in  Porcariana^  bona  sua  et  jura  confirmat, 
>  i013,  post  profligatum  Arduinum  Italix 
i  invasorem;  vel  certe  anno  iOH.  ante  Pa-  D 
,  quo  die  acceptis  a  Romano  pontifice  imperii 
fn^ms  coipit  esse  imperator, 

id  Acberium,  Spicileg.,  1(1,  386,  e  veteri  mem- 

brana  archivi  ecclesiee  Bisuntinae]. 

omine  sanctce  et   individuse  Trinitatis,  Henri- 

vina  favente  clementia,  rex. 

I  aniascujasque  regimen  oportet  rectitudinis 

ari  habenis,    regalis   cnlmen    honoris  tanto 

ias  atqae  prolixius  operam  suce  desudationis 

e  impendere  debet,  et  maxime  in  statu  catho- 

Uu*lesiflp,    quanto  se  videt  a  Domino  divinitus 

ari.    Proinde    omnium    sanctae    Dei  Ecclesiffi 

rumque   praesentium   ac   fiitarorum  fidelium 

riat    solertia    domnam    Petrum,    religiosum 

pnm,  et  abbatem  monasterii  sancti  Michaelis, 


in  loco  Porcariana  dicto  constrncti,  nostrse  pietatis 
clementiam  et  misericordiler  adiisse,  qualenus,  ob 
aetornae  remunerationis  praeminm,  nostrseque  animae 
remedium,  jam  dictuni  monasterinm  in  cacumine 
montis  situm  nostra  prseceptali  auctoritate  et  sta- 
bilitate  corroboraremus  et  confirmaremus.  Cnjus- 
qoe  sacris  procibus,  spe  futuri  emolumenti  prospi- 
cientes  atque  faventes,  propositum  ccenobiom  cum 
Alpibus  et  omnibus  silvis,  campis,  sediticiis,  caetc- 
risqne  appendiciis  per  tria  milliaria  in  circuita 
ipsius  ex  omui  parte  positis,  seu  cum  castello  et 
corte  de  Clavasce,  quam  Ugo  marchio  ad  eumdem 
sanctum  et  venerabilem  locum  pro  suae  aniniae  rcme- 
dio  dedit  et  tradidit  cum  omnibus  suis  pertinentiis 
charta  propriae  donationis,  atque  Castaneto,  Cacia, 
Breteneso;  Villarez  quip.  dicitur  Castello,  Curtes, 
Maliasco,  Sablonem,  ca^terisque  rebus  quas  Ardui- 
nus  marchio  filius  Otonis  dedit  ad  monasterium  jam 
praefatnm,  cam  cellulis,  et  ecclesiis,  et  universis 
aliis  rebus  mobilibus  et  immobilibus,  quae  nunc 
habere  videntur,  et  in  sequenti  ibidem  Deus  augere 
voluerit,  prsefato  abbati  et  sanctse  congregationi  in 
eodem  loco  Deo  famulanti,  suisque  snccessoribus 
nostra  praeceptali  corroboratione  confirmamus  at- 
que  (prout  juste  et  legaliter  possumus)  sUbilimas 
et  corroboramus;  eo  videlicet  ordine  quo  ipse  ab- 
bas  et  congregatio  sibi  commissa,  suoramque  suc- 
cessores  monasterium  cum  omni  integritate  in- 
trinsecus  et  extrinsecus  habeant,  teneant  firmiter- 
que  possideant;  nostra  nostrornmqae  successorom, 
et  omniam  homihum  semota  inquietudine,  et  con- 
tradictione,  seo  diminoratione. 

Concedimus  insnper  et  largimur  ipsius  sancti 
loci  congregatione  habendi  licentiam  eligendi  abba- 
tem  moribas  probatum,  praeceptis  Christi  et  regula 
sancti  Benedicti  adornatum.  Prsecipientes  igitur 
jubemus,  et  hac  nostra  prseceptali  auctoritate  san- 
cimus  ut  nullus  dux,  archiepiscopus,  et  episcopus, 
marchio,  comes,  vicecomes,  sculdascius,  gastaldio, 
uullaqae  nostri  regni  magna  parvaque  persona 
praedictum  mona?terium,  aut  abbates,  seu  congre- 
gationem  inquietare,  molestare,  disvestire,  aut 
fodrom  tollere,  seu  legem  facere,  aut  placitum  te- 
nere,  nisi  abbas  ejusdem  loci  aut  suis  missis  praesu- 
mat.  Si  quis  autem  hujus  nostrae  corroborationis 
paginae  violator  exstiterit,  sciat  se  compositurum 
auri  optimi  libras  mille,  medietatem  camerae  no- 
stroe,  et  medietatem  abbati  suisqne  succcssoribus. 
Qood  ut  verius  credatur,  et  nnnc,  |et  in  posteris  ab 

omnibus et  manu   propria   roborantes, 

sigilli  nostri  impressione  jusMmus  insigniri. 

LXXII. 

Heurici  II  imperatoris  diphma  pra  monasterio  S.  Sal- 

vatoris  Fontanx  Taonis. 

(Anno  1014.) 

[Zaccaria,  biblioth«*rae  Esten!«i   proefectus,  Anecdota 

medii  sevi^  pars  iii,  pag.  218,  ex  archivo  P.    P. 

Vallambrosanorum  Pistoriensium.] 

In  nomine  sanctae  et  individuaa   Trinitatis,  Hbn- 


307 


S.  HENRICI  IMPERATORIS 


308 


Ricus,  diviaa  largiente  clementia,  Romaaorum  irope-  A  cum  omui  eorum  heereditate,  paterao  vel  jnaterno 


rator  Augustns. 

Justum  et  rationabile   nobis    videtur  in    venera- 
bilia  sanctoruiu  Dei  iuca  quie  ab  a  bonis  hominibus 
intuitu   pietatis  et  spe  alternse  remuneralionis  con- 
feruntur   alque   nostro  juri  et  dominio  traduntur, 
nostra  auctoritate  fieri  jussimus.   Quncirca  omnium 
s&nctoe  Dei  Ecclesiae  nostrorumque   lidelium,  prfle- 
sentium  scilicet  et  futurorum,  volumus  universitati 
pateat  qualiler  nos    recepisse   monasterium   Sancti 
Salvatoris,  quod  est  situm  in  Fontana  Tanoni,  quod 
Ronifacius   marcbio  pro   remedio  animse   suae  sibi 
praedia,  quod  vocatur  Cafadia  Bonifaciuga,  pruprie- 
tario  jure  eidem  concessit,   et  villam  quae  vocalur 
Stazano  cum  omnibus  suis  pertinentiis,  et  in  badio 
omnia  que  habuit,  et  sibi  similiter  cundunavit,  sub 
nostri  mundi  furdii  tuitione  recepimus  hsec  et  alia 
quse  in  antea  Deo  auxiliante  acquirere  potuerit,  vo- 
lumus  ut  sub  nostra  defensione  quiete  ac  pacitice 
perpetuo  permaneat  sine  molestatione  alicujus.  Quod 
vero  prsecipimus,  et  ab  liac  hora  in  antea  nulius 
dux,  marchio,  episcopus,  comes,  vicecomes,  gastal- 
dio,    sculdascio,  decano   seu   aliqua  nostri   imperii 
magna  parvaqoe  persoua  audeat  Joannem  monachum 
abbatem  qui  ibi  Deo  servit,  atque  alios  monachos, 
qui  modo  sunt  aut  pro  tempore  inibi  Deo  famulen- 
tur,  disvestire,  molestare  aut  iniquietare  praesumat 
sine  legati  judicio.  Si  quis  igitur  hujus  nostri  mundi 
burdii  violator  exstiterit,  sciat  se  compositurum  auri 


B 


jure,  proprietate,  communaliis,  sive  omoibos  rebus 
quae  ab  eorum  parentibos  possessa  fueroot,  el  eo- 
rum  acquisita  sive  acquireuda,  nomioative  silva 
Armanore,  Carpeneta,  Succa,  Septingenti,  sive  per 
c»tera  loca  in  comitatu  Mantuanense  rejacentibus, 
piscationibus,  fluminibus  et  paludibus,  sine  aliquo 
scriptionis  titulo,  quodjuste  et  iegaliter  eis  pertinente, 
cum  familiis  utriusque  sexus,  servis  et  ancillis,  li- 
bellariis,  precariis,  et  cum  omnibus  rebus  eoruin 
mobilibus  et  immobilibus,  per  hujus  nostri  pnecepti 
paginam,  prout  juste  et  iegaliter  possumus,  conces- 
simus  et  corruboramus,  scilicet  otrasque  ripas  fiii- 
minis  Tartari,  deinde  sursum  usqoe  ad  flumen  Olei; 
de  alia  parte  Fossa  alta;  de  tertia  parte  ecclesit 
Sancti  Fau.stini  in  caput  Variana,  et  inde  seorsom 
usque  in  Agricia  majore;  ea  videlicet  ratione  cooc»- 
dimus  eis  omnem  teioneum  et  ripaticom,  quod  pro 
negotio  exercent  in  Garda,  et  in  Lasese,  et  iii 
summo  Lacu,  vel  in  Brixiana,  et  in  Ferraria,  vel  ia 
Comaclu,  et  in  Ravenna,  ipsi,  suisque  tiliis,  aclM»- 
minibus  qui  illorum  causam  laborantes  negotiaDtur, 
licentiam  habeant  potestative  negotiandi  per  jam 
dictum  Lacum  absque  omnium  hominum  contradi- 
ctioue,  vel  publica  functione,  vel  alicojus  telonei 
vel  ripatici  reddita.  Prsecipientes  itaque  jubemos  nt 
nullus  dux,  episcopas,  marchio,  comes,  vicecomes, 
gastaldio,  sculdascio,  decanus,  vei  aliqua  nostri 
regni  magna  parvaque   persona  de   hinc  piaefatos 


optimi  libra  centum,    medietatem  cameras   nostrse,  C  Arimannos  de  suis  personis,  sive  etiam  de  omniboi 


et  medietatem  prsefatum  Joannem  abbatem,  atque 
fratribus,  atque  snis  successoribus.  Quod  ut  verins 
credaturdiligentiusque  ab  omnibusobservetur,  sigiilo 
nostrojussimus  insigniri. 

Heinricus  cancellarius  vice  Everadi  episcopi  et 
archicancellarii  recognovit. 

LoevLS  sigilli. 

Datum  auno  Dominicae  incamationis  i014,  indict. 
XII,  anno  domini  Heinrici  imperatoris  Augusti 
regnixii,  (167)  imperii  ejus  i. 

Actum  in  Papiano  feiiciter.  Amen. 

LXXIIL 

Heuricus  11  Germanim  rex  Arimannii  Mantuanis  pri- 

vilegia  cmfirmat. 

(Auno  1014.) 

[Muratori,  Antiq.ItaL.W,  13.] 

In  nomine  sanclae  et  individuae  Trinitatis,  Henri- 
cus,  divina  favente  clementia,  rex. 

Omnium  sanctorum  Dei  nostrorumque  lidelium, 
praesentium  scilicet  ac  futurorum,  noverit  sagacita- 
tis  industria  qualiler  nos,  pro  Dei  amore,  animseque 
nostrffi  remedio,  cunctos  Arimannos  in  civitate 
Mautuse,  sive  in  castro  qui  dicitur  Portus,  sive  in 
vicoras  quse  nominantur  Sancto  Georgio,  Cepada, 
Formigosa,  seu  et  in  comitatu  Mantuano  habitantes, 

(107)Nisi  malis  mendom  in  annorum  supputalio- 
nem  irrepsisse,  scriptumque:  regnixii,  pro  xni;  dic 
diploma  datnm  anteKal.  Martias  an.  1014.  Tumbelle 
omnia  fluent.  Nam  (quod  ad  hunc  annum  demon- 


prsedictis  rebus  inquietare,  disvestire,  molestan, 
nollusquein  eorum  mansionibus  eis  invitishospitiom 
facere,  vel  aliquam  publicam  fuuctionem,  nisi  ad 
eam  qoam  soi  antecessores  secundum  legem  fece- 
runt,  cogere,  sine  legali  judicio  facere  prfiesomatSi 
qois  aotem,  qood  fotorom  non  credimos,  contra  hoe 
nostrum  prseceptum  insurgerit,  aut  illud  infringin 
tentaverit,  sciat  se  compositurum  auri  optimi  libras 
milie,  medietatem  camerae  nostrse,  et  medietatem 
praedictis  Arimannis,  in  jam  dicta  Mantua  civitate, 
sive  in  castro  Portu,  \el  in  comitatu  ManUiiM 
residentibus  habitantibus.  Qood  ot  verius  credaUir, 
et  diligentius  ab  omnibos  observetor,  nostri  sigilti 
D  impressiune  subter  insigniri  jussimus. 

Signum  domini  Uenrici  regis  invictissimi. 

Henricus  cancellarius  vice  Everardi  episcopi  at 
archicapeliani  recognovL 

Datum  anno  Dominicse  incarnationis  1014,  iodi- 
ctione  xii,  anno  vero  domni  Ilenrici  regis  secandi 
regnantis  xu. 

Actum  Ravennse  feliciter.  Amen. 


stratur  a  Muratorio  contra  Pagium  aliosqae)  circa 
Martium  an.  1014,  Henricos  II  Italicom  regaum  ar- 
ripuit. 


DIPLOMATA  EGGLESIASTICA. 


310 


LXXIV. 

rieus  EcclesisB  ffamburgensis  privilegia  confir- 
matet  augef, 

(Anno  1014.) 

Lappenberg,  Hamburgische  Urkund.^p,  64.] 
^fnine  sancte  et  individuae  Trinitalis,  Heinri- 
rina  favente  clementia,  Romanorum  imperator 

118. 

elitiones  sacerdotum  pias  prona  devotione 
ctum  dnxerimus,  id  procul  dubio  ad  sta- 
esentis  vitae  et  aeternae  beatitndinis  premia 
ada  nobis  profuturum  credimus.  Quapro- 
nnium  fidelium  nostrorum  prsesentium  et 
am  noverit  industria  qualiter  vir  venerabilis 
Hammaburgensis  Ecclesi»  arcbipresul,  quem 
em  prsefecimuSy  nostris  obtutibus  praesentari 
ecepta  beal»  memorise  senioris  et  anteces- 
tonis  tertii,  imperatoris  Augusti,  in  quibus 
balur  quomodo  ipse,  pro  Dei  amore,  mona- 
Q  ejus  episcopio  consistentibus  imperiali  au- 
s  libertatem  et  toitionem  concessisset,  roga- 
calsitudinem  nostram  ut  nos  denuo  nostra 
tione  eadem  monasteria  et  omnia  illuc  perti- 
ronfirmaremus.  Nos  vero,  ejus  justee  et  ratio- 
letitioni  assensum  prsebentes,  dilectse  conte- 
Dostrae,  Cbunigondfie  videlicet  imperatricis 
e,  interventione,  ad  honorem  sanct«e  Dei 
db  Mariae,  cui  locus  ilie  Hammaburg  estcon- 
I,  eidem   loco   Hammaburgensi  concedimus, 


A  aliquo  bannoconstringat,  autaliquamjostitiam  cogat 
facere,  nisi  advocati  archiepiscopi  prenominati, 
quos  ipse  velit,  et  constituat  advocatos.  Ipsi  vero 
advocati  homines  prefatos  banno  uostro  constrin- 
gant  ad  omnem  justitiam  faciendam.  Et  ut  haec  no- 
stra  donatio  a  Dei  nostrique  tidelibus  verior  esse 
credatorac  per  successura  tempora  ir.convulsa  dili- 
gentius  observetur,  hauc  chartam  conscribi  mano- 
que  nostra  corroboratam  sigilii  uostri  impressione 
insigniri  jussimus. 

Signum  domni  Heinrici  secundi  (M.)  gloriosissimi 
imperatoris  Augusti. 

Guntherius  cancellarius  vice  Gumbaldi  archicapel- 
lani  recognovi.  (S.j 

Data  XII  Kalendas  DecembriSy   indictione  xn,  anno 

Dominicffi  incarnationis  lUi4,   anno  aulem  domini 

Heinrici  secundi  regnantis  xiii,  imperii  vero  i. 

Altstedi  auctum  feliciter. 

LXXV. 
S.   Henricus  Tarvisinw  Ecclesiae  privilegia  confirmai» 

(Anno  1014.) 
[Ughelli,  Italiasacra.  V.  508.] 
In  nomine  sanct»  et  individuse  Trinitatis,   Heinri- 

cus,  divina  favente  clementia,   imperator  Aognstus. 

Si,  Ecclesiis  devote  famulantes,  eis  quse  petierint 

contulerimus    seteruse  recompensationis    preemium 

procul  dobio  accipere  oon  ambigimus.  Quapropter 

omnium  sanct»  Dei  Ecclesise  fidelium  nostrorumque, 

prsesentium  scilicet  ac  futurorum,    agnoscat  multi- 

tudo,  Arnaldum     sanctae    Tarvisiensis  venerabilem 


B 


|oe  monasteriis  ad  hanc  dioecesim  pertinen-  C  episcopom,  interventa  et  petitione   Egilberti  Frisin- 


i  est  Bremun,  Buckiun,  Ramaslaun,  Birchsi- 
eslinga,  Ripesholt,  qoidquid  senior  et  aute- 
meos  soiqne  antecessores,  reges  videlicet  et 
tores,  eisdem  monasteriis  donando  aut  robo- 
oncesserant;  ea  videlicet  conditione  ut  sem- 
b  tuitione  nostra  sint  perpetualiter,  cum 
18  pertinentiis  snis,  qnaesitis  vel  inquirendis. 
imos  insuper  praefato  arcbiepiscopo  ejusque 
oribus  licentiam  construendi  mercatum  in  loco 
n  noncupato,  in  qoo  nunc  archiepiscopatus 
t,  cum  banno  et  teloneo  atque  moneta  publici 
is  et  puri  argenti,  totumque  quod  inde  ad 
nostrom    pertinere    dignoscitur,  praelibatse 


gensis  Ecclesifle  antistitis,  nostram  imperialem  implo- 
rasse  celsitodinem  quatenus,  pro  Dei  amore  nostra- 
qoe  anime  remedio,  sibi  suaeque  Ecclesise  confirmare 
dignaremur  per  hoc  nostrom  preeceptum  cuncta  prae- 
cepta  a  nostris  prsedecessoribos  constituta  atque 
confirmata.  («ujus  dignis  postulationibus  assensom 
prfiebentes,  et  uustrorum  antecessorum  prsecepta  ob- 
servantes,  confirmamus  et  corroboramus  sibi  suaeque 
ecclesifle  omnia  praedecessorum  nostrorumque  regum 
vel  imperatorum  praecepta  et  ea  quae  in  iilis  cont^- 
nentur,  scilicet  duas  partes  telonei  et  mercati  de 
Tarvisiensi  portu  cum  districtu  et  legali  querela  ceu 
et  duas  portiones  public»  monetae  nec  non  .et  telo- 


isi  conferimus  sedi.  Quin  etiam   negotiatores,  ^  neum  prftdictse   civitatis   interius    et  exterius  sicut 


Q  incolas  loci,  nostr®  tuitionis  patrocinio 
amus,  praecipientes  hoc  imperialis  aoctofi- 
^aecepto,  quo  in  omnibus  tali  tutela  et  jure 
ar,  quali  majorum  videlicet  civitatum  instito- 
nostrum  regnom  potiri  noscuutur,  nemoque 
iqaam  sibi  vindicet  potestatem,  nisi  preefatse 
irchiepiscopus,  et  advocatus  quem  ipse  ele- 
Id  bsec  imperiali  edicto  jobemos  ut  nullus 
leque  marchio  vel  comes,  aut  alia  qoaelibet 
ria  potestas  in  supradictorum  monasteriorom 
ibus,  Hammaborg^  Bremum,  Buckiun,  Raraa- 
Birchsinun,  Hseslinga,  Ripesholt,  vel  in  ceete- 
tineutiis  eorumdem  aliquam  potestatem  sibi 
it,  seu  in  litis,  colonis  atqoe  jamundlingis,  vel 
iquis  capitis  banno  ob  capitis  furtum  vei  aiio 


hactenns  nostrse  pervenit  ditioni,  tam  de  Christianis 
quamqueet  Judaeis  qui  ibidem  negotia  exercere  stu- 
duerint,  in  inlegrum  praefatse  Tarvisiensi  ecclesi» 
coufirmamus  ;  etiam  Sanctam  Mariam  cum  castello 
Asylo  et  omnibus  suis  pertinentibus,  ac  monasterinm 
Crespulinum  seu  abbatiam  sancti  Hilarii  cum  eccle- 
siastico  districtu,  nec  non  et  decimas  de  bladino  et 
ceresaria,  et  oronia  alia  quce  per  instrumenta  charta- 
rum  a  Deum  timentibus  prapfatse  sanctte  ecclesiae 
donata  et  concessa  e^se  ooscuntur,  etiam  si  immi- 
nente  incendii  periculo  vei  aliquo  infortunio  jam 
dicta  ecclesia  charlas  vel  aliquas  scriptiones  per 
negligentiam  perdidit,  confirmamus  atque  corrobo- 
ramiis  iili  per  hoc  nostrae  auctoritatis  praeceptum,  ut 
ipsas  res  poutifex  ipsius    Ecclesifle   teneat,   ordinet 


3H 


S.  nENRICl  IMPERATORIS 


3il 


atque  disponat   cum  omnibus  suis  rebus  mobilibas  A  alii  nostri  fideles,  hoc  cognoscentes,  Dostrs  fidelitati 


et  imroobilibus  remota  omnium  hominum  contradi- 
ctione  vel  molestatione.  Si  quis  igitur  nostree  con- 
firmationis  pra^ceptum  nefario  ausn  infringere  ten- 
taverit,  sciat  se  compositurom  auri  optimi  libras 
centum,  medietatem  camerce  nostrse,  et  medietatem 
prselibatse  ecclesise  suisque  rectoribus.  Quod  ut  ve- 
rius  credatur  dilig^ntiusque  observetur,  manu  pro- 
pria  roboratum  sigillo  nostro  jussimus  insigniri. 

Signum  domini  Heinrici  invictissimi  imperatoris 
Augusti, 

Gumherius  cancellarius  vice  Harconbaldi  archi- 
capp.  notavi. 

Dominicse  incarnationis  i014,   ind.  xi. 


amplius  stabiliantur  ;  ejus  precibus  annuentesy  jam 
dictum  comitatnlum  a  nostro  jure  in  ejus  ecclesi» 
potestatem  omuino  transfuudimns  et  perdonamas, 
et  pra^Tatam  plebem  alque  chortem  per  hoc  nostrae 
auctoritatis  prseceptam  jam  supradicta»  Novariensi 
ecclesiae  reddimus  et  concedimus  cum  omni  districtn, 
et  teloneis  ac  piscationibus  quce  in  flumine  Toxo 
sunt,  in  illis  scilicet  locis  ubi  ipsa  Ecclesia  ex 
utraque  fluminis  tenet  parte,  et  cum  venationibus, 
seu  omnibus  rebus  quee  ad  publicam  partem  ex 
eodem  comitatulo  exigi  possunt,  cum  capellis,  domo, 
curtili,  massaritiis,  casis,  sediminibus,  campb, 
pratis,     vineis,    pascais^    silvis,     stalariis,     saletb. 


anno  domini  Heinrici  serenissimi  imperatoris  regni      paludibus,  aquis,  aquaram    decursibus,    molendinis, 

*  *  *  ^"^  *  «*  *1  lA*  1.*  lA*  J***  A*J*** 


XII,  imperii  vero  i. 

Actum  in  villa  Dulceri 

Locus  sigilli. 

LXXVI. 

S.  Heinricus  Petro  episcopo  Novariensi  jvra  Eccksix 

su3e  restituitf  ab  Arduino  marchione  ablata. 

(Annoi014.^ 
[Ughelli,  Italia  sacra,  IV,  700.] 

In  nomine  sanctae  et  individuse  Trinitatis,  Henri- 
cus,  divina  ordinante  clementia,  Romanoram  impe- 
rator  Augustus. 

Dum  fidelium  petitionibus  nostrae  imperialis  celsi- 
tudinis  assensum  prfiebuerimus,  eos  nostro  servitio 
promptiores  ac  devotiores  esse  minime  dubitamus. 
Quapropter  canctorum  Ecclesise  catholicee  fidelium. 


piscationibus,  cultis  et  incultis,  divisis  et  indivisis, 
terminis  concessionis,  piscariis,  campariciis  alii»- 
qae  universis  redhibitionibus,  cum  servis  et  aaciJlis, 
aldianibuset  aldianis  utriusque  sexus,  cum  oinDi- 
bus,  quffi  dici  aut  vocari  possunt,  ad  jans  dictam 
plebem  vel  chortem  pertinentibus  vel  respicien- 
tibus  ;  nec  non  et  portum  de  Restamo  eidem  plebi 
pertinentem,  quem  gloriosissimus  avunculus  ooster 
Otho  Major  sapradictce  sedi  per  preceptum  conces- 
sit  :  ita  ut  nullus  marchio,  comes,  vicecomes,  scal- 
datius  ejus,  seu  queelibet  magna  parvaque  persona, 
homines  jam  dicti  comitatus  seu  plebis  vei  chor- 
tis  audeat  distringere,  aut  infra  ipsum  comitatom 
aliquid  prsesumat  exigere,  vei  paratas   facere,    nec 


I 


nostrorumque  tam  prsesentium  quam  futurorom  so-  C  ullas  redhibitiones   acquirere  ;  sed  liceat  memorato 


lertia  recognoscat  Petrum,  venerab.  virum,  sanctas 
Novariensis  Ecclesise  episcopum,  nostrorumqne 
fidelem,  qui  nostrse  fidelitatis  causa  mnlta  sustinuit, 
famem  videlicet,  sitim,  eestus  et  frigus,  et  insuper 
glaciosas  rupes  coUesque  satis  asperos,  nudis  pedi- 
bus,  perseqnentibus  inimicis,  fugiendo  superavit, 
quietiam  nunc  praesentialiter  malta  damna,  Arduino 
devastante,  recepit  (nam  ecclesiae  illius  sunt  de- 
praedatae,  castra  disrupta,  domus  eversae,  vinese 
incisae,  arbores  decorticatse,  insuper  plebes  ipsius 
et  curtes  ab  Arduino  pro  beneficio  suisque  inimicis 
datae  sunt),  nostram  imperialem  adisse  excellentiam, 
quatenus  pro  sni  laboris   compensatione,  et  suorum 


praesuli  suisque  successoribus,  jam  saepedictum  co- 
mitatum  cum  supradicta  plebe  vel  chorte  tenere,  et 
omnes  homines  ipsius  comitatas  sive  ipsius  plebis 
vel  chortis  per  se  vel  suum  legatum  distringere, 
sicut  per  nos,  vel  nostrum  missum  distringendt 
essent,  et  omnia  quae  de  ipso  comitatu  ad  publicain 
partem  pertinent  vel  inde  exigi  possunt,  et  prc- 
taxatam  plebem  de  Trecate,  atque  chortem  de  Gra- 
valona  cum  omnibos  suis  appendiciis  vel  pertinen- 
tiis  habeat,  teneat  firmiterque  possideat  tam  ipse 
quam  successores  illius,  qui,  Deo  favente,  disposi- 
tionem  ipsius  sedis  et  cathedram  suscepturi  sont, 
omni  nostra  nostrorumque  successorum  regum  el 


damnorum  restauratione,  quemdam     comitatulum,  ^  imperatorum,    omni  hominum    contradictiooe    vel 


qui  in  valle  Ansula  infra  ipsius  episcopatus  paro- 
chiam  adjacere  dignoscitur,  prsediclce  ecclesiae  No- 
variensi,  curn  omnibus  fnnctionibus  quae  de  ipso 
comitatulo  poblicae  parti  pertinent,  concederemus. 
Nec  non  etiam  deprecatus  est  nos  ut  quamdam  ple- 
bem  sai  episcopatus,  quam  olim  malo  ordine  et  inju- 
sta  ratiune  sua  perdidit  ecclesia,  quae  sita  est  in 
viila  qnae  nominatur  Trecate,  non  adeo  procul  a 
civitate,  curtem  quoque  quae  Gravalona  dicitur, 
quondam  ipsins  episcopi  continentem,  sed  quae  nunc 
injnste  pervasa  esse  dignoscitur,  saae  Ecclesiae  resti- 
tueremus.  Itaque  dignum  est  ut  sui  laboris  praeno* 
minatus  praesul  retributionem  a  nobis  suscipiat.  Et 
quoniam  justum  est  ut  supra  nominata  plebs  atqne 
chorsjam   dicta  suo   restituatar  episcopatui,  et   nt 


diminutione  remota.  Si  quis  igitur  nostrae  con- 
cessionis  et  confirmationis  praeceptum  nefarie  aasa 
temerario  violare  praesumpserit  centum  libras  aori 
optimi  componere  cogatur,  medietatem  palatio  no- 
stro,  et  medietatem  Novariensi  ecclesiae  ejosque 
rectori  qui  pro  tempore  inibi  habetur.  Et  ut  hoe 
verius  credatur  diligentiusque  ab  omnibos  obsef- 
vetur,  manu  propria  subter  confirmantes,  sigilll 
nostri  impressione  jussimus  insigniri. 

Signum  D.  Henrici  serenissimi  et  invictissimi  tmpe- 
ratoris  Augusti, 

Dat.  anno  incamationis  Dominicae  1014.  indict. 
XII,  anno  vero  regni  D.  Henrici  imperatoris  Aug.  xiii 
imperii  primo. 

Actum  Trucuianae  feliciter.  Amen. 


LXXVIl. 

micti$  Ecclesix  Savonensis    possessiones   con' 
firmat  et  auget. 
(Anno  1014.) 
[Ughelli,  Italia  sacra,\J,  732.] 
lomine  sanctsB    et  individiisp  Trinitatis,  Hen- 
divina  favente  clementia,    Romanorum  impe- 
emper  Aagiistas. 

loc  nos  diTinse  pietatis  proYisio  ad  iroperiale 
»rovexit,  et  tantse  potestatis  calmine  decora- 
»rga  divinum  cultum  sollicite,  et  circa  Eccle- 
risti  munimen  et  custodiam  at^ue  auctorila- 
Qus  semper  pervigiles  intenti.  Idcirco  omnium 
in  sanctsR  Dei  Ecclesie  nostrorumque  prsesen- 


DIPLOMATA  ECCLESIASTICA. 

A 


314 


LXXVIII. 

Henricus^   inttdtu   Ardemani   episcopi,    Savonensnm 

possessionen  confirmat, 
(Anno  iOt4.) 

[Ughelli,  Italia  sucra,  IV,  734.] 

lo    nomine    sancte   et  individuse  Trioitatis  Hen- 

R1CUS,  divina  favente  clementia,  Romanorum  impe- 

rator  Aagustus. 

Omnibos  nostris  fidelibus  tam  presentibos  quam 

futuris  notum  esse  volumus  qualiter,  intervento  Ar- 

demani,  episcopi  Savonensis  ,   nostri   dilecti  fidelis, 

concedimus  et  confirmamus  ex  nostra  praeceptali  aa- 

ctoritate.  corroboramus  omhibus  bominibos  majori- 

bus  habitantibasin  marchium  Savonensi  in  castello 


.......  -A    •   j    A  •  ■•       omnes  res  et  propnetates  a  Jugo  Maris  quam   extra, 

eiiicet  ct  futurorum  noverit   industna  quali-        xiii-t.ii--*-  .-  ^ 

.  c  *        •  •  ru      B  et  villas  libellanas,  piscutiones,  venationes  qu«e  ha- 


demanus,  Savonensis  episcopus,  imperialibus 
obtutibus  prspceptum  scilicet  ac  mundibur- 
antecessorum  nostrorum  Olhonum  nobilissi- 
I  imperatorum  obtulit,  qoomodo  ipsi  prsefatfle 
le  Savonee  res,  ac  prsedia  immunitates  con- 
it.  Unde  nos  eorom  confirmationes  preece- 
sdlicet  ac  mundiburdium  considerantes,  pro 
oore  nostraeque  animse  remedio,  confirmamus, 
niter  in  perpetuum  corroboramos  per  hoc 
m  imperiale  prseceptum,  domum  cum  turri 
«  et  mansionibus,  porta  ripa  ipsius  castelli 
msis,  insuper  lacum  rotundum  Cardeto,  Man- 
)  de  Callo,  Cairo,  Casale  grasso,  Eremana, 
Marcia,  et  terra  de  Ponte  quanta  ad  sanctom 
Inm  pertinent,  Monte  Curro  valla  in  Aste, 
Ila  nna,  plebem  sancti  Donati,  plebem  Melo- 
plebem  sanctse  Mariae  in  Gugada,  et  plebem 
ate,  Sale,  Monte  Bar,  Cario,  Corgenio,  Leone, 
to,  Lavaniola  quse  dicitur  Gausa  sicca,  Sali- 
Camariana,  sanctse  Jolse,  Viniale,  Cinglo, 
ferie,  Boiie,  Cairo,  Deco,  Salsole,  Plana,  et 
i,  atque  easdem  curtes,  plebes,  proprietates 
lecimationibus,  et  capellis,  vineis,  famulis 
|Qe  sexas,  terris,  pratis,  campis,  pascuis,  sil- 
eom  omnibus  curtis  propriis  vel  decimationi- 
redditibus,  Aldemanio,  Savonensi  episcopo, 
18  successoribus  omnino  confirmamus.  Prseci- 
is  itaqae  jubemos  ut  nullus  dux,  marchio,  co- 


bcre  soliti  sunt.  losuper  etiam  jubemns  ut  in  his 
prsescriptis  confinibus  castella  non  sedificentur,  ne- 
que  aliqua  superimposita  a  marchionibus,  vel  a  suis 
comitibos,  vel  vicecomitibus  prsedictis  hominibus 
fiat,  scilicet  de  fodro,  de  apprehensione  hominum 
vei  saltu  domorum ;  qua  propter  commendamus  et 
firmiter  in  perpetuom  stabilimus  ut  nullos  dux, 
marcbio,  episcopus,  comes,  vicecomes,  gastaldio, 
venator,  seu  quselibet  nostri  imperii  magna  parvaque 
persona  prspdictos  homines  habitantes  in  castello 
SavoniB  de  prsescriplis  rebus  inquietare  vel  mole* 
stare  prsesumat.  Si  quis  igitur  boo  nostrum  impe- 
riale  prseceptum  violare  seu  frangere  tentaverit, 
sciatse  compositorom  mille  libras  auri  optimi,  me- 
dietatem  eamerse  nostrse,  medietatem  nobilioribus 
hominibus  prsescriptis  habitantibiis  in  castello  Savo- 
nensi.  Quod  ut  verius  credatur  et  diligentius  ab 
omnibos  observetur,  manu  propria  corroboravimus, 
nostro  sigillo  imperiali  jussimus  insigniri. 

Signum  domini  Henrici  serenissimi  et  invictissimi 
imp.  Augusti 

Henricus  cancell.  vice  Everardi  episcopi  et  nostri 
capellaoi  recognovit. 

Datum  anno  Dominicse  incarnationis  1014,  ind. 
zii,  anno  v  domini  Heinrici  imp.  Aug.  regnantis  xu, 
imperii  ejus  primo. 

Actum  in  palatio  Papise  feliciter. 

LXXIX. 


seo  aliqua  imperii    nostri    magna    parvaque  ^  g.  Heinrid  privilegium  pro  monastsrio  SS.    Petri. 


1«  prsedictam  sedem  Savonensem  de  prsefatis 
disvestire  aot  molestare    prsesumat.   Si  quis 

eerit,  centum  libras  auri  componat,  medieta- 

imerse  nostrse,  et  medietatem  prsedicto  Alde- 
episcopo    et    successoribus.  Quod  ut  verius 

ur,  hanc  paginam  mann  propria  corroborantes 

ri  prsecepimus. 

mm  domini  Henrici  serenissimi  et    invictissimi 

il.  Augustiy 

ncus  canc.   vice    Everardi  episcopi  et  archi- 

ani  recognovit. 

am  anno   incarnationis    Dominicse    millesimo 

o  qaarto,  indict.   xii,  anno  vero  domini  Hen- 

nperatoris  Augusti  regnantis  v. 

iim  Papise  feliciter.  Amen. 


Laurentii  et  Columbaniy  «  quod  vocatur  Bromiades . 

(Anno  1014.) 
[Ughelli,  Italia  sacra,  983.] 

In  nomine  sanctse  et  individase  Trinitatis,  Henri- 
cus,  divina  favente  clementia,  Romanorum  imp.  Au- 
gustus. 

Si  ad  petitionem  servorum  Dei  ecclesiasticas  ne- 
cessitates  nostro  relevamus  juvamine  atqiie  impe- 
riali  tuemor  munimine,  id  nobis  et  ad  mortalem 
vitam  temporaliter  transigendem  et  ad  seternam 
feliciterobtinendam  pro  futuro  fideliter  credimus, 
Igitur  notum  sit  omnibus  fidelibus  nostris,  prsesenti- 
bus  scilicet  et  futoris,  qualiter  vir  venerabilis 
Constantius  abbas  monasterii  sanctorum  Petri,  Lau- 
rentii  et  Colombani,  quod  vocatnr  Bromiades,  adiit 


315 


S.  HENRICl  IMPERATORIS 


316 


sereniUiem  calmiais  nostri,  deprecans  ut  res  ejus-  A  nostri  ana  cum   ciero  et  monachis  sibi  commissis 


dem  monasterii  cum  hominibus  sibi  subjectis  sub 
immunilate  nostr®  defensionis  consistere,  et  ab 
omni  publica  functione,  et  judiciaria  exactione  im- 
mune  liberumquereddidissemus,  ciijus  petitione,  ob 
amorem  dicti,  et  reverentiam  B.  Petri  apostoli, 
Laurentii  et  G«>iumbani,  libenter  assensum  prsebui- 
mus,  ac  per  hanc  nostrse  auctoritatis  paginam  se- 
condum  prsec^pta  prsedecessurum  nostrorum  regum 
videlicet  et  imperatorum,  id  est  Caroli,  Ludovici, 
Lotharii,  Ugonis  et  trium  Othonorum,  decernimus 
ut  omnes  res  prsBfati  monasterii,  cum  ceilulis,  et  ho- 
minibus  sibi  subjectis,  sub  nostrse  defensionis  muni- 
mine  modis  omnibus  consistant.  Denique  coutirma- 
mus  et  corroboramus  jam  dicto  monasterio  omnes 
res,  chortes,  villas,  ecclesias,  cellas,  massaritias,  et 
familias  utriusque  sexos,  nec  non  primitias  et  de- 
cimationes  cunctorum  hominum  terram  ipsius  ab- 
batis  laborantium,  sicut  per  privilegia  Romanorum 
pontificum,  seu  per  preecepta  regum  et  imperatorum 
ibidem  concessa  et  conlirmata  sont,  una  cum  terra 
quam  habet  in  comitatu  Mutinensi  in  loco  et  fundo 
qui  vocatur  Plagassano,  cum  capella  S.  Columbani 
inibi  constructa,  seu  et  emolumenta  habet,  atqoe  |in 
salsina.  Et  in  comitatu  Parmensi  loco  qui  vocatur 
Caselle,  et  in  Beneseto,  et  in  Farigari,  et  Galemano, 
atque  in  Solignano.  In  comitatu  quoque  Voloterensi, 
chorticellam  unam  quse  vocatur  Frigesimum,  cum 
omnibus  suis  pertinentiis  sive  in  aliis  quibuscumque 


B 


Domini  immensam  clementiam  jugiter  ezorare.  Etut 
hffic  aucturitas  nostra  futuris  temporibus  inviolabi- 
lem  alque  inconvulsam  obtineat  firmitatem,  manu 
propria  subter  iirmavimus,  et  annuli  nostri  impres- 
sione  insigniri  jussimus.  Quam  si  quis  violare  prae- 
sumpserit,  sciat  se  compositurom  aorioptimi  libras 
centum,  medietatem  preedicto  mouasterio,  cui  vio- 
lentiam  intolit»  et  medietatem  camerse  nostre,  hac 
nostra  inscriptione  inconvulsa  manente. 

Signum  f  domini  Heinrici  serenissimi  et  invictissimi 
imp.  Augusti. 

Henricus  canceliarius  vice  Luitardi  episcopi  et 
archicancellarii  recognovit. 

Datum  Nonas  Maii,  anno  Dominicae  incarnationis 
i014,  indict.  xii,  anno  vero  domini  Henrici  imp. 
Augusti  regnantis  xu,  imperii  autem  ejus  i. 

Actum  Papioe  in  palatio  Ticinense  feliciter,   in  Dei 

nomine.  Amen. 

LXXX. 

S.  Heinriei  prseceptum  per  quod  Wormatiensem  Ec- 
clesiam  adversus  iniquas  comitum  provincialim 
impetitiones  tuetur. 

(Anno  1014.) 
[Schannat,  Episcopatus  Wormat,,  II,  40.] 

In  nomine  sanctffi  et  individua  Trinitatis,  Em' 
Riccs,  divina  preeordinante  ciementia,  imperator 
Augustus. 

Si  petitionibus  sacerdotum  Dei,  qnod   ad  nostram 


comitatibus  vel  iocis,  simul   cum  casis,  sediminibus,  C  notitiam    de    necessitatibos    Ecclesiarum  sibi    com- 


campis,  vineis,  pratis,  pascuis,  silvis  ac  stallariis, 
aqois,  aquarumqne  decursibus,  molendinis,  pisca- 
tionibus,  venationibus,  montibus,  valiibos,  alpibus, 
planitiebus,  ropis,  rupinis,  servis  et  ancillis,  aldio- 
nibus,  aldianis,  mercatis,  teloneis,  conctisqoe  rebus 
ad  prsfatam  abbatiam  pertinentibus  tam  ea  qnce 
nunc  habere  videtur  quamque  ea  quae  deinceps  di- 
vina  pietas  voluerit  addere  vel  ampliticare,  sicnt 
prffidecessores  nostri  hoc  idem  monasterium  semper 
tutaverunt,  itaet  nostra  nos  imperiali  tuitione  de- 
fensum  atque  muuitum  ab  omnibus  inimicis  et  in- 
▼asoribub  alienatum  esse  preecipimus.  Statuentes 
ergo  jubemus  atque  praecipimus  ut  nullus  Judex  pu- 
blicus,  aut  quilibet    superioris  ordinis   reipublica*. 


missarum  pertulerint«  ad  effectam  perducimus,  hoc 
uobis  incunctanter,  et  ad  temporalis  regni  statum, 
et  ad  sternffi  beatitudinis  incrementum  proficere 
coniidimus.  Ideoque  omnium  Dei  uostrique  iidrlium, 
praesentium  scilicet  et  futurorum,  noverit  indastria 
quomodo  venerabilis  vir  Burchardus,  sancts  Wor- 
matiensis  Ecclesiae  episcopus,  communi  lamentatioDe 
pontificum  et  abbatum  ejusdem  proYinciee»  celsita- 
dinem  nostram  adiit  sese  reclamando  ob  freqoea- 
tem  injuriam  ac  legem  injustam,  a  comitibus  no- 
stris,  familiae  suee  Ecclesie  toti,  prsesamptione  im- 
positam,ut  quisquis  ex  eadem  familia  in  farto,  itH 
pugna,  aut  aliqua  criminali  cansa  culpabilis  inven- 
tus  fuisset,  seu  magna  vel  parva  res  esset,  60  solidof 


procurator  ad  causas  judiciario  more    audiendas  in  D  comiti    semper    componere    debuisset  ;    inter  lice 


ecclesias,  aut  villas,  seu  reliquas  possessiones,  quas 
moderno  tempore  in  quibuslibet  provinciis  aut  ter- 
ritoriis  imperii  nostri  juste  et  legaliter  tenet,  in- 
gredi  prsesumat,  nec  feuda  nec  tribata,  aut  man- 
siones,  aut  teloneum,  aut  iidejussores  tollere, 
aut  homines  tam  ingenaos  qoam  servos  super 
terram  ipsius  monasterii  commanentes  distringere, 
necullas  publicas  functiones  aut  redhibitiones  vei 
illicitas  occasiones  inquirere  audeat;  sed,  remota 
omnium  hominum  contradictione  et  inqnietudine, 
liceat  memorato  abbati  suisque  successoribus  res 
preedicti  monasterii,  et  hominibus  ad  se  pertinenti- 
bus  sub  tuitionis  nostr»  defensione  quieto  ordine 
possidere,aut  pro  incolumitate  nostra,  sen  statuimperii 


etiam  prfficepta  immunitatis,  qu»  Christianissimai 
Francorum  rex  Dagobertus  Deo  sanctisqoe  sois  apos- 
tolis  Petro  et  Paulo  primitus  condonavit,  visibos  no- 
stris  relegenda  prsesentavit,  in  quibus  scnptam  eit 
quomodo  ipse  Dagobertus  constiiuit  ut  nollas  co- 
mes  aliquam  in  causis  audiendissopereamdem  DuBi- 
liam  potestatem  haberet ;  insuper  couiirmatioDei 
snccessorum  illius  :  videlicet  Pippini,  Garoli,  Lndo- 
vici,  Aroolfi,  Henrici,  trium  Ottonumy  clarissimo- 
rum  regum  vel  imperatorum,  antecessorom  no- 
strorum,  nobis  nostrisque  fidelibus  demonstravit,  ia 
qoibus  reperimus  quod  ipsi  constitotionem  prcdicti 
regis  Dagoberti  suis  preceptionibos  «  novo  coofi^ 
maverunt,  et  ne  heec  iex  injusta  ulterius  procederet, 


DIPLOMATA  ECCLESIASTICA. 


318 


18  est  clementiam    nostram   at  insiiltaatem  A      Cum  exrationabiliordineomnipotentisDeicorporis 


im  presumptionem  nostra  dominatione  co- 
nus,  remque  suse  ecclesiae  nostra  auctori- 
ouo  contirmaremas. 

ispetitionibus  ob  divinicultus  amorem,  ejusqiie 
ariam  servitutem,  acquiesceiites,  hoc  nostri 
lis  praeceptuin  eidem  ecclesise  iieri  decrevimus, 
lodjubemusut  prsefatus  antistes  Burchardus, 
le  successores,  sicut  a  prip.nominatis  regibus 
peratoribiis  constitutnm  est  et  conlirmatum, 
n  rem  suse  ecclesise  quiete  possideant,  et 
is  nostri  nullam  familiffi  suee  ecclesiae  inju- 
vel  injustitiam  posthac  inferre  preesnmant. 
rea,  ob  fieternee  beatitudunis  remunerationem. 


humaniforma  eo  modosit  condita  ut  queelibet  minura 
membra  capiti  sint  subjecta,  et  ab  eo  veluti  siib  quo- 
damduceregantur,nonincongruumputavimusadhanc 
imitationem,  quasdam  minores  ecclesias  in  regno 
nostro  subdere  majoribus,  et  id  voluntati  regis 
regi\m  nihii  obstare  arbitrati  snmus,  qui  coeledtes 
atque  terrenos  principatus  miro  ordine  novit  di- 
stinguere.  Proinde  nos  etiam,  qui  ad  tempus  sub 
aeterno  Rege  electi  sumus  regnare,'  in  primis  pro 
amore  Dei,  ejusque  genitricis,  nec  non  pro  assiduis 
petitionibus  dilectse  conjugis  nostrce  Cunegundae, 
atque  fidis  persuasionibus  Hereberti  Coloniensis 
archiepiscopi,  et  fratris  sui  Becelonis   episcopi  Wur- 


itonim  Petri  et  Pauli   venerationem,  istud  im-  ^  ceburgensis,    et  simul  fratris   nostri  Brunonis  Au- 


e  praeceptum  constituimus,  hocque  in  sempi- 
n  stabile  (irmumque  prcecipimus  :  ut,  si  quis 
tpsex  familia  Wormatiensis  ecclesise  furtum 
ignam  aut  ullam  aliam  criminalem  causam  in 
I  familia  perpetraverit,  ad  manus  episcopi  suo 
ato  componat  ;  si  autem  extra  familiam  cum 
leo  aliquo  rixam  habuerit,  advocatus  suus 
i  pro  eo  justitiam  faciat,  et  si  alicui  libero  ho- 
allam  justitiam  fecerit,  vel  cum  eo  pugnave- 
i\  si  extra  fdmiliam  raptum  aliquem  peregerit, 
atus  suus  similiter  pro  eo  justitiam  faciat  :  si 
I  iufra  septa  cujuslicet  furtum  aliquod  com- 
it,  reddat  qnod  abstulit,  restituat,  et  insuper  v 
»  persolvat  ;  si   extra,     iterum  quod  abstulit 


gustensis  consiliis,  cseterorumque  fideliuu  uostro- 
rum  rogatu  et  assensione,  quin  vero  propter  juge 
servitium  Werenharii  Argentinensis  episcopi,  quam- 
dam  abbatiam  monachorum,  quse  dicitur  Suazaha^ 
sanctfie  Argentinensis  ecclesise  in  honore  Dei  Geni- 
tricis  fundalse,  in  nostram  nostrorumque  successo- 
rum  memoriam  tradidimus  perpetualiter  possiden- 
dam,  cam  omnibus  ad  eamdem  abbaliam  legaliter 
pertinentibus,  in  quibuscumque  provinciis,  mobili- 
bus  et  immobilibus,  areis,  aediticiis,  servis,  ancillis, 
terriscultis  et  incullis,  agris,  campis,  pascois  sive 
compascuis,  vineis  vel  vinetis,  silvis,  forestis, 
venationibus,  aquis  aquarumque  decursibus,  mo- 
lendinis,  piscationibos,  viis  et  inviis,  exitibus  et  re- 


D«t,   et  insuper    unam    unciam    tantummodo  C  ditibiis,  cseterisque  utensilibus  eo  tenore  quatenus 


onat,  et  nunquam  majus  vadimonium   prome- 
r  quam  v  solidos.  Comites  autem   nullam  peni- 
labeant  potestatem   super   familiam  prsedictfie 
liae,  nisi  in  legali  placito,  cura  judicio  scabino- 
et  juramento   liberorum    hominum,   aliquis  in 
r  esse  convincatur  ;  et  si  palam  in  furto  depre- 
fttur,  in    compede   comitis  interea  reservetur, 
sscabinionum  judicio,  in  suo   placito  juste  di- 
etor  :  illos   vero  60  solidos,  quos   usque  nunc 
ta  et  irrationabili  lege   receperant,  omnino  in- 
amus,   nisi    in  publicis  civitatibus.    Et  si  quis 
I  Gonfirmationis  prsecepta  violaverit,  vel  nostrae 
itationis  transgressor  exstiterit,  si  liber  est,  iii 
lari  ad  nostram  cameram  persolvat,  sin  autem 
is,  corium  et   capillos  amittat.  Sed  ut  hsc  au- 
tas   firma    stabilisque    in    perpetmim  maneat, 
1  propria  sabtus  annotavimus,    nostrique  sigilii 
lessione  consignare  praecepimus. 
ia  V.  Kal.   Augusti,  indict.  xii,   anno  Dom^  in- 
ftiioais  1014,  anno  vero  domai  Heinrici  secun- 
gni  XIII,  imperii  autem  i. 
ium  Mersfelt  in  Dei  nomine  feliciter. 

LXXXI. 

rm  S.  Heinrici  quibus  abbatiam  de  Schwarzach 
idit  possidendam  JVerenhario  episcopo  Argenti- 
n$i  et  iuccessoribus  ejus, 

(AnnoiOI4.) 
[Gall,  Christ.y  V,  Instrum.,  469.] 

nomine  sanctae  etindividuse  Trinitatis,   He.nri- 

diTina  lavente  clementia,  rex. 


D 


preefatus  episcopos  Verenharius  suiqiie  successores 
liberam  de  eadem  abbatia  deinceps  habeant  pole- 
statem  absque  omni  personarum  contradictione  et 
molestatione  possidendi,  et  in  usus  ecclesiee  quid- 
quid  inde  sibi  libeat  omnibus  modis  faciendi.  Ct  ut 
hsec  nostr®  traditionis  auctoritas  stabilis  et  iucon- 
vulsa  permaneat,    hanc  prsecepti     nostri     paginam 

regio  more et  post  conscriptam  manu  pro- 

pria  roborantes,  sigilii  nostri  impressione  insigniri 
jussimus. 

Signum  domini  Henrici  regis  invictissimi . 

Suncelinus  cancellarius  vice  archicapellani  Er- 
chanboldi  recognovi. 

Data  XVI  Kal.  Februarii,  feria  iii,  luna  iv,  anno 
ab  incarnatione  Dominica  1014,  indict.xii,  anuo  vero 
domini  Henrici  regis  xii. 

Actnm  Papiffi. 

LXXXII. 

S.   Uenrici    sefitentia  contra  comites    et  marchiones 
EstenseSf  ipsius  imperio  obtemperare  recusantes, 

(Anno   1014.) 

[Lunig.  Cod,  diplom,,  l,  1523.] 

In  nomine  sanctffi  et  individufie  Trinitatis,  Henri- 

cus,  favente  divina  clemeutia,  Romanorum  impera- 

tor  Augustus. 

Notum  esse  volumus  universis  sanctse    Dei  Eccle- 

sise  fidelibus   Ubertom  comitem,  filium  Hildeprandi 

Otbertum   marchionem  et  filium  ejus,  et  Albertum 

nepotem  iilius,  postquam  nos  in  regem  et  imperato- 


319 


S.  IIENRICI  IMPERATORIS 


3W 


rem  elegerunt,  et  post  roanos  nobis  datas  et  sacra-  A 
menta  nobis  facta,  cum  Dei  noslroqoe  inimico  Ar- 
duino  regnnm  nostrum  invasisse :  rapinas,  pnedas, 
devastationes  ubique  fecisse  ;  et,  quod  sine  luctu  non 
est  dicendam,  territoria  et  pertinentias  omnium 
ecclesiaruni  miserabiliter  bonis  omnibus  exspoliasse. 
Magnus  dolor,  nimius  luctns,  inaudita  intus  et  foris 
desolatio !  Si  ergo  ita  destructis  ecclesiis  subeveni- 
tnr,  quod  Deo  placebit,  nulli  bonorumdisplicendum 
erit.  Consilio  ergo  cum  amicis  Dei  habito,  scrutata 
et  inventa  est  lex  Longobardorum,  quse  ita  jubet  : 
«  Si  quis  contra  animam  regis  cogitaverit,  aot  con- 
siliatus  fuerit  animse  suse,  incurrat  periculum  et  res 
illius  infiscentur.  »  Secundum  igitur  legem  eorum, 
nostra  propria  sunt  omnia  bona  ipsorum,  qoia  ma- 
nifestum  est  ipsos  contra  nos  non  solum  cogitasse 
aut  Yionsiliatos  fuisset,  sed  etiam  ausns  nefarios  et 
conatus  impuros  opere  exercui§se,  et  publice  bella 
contra  nos  prteparasse. 

Quia  ergo  legibus  eorum  nostra  sunt  bona  ipso- 
rum,  ecclesise  Sancti  Cyri  episcopi  Ticinensis,  quam 
ipsi  in  suis  pertinentiis  igne  et  rapinis  vehementer 
devastaverunt,  de  prcediis  eorum  partem  dare  vo- 
lumus,  ut  sic  vel  in  aliquo  recompensatione  facta 
tolerabilius  illata  valeat  sustinere  dispendia,  donec 
Deo  donante  commoda  sibi  succrescant  majora. 
Juste  igitur  et  legaliter  damus  sibi  de  rebus  Uberti 
filii  Hildpprandi  castellum  de  Cerreto  et  Vulparia, 
cum  omnibus  eorum  adjacentiis  ad  jugera  millia  cum 
suo  toto  districtu  ;  de  rebus  Uberti  [lege  Oberti]  et  C 
filiorum  ejus,  et  Alberti  nepotis  ipsorum  marchionis 
quidquid  habuisse  visi  sunt  in  Scadrampo  prope 
castrum  de  Balbiano  et  in  territorio  sancti  Martini 
in  Strata  et  in  Casale  ad  jugera  quingenta  :  quatenus 
ecciesia  beatissimi  confessoris  Domini  Cyri,  et  pastor 
qui  per  tempora  ibi  fuerit,  omnia  quse  supra  nomi- 
nata  sunt,  cum  suis  pertinentiis,  aquis  scilicet 
aquarumve  decursibus,  ripis,  molendinis,  piscationi- 
bus,  terris  cultis  et  incultis,  silvis,  cursibus,  vadis, 
▼enationibus,  stallareis,  servis  et  ancillis,  capellis, 
montibus  et  vallibus,  nipibus  et  pratis,  mercatis  et 
districtibus,  et  cum  omnibus  quae  nominari  possunt, 
in  fleternum  jure  proprietario  habeat  atque  disponat, 
nostra,  nostrorumque  successorum  et  omnium  ho- 
minum  contradictione  et  molestatione  et  diminora- 
tione  remota.  Concedimus  insuper  Sancto  Cyro  pa- 
trononostro  districtiim  de  Secema  ad  milliaria  octo 
in  omni  parte  in  circuitu,  sicut  ad  nostram  partem 
pertinere  videtur,  pro  pace  et  qiiiete  ipsius  Ecclesise, 
remedio  et  salute  animse  nostrse,  nostrorumque  suc- 
cessorum  regum  et  imperatornm.  Si  quis  igitur  con- 
tra  boc  nostrum  prseceptum,  in  seternum  Deo  pro- 
pitio  valiturum,  ire  tentaverit,  et  ecclesiam  beati 
Cyri  vel  pastorem  suum  disvestire  vel  in  aliquo 
molestare  de  preedictis  rebus  prsesumpserit,  compo- 
nat  mille  libras  auri  purissimi,  medietatem  sanclse 
Ticinensi  Ecclesiip,  etcamcrse  nostrse  alteram  medie- 
tatem.  Quod  ut  verius  credatnr,  et  ab  omnibus  in- 
Tiolabiliter  conservetur,  hoc  prseceptum  mano  nostra 


D 


firmavimus   et  nostro  sigilln  insigniri  prsecepimus. 

Signum  domini  Henrici  invictissimi  imperatoris 
Augusti. 

Henricus  cancellarius  vice  Evrardi  episcopi  et  ar- 
chicapellani  recognovit. 

Factum  anno  incarnationis  Dominicae  1013,  indi- 
ctione  xii,  anno  vero  domini  Henrici  imperatoris  Au- 
gusti,  regni  xiii,  imperii  vero  primo. 

Actum  Soleya. 

LXXXIII. 

S.    Henricus    imperator  donat  ahhatix  S.  Michaelit 
praedia  qusedam  extra  urhem  Bamhergensem  sita, 

(Anno  1015.) 

[Ludewig,  Script.  rer,  Germ.,  H 18.] 

In  nomine  sanctse  et  individuse  Trinitatis,  He.nri- 
ccs,  divina  favente  clementi^,  secundus,  Romanorum 
imperator  Augustus. 

Nosse  volumns  industriam  Christifideliam,  tam  fn- 
turorum  quam  prsesentium,  quod  imperiali  sancimos 
edicto  ut  in  prsediis  qnae.  divinse    intuitu  pietatis,  ec- 
clesise  S.   Michaelis  Rambergensis  una  com   dilecta 
conjuge  nostra  Cunegunda,  pro  nostrarum,  eorum- 
que  qoorum  debitores  sumus,  remedio  animarum, 
imperiali  contulimus  munificentia,  tredecira  videlicet 
principalis   curtes,    Ratelsdorf,    Ezelkirchem,  Rode- 
heim,     Relbenhusen,    Werde,     Wofurte     DorfUing, 
Ebelsfeld,  Leitterbach,   Elsendorff,   et  circa  Wedere- 
dam,  Scheistein,  Husen  et  Budensheim,  cum  omni- 
bus  villis  attinentibus  in  prsediis   etiam  nbiconque 
conquisitis  vel  conquirendis,  dictse   procoratores  ec- 
clesise  locandi,  instituendi,  destituendi,  ac  in  melios 
commutandi,  mansos,  feuda,   areas,   prata,   vineas, 
siivas,  cseteraque  mobilia  et   immobilia,  ad  placitum 
sui  abbatis  ac  proeceptoris,  liberam   habeant  potesta- 
tem  :  quibus  etiam  placationes    oflTensarum,  satisfa- 
ctionum  vel     emendas  excessuum,    vel  inviarom  in 
omnibos  causis  civilibus,  tam  in  tribus  placitis  Maii, 
Autumni  et  Februarii,   qoam  in  omnibos  plane  ne- 
gotiis,  ab  universis  ecclesise    colonis  volumus  exhi- 
beri.  Cseterum  si  coloni  in  litibus  caosarum  decidcD- 
dis  inter  se  dissentiont,  ad  proximam  curti  marchiam 
eos  pro  sententiis  ferendis  statuimns   babere  recur- 
sum,  si  vero  casus  perplexus  fuerit  ac  diflicilis,  ad 
caput  claustri,  id  est  abbatis  prsesentiam    recurrani 
Sicque  abbas,  majoribus  et   meliuribus   soae  familic 
convocatis,  ipsorum  consilio  quod  justum  est  ordinet 
acdisponat.  Debita  officia  aratrorum  tribus  vicibas 
in  anno,  ovorom  in  Pascha,   caseorum   in  Peoteco- 
sten,  pullorum  in    carnis  privio,   et  hebdomadalia 
servitia  dictse  nostrse  ecclesise,  ab  omnibus,   ut  con- 
decet,    impendator.  Censnm    autem    oltimum,  per 
quem  utique  omissavel  neglectasupplentor  servitia, 
jus  videlicet  capitale,  a  virisdescendontibiis  optimom 
equum,  vel,  si  equo  carent,  optimum  caput   pecuris, 
et  a  feminis  induvias  et  exuvias  transmitti  ad  eccle- 
siam  ordinamus,  ut  cum  famolis  ecclesise  in  divinis 
servitiis  conimunionem  plenariamconseqoantur.  Ho- 
jus  instituti  aoctoritas  ut  omni   sevo  stabilis  incon- 
volsa  permaneat,  et  inviolabiliter  ab  omnibus  obser* 


321 


DIPLOMATA  ECCLESIASTICA. 


322 


B 


Tetar,  hanc  chartam  inde  coDscriptam,  sicat  iafe-  A 
rius  apparet,  sigilli  aostri  impressione  jussimus  insi- 
gniri. 

Ddta  Nonis  Februariis,  indictione  xii,  anno  Domi- 
nicie  incarnationis  i015,  anno  domini  Henrici  se- 
cundi  regnantis  decimo  sexto,  imperii  autem  quarto. 

Actnm  FrancofordisB  feliciter.  Amen. 

LXXXIV. 
S.  Henricus  abbatias  S.   Vitoni  possessiones  confirmat. 

(Anno   i015.) 
[D.  Calmet,  Histoire  de  Lorraine,   PreuvcSf  p.   398.] 

In  nomine  sanctae  et  individuffi  Triuitatis,  Hen- 
Riccs,  divina  disponente  clementia,  imperator  Au- 
gustus. 

Ceiebreest,  etc.  Quare  noverint  omnes  consecre- 
tales  paldtii  cseterique  iideles  nostri  qualiter,  per 
interventum  Heymonis  iidelis  nostri,  sanctce  Virdu- 
nensis  Ecclesise  episcopi,  expetiti  sumus  ut  res  ec- 
desiie  suae,  antea  perapostolicum  privilegium,  et  per 
dive  memoriae  antecessoris  nostri  Ottonis  praice- 
ptum,  ecclesis  et  monasterio  beati  Petri  collatas, 
abi  Berengarias  beatce  recordationis  episcopus  regu- 
lam  beati  Benedicti  abbatis  sacra  devotione  incoe- 
ptam,  pro  posse  monachali,  ordine  decoravit,  suisque 
saccessoribus  perdonandam  reliquit,  per  prseceptum 
eonfirmationis,  ati  imperatoribus  et  regibus  deces- 
soribas  uostri  moris  fuerat ;  insuper  q  uie  ipsi  mo- 
nasteho  condonaverat,  offerremus,  nostraque  asti- 
poiatione  corroboraremus.  Quod  devote  expostula- 
tam  est,  et  regali  auctoritate  concessum.  Damus  er-  C 
go  et  in  jns  Ecclesise  jam  dictse  conferimus  abbatiam 
ipsam  qus  S.  Vitoni  dicitur,  cum  omnibus  ad  se 
periinentibus,  etc.  Dono  Gerardi  comitis  ad  S.  Julia- 
nam  mansam  cum  dimidio,  et  vineam,  etc.  Noster 
vero  fidelis  comes  Godefridus  quasdam  res  ad  prae- 
fitam  locum  subdotatas  dedit  in  villa  quse  Borbat 
nancapatur,  mansa  xx  cum  ecclesia,  etc.  Uermannus 
quoqne  venerabilis  comes  in  comitatu  Bracbautinense 
in  prsdio  quod  Haslud  vocatur,  xxx  eidem  contulit 
mansa,  etc.  Comes  etiam  Lotardus  in  eodem  mo- 
nasterio  monachus  factus,  dedit  in  pago  Vaprensi  in 
eomitatu  Decasteri  prsediiim  Balliodium,  ecclesiaui 
scilicet  cum  dote,  et  mansum  indominicatom  cum 
alib  XL,  etc.  Nos  autem  prsedictse  Ecclesise  pro  re- 
medioanimse  nostrae,  et  dilectissimse  conjugisnostrse 
Cunegnndie,  et  pro  commemoratione  omnium  paren- 
tum,  quorom  memorisedebitoresexistimus,  dimidiam 
partem  telunei,  mooetae,  et  totius  dcbiti '  quod  inde 
ad  nostrum  jus  respicit  in  loco  qui  dicitur  Mosomum, 
in  propriom  damus.  Hsec  per  interventum  Heri- 
manni  comitis,  cujus  beneiicium  antea  fuit,  tradi- 
mus  ac  imperiali  auctoritate  corroboramus,  etc. 

Signum  domini  Henrici  invictissimi  imperatoris 
Jugusti, 

Gontherius  cancellarius  vice  Herimbaldi  archi- 
eancellarii  recognovi. 

Data  anno  Dominicse  incamationis  1015,  anno 
vero  domini  Henrici  ii,  regui  xiv,  imperii  aulem  ii. 

Actom  Noviomago. 


D 


LXXXV. 

Confrmatio  jurium  ac  privtlegiorum  asceterii  sacra- 
rum  virginum  Lucensium  S.  Salvatoris  facta  Al- 
pergae  abiatissse  ab  S,  Henrico  inter  Augustos  primo, 

(Anno  1015.) 
[Muratori,   Antiquit.  Italic.  tom.  I,  1007.] 

In  nomine  sanctffi  et  individuse  Trinitatis,  He.nri- 
ccs,  divinafdventeclemeutia,  Romanorum  imperator 
Augustus. 

Quidquid  locis  divino  cultui  mancipatis  nostras 
liberalitdtis  munere  conferimus,  id  nobis  ad  seternfle 
retributiunis  remunerationem  prodesse  minime  difli- 
dimus.  Cognoscat  igitur  omnium  iidelium  sanctse  Dei 
Ecclesise,  seu  nostrorum,  prsesentium  scilicet  futu- 
rorumque,  solertia  qualiter  nos,  interventu  ac  peti- 
tioue  Cunegundffi  imperatricis,  nustraeque  dilectse 
conjugis,  per  hanc  nustri  prsecepti  paginam,  prout 
juste  et  legaliter  possumus,  coniirmamus  et  corrobo- 
ramus  monasterium  Saucti  Salvatoris,  quod  estinfra 
muros  urbis  Lucae  constructum,  una  cum  abbatissa 
nomine  Alperga,  cum  umnibus  sanctaemonialibus  ibi 
Deo  famulantibus,  quomodo  sunt,  aut  pro  tempore 
Deo  inibi  famulantibus,  cum  omiiibus  eorum  rebus 
et  proprietatilius,  scilicet  et  terris,  vineis,  pratis,  pas- 
cuis,  silvis,  pascentes  pascuationibus,  ac  omnia  sub- 
stantia  quae  idem  lucus  meretur  habere,  coniirmamus 
per  nostrseaugustalispotentise  |praeceptumJ,perquod 
monasterium  illud,  res  habitas  etadhucin  jure  ipsius 
monaslerii  juste  manenles,  possint  in  futurum  conti- 
nori.  Statuimns  ergo,  ac  per  hoc  nostree  contirma- 
tionis  prseceptum,  ut  ab  hinc  et  in  futurum  prcefa- 
tum  monasterium,  una  cum  rebus  vel  familiis  inibi 
juste  perLinentibus,  vel  qusecunque  in  antea  per  da- 
tionem  religiosorum  virorum  seu  devotarum  femi- 
naruni  collatum  exstiterit,  sub  nostri  prsecepti  con- 
firmationem  permaneat,  et  nullus  quislibet  de  prae- 
dictis  rebus,  quas  tunc  tenere  quiete  ac  legaliter  vi- 
debantur,  aliquam  inquietudinem  ullo  unquam  in 
tempore  facere  prsesumat  ;  sed  per  hanc  nostram  au- 
ctoritatem  omnes  res  ipsius  monasterii  sint  defensatae 
sub  nostri  pr<ecepti  contirmationem.  Volumus  etiam 
ut  sub  nostra  immunitate  idem  prcedictum  mona- 
sterium  nostris  et  futuris  temporibus  existat  unacum 
omnibus  rebus  ac  familiis  ad  eum  juste  pertinentibus, 
Et  si  quando  abbatissa  obierit,  de  suis  ipsis  eligant, 
qnam  bonse  conversationis  invenerint  meiiorem  ah- 
batissam.  Prsecipientes  quoque  jubemus  et  jubendo 
praecipimus  ut  nullus  judex  publicus,  aut  aliquis  ex 
judiciaria  potestate  infra  ipsum  monasterium,  seu 
ecclesias  aut  viilas,  aut  agrus,  etc.  Quod  ut  verius 
credatur,  etc. 

Siynum  domni  Heinrici  serenissimi  invictissimi  tm- 
peratoris  Augusti. 

Heinricus  cancellarius  vice  Everardi  episcopi  et 
archicancellarii  recognuvit. 

Ddtum  anno  Dominicae  incarnationis  1015,  indi- 
ctione  xii,  anno  domni  Heinrici  imperaturis  Augusti 
regnaritis  xii,  iniperii  ejus  primo. 

Actum  in  comitatu  Pisano,  iu  villa  quoe  nuncupatur 
Fasiano,  feliciter.  Amen. 


323 


S.  HENRICI  IMPERATORIS 


324 


Pendebat  bulla  quae  modo  desideratur. 

LXXXVI. 

S.  Henrici  praBceptum,  quo  Ecclesise  S.  Alexandri  Ber- 
gamensi  restituit  comitatum  Alamanni,  cujus  Atto 
comes  ecclesiam  Ulam  hxredem  instituerat, 

(Anno  i015.) 

[Ughelli,  Italia  sacra,  IV,  439.] 

Innomine  sanctsR  et  individuse  Trinitatis,  Hen- 
Ricus,  divina  favente  clementia,  Homanorum  impera- 
tor  Aagustus. 

Si  ecclesiarum  Dei  aliquid  sopplementum  tribui- 
mus,  inde  nobis  meritum  fore  non  dubitamus.  Quo- 
circa  sanctffi  Dei  Ccclesise  nostrorumque  fidelium, 
preesentium  scilicet  ac  futurorum,  volumus  univer- 
sitati  pateat  quatenus,  amore  Dei  et  beati  Alexan- 
dri  martyris  accensi,  cujus  adminiculo  credimus 
bene  valere  perpetuo,  auctoritatis  nostro*  pra.'ceptum 
imperiale,  prout  juste  et  legaliter  possumus,  illi 
competenterconcessimuset  corroboramus,  sicut  olim 
credidimus  per  regalem  investituram  videlicet  curtem 
Lemen,  cum  omnibus  castellis  sibi  pertinentibus, 
videlicet  Brivio  et  Lavello,  sicut  Atto  comes  et 
Ferlinda  sua  conjux  episcopatui  prsfati  Alexandri 
martyris  per  paginam  lestamenti  tradidit,  scilicet 
cum  terris  sibi  pertinentibus,  cum  vineis,  pratis, 
pascuis,  silvis,  molendinis,  piscationibns,  aquis 
aquarumque  decursibus,  nec  non  cum  servis,  et 
ancillis,  aldiis,  et  aldianis.  Statuimus  ergo  per  boc 
nostrse  confirmationis  prseceptum,  sicut  statuit  prse- 
fatus  comes  et  ejus  conjux,  ut  abhinc  et  in  futurum 
episcopatum  beati  Alexandri  martyris,  qui  Perga- 
mum  vocatur,  habeat,  teneat,  firmiterque  possideat 
absque  omniam  bominum  contradictione  remota. 
Quapropter  prsecipimus  ut  nullus  dux,  marchio, 
comes,  archiepiscopus,  episcopus,  vicecomes, 
gastaldio,  decano,  aut  aliqua  nostri  imperii  magna 
parvaque  persona  prfienominatum  episcopatum  beati 
Alexandri  martyris,  seu  episcopum  qui  nunc  est, 
aut  alios  qui  ibidem  pro  tempore  fuerint,  audeat 
molestare,  aut  inquietare  prsesumat  sinelegali  judi- 
cio.  Si  quis  vero  hujus  nostri  prsecepti  qaandoque, 
quod  non  credimus,  violator  exstiterit,  sciat  se  com- 
positurum  auri  optimi  libras  mille,  medietatem  ca- 
merse  nostrae,  et  medietatem  prsedicto  episcopatui. 
Quod  ut  verius  credatar,  et  diligentius  ab  omnibus 
observetur,  manu  propria  roborantes,  sigilli  nostri 
impressione  jussimus  insigniri. 

Signum  .  .  D.  Henrici  serenissimi  et  invictissimi 
imp.  Augusti, 

Dat.  an.  Dom.  incarnat.  iOiS,  an.  D.  Henrici  imp. 
Aug.  regnantis  xii,  imperii  ejus  primo. 

Actum  in  comitatu  Pisano,  in  villa   quse  dicitur 

Fasioua  feliciter.  Amen. 

LXXXVH. 

S.  Henricus  Bemardo  comiti  Parmpnsi  curtis  Nero^ 
nianae  possessionem  asserit. 

(Anno  m^.) 

[Ughelli,  Italia  sacra,  H,  16^] 

In  nomine  sanclseet  individase  Tiinitaiis,   Hbnri- 


A  cus,  divina  favente  clementia,  Romanoram  imperator 
Augustus. 

Quia  divinsB,  etc.  Quocirca  fidelium  nostrorum, 
prsesentium  scilicet  et  futurorum,  universitati  pa- 
teat  quoniam,  senioris  nostri  Oihonis  praedecessoris 
imperatoris  cognoscentes  hujas  remunerationis  fau- 
tricem  gratiam,  Bernardo  Parmensi  comiti  iidelis- 
simo  nostro  curiem  Neironem,  cum  capellis,  castris 
domnicatis,  massaritiis,  villis,  ei  ierris,  omnibas- 
que  ad  eandem  pertinentiis  ;  curtem  Rocham  eiiam 
ei  castrum  de  valie  Visenerina  cum  omnibus  ibi 
periinentiis  vel  adjaceniiis,  ei  quod  dici  vel  nomi- 
nari  possit,  et  sicut  quondam  Hugo  Tuscise  marchio 
per  omnia  tenuit,  in  iniegrum,    per   iniervenium  ei 

B  petitionem  Conigundse  imperatricis  Aagustse  conja- 
gis  nostrse  donamus,  concedimus  atque  largimar. 
Quoniam  senior  noster  Otho  imperator  eam,  quam 
prsefati  sumus,  pnedicto  Bernardo  comiti  pro  digno 
ejus  servitio  donavit,  concessit,  suoque  imperiali 
jurein  proprietarium  jus  et  dominium  iribuii  el 
largitus  est,  nos  quoque  pro  futuris  iemporibu^ 
amodo  et  deixiceps  donatione  ei  concessione  iri- 
buimus  ei  contirmamus,  atque  perpeiua  siabilitaie 
corroboramus  in  integrum,  sicui  superins  legiior, 
cum  servis  et  ancilli^s,  aldionibus,  aldianis,  montanis, 
planiciebus,  moniibus  ei  collibus,  rupibus,  pascais, 
silvis,  aquis,  piscaiionibus,  cum  nsitus,  aquarum- 
que  decursibus,    molendinis,  omnibusque    ejusdem 

_  curtis  utilitatibus:  ea  videlicei  ralione  ai  ab  hac 
hora  in  antea  prcedictus  Bernardus  comes  omnia 
supradicia  ejusdem  curtis  habeat,  ieneai,  firmiter- 
que  possideat  ex  nostra  donatione,  concessione,  at- 
que  corroboratione  ;  habeatque  liberam  facaltatem 
per  hujus  nostri  prsecepti  paginam  iam  ipse  Beroa^ 
duscomes  omnia  superias  deprehensa  ejusdem  cur- 
iisNeironis,  quam  sui  ei  hseredes  ei  prohseredes,  vel 
cui  dederit  vel  habenda  siatuerit,  tenendi,  possiden- 
di,  donandi,  aut  commutandi,  sive  quod  animas  ejus 
deea  decreverit  faciendum  [stc],  omnium  hominum 
regni  imperiique  nostri  contradiciione  vel  mole- 
siatione  remota.  Prsecipientes  itaquejubemus,uinul- 
lus  rex,  marchio,  episcopus,  comes,  vicecomes,  sea 
quselibet  nosiri.imperii  ei   regni   magna  parvaqae 

j)  persona,  prsedictum  Bernardum  comitem,  ejusque 
hseredes  ac  prohseredes  de  supradiciis  rebus  ejus- 
dem  curiis  molestare,  inqoietare,  vel  disvestire 
prsesumai.  Si  quis  vero .  hujus  nosirse  donaiio- 
nis,  etc.    . 

Sign.  D,  Heinrid  gloriosissimi  atque  invictiss.  imp. 
Augusti, 

Henricus  episcopus  ei  cancellarius  vice  Everardi 
episcopi  et  archicancellarii  recognovit. 

Anno  Dom.  incarn.  i015,  indici.  xiv,  anno  D. 
Henrici  imperatoris  Augusti  regni  xiv,  imperii  vero 
ejus  II. 

Acium  Maresbuch  feliciier.  Amen. 


325 


DIPLOMATA  ECCLESIASTICA. 


326 


LXXXVIII.  A 

S.  Henricus    eeclesise    Paderbomensi  eurtem  Honstede 

donat. 

Anno  1015. 

[Cad,  diplom.  Hi$t.  Westph.,,  pag.  64.] 

C.  la  noraine  sanctfie  et  individu8e  Trinitatis, 
Henricus,  divina  favente  clementia,  Romanonim 
imperator  Augiistus. 

Necesseestut  cnra  res  bona  agitur,  priusejus...  in 
corde  vincatur.  Ne,  si  a  radice  miser»  intentionis  pro- 
deat,  amaros  nequicise  fructus  producat.  Ea  propter 
non  sordi  auditores  evangelicse  Marthae,  cujns  more 
Meinwercus  episcopnsnobis  frequenti  ministerio  sata- 
git  deservire,  ob  interventum  Cunegundse  imperatricis 
augoste,  contectalis  videlicet  nostrfie,  nec  non  Ever- 
hardisanctfie  Babenbergensis  sedisepiscopi,  sed  Egil-  " 
berti  Frisingensis  ecclesiee  pontificis,  sacrosanctse 
Patherbraunensi  ecclesise  in  honore  S.  Marifle  mundi 
domin»  sanctiqoe  Kyliani  martyris  atque  Lyborii 
eonfessoris  Domini  consecratjp,  curtem  Honstede 
diclam  cum  omnibus  pertinentiis,  terris  videlicet 
coltis  et  incultis,  mancipiis  utriusqtie  sexus,  molen- 
dinis,  piscationibus,  aquis  aquarumve  decursibus, 
qoibos  seilicet  archiepiscopus  Onwan  eam  possedit 
nobisque  legaliter  tradidit,  in  pago  Rittiga,  in  comi- 
tatu  Rernhardi  comitis,  perpetoo  jure  possidendam 
tradidimus.  Et  nt  hiec  nostrfle  imperialis  traditionis 
aoctoritas  firma  et  inconvulsa  permaneat,  sigilii 
nostri  impressione  hanc  paginam  manu  propria 
corroborando  supter  bollari  jussimus.  C 

Sigman  domini  Heinriei  (L.  M.)  imperatoris  in- 
victissimi. 

Gonterios  cancellarius  vice  Erchanbaldi  archicapel- 
lani  notavi. 

Data  xvin  Kal.  Febr.,  anno  Dominicse  incama* 
tionis  mill.  xv,  indictione  xiii,  anno  autem  domni 
Heinrid  secundi  regnantis  xiii,  imperii  vero  primo. 

Aetum  Molinhusen  feliciter.  Amen. 

LXXXIX. 

Coneambium  Heinriei  H  imperatoris  cum  Bobbone 

abbate. 

(AnnolOla,  i1  Mai.) 

[Dronke,  Cod.  diplom,  Fuld,^  p.  346.] 

In  nomine  sanctse  et  individuse  Trinitatis,   Hein-  ^ 
iiccs,  divina  favente   clementia,  Romanorum  impe- 
rator  Augustns. 

Omniom  fidelium  nostrornm,  prsesentium  scilicet 
ae  futororum,  universitati  pateat  qualiier  nobis 
qooddam  concambium  cum  Bobbooe  Vultensi  ab- 
bate,  consensu  ac  collaudatione  Bernhardi  advocati 
soi,  nec  non  monachorum,  militum  servorumque 
fuorum  facere  placuit :  accipientes  ab  eo  iu  propriiim 
doas  cortes,  Ratolfesdorf  et  Ezelenkyricha,  cum 
conctis  earum  pertinentiis,  viliis,  utriusque  sexus 
mancipiis,  agris,  campis,  pratis,  pascuis,  siivis,  ve- 
nationibo!*,  aquis  aquarumque  decursibus,  molendi- 
nis  piscationibos,  viis  vel  inviis,  exitibus  et  rediti- 
buSy  coltis  et  incultis,  qussitis  seo  inquirendis,  sive 
cum  onmibus  qo8e  quoiibet  modo  dici  aut  nominari 


possunt  nlilitatibus.  Econtra  prfledicto  abbati  snseque 
abbatifie  in  honorem  sancti  Bonifatii  constructfle  duas 
nostrse  proprietatis  cortes,  quarum  una  Waraha  a1- 
tera  vero  Bereskyez  nuncupatur,  cum  cunctis  earu«n 
pertinentiis,  additis  simul  iv  ministerialibus  meis, 
Alwino  et  Rodolfo  dapiferis.  Folcoldo  et  Erkengero 
marescalcis  meis,  cseterisque  utriusque  sexus  manci- 
piis,agris,  campis,  pratis,  pascuis,  silvis,  venationi- 
bos,  aquis  aquarumque  decursibus,  molendinis, 
piscationibus,  viis  et  inviis,  exitibus  et  reditibus, 
cultis  vel  incultis,  qusesitis  seu  inquirendis,  sive 
cum  omnibus  quae  quolibet  modo  dici  aut  nominari 
possunt  utilitatibos,  per  hanc  nostram  imperialem 
paginam  in  propriom  concedimus  atque  largimor,  et 
de  nostro  jure  ac  dominio  in  ejus  jus  et  dominium 
omnino  transfunJimus  :  ea  videlicet  ratiooe  ut  prse- 
dictus  abbas  Bobbas  suique  successores  ad  prcescri- 
ptae  ecclesiae  utititatem  de  jam  dictiscortibus  earum- 
que  pertinentiis  dehinc  liberam  habeant  potestatem 
quicquid  eis  placuerit  faciendi,  omqium  hominum 
contradictione  remota.  Et,  ut  hsec  nostri  concambii 
sive  donationis  auctoritas  stabilis  et  inconvulsa 
omni  permaneat  tempore,  hoc  imperiale  prseceptum 
inde  conscriptum  manu  propria  corroborantes  si- 
gilli  nostri  impressione  insigniri  jussimus. 

Signum  domni  Heinrici  serenissimi  (M)  et  tnvtehi- 
5tmt  imperatoris  Augusti  (S). 

Guntherius  cancellarius  vice  Erchanbaldi  archica- 
pellani  recognovi. 

Data  V  Idus  Maias,  anno  Dominics  incarnationis 
millesimo  xv,  indictione  xii,  anno  vero  domni  Hein- 
rici  secundi  xiii,  imperii  autem  ii. 

Actum  Chofunga  feliciter.  Amen. 

XC. 

Imperaior  Henricus  donat  EcelesisB  Bamberg,  duo 
loca  Schwarzenfeld  et  Weilendorf  in  pago  Nord- 
gov. 

(Anno  iOI5,   17  April.) 

[Ried,  Cod.  episcop.  Ratisbon.j  I,  132.] 

C.  In  nomine  sauctee  et  individuse  Trinitatis, 
Heinricos,  divina  favente  clementia,  Romanorum 
imperator  Augustus. 

Si  venerabilia  Ecclesiarum  Dei  loca  alicujus  doni 
commodo  dilare  sive  meliorare  studuerimus,  nobis 
id  regnique  nostri  statui  proficere  minime  dubita- 
mus.  Quapropter  omnium  Xpi  nostrorumque  fide- 
linm  noverit  universitatis  qualiter  nos,  pro  remedio 
anirase  nostrie  parentumque  iiostrorum,  Babenber- 
gensi  Ecclesiae,  quam  in  episcopatus  sedem  sub 
honore  beatie  Dei  genitricis  Marise  sanctique  Petri 
apostolorum  principis  ex  noslra  bsereditate  subli- 
mando  pruveximus,interventuet  peticione  Eberhardi 
ejusdem  Ecclesiee  venerandi  prsesulis,  qusedam  nostroe 
pruprietatis  loca,  numine Swarziovelt  et  Weilindurf  in 
pago  Nordgowa,  et  in  comilatu  Heinrici  comitis  cum 
omnibiis  pertinentiis  eorom,  terris  cullis  et  incoltis. 
mancipiis  utriosque  sexus,  a^dificiis,  areis,  silvis, 
venationibus.  aquis  aqoarumve  decursibus,  molen- 
dinis,   piscalionibns^    pascuis»    pratis,    exilibus     et 


327 


S.  HENRia  IMPERATORIS 


328 


reditibas,  qiiaesitis  et  inquirendis,  cffiterisque  omni-  A 
bus,  quffi  quolibet  modo  nominari  possunt,  utilitati- 
bus  Swarzinvelt  pertinentibus  per  banc  nustram 
imperialem  paginam  concedimus  atque  largimur, 
et  de  nostro  jure  ac  dominio  in  ejusjus  atque  dumi- 
nium  transfundimus  :  ea  videlicet  racioue  ut  idem 
jam  dictus  Eberbardus  episcopus  suique  successorcd 
liberam  dehinc  habeant  potestatem,  ad  usum  ec- 
clesiffi  Babinperc,  quicquid  eis  libuerit  faciendi, 
omnium  bominum  regni  nostri  contradictione  re- 
mota.  Et,  ut  baec  nostrs  traditionis  auctoritas  per 
futuras  successioncs  temporum  stabilis  et  iuconvulsa 
permaneat,  banc  nostri  prsecepti  paginam  raanu 
propria  corroborantes,  sigilli  noslri  impressione 
jussimus  insigniri. 

Siynum  domni  Heinrici  serenissimi  atque  invictis- 
simi  Romanorum  imperatoris  Augusti,  {Monogramma  ) 

Guntherius  cancell.  ad  vicem  Ercbaubaldi  arcbi- 
capellani  recognovi. 

Oata  XV  Kdl'.  Maii,  anno  Dominicse  incarnationis 
1015,  indictione  xiv,  anno  vero  domni  Heinrici  se- 
cundi  regnantis  xiv,  imperii  autem  ipsius  n. 

Actum  Merseburg  feliciter. 

Cum  sigiHo  majest. 

XCI. 

S.  Benricus  Alberico  episcopo  Comensi  curtem  seu 
viilam  Barzanorum,  olim  Berengarii  et  UgoniSf 
Sigifredi  comitis  filiorum,  et  Cassarex  majestati 
rebettium  targitur. 

(Anno  1015.)  q 

[Ughelli,  Italia  sacra  ¥,282.] 

In  nomine  Oumini  Dei,  et  Salvatoris  nostri  Jesu 
Christi,  Hi£Nricus  superna  clementia  Romanorum 
imperator  Augustus. 

Si  petitionibus  nostrorum  fidelium  nobisque  debite 
famulantium  aures  nostrse  pietatis  inclinaverimus, 
promptiores  eosfore  in  nostro  servitio  non  dubitamus. 
Universitatem  igitur  omnium  nobis  obsequentium, 
prseseotium  scilicet  et  futurorum,  nequaqoam  latere 
volumus  quod  Albericus  S.  Cumaufie  Ecclesiae  venera- 
bilis  et  noster  dilectus  episcopus  nostrse  pietatis  celsi- 
todinem  adiit  suppliciter  postulans,  et  pio  sempiterni 
retributoris  amore,  et  salute  animse  nostrae,  ejusque 
coUato  et  conferendo  servitio,  nostroque  imperio  _. 
sublimando,  eidem  S.  matrici  ecclesice  ad  honorem 
Oei  Genitricis  et  Virginis  Mariae  dicatae  quandam 
curtem,  cumomnibus  sois  pertinentiis,  quae  dicitur 
villa  Branzanorum,  quse  fuit  hsereditas  et  proprietas 
filiorum  comitis  Sigifredi,  Berengarii  Ugonis,  con- 
cedere  et  donare  dignaremur ;  quorom,  quoniam  in 
nos  nimis  offendentes  contra  nostrum  imperium 
male  tractaverunt,  et  perjuri  atque  rei  in  nostram 
majestatem  publice  exstiterunt,  jure  ac  legaliter  non 
solum  hsec,  sed  et  omnia  quee  babuerunt,  ad  no- 
dtrom  publicum  devenerunt,  unde  sua  omnia  merito 
perdunt,  qui  se  ipsos  gratis  perdiderunt,  dum,  iidei 
debitce  obliviscentes,  in  nostra  fidelitate  minime  du- 
raveruut,  et  nostro  inimico  jurantes  adhseserunt. 
Ranc  ergo  postulationsm  dignam  et   ratam  prospi- 


cientes,  et  ullo  [sic]  modo  negare  volentes  ipsios  pre- 
cibus  libenter  acquievimus.  Concedentes  atque  confir- 
mantes  eidem  Cumano  venerabiii  et  diiecto  episcopo, 
omnibusque  suis  successoribus  supradictam  curtem 
Berzanorum  nominatam,  cum  omnibus  *suis  appen- 
diciis,  cum  omnibus  redditibus  et  exhibitionibus,  et 
impensionibus,  et  functionibus,  cum  servis  et  an- 
cillis,  aldiis  et  aldiabus  tam  in  montibos  quam  quie 
in  planitie,  terris  cultis  et  incultis,  vineis,  campis, 
pascuis,  silvis,  mansis,  massaritiis,  aquis,  aquarum 
decursibus,  molendinis,  casis,  rebus  omuibus  mobi- 
libus  et  immobiiibus,  et  com  omnibus,  quae  adhuc 
dici  uominari  possunt,  ad  eamdem  curtem  perti- 
nentibus,  atque  omnino  in  integruoi  largimur,  et  a 
nostrojure,  etdominio,  injuset  dominium,  et  pro- 
prietatem  prsediclce  sanclae  ecciesiae  transfundimus 
et  delegamub :  ut  qui  nuoc  pisesens  episcopus, 
omnesque  sui  successores  potestatem  habeant,  jam 
dictam  curtem,  cum  omnibus  quae  ad  eam  pertinent, 
tenere,  pussidere,  commutare,  sicut  hactenus  praeli- 
batis  perjoris  visa  sunt  pertinere,  et  ipsi  haereditates 
possederunt ;  et  facient  iidem  episcupi  de  eadeoi 
curte,  et  omnibus  quae  deinde  soivi  possunt,  quid- 
quid  sibi  placuerit  ad  laudem  et  honorein  Dei  et 
S.  Mariae  ex  nostra  plenissima  aucturitate.  Jubentes 
ergu  sancimus  ut  uostris  vel  futuris  temporibus 
nuilus  dux,  marchio,  comes,  vicecomes,  nuilaque 
magna  vei  parva  persona,  cujusque  dignitatis  aut 
ordinis,  supra  memoratum  Aibericum  episcopum 
suosque  successores  de  praedicta  curte,  cum  omoi 
sua  pertinentia,  disvestire,  inquietare,  mulestare, 
vel  in  aliquo  minorare  prae^umet  ;  sed  liceat  illis 
quiete  et  pacifice  tenere,  possidere  firmiterque  ha- 
bere,  remota  omni  contradictione.  Si  vero,  quod  mi- 
nime  creditur,  contra  hujus  nostri  praecepti  statott 
aliqui:>  violator  extiterit,  sciat  se  certissime  coin- 
positurum  auri  libras  mille,  unam  partem  camerc 
nostrae,  alteram  praenotato  episcopo,  suisque  soe- 
cessoribus.  £t  ut  hoc  verius  credatur,  firmiusqoe  ac 
iuconvulsum  ab  omnibus  observetur,  manu   prupria 

cunfirmantes  nostri  nominis  inscripto   caractere 

nostri  sigilli  impressione. 

Signum  dom,  Henrici-i  gloriosissimi  imperatoris 
semper  Augusti. 

Heinricus  Parmensis  episcopus  et  cancellarius 
vice  Everardi  episcopi  et  archicanceilarii  reco- 
gnovit. 

Data.  VI  Non.  Octobr.,  an.  Dominicae  incamatioois 
10!  5,  ind.  xiii,  regnivero  D.  Henrici  imperatoris 
Augusti  XIV,  imperii  autem  ejus  ii. 

Actum  Meresburg  feliciter.  Amen. 

XCII. 
S.  Henricus  Ecclesix  Paderbomensi  prxdia  qustdam 

donat, 

(AnnolOie.) 

[Cod.  diplom.  Hist.  Westph.,  p.  7  ] 

C.  In  nomine  sanctae  et  individuae  Trinitatis, 
Heinricus  DeigratiaRomanorum  imperator  AugasUis. 

Si  ecclesiarum  Dei   sublimationibus  omni   studio 


DIPLOBfATA  ECCLESIASTIGA. 


330 


nu5,  seterDse  retributioois  prfienriia  nobis  af-  A  archiepiscopo  ,     Theoderio  ,     Mimegardevordensi , 


wse  speramus.  Quapropter  omnium  iidelium 
prcesentium  scilicet  ac  futurorum,  noverit 
itas  qualiter  Meinuverccus,  sancts  Pater- 
Qsis  ecclesise  venerabilis  episcopus,  omnia 
qiue  hasreditario  jure  possederat  matri  suse 
:ontradidit.  Dehinc  ipsa  cum  manu  mariti  et 
1  sui  Balderici  comitis,  consensu  etiam  heere- 
ladem  prsedia  potestative  nobis  donavit.  At 
petuse  beatitudinis  spe,  ac  pia  prsfati  epi- 
jeetique  nepotis  nostri,  qui  se  omniaque  sua 
lervicio  mancipare  gaudet,  prece  et  devotione 
oiti,  prsedia  eadem  legitime  nobis  tradita, 
[lue  principales  cortes  sunt  istae,  Immi- 
in,  Walmonthem,  Havorlon,  Hukilhem, 
biki,  Golthbiki,  Doddonhusun,  Hokinneslevo, 
ttlevo,  cum  appertinentibus  villis,  mancipiis 
ae  sexus,  silvis,  viis  et  inviis,  exitibus  et 
is,  molendinis,  piscationibus,  pascuis,  vena- 
8,  qussitis  et  inquirendis,  omnibusque  uten- 
quae  quolibet  modo  dici  vel  nominari  pos- 
anctffi  Paterbrunnensi  ecclesiae  in  honorem 
Dei  genitricis  Maria».  sanctique  Kiliani  martiris 
ti  Liborii  confessoris  constroctee,  per.  hanc 
ilem  paginam  largimur,  omnium  hominum 
lictione  reraota.  Insuper  etiam,  imperiali 
(ate  prsecipimus  ut  nulla  major  minorve 
I  aliqua  judiciaria  potestate  in  eisdem  proediis 
imittat,  nisi  advocatus  quem   ejusdem  eccle- 


B 


Adelbaldo  Trajectensi,  Theoderico  Metensi,  Wig- 
gero  Verdensi,  Tbietmaro  Ossenbrugensi,  Erico  Ha- 
velbergensi,  sanctse  Patherburnensi  ecclesise  in  ho- 
norem  sanctse  Dei  genitricis  Marise  sanctique  Kiliani 
martyris  et  sancti  Liburii  confessoris  constructffi, 
cui  etiam  Meinuverchus  venerabilis  episcopus  prse- 
sidet,  quandam  nostram  curtem  Moronga  dictam, 
in  pago  Morongano  in  comitatu  Bennonis  comitis 
sitam,  quam  nobis  UnowanuS  Bremonensis  archie- 
piscopus  cum  manu  advocati  sui  Udonis  tradidit, 
omnium  hominum  contradictione  reniota,  pro  reme- 
dioanimee  senioris  nostri  tercii  Oltonis  divse  scilicet 
memorice  imperatoris  Augusti,  et  incohimitate  vitse 
nostrse  prsesentis  ac  spe  futurse,  per  hanc  imperia- 
lem  paginam  concedimus  atque  largimur,  cum  om- 
nibus  appendiciis,  areis,  viliis,  pascuis,  aquis  aqua- 
rumve  decorsibus,  piscationibus,  molendinis,  silvis, 
venationibus,  cunctisque  qualicunque  modo  nomi- 
nari  possint  utensilibns,  ea  videlicet  ratione  ut  prse- 
dictus  Meinuverchus  episcopus  eandem  curtem, 
quamdiu  vivat,  in  usus  proprios  potestative  possi- 
deat,  post  finem  vero  vitse  suas  ad  vestitum  canoni- 
corum  in  eadem  Deo  sanctseque  genitrici  ejus  Marise 
nec  non  beatis  Kiliano  ac  Liborto  servientium  an- 
nuatim  meliorandum  pertineat.  Si  quis  vero  hanc 
nostram  donationem  infriogere  prsesumpserit,  cen- 
tum  libras  auri  persolvat,  l  eidem  ecclesiae,  l  vero 
nostrse  camerse.  Et  ut  hsec  nostrae  liberalitatis  au- 
scopus  sibi   eligat.  Si  qnis  autem  qood  absit!  G  ctoritas  stabilis  et  inconvuisa  permaneat,    hanc  car- 


str»  donacionis  prseceptum  infringere  ausus 
:entum  libras  auri  persolvat,  l  eidem  ecclesise, 
lostrse  camerse.  Et  ut  hsec  nostrse  iargicio- 
storitas  firma  et  inconvulsa  permaneat,  hoc 
tom  inde  conscriptum  manu  propria  corro- 
ss  ftigillo  nostro  jussimus  insigniri. 
iim  Henrki  Romanorum  invictissimi  (L.  M.) 
toris. 

herios    canceilarius  vice   Ercambaldi    archi- 
ni  recognovit. 

IT  Idus  Jan.,  indictione  xiu,  anno  Dominicse 
liionis     1016,     anno    vero     domni    Heinrici 
i  regnanlis  xiv,  imperii  autem  ii. 
m  Drodmannia  feliciter.  Amen. 

XCIII. 

lenricus  Ecclesiag  Paderbomensis  curtem  Monmga 

largitur. 

(Anno  1016.) 

[Cod.  diplom.  Hist.  Westph.,  p.  72.] 
[q   nomine   sanctse    et   individuse    Trinitatis, 
cus    divina    favente    clementia    Romanorum 
itor  Augustus. 

esias  Ghristi  ampliare  servorumque  ejus  neces- 
os  pie  ac  clementer  subvenire  imperialis 
ttionis  ordo  deposcit.  Proinde  fidelium  Christi 
t  industria  qnaliter,  divino  instinctu  ammo- 
et  interventu  dilectissimse  conjugis  nostrse 
ondse  imperatricis  Augustse,   in  id  ipsum  fra- 

caritate  collaborantibus  Heriberto   Coioniensi 

Patbol.  CXL. 


tam  inde  conscriptam  manu  propria  roborantes,  si- 
gillo  nostro  jussimus  insigniri. 
Signum  domni    Heinrici    imperatoris    invictissimi. 

(L.M.) 
Guntherius   cancellarius   vico    Erchanbaldi  archi- 
capellani  recognovi. 

Data  IV  Id.  Januar.,  indictione  xiii,   anno   Domi- 
nicse   incarnationis  10i6,   anno  vero  domni  Heinrici 
secundi  regnantis  xiv,  imperii  autem  ii. 
Actum  Drodmannia  feliciter.  Amen. 

XGIV. 

Item  curtem  Berneshusen. 

(Anno  eodem.) 

[Ibid.] 

In  nomine  sanctse   et  individuse  Trinitatis,  Hein- 

Ricus  divina  favente    clementia  Romanorum  impera- 

tor  Augustus. 

Tribunal  animse  dilatamus,  si  ecclesias  Christi 
cum  sibi  subjectis  ampliamus.  Qua  de  re  iidelium 
Dei  universitati  pateat  quod  hac  intentione,  inter- 
vento  dilectissimae  contectalis  nostrse  Cunigundse 
imperataicis  Augustse,  nec  non  et  Heriberti  archi* 
episcopi  Coloniensis,  Adaibaldi  Trajectensis,  Theo- 
derici  Mimigardevurdensis,  Theodorici  Metensis, 
Wiggeri  Verdensis,  Thietmari  Osenburgensis,  Erici 
Haveiburgensis,  sanctse  Paderbnrnensi  ecclesiipe,  in 
honore  sanctse  Dei  genitricis  Marise  sanctique  Kylia- 
ni  martyris  et  sancti  Lyborii  consecratse,  cui  etiam 
Meinuvercus  venerandus  episcopus  prsebidet,  quan- 

ii 


331 


S.  HENRIGI  IMPERATORIS 


332 


dam  curtem  nostr»  proprietaiis  Beroeshusen  di- 
ctam  in  pago  Lisga  in  comitatu  Udonis  sitam,  quam 
ab  Unwano  Bremonense  archiepiscopo  donante,  et 
per  advocatum  suum  Udonem  legitima  traditione 
accepimus,  pro  reroedio  animarum  divse  memoriae 
Ottonis  imperatoris  tercii,  senioris  scilicet  nostri,  et 
incolomitate  vitse  nostrse  utriusque  prsesentis  videli- 
cet  ac  futurse,  conjugisque  nostrse  dilectissimae,  nec 
minus  pro  stabilitate  regoi,  proprietario  jare  conce- 
dimus,  cum  omnibus  appertinenciis,  rebos  territoriis, 
villis,  mancipiis  utriusqoe  sexos,  silvis»  venationi- 
bus,  aqois  aqoaromve  decursibus,  molendinis,  pis- 
cationibos,  viis  et  inviis,  exitibus  et  reditibus,  pra- 
tis  et  pascuis,  et  cum  omnibus  acquisitis  vel  inqui- 
rendis;  ea  ratione  ut  prsenominatus  episcopus  ejus- 
que  successores  liberam  potestatem  in  ejosdem  eccle- 
siee  utilitatem  vertendi  habeant.  Si  quis  autem  in 
posterum,  qood  absit!  prsefatam  ecclesiam  inquietare 
contendat  de  eisdem  preediis,  perpetuo  anathemate 
condempnetur.  Insuper  c  libras  auri  optimi  compo- 
nat,  dimidietatem  regiai  camerse  et  reliquam  partem 
eidem  ecclesiae  qoam  inqoietare  prsesompsit.  Et  ut 
heec  nostrse  traditionis  auctoritas  stabilis  et  incon- 
vulsa  permaneat,  hanc  cartam  inde  conscriptam 
manu  propria  roborantes,  sigillo  nostro  jussimos 
insigniri. 

Signum  domni  Heinriciimperatoris  Augusti.  (L.  M.) 

Guntherius  cancellarius  vice  Erkenbaldi  archica- 
pellani  recognovit. 

Data  XVI  Kal.  Febr.  Indictione  xiii,  anno  Dorain. 
incarn.  1016,  anno  vero  domni  Heinrici  secondi 
regnantis  xiv,  imperii  autem  secundo'.  Actum 
Drodmannise. 

XCV. 

Item  possessiones  Haholdi  comitis  defUncti. 

(Anno  eodem.) 

[I6td.,  p.  73.] 

In  nomine  sanctce  et  individuse  Trinitatis,  Hbin- 
Ricus  Dei  gracia  Romanorom  imperator  Aogustus. 

Divinse  pietatis  clementia,  quse  nos  ad  colmen 
iraperialis  majestatis  perdoxit,  ad  hoc  voluit  regnare, 
ut  ecclesiarum  ordini  firmando  atque  corroborando 
sobveniamos,  hiis  aotem  maxime  locis,  quse  ab  an- 
tecessoribos  nostris  regibus  vel  imperatoribos  fun- 
data,  sed  jam  peccatis  exigentibos  pene  videbantor 
annullata.  Quapropter  omniom  fidelium  nostrorum 
prffisentiom  scilicet  ac  futurorom  industrifie  notum 
essevolomus  qualiter  nos,  divini  amoris  instincto, 
pro  remedio  animce  nostrse  seu  parentum  nostrorom, 
nec  non  et  tercii  Ottonis  bonse  memorise  imperatoris, 
dilectseque  conjugis  nostrse  Cunigondfle  imperatricis 
August»  intervento,  atque  Meginuverc  sanctse  Pa- 
drebronnensis  ecclesise  venerabilis  episcopi  rogatu, 
sibi  sanctseque  suse  ecclesise  a  Karolo  magno  impe- 
ratore  olim  fundat»,  nostris  vero  temporibus  in- 
cendiom  passse,  in  honore  enim  sanctse  Dei  geni- 
tricis  semperqoe  virginis  Marise  et  sancti  Kiliani 
martiris  Liboriiqoe  confessoris  dedicatse,  comitatum 
quem  Habold  comes  dom  vixit  teniiity  situm  scilioet 


B 


A  in  locis  Haverga,  Limga,  Thiatmalli,  Aga,  Patherga, 
Treveresga,  Langaneka,  Erpesfeld,  Silbike,  Matfelt, 
Nihterga,  Sinatfelt,  Ballevan  prope  Spriada,  Bam- 
biki,  Gession,  Seovardeshoson,  cum  omni  legalitate 
in  propriom  concedimus  atque  largimur  per  hanc 
nostram  imperialem  paginam,  eo  videlicet  racionb 
tenore  ut  prsefatus  episcopus  Meginoverc  soique 
successores  prsescriptse  ecclesiee  praesidentes  dehinc 
liberam  habeaot  potestatem  de  eodem  comitatu 
ejosqoe  utilitatibus  quicqoid  cis  placuerit  faciendi 
ad  eorom  tamen  utilitatem  ecclesiie,  omnium  vide- 
iicet  inquietodine  remota.  Et  ot  hsec  nostrse  tradi- 
cionis  seo  confirmacionis  auctoritas  stabilis  et  in- 
concussa  omni  habeatur  tempore,  hoc  prseceptom 
inde  conscriptum  manu  propria  firmare  coravimus, 
et  sigiilo  nostro  insignire  jussimus. 

Signum  domni  Heinrici  imperatoris  Augtati  (L.  M.). 

Guntherios  canceliarios  vice  Erkinbaldi  archica- 
pellani  recogoovi. 

Data  XXIX  Kal.  Febr.,  indict.  xiii,  anno  Domi- 
nicse  incamationis  1016,  anno  vero  domni  Heinrid 
secundi  regnantis  xiii,  imperii  ii. 

XCVI. 

Item  prrndia  nonnulla. 

(Anno  eodem.) 

[I6id.,  p.  74.1 

In  nomine  sanctce  et  individuse  Trinitatie,  Hei:«- 
Bicus  Dei  gracia  Romanorum  imperator  Augustos. 

C      Omnium  Christitidelium  industria  noverit  qualiter 
nos,   divini  amoris  respectu,    et  dilectissimse  con- 
jugis  nostrse,   qui  duo  sumus  in  carne  una,  Cani- 
gundse   videlicet    imperatricis    augustae    rogato    et 
instinctu,  sanctse  Paterbrunnensi  ecclesiee  in  honore 
sanctse  Dei  genitricis  Mariee  et  sancti  Kiliani  mar- 
tiris  sanctique  Liborii  ter  beati  confessoris  dedicatc, 
tale  prsediom  proprietavimus,  qoale  nobis,  omniiUB 
hominom  contradictione  remota,'tradidit  Helmicos, 
videlicet,  in  comitato  Herimanni  comitis:  inDolmiDe 
mansom  onum,  in  Nienhem  mansom   i,  in  Sitanne 
mansum  i,   Halostron  mansum  i,  in    Berthalostron 
mansom  i,    in  Lehembeke   mansum  i,    in   Horloa 
mansum  i ;  in   comitato   Ottonis  comitis  :  in  Elvepo 

jv  mansum  i,  in  Ricoldinchuson  mansom  i;  camL 
mancipiis  utriusque  sexos,  areis,  villis,  pascois, 
aquis  aqoarumve  decorsibus,  piscationibus,  molen- 
dinis,  silvis,  venationibus  et  omnibos  appendiciis, 
cunctisque,  qualicumque  modo  nominari  possint, 
utensilibus;  ea  scilicet  ratione  nt  uterque  nostram 
tam  vestitora  quam  victo  stipendiaiem  amodo  ab 
episcopo  sedis  subscriptse,  nunc  vero  a  domno  ie- 
ginwerco  preesule  et  post  a  soccessoribus  ipsias, 
commoni  canonicorom  consensu,  com  perpetua  on- 
tionum  participatione,  plenarie  inibi  sicut  nnos  fn- 
trum  accipiat  et  potestative  possideat.  Et  nt  hse 
traditio  nostree  liberalitatis  stabilis  et  inconcnssa 
permaneat,  banc  cartam  inde  conscriptam  mami 
propria  roborantes,  sigiilo  nostro  sobter  buUiri 
jnssimns. 


333 


DIPLOMATA  ECCLESIASTICA. 


334 


Signim    domni    Henrici  Romanorum    muict/sstini  A  neum  exigatur  a  bonis  fratrum   Treveriren.  principi 

apostolorum  servientium,  vel  a  suis  hominibus,  aut 
ibi,  aut  in  villa  Madert  manentibus,  eo  scilicet  te- 
nore  ut  gratuita  nostra  invigilent  oratione.  Hoc,  et 
quidquid  de  preefatse  rebus  ecclesiaa  laudavimus, 
nostri  auctoritate  sceptri  firmavimus;  quod  [ut]  prae- 
senti  etfuturo  tempore  virls  credatur,  nostrisque  su6- 
cessoribcs  diligentius  custodiatur,  id  manu  propria 
confirmavimns,  nostrique  impressione  sigilli  signari 
jussimus. 

Signum  domini  Henrici  III  regis  invictissimi, 

XCVIII. 

Prxceptum    S.    Henrici   11  imperatoris,    Werenherio 
episcopo  Argentino  concessum, 

(Anno  iOI7). 
[GalL  Christ.  V,  469  Instrum.} 
Innomine  sanctae  et  individuae  Trinitatis,    Hbnri- 
ccs  Oei  gratia,  Romanorum  Augustus. 

Notum  sit  omnibus  Christi  fidelibus  quod  interventu 
dilectee  conjugis  nostrae  Cunigund»,  videlicet  impera- 
tricis  AugustaB,  sed  et  Brunonis  Auguslensis  episcopi 
fratris  scilicet  nostri,  nec  non  Popponis  Laurasamen- 
sis  venerabilis  abbatis,  sacraB  sedis  Argentinae  We- 
renherio  venerabili  episcopo,  tum  pro  Dei  genitricis 
Marise  speciali  amore,  tunc  etiam  propter  ejus  tam 
spiritualiter  quam  carnaliter  juge  servitium,  libera- 
lissime  nobis  ssepius  impensum,  forestem  in  deter- 
minando  proprietavimus  ;  de  littore  Rheni  contra 
Wizwilare  advadum  Ilugonis;  et  dc  vado  Hugonis 
:    Cajas  petitioui  libenter  consentientes,  et  hoc   nostrae  q  ad  Seerovillare   et  de  Seerovillare    ad  Dabechnein- 


imperatoris  Augusti  (L.  M.). 

Guntherius  cancellarias  vice  Arehanbaldi  archica- 
pellani  recognovit. 

Data  IV  Id.  Junii,  indictione  xii,   anno  Dominicae 

iDcarnationis   1017,    anno  vero   domni  Henrici   se- 

eundi  regnantis  xvi,  imperii    iv.     Actam  Pather- 

brtumon. 

XCVII. 

8.  Henricus  H  imp.  Popponi  de  immunitate  Ecclesise 

trevirensis  cavet, 

(Anno  1016). 

[Hontheim,  Hist.  Trevir.  diplom.,   I,  351. J 

In  nomine  sanctse   et  individuce  Trinitatis   (168). 
Hetcricus  divina  favente  clementia  rex. 

Si  locis  Deo  dicatis  quoddam  beneficii  juxta  peti-  ^ 
tiones  Dei  servoram  et  nostrse  liberalitatis  munere 
conferimus,  id  nobis  profutnrum  liquido  credimus, 
et  ad  mortalem  vitam  temporaliter  transigendam,  et 
ad  aeternam  feliciter  obtinendam.  Proinde  volumns 
intimari  nostris  fidelibus,  tam  futuris  quam  prsesen- 
tibus,  qnod  vir  venerabilis  Poppo  sanctse  Trevirensis 
Ecclesise  archiepiscopus  nos  saepe  monuit,  nostiam- 
que  sublimitatem  petiit,  nt  multitatem  rerum  et  fa- 
milise  sancti  Petri,  quam  nostri  praedecessores,  reges 
videlicet  et  imperatores,  Trevericse  sedi  pro  diviufie 
contemplationis  intuitu  delegaverunt,  suique  aucto- 
ritate  prcecepti  confirmaverunt,  hanc  dignaremur 
revocare,  nostrisque  stabiliendo  sceptris  confirmare. 


auctoritatis  preeceptum  erga  ipsius  Ecclesiam  pro 
Dei  timore  ejusque  amore  fieri  decernentes,  firmiter 
pnecipimns  et  stataimus  ut  in  facultates  vel  res  ad 
ecelesiam  sancti  Petri  Trevericse  urbis  pertinentes, 
seiiicet  in  monasteria,  basiiicas,  casteila,  vicos, 
agros,  vineas,  silvas,  homines,  vel  reliquas  posses- 
siones,  seu  omnia  qufle  deinceps  in  jare  ipsius  loci 
divina  angeri  voluerit  clementia,  nullus  comes  vel 
aliquis  ex  judiciali  potestate  ad  causas  audiendas 
vel  freda  aut  tributa  seu  aliquos  coojectos  exigen- 
dos,  aat  mansiones  vel  paratas  faciendas,  aut  homi- 
DM  ecciesise  distringendos,  aut  injustas  exactiones 
requirendas,  vel  thelonem  exigendum,  nostris  tem- 
poribas  et  futuris  ingredi  audeat,  nec  ea  quse   prse- 


sten ;  et  de  Dabechneinsten  ultra  Pruscam  usqae  ad 
Roraham  rivum ;  de  Rohaha  ultra  Sormam  fluvinm ; 
deinde  usque  ad  Matram  fiuvium,  ad  illum  locum 
qui  dicitur  Phaffenhovend ;  deinceps  per  Matram 
deorsum  usque  ubi  Matra  intra  Rhenum  :  et  deinde 
sursum  per  totum  limitem  Rheni  cum  insulis  omni- 
bus  adjacentibus  usque  Wicenwilare.  Jus  igitur  fo- 
restse  ei  suisque  succe:soribus  nostrum,  regum  quo- 
que  et  imperatorum  more  antecessorum  per  ban- 
num  nostrum  imperialem  firmavimus.  Ita  vero  nt 
nullus  ibi  cervum,  vel  cervam,  ursum  vel  ursam, 
aprumvel....  capros  vel  capras  sine  licentia  ipsius 
quoqnomodo  capiat.  Et  ut  haec  nostrse  donationis 
auctoritas  stabilis  et  inconvulsa  omni  tempore  per- 


dieta  sunt  penitus  exigere  preesumat ;  sed  omnia  sub  ^  maneat,  hanc  paginam  inde  conscriptam  manu  pro- 

jore  sancti  Petri  Trevericae  sedis  ejusque    pontificis, 

eteoi  ipse  commiserit  permaneant;   et   monetas  et 

thelonea,  quse  memoratus  pontifex  in  vestitura  suse 

EcdesiflB  invenerat,  aut  postmodum  a  nostris  prse- 

deeessoribus  acquisierat,    legaliter   in     perpetuum 

teoeat.  Ad  hoc  ut  juxta  nostri  antecessoram   prce- 

eepta,  et  pro  npstra  nostrique  parentum   eleemosyna 

oauiino  interdicimus,  ne  in  villa  Theodonis   thelo- 


(168)  Henricus  divina  favente  clementia  rex,  Hanc 
ehartam,  in  antiquissimo  et  fide  dignissimo  libro 
eopiali  descriptam,  data  carentem,  ad  annum  Pop- 
]M>Dis  primum  refero,  quod  eo  anno  imperator  Tre- 
riris  faerit.  Sic  Gesta  Trevir.  cap.  48  :  Megingaudo 
niteapo  Trebericm  metropolis  de  medio  facto^  rex  ipse 
Trtberim  fettinato   venit\  erat  envn  m  Con/kientia 


pria  signantes  sigilli  nostri  impressione  insigniri  jus- 
bimus. 

Signum  domni  Henrici  invictissimi. 

Guntherius  cancellarius  vice  Ercbanbaldi  archi- 
capellani  notavit. 

Data  VII  Idus  Maii,  anno  Dominicae  incarnationis 
1017,  indict.  xv,  anno  vero  domni  Henrici  secundi  re- 
gnantis  xvi,  imperii  iv.  Actum  Franchoneford  feliciter 

positus ;  et  impetrato  tam  cleri  quam  populi  consensu^ 
ipsum  pontificali  cathedra  sublimavit,  Illud  autem 
singulare  quod  Heuricus,  jauj  anno  i014  imperator 
coronatus,  se  regem  nominet.-  Admittit  hoc  praesul 
Gottwicen.  Chron.  tom.  prod.  p.  233.  Confer  di- 
cenda  ad  bullam  Benedicti  PP.  Vin,  ann.  seq. 


335  S.  HENRia  IMPEIULTORIS 

XCVIII  hU  A  Henricus,    divina  fkyente    clementia,  Ro 

S.  Hmricus  ecclesix  Paderbornensi  abbatiam  Helm-  imperator  Augustus. 

wurdeshasen   concedit.  Si  Ecclesiarum    Dei    vel    monachoram 

(Anno  1017.)  cujus  coDtirmationis   sen    defensionis    don 

[Cod.  diplom,  Hist.  Wespih.,  p.  74.]  rare  studuerimus»  id  nobis  profuturum  ease 

In  nomine  sanctae   et   individu»  TrinilaUs,  Hkin-  dubitamus.    Quapropter   omnium   ChrisU 

aicus,  Dei  gratia  Romanorum  imperator  Augustus.  prcesentium  scilicet  et  futurorum  notum   ei 

Canonum    statuta  non  ore  hominum   sed  spiritu  "^us  qualiler  nos,  divini  amoris  instinctu, 

Dei  condiU  praecipiunt  ut  episcopi  frequenter  clau-  monasterium    vei   abbatiam  a  prsedecessoi 

stra  monachorum  visitent,  et  si  qua  extra  regulam      »^*^ ^^  loco  q»i  dicilor  Pin 

iilic   invenerint,  abscidant  et  corrigant.  Haec  vigi-  i°  comitatu  Tarvisino,  in  honore  S.  Petri   i 

lanter  interius  contemplantes,  et  in  hujus  vitae  iti-  ^""^  principis  dedicatam,  cum  omnibus  so 

nere  onera  nostra  episcopis  imponendo  levigantes,  i^entiis  qui   olim    sibi    pertinuerent   er  d 

caritatis  causa,  sine  qua  dives  pauper  est,  cum   in-  pr»decessorum  nostrorum,  et  qoaB  in  pr»» 
terventu  amantissimae   conjugis  nostrae   Conigundae  g  pr«fat8B   abbatiae  habet,  offerimus  etiam  ei 

yidelicet  imperatricis  Augnstae,   cum  archiepiscopo-      prafalaB abbatiae,  pro  reme 

rum    Erchanbaldi   Mogontinensis,  Popponis  Treve-      caminum    nostrornm, ei 

rensis,  Geronis    Magedeburgensis,  Unwani  Bremen-  e*i»^  dilecti  lidelis    nostri    Joannis.     •    • 

sis,  et  episcoporum  Arnoldi  Halverstadensis,  Epponis      Aquilegiensis     patriarchae 

Babenbergensis,     Theoderici     Mettensis,      Heinrici  »*^cti  Pauli  cum  snis  perUnentiis  et  capeUi 

Wirceburgensis,      Theoderici     Mimigardevurdensis,  Marini  cum  suis  appendentiis,  videlicct  com 

Heinrici   Parmensis,    Theoderici    Mindensis,     Thie-  domibus,  terris,  vineis,  pratis,  pascuis,  silvis, 

monis  Mersburgensis,    Erici   Havelbergensis,  laico-  °>^"s,  piscationibus,    molendinis,  viis  et  ti 

rum  quoque,  Bernhardi   ducis,  Sigifridi  atqoe  Ezzi-  •     •     exitibus  et  reditibus    quaesiUs  seu   i 

conis  comitum,  abbatiam  nomine  Helmwardeshusen.  ^'^^^  ^^1  cum  omnibus,  quae  qoolibel   modo 

cum  omnibus  suis  appendiciis  iQobiiibus  et   immo-  nominari    possunt,     uUlitaUbns,    per  hoc 

bilibus,  sedi  Parderbonensi  in  honore  sanctae   Mariae  praeceptum  conlirmamus  et  corroboramus. 

sanctorumque  Kyliani  atque  Liborii  constructae,    cui  «*  praedictam  abbaUam  cum  ejusdem  monas 

insignis  acquisiUonis   praesul  Meynwerchus  in  prae-  ^*^®»  Adalberio  nomine,    soisque  successori 
sentiarum  praeest,  in  proprium  dedimus,  nostroqoe  ^  nostrae    tuitionis    .     .     .    defensionis  mon 

jure   et  dominio  in  jus  et  dominium  ipsius  amodo  recipimus  cum  cuncUs  praenorainaUs  utensi 

potesUtive   et  juila  regulam  sancU   BenedicU  epi-  bonis;  ea  videlicet  ralione  ut  nullus  dux,  cc 

scopaliter  disponendam    atque   possidendam   tradi-  cecoraes,  vel  aliqua   regni  nostri  magna  pi 

dimus.  Et  ut  haec  nostrae  tradiUonis  pagina  firraa  et  persona,    ecclesiaslica   vel   saecularis    potes 

inconvulsa  permaneat,  raanu  propria   corroborantes  diclum  monasterium  atque  abbatem  de  supr 

atque  conlirmantes,  sigiili  nostri  impressione  subter  ^^^^^^  disvestire,  inquieUre,  molesUre,  vel  i 

eam  sigiilarijossimus.  absque  legaU   vel  imperiali  judicio  audeat 

Signum  domni    Heinrici  invictissimi    Romanorum  *"^®™   ^"od  absit!   hujus  nostrae  confirmat 

imperatoris  Augusti  (L.  M).  corroborationis  praecepU  seu  defensionis   mi 

Guntherius   caucellarius  vice  Erchanbaldi   archi-  ^io  violator  exsUterit,   sciat  se  composituro 

capellani  noUvit.  optimi  Ubras  centum,  medieUtem  camerse  no 

Data  V  IdusJulii,  indictione  xii,   anno   Dominicae  medieUtem  praefato   monasterio  ejusqoe    abl 

incarnationis  1017,   anno  vero   domni  Heinrici   se-  ^t  ut   hujus   nostrae  conlirmaUonis   seu  deli 

cundiregnanUs  XVI,  imperii  IV.  Actum  Lietzo.             ^^  auctoritas  stabilis  [et]  inconvulsa  omni  pei 

Hi  sunt  testcs  ;  Thietmer,  Ekkica,    Ludier,  Ekki-  temporehancpaginaminde.conscripUmmann 

ca,  Raedig,    Walhera,    Widukin,  Benna,  Kisa,  Amu-  corroborantes  sigiiio  nostro  subUisinsignirijn 

lag.  Volcbal,  Thietmer,   Immed,  Gerbraht,  Wiking,  Signum  D.  Uenrici  invictissimi  et  sereniui 

Tliiedric,   Ibo,   ^lilica,   Heriward,    Burchard,  Dodica,  peratoris  Aug. 

Tiaza,  Vretheric,    Lefherd,    Eschulf,   Ova,   Widula,  Ego  Joaunes  nunc  Aquilegiensis  ecclesie  | 

Fronca,  Heriraam,  Thiaza,  Bova.  cha,  lando  et  confirmo. 

Episcopus  Thieodericus.  Ego  Peregrinus   sacri    palaUi   cancellarias 

Dux  Bernhardus.  et  confirmo. 

Deabbatia  Helrauwrdesh.  Ego    ....    brandus  episcopus   et     i 

XCIX.  **™^   imperatoris    archicancellarius,   laudo  < 

Dtp^oma  S.Henrici  pro  abbatia  S.  Petri  de  Piro  .'     -,                .           ,.     .     .^..., 

'^  Anno  Dominicae  mcamationis  i0l7,  md. 

(Anno  1017.)  anno  ^Jquj.  Henrici  secundi,  regis  14,  imperi 

[Ughelli, /<a/jo  Sacra,  X,  207.]  iv . 

In  nomine     sanctae,      et    individuae    TrinitaUs,  ....    feliciUr.  Amen. 


337 


DIPLOMATA  ECGLESIASTIGA. 


338 


XCIX  bis, 

Fundatio  eoUegiatw  eccclesix  Prumiensis  firmata 

auctoritate  Henrici  11  imp. 

(Anno  1017,  17  Octob.) 

[Hontheim,  Hist,  Trevir.  diplom.^  I,  253.] 

In  nomine  sanctoe  et  individuaB  Trinitatis,  Henri- 
ccs  Dei  gratia  imperator  Romanorum. 

Omnibus  episcopis,  abbatibus,  comitibas  ceeterisque 

fidelibus  nostris,  tam  prsesentibns  quam  futuris,  no- 

tum  esse  Tolumus  quia  Viroldus  Prumiensis  abbas, 

(169)  noster  fidelis,  nostra  licentia  et  consensu  quod- 

dam  monasterium  a  fundamentis  construens,    et  in 

bonore  sancti  Salvatoris  Domini  nostri  Jesu  Cbristi, 

sanctflp.que  Dei  genitricis  semper  virginis  Mariffi,    nec 

non   victoriosissimae  crucis,  et  sancii  Stcpbani  pro- 

tomartyris,    incljtique  martyris    S.    Nazarii  dicari 

faciens,     imperiali     nostra    tuitionc    defendendum 

commendavit ;  insuper  etiam  narravit  nobis  prsedi- 

ctas  venerabilis  abbas  qualiter   Deo  annuente,    no- 

straqae  gratia  consentiente,  prsefatum  monasterium 

canonicis   voluisset    locare,    eisque,  ex     (170)  pro- 

prietatibus    qnas    ipse    jure     precario    acquisivit, 

absque   omni    monachorum   sibi  subditorum  detri- 

mentOf  prsebendam  adhibere,  quorom   nomina  hsec 

sant    :    Wittenbacb,    Stadtfeld,    Ludtscheim.    Cujus 

petitioni    cseterorumque    nostrorum   fidelium    sibi 

eomprecantium,  hoc  est,   archiepiscopi  Trevirensis 

Popponis,  Hereberti    Coloniensis,    Arckenbodi   Mo- 

gnntinensis,  Cberhardi  Bambergensis,  Brunonis  Au- 

gostensis,    Hehelini     Wurtenbergensis,     Burchardi 

Wormatientis ;      comitumque     Gerlaci,      Gebhardi, 

Bebenhardi,  Brunnngi;  nec  non  abbatum  Poponis 

Foldensis,    Winnerichi   Tevirensis,    Luthardi   Mun- 

dienbergensis,    Richardi  Amarbachensis,   assensum 

prsbentes,  prsedicta  loca  sub   nostrse  tuitionis  im- 

manitatem    suscepimus,   mercatum   publicum  cum 

omni  jure  ejusdem,  annuale  similiter  et  hebdoma- 

dale,  ad   stipendium  fratrum   ibidem    legitime  in- 

siituimus ;  et  per  hanc  imperialem  chartam  impera- 

(169)  Viroldus  Prumiensis  abbas.  Numero  decimus 
septimus.  De  eo  Knaufi  in  Defens.  Prumien.  p.  44  : 
c  Abbas  Uroldus  ex  antiquo  comitum  stemmate  de 
Dona  cum  conventu  hic  Prumise  collegium  duodecim 
eanonicorum  fundavit  in  qualitate  perpetuorum  sa- 
cellanorum  abbatis  et  conventus.  Ecclesiam  magni- 
fice  ledificatam  et  dotatam  corpore  S.  Nazarii  dita- 
vit,  in  qua  sepelitor,  et  annua  memoria  recolitur.  Add. 
Mabillon.  AnnaL  Benedict.  tom.   IV,  lib.  liv,  n.  42. 

(170)  Proprietatibus  quas  ipse  jure  precario  acqui- 
iivit.  Aujit  collegii  prsebendam  Uroldi  successor 
Albero.  Sed  reditibus  postea  et  cleri  numero  bel- 
lonim  tempestate  imminutis,  demum,  sub  an.  1360, 
Boemandi  II  archiep.  et  Theodorici  abbatis  opera, 
nec  non  Innocentii  III  P.  M.  indulto,  collegii  res, 
•bolita  tamen  prsepositura,  restitutse  sunt.  Canoni- 
catos  omnes  confert,  et  decanum  electum  investit 
abbas  seo  administrator  Prumiensis. 

(171)  Ludu  arckicancellarius.  Quis  hic,  in  nnllo 
hactenos  edito  diplomate  occurrens,  archicancel- 
lanus  sit,  aliis  investigandum  relinquo. 

(172)  Nostri  juris  curtem  nomine  Confluentiam. 
Curtes  regix  et  fisci  regii  appellata  fuere  loca  ex 
quibns  bujnsmodi  reditus  desumebantur.  Hinc  plu- 
ribus  diplomatibus  diversi  reditos  ad  unum  eurtem 


A  mus  et  prsecipimus  ot  nullus  de  praedictis  rebos 
alienandum  fratribus  jam  dictis  aliquid  sibi  usur- 
pet,  quatenus  illos,  quiete  et  pacifice  quae  Deus 
dedit  vel  daturus  erit  possidentes,  pro  nostra 
incolumitate  regnique  nostri  stabilitate  Dei  miseri- 
cordiam  exorare  delectet.  Et  ut  hcec  jussionis  no- 
strse  donationisque  auctorilas  verius  credatur  et 
diligentius  ab  omnibus  observetiir,  hanc  chartam 
indejussimus  scribi,  manusquc  proprise  subscriptione 
confirmari,  et  sigillo  nostro  insigniri. 

Signum  domini  Henrici  Romanorum  imp. 

Guntherus   {postea  archiep.   Salisburgensis)     can- 

ccllarius  N  et  viccarchicancellarius  (171),   Ludo   ar- 

chicancellarius. 

|.      Data  XVI  Kalend.    Novemb.,  indict.  xv,  anno   Do- 

minicse  incarnatiouis  1017,  annovero  domini  Henrici 

II  regnante  [stcj  xv,  imperii  autem  iii. 

Actum  Franconefort  feliciter.  Amen. 

C. 
S.  Henricus  II  imp.  Popponi   et  ecclesiae  Trevirensi 
confert    curtem    Confluentiam   cum    omnibus    per- 
tinentiis. 

(Anno  1018.) 
[Hontheim,   Hist.  Trecir.  diplom.,  I,  354.J 

In  nomine  sanctse  et  individuae  Trinitatis,  Hen- 
Ricus  divina  favente  clementia  Romanorum  impe- 
rator  Augustus. 

Si  venerabilia  ecclesiarum  Dei  loca  alicujus  doni 
commodo  sublimare  studuerimus,  nobis  id  regnique 
nostri  statui  profuturum  esse,  minimc  dubitamus. 
Q  Quapropter  noverit  omnium  Chrisli  fidelium  nostro- 
rumque  universitas  qualiter  nos,  pro  remedio  animse 
nostree,  nec  non  dilectissimse  conjugis  nostrse,  Cu- 
nigundffi  videlicet  impcratricis  Augustae,  Trevirensi 
Ecclesise,  cui  venerabilis  archiepiscopus  Poppo 
prseesse  videtur,  quamdam  nostri  jnris  curtem  no- 
mine  Corfluentiam  et  ({19)  abbatiam  sitam  in  pago 
Trichire  (173),  in  comitatu  vero  Bertholdi  comi- 
tis,  cum  theloneo  et  moneta,  et  cum  omnibus  eorom 
pertinentiis  (174),  areis,    cedificiis,  mancipiis  utrius- 

seu  villam  regiam  pertinentes  recensentur.  Sed  et 
interdum  curtes  regise  palatium  principis  designant. 
Utroque  sensu  Confluentia  curtis  regia  fnit. 

(\12)  Abbatam  sitam  in  pago  Trichire.  Trajecten- 
sem  S.  Servatii  abbatiam  hic  minus  recte  intelligit 
_.  Browerus,  Annal.  tom.  I.  lib.  xi,  n.  16,  p.  507.  Non 
^  enim  abbatiam  Trichire  dicit  imperator,  sed  sitam 
in  pago  Trichire;  in  quo  Trichirae  pago  Confiuentia 
cum  ipsa  abbatia  quaerenda.  Scilicet  hic  pagus  omne 
illud  terrarum  spatium  occupat,  quod  Hunnes- 
ruckio  Rhenum  inter  et  MoscIIam  ad  ipsa  usque  hu- 
jus  fiuvii  ostia  intenacet.  Sed,  inqnis,  quse  intra 
Confluentiam  abbatia?  Respondeo  :  Kcclesia  et  col- 
legium  S.  Fioriani,  quod,  teste  ipsomet  Browero.  L 
cit.,  p.  504,  n.  4,  iis  temporibus  vocabatur  B.  M. 
V.  monasterium,  voce  eo  cevo  cathedralibus  et  col- 
le^iatis  ecclesiis  fere  commnni.  Nempe  canonicis 
olim  in  communi  viventibus  praeerant  abbateSj  sed 
s6F;cuIares  :  de  quorum  officio  et  praerogativis  Mo- 
lanus  De  canonicis  lib.  ii,  cap.  5.  Et  apud  Leodien- 
ses  quidem,  aliosque,  ejus  sevi  more  et  stylo,  col- 
legia  canonicorum  abbatias  nuncupatas  fuisse  tradi- 
tur  a  Mirfleo,  Diplom.  Belgic.  lib.  ii,  cap.  19,  not.  1. 
(174)  Cum  theloneo  et  moneta  et  cum  omnibvs  eo- 
rum  pertinentiis,  etc.  His  demom  imperialis  prcecepti 


33» 


S.  HENRIGI  IMPERATORIS 


340 


qiie  sexns,    agris,   pascuis,    yineis,    pratis,    silvis,  A 

yenationibus,  aquis  aquarumve   decursibus,  molen- 

dinis,  viis  et  inviis,  exitibus  et   reditibus,  mobilibus 

et   immobilibus,  seu  cum  omni  utilitate  quse  ulla- 

tenus  aut   scribi  aut  notari  possit,  tradimus  atque 

firmiter    donamus.    Ct  nt  baec  nostrse   auctoritatis 

pagina  stabilis  et  inconvulsa  omni  permaneat  fievo, 

eam   manu  propria   roborantes,  sigilli  impressione 

jussimus  insigniri. 

Signum  dommi  Henrici  Romanorum  invictissimi 
imperatoris  Augusti. 

Guntherius  cancellarius  vice  Erchenbaldi  archi- 
capellani  recognovi. 

Anno    inoarnationis    Doraini    nostri  Jesu  Ghristi 

1018,  indict.  i,  anno  regni  domini  Henrici  Romano- 

rum  invictissimi  imperatoris   Augusti  xvii,    imperii  ^ 

autemv.  Actum  Boderebrunnen  feliciter.  Amen. 

GI. 
S.  Henricus    eccksisB  Paderbomensi  prsedium  qttod- 

dam  donat. 
(Anno   1018.) 
[Cod  diplom.  Hist.  Westph.  p.  75.1 
G.  In  nomine     sanctse   et  individuse    Trinitatis, 

Hbnricus  divina  favenle  clementia   Romanorum  im- 

perator  Augustus. 

Noverit  omninm  Dei  fidelium   nostrorumque   tam 

prspsentium  quam  subsequentium  industria  qualiter 

nos,  interventu  dilect^e  conjugis  nostr»,  Gunigundfle 

videlicet  imperatricis  aagustfie,   fideliumqne  nostro- 

rum,    Popponis  Treverensis  archiepiscopi,   Erkan- 

baldi  Mogontini  archiepiscopi,  Eberhardi  Babenber-  p 

gensis    episcopi,    Adelbaldi    Trajectensis    episcopi, 

item  Popponis  abbatis   Vultensis,   Godefridi  ducis, 

Bernhardi  ducis,   Becelini   comitis,   ecclesise  Pater- 

brunnensi,    cui    venerandus    episcopus  Meinwercus 

verbis  Gonfluentia  archiepiscopo  subjecta  fuit,  irao 
ne  nunc  quidem  ita  ut  omnis  adhnc  officialinm 
imperii  potestas  in  ea  cessaret.  Gonf.  instrumentnm 
fundationis  Arnsteinianse,  an.  1,  56»  not.  ia.  Equidem 
legitur  in  Gestis  Trev.,  cap.  46,  edit.  Lebnit.,  qnod 
Henricus  (II  imp.)  Megingaudo  (Popponis  decessori) 
episcopatum  (Trevirensem)  confirmavit,  quem  usque 
ad  finem  vitae  suas  in  castello,...  Conftuentia  admi- 
nistravit.  Item   apud  Abericum   ad   an.  1003,   p.  ii 

Ckron.j  p.  42  :  Dissensio diu  fuit^  et  Megingau- 

dus  semper  apud  Confluentiam  mansit.  Et  expressias 
Ditmar,  Ghron.  lib.  vii,  p.  406  :  Megingaudus  obiit  ^ 
in  urbe  sua  Cophelenci  dicta.  Unde  cum  Browero,  ^ 
Annal.  Trev.  tom.  I,  1.  x,  n.  100,  p.  502,  concludit 
Hahn,  Hist.  imp.  p.  ii,  cap.  6,  g  6.  not.  e.,  Gon- 
fluentiam  jam  ante  annum  1018  fuisse  juris  Trevi- 
rensis.  Sed  is  unus  Ditmari  locus  vix  efficiet.  Si 
enim,  quod  suam  dicat  Gonflnentiam,  de  civili  etiam 
jure  intelligamus,  et  facile  est  ut  prolepsi  usus  sit 
episcopus  Mersebnrgensts  in  Ghronico,  quod  serius 
scripsit,  et  ad  annom  1021  perduxit.  Gseterum  Me- 
gingaudnm  non  sponte  Gonfluentiam  secessisse,  sed 
Adalberonis  prsepositi  violentiis  adactum,  constat, 
Vid.  Gesta  Trev. ;  l.cit.,  Vita  B.  Meinwerci,  §  10,  in 
Act.  SS.  Antwerpien.  mensis  Junii,  tom.  I,  p.  534, 
lit.  a. ;  Alberias  I.  cit.  Ghronographus  Saxo  ad  an. 
1008,  p.  220;  Ditmarusp.  384. 

(175J  Aqaisgrani  duo  sunt  canonicorum  collegia, 
Marianum,  et  Adelbertinum.  Prius  Garolas  Magnus 
imperator  fundavit,  et  in  basilica  rotunda,  quam  in 
palatio  suo  ibidem  in  honorem  Deiparae  constnixe- 


nostrae  videlicet  seryitutis    paratissimus    preesidet, 

sub  honore    agise     Dei   genitricis  Marifle  sanciique 

martiris   Kiliani  nec  non  et  beatissimi   confessorum 

saucti  Liborii  episcopi  constructfle  atque    dedicats, 

tale  praedium  quale  Willa  per  manum  nobis  dedit  et 

consensum  conjugis  et  advocati  sui  Ottonis,  in  loco 

Siburgohusun  nominato,  in  comitatu  Udonis  comi- 

tis,  in  pago  Hemmerveldun,  cum  omnibus  pertinen- 

tiis  suis,  possessionibus,  mancipiis  ntriusque  sexns, 

agris,  ffidiOciis,  terris  cultis  et  incultis,  aquis  aqua- 

rumque  decursibus,  pratis,  pascuis  sive  compascnis, 

molendinis,  piscationibus,  silvis,  >iis  et  inviis,   con- 

ctisque  qusesills  vel  inquirendis,    in  proprium  jore 

perenni  tradidimus.  Et  ut  hsec  tradicio  prsecepii  no- 

strifirma  et  inconvulsa  permaneat,  hanc  paginam 

inde  conscriptam  manu  propria  roborantes  sigilli 

nostri  subterbuUari  jussimus  impressione. 

Signum  domni  Henrici  Romanorum  (L.  M.)  tnrt- 
ctissimi  imperatoris  Augusti. 

Guntherius  cancellarius  vice  Ercambaldi  archica- 
pellani  recognovit. 

Data  I  Id.  Apr.,  indictione  i,  anno  Dominicse  in- 

carnalionis  1018,  anno  vero   domni  Henrici  secUndi 

regnantis  xvi,  imperii  antem  v.  Actum  Noyiomago. 

GII. 

S.  HenricuSj    imperatort   Aquisgranense  canonicorm 

S.  Adelberti  coUegium  fundat  ac  doiat  (175). 

(Anno  1018.) 
[Mirseus,  Opp.   diplom.^  I.,  149.] 
Quoniam  indubitanter  scimus  in    conspectu  Dei 

placere  sanctorum  loca  instituere  et  snblimare,   spe 

divinse  remunerationis,  pro  remedio  animfle  nostne, 

conjugisque  nostrse  diiects.  Gunegimdis  videlicet  im- 

peratricis  Augusts,  nec  non  parentum  nostrorom, 

tunc  etiam  pro  confirmando  sub  divina  protections 

rat,  residere  voluit.  Dotem  postea  anxit  Otto,  pri- 
mas  Gsesar,  ut  et  numeram  canonicomm  amplio- 
rem  fecit  Notgerus  Leodicensis  episcopus,  in  qoa 
dioecesi  .Mt»  sunt  Aquse  Grani. 

Palatium  porro  Aquisgranense  Godefiridus  et 
Sigefridus  reges  anno  882  incendemnt  et  vasta- 
runt,  ut  Sigebertus  in  Gbronico  testatur.  Gapellt 
antem  seu  basilica,  a  fundamentis  per  Carolum 
cum  peristyliis  solidissime  constructa,  hodieqae 
prsestat  forma  rotunda,  columnis  marmoreis,  u>r- 
nice  concaraerato,  cum  cancellis  et  portis  mr&s^ 
aliisqae  ornamentis,  qnse  Eginharus  in  ejusdem 
sui  principis  et  heri  Vita  describit,  ut  coram  ali- 
quaudo,  cum  admiratione  spectantes,  obsem* 
vimus. 

Adelbertini  templi,  qnondam  extra,  nonc  intit 
muros  Aquisgranensis  in  rupe  siti,  fundamenta 
Otto  III  Gsesar  (cujus  tumulus  in  Marina  Basiliet 
jam  laudata  visitur)  suo  «ere  posnit.  S.  Henricus 
sedificium  perfecit,  et  canonicos  amplis  praediis 
dotavit,  ex  quibus  multa  in  confinibns  Brabantie 
et  Zelandise,  tertio  lapide  ab  Antwerpia,  circa  M- 
zentoreny  ac^uis  absorpjta  perierunt ;  ut  et  dicta  turris: 
qu8e  mediis  in  aquis,  haud  procul  a  Lilloa  velut 
specula  eminebat,  sed  marinis  fluctibus  exesa  ante 
paucos  annos  concidit.  Erit  tamen,  ut  spero,  tii* 
quando,  cum  amplum  istud  olim  terram  spatiam, 
alluvionibus  auctnm,  posteritas  ab  Oceani  fluctibas 
vindicabit,  Aquisgranensium,  Antwerpiensium,  et 
aliorum  bono. 

S.    Gunegnndis  Augusta,  S.   Henrici  U  Caesaris 


DIPLOM ATA  EGCLESIASTIGA. 


342 


lostri  statu,  ecclesiam  in  honore  S.  Adelberti  A  mannis  duas  partes,  qua  sita  est  in  territorio  Sfles- 


is  et  episcopi,  in  monte  coatermino  sedi 
Aquensi  a  nobis  fundatam,  omni  libertate 
Ds,  eidemque  ecclesise  omnem  possessionem 
it  infra  murum,  quse  dicitor  Bruell^  cum 
ediiiciis,  agris,  silvis,  pratis,  pascuis,  aquis 
mque  decursibus,  exitibas,  reditibus,  viis 
b,  seu  cum  omni  utilitate   quse  ullatenus  vel 

ri  vel  scribi  posset,  tradimus 

•  Incarnationis  Domini  millesimo  decimo  oc- 
adictione    prima,    regni  nostri    decimo  se- 
imperii  autem  quinto. 
D  Aquisgrani  feiiciter.  Amen. 

CIU. 


sionico Hanc  Alemannis  ex  donatione  Cle- 

phontis  ejosdem  loci  abbatis,  quifoit  propinqous 
Caroli  regis,  ab  antiquo  possidet  hiereditario  jure 
idem  sanctus.  In  Dumo  ecclesiam  unam,  in  Lismonte 

ecclesiam  unam 

Haec  ergo  omnia,  more  antecessorum  nostrorum, 
in  nostram  tuitionem  accipimus.  Prsecipiendo  ita- 
que  precipimus  nt  nullns  dux,  marchio,  comes,  sive 
aliqua  major  minorve  judiciaria  persona  ipsum 
monasterium  inquietare,  aut  aliqnibus  de  rebus  sibi 
pertinentibus  auferre  praesumat.  Et  ut  nostra  inge- 
nuitatis  auctoritas  stabilis    et  inconvuisa  omni  post 


hinc  permaneat  tempore,  hoc  prfieceptum  inde  con- 
imperator  posmsiones  abhaJtim  Sancti  g  scriptum  manu  propria  confirmavimns,  et  sigilli 
lannonia  confirmat,  Gcrardo  /,  Came-      nostri  impressione  preecipimus  insifrniri. 


ncus 

iit  in  Hannonia 

si  cpiscopOf    et  Roginero  IV,  Hannoniae   co- 

postidantibus. 

(Anno  iOiS.) 

(Mirflens  ubi  supra^  508.] 

>mine  sanctce  et  individuffi  Trinitatis,  Henri- 

()  divina  favente  clementia  Romanorum  impe- 

iigustus. 

inque    locornm   ecclesias   a  Christi  fidelibos 

tas  si  vel  aliquid   addendo   vel  addito  jnva- 

nfirmando,   nobis  id  regnique  nostri  stabili- 

iesse  non  dobitamus. 

ropter  noverit  omnium  fidelium  nostrorum 

itas  qualiter   nos  pro  remedio  animfie  nostrse, 

qne  et  nepotis  nostri,  tertii  videlicet  Ottonis  n 

oris  Angusti,  qoi  ipsum  venerabilem  locum, 

servitium  ibi  confirmandum,  in  tuitionem 
iperatoriee  auctoritatis  suscepit:  interventu 
einharii  comitis,  ac  petitione  Gerardi  Came- 

Ecclesiffi  venerandi  prsesulis,  pauperi  mo- 
,  in  honore  S.  Petri  apostolorum  principis 
^,  ubi  pretiosus  confessor  Christi  Gislenus 
iter  jacere  videtor,  prsedia  a  Christi  fideli- 
leessa,  vel  adhuc  concedenda,  prsecinctnm 
ci  ipsius  in  gyro,  a  flumine  videlicet  Wamy 
3  viam  ubi  magna  crux  statnta  est,  et  inde 
im  fluviolum  qui  Aneton  appellatur,  et  ut 
raecinctum  in  circoitu  loci  totum  com  dis- 
;  comitatu  teneat,  quo  usque  ad  flumen 
I  Eagnam  perveniat. 

a  Homud,  qose  infra  prsecinctum  eumdem 
pioscitnr,  quam  largitione  Dagoberti  regis 
Sislenus  perpetuo  possidet,  omni  quarta  fe- 
^tum  csse,  per  hanc  nostram  imperialem 
i  eonflrmamus,   nec  non  etiam   villfle  Ale- 


et  virgo,    anno    1040,   ad   meliorem   vitam 

Bambergae  condita   in  Benedictinarnm  coe- 

se  condito.  De  utroqoe,  ut  de   S.  Adelberto 

rrologii  Rom.    fastis  legitur:  Festum  S.   Cu- 

9  colit    Ecclesia  die  3  Martii ;   S.  Henrici  die 

et  S.  Adelberti  25  Junii. 

Henriciis,    re  et  cognomento  sanctus,   anno 

idiaci   (qui  vicus  cst  et  castrum  snpra  Ratis- 

millia  passuum  decem,  ad  ripam  Danubii) 

t,  patre  Henrico  Rixoso  Bavarise  duce,  matre 

^onradi  Burgundise  regis  filia,  avo  Henrico 


Signum  domini  Henrici  Romanorum  invictissimi 
imperatoris  Augusti, 

Guntherius  cancellarins,  vice  Ercanboldi  archi- 
capellani,  recognori. 

Data  indictione  prima,  anno  Dominicse  incama- 
tionis  millesimo  decimo  octavo,  anno  vero  domini 
Henrici  secondi  regnantis  xvi,  imperii  autem  ▼. 

Actnm  Noyiomago  feliciter.  Amen,   amen,  amen. 

CIV. 

Imp.  Henricus  donat  locum  Berga,  qui  olim  ad  vete- 
rem  capellam  spectabat^  Ecclesiss  Babenbergensi, 

(Anno  i019,  iO  Maii.) 
[Ried,  Cod.episc,  Ratisbon,^  l,  133.] 

In  nomine  sanct»  et  individnse  Trinitatis,  Hein- 
Ricus  gratia  Dei  Romanorum  imperator  Aogostus. 

Gloria  prsesens  fugitiva  et  inanis  est»  dum  possi- 
detur,  nisi  aliquid  in  ea  de  coelesti  6eternitate  cogi- 
tetnr.  Sed  Dei  miseratio  homano  generi  utile  pro- 
vidit  romedium,  quando  partem  coelestis  patrise 
terrens  substantise  fecit  esse  pretium.  Hujus  ergo 
nos  clementiffi  memores  quendam  hflereditatis  no- 
strae  locum  Babenberc  dictum  auctoritate  apostolica 
firmatum,  nec  non  dilectce  contectalis  nostrse  Chu- 
nigundse,  et  Tenerabilis  Heinrici  Wircibnrgensis 
episcopi,  ac  omnium  fidelium  nostrorum,  episcopo- 
rum,  abbatnm,  totinsque  regni  nostri  principum 
concordi  devotione  collaudatum,  in  culmen  et  sedem 
episcopatus  proveximns,  ad  honorem  videlicet  omni- 
^  potentis  Dei,  et  beatee  Mariee  semper  virginis,  san- 
ctorumqne  apostolorum  Petri  et  Pauli,  nec  non  san- 
ctorum  martyrum  Kiliani  atque  Georgii,  et  omnium 
sanctorom  pia  veneratione  fundavimos,  ut  inibi  tam 
pro  antecessoris  nostri,  tertii  videlicet  Ottonis  im- 
peratoris,    quam  pro  omnium  fidelium  vivorum  at 

Bavariee  itidem  duce,  Ottonio  I  imperatoris  fratre, 
ut  Hermannus  contractus  illorum  temporum  scri- 
ptor,  itemque  genealogise  S.  Amolfi  concinnator 
diserte  traount.  Quod  hic  notandom  duxi,  contra 
Raderum  in  sua  Bavaria  sancta  aliter  sentientem. 
Henricus  porro,  Ottonis  I  imperatoris  frater,  doxit 
Jutam  seu  Juditham  Arnoldi  Mali  Bavariee  ducis 
filiam :  ex  qua  natos  Henricus  Rixosus,  qui  ex  Gi- 
sala  jam  nominata  genuit  S.  Henricum,  Brunonem 
episcopum  Aogustanum  Gisalam  S.  Stephani  regis 
Hungariffi  uxorem,  et  Brigittam  abbatissam. 


343 


S.  HENRIGI  IMPERATORIS 


344 


que  defanclorum  memoria  jugiter  hostia  mactare-  A  incultis,  pratis,  pascois,  silvis,  Tiis  et  inviis,  exiti- 


tur  salutaris.  Proinde  noverit  omniuro  Dei  nostri- 
que  fidelium  tam  praesens  aetas  quam  successura 
posteritas  qualiter  nos,  pro  Dei  amore  nostrseque 
salutis  acquisitione,  prsefats  sedi,  tot  venerabilium 
virorum  attestatione  fundatfle,  quendam  nostri  juris 
locum  Berga  dictum,  in  pago  Tuonocgowe  dicto,  et 
incomitatu  Adalberti  comitis  situm,  qui  a  quibus- 
dam  abbatia  nuncupatur,  hac  imperiali  et  prseceptali 
pagina,  sive  abbatia  sive  alio  quolibet  modo  prsedium 
sit,  cum  omnibus  rebus  ibidem  pertinentibus,  mo- 
bilibus  vel  immobilibus,  cultis  vel  incuUis,  et  cun- 
ctis,  quoe  ullo  modo  scribi  aut  nominari  possunt,  nti- 
litatibus,  prout  firmius  possumus,   concedimus,  do- 


bus  et  reditibus,  aquis  aquarumve  carsibus,  piscatio- 
nibus,  qua^sitis  et  inquirendis:  quatenas  ejusdem 
praedicti  monasterii  abbas  ad  utilitatem  ibidem  Deo 
servientium  liberam  babeat  potestatem  commutaDdi 
atque  ordinandi,  omni  contradictione  remota. 

Si  quis  igitur  hanc  nostri  praecepti  paginam  vio- 
lare  vel  spernere  praesumpserit,  sciat  se  redditunim 
rationem  OmnipotentiDeo  in  die  jadicii,  et  nostri 
gratiam  in  preesenti  saeculo  nunquam  consecaturum. 
Et  ut  hoic  verius  credantur,  diligentiusque  ab  omni- 
bus  observentur,  manu  propria  corroborantes,  sigilli 
nostri  impressione  jussimus  insigniri. 

Signum   domini    Henrici   Romanorvm   imperatorit 


namus  et  proprietamus,  omnium  contradictione  re-  ^  Augusti  invictissimi  et  serenissimi. 


mota.  Prsecipimus  igitur  ut  nobis  in  Deo  dilectus 
Eberhardus,  ejusdem  sedis  primus  episcopus,  ejus- 
que  snccessores  liberam  dehinc  habeant  potestatem 
de  pra^dicta  seu  abbatia,  seu  prsedio  tenendi,  possi- 
dendi,  commutandi,  seu,  quicquid  sibi  libet,  modis 
omnibus  in  usum  Episcopatus  faciendi.  Ut  autem 
heec  nostriB  ingenuitatis  traditio  stabilis  et  incon- 
vulsa  permaneat  nunc  et  in  futurum,  hanc  paginam 
inde  conscriptam  manu  propria  roborantes,  sigilli 
nostri  impressione  insigniri  jussimus. 

Signum  domni  Heinrici  invictissimi  imperaioris 
Augusti  (Monogramma.) 

Guntherius  cancellarius  vice  Erchanbaldi  archi- 
capellani  recognovi. 


Guntherius  cancellarius  ad  vicem  Erchenbaldi 
archiepiscopi  et  archicapellani  recognovi. 

Dalum  anno  Dominicse  incarnationis  1049,indict 
II,  v  Idus  Januarii,  anno  vero  domini  Henrici  re- 
gnantis  xvii,  imperii  vero  ejus  v. 

Actum  Chuofunge  feiiciter.  Amen. 

CVI. 

Privilegiwm  imperatoris  Heinrici  pro  duobus  mansis 

sitis  juxta  Ltupana. 

(Anno  m9.) 

[Ludwig,  Scrip,  rer,  Germ.^  336] 

In  nomine  sanctae  et  individuce  Trinitatis,  Heinbi- 

ciis  Dei  gratia  Romanorum  imperator  Augustas. 

Si  dignis  nostrorum   fidelium   petitionibus  assen- 


Data  VI   Idus  Maii,  anno  Dominic®  incarnationis  C  sum  prsebere  decreverimus,  his  scilicet  qui,  pro  stato 


1019,  indict.    ii,  anno  vero   domni   Henrici  secundi 

regn.  xvii,  imperii  autem  v. 

Actum  Altsteti  feliciter. 

Cum  sigillo  intus  impresso. 

CV. 
S.    Henrici    diploma,   quo     monasterio    Tegemseensi 
duos  regales  mansos,  in  Liupana  seu  Leuben  sitos, 
condonat, 

(Anno   1019.) 

[Pez,  Codex  diplom,.hist.-epist.,ex  bibl.  Tegems.] 

In  nomine  sanctse  et  individuse  Trinitatis,  Henri- 

cus  Dei  gratia  Romanorum  imperator  Augustus. 
Si  dignis   nostrorum  fidelium  petitionibus  assen- 

sum    prcebere    decreverimus,    his  scilicet   qui,  pro 


regni  omniumque  Ecclesiarum  Dei  et  pro  nostne 
animae  remedio  atqne  nostrorum  parentum  nostram 
adeuntes  clementiam,  deprecantur  quatenus  ecde- 
sias  monasteriorum  Dei  sublimare,  exaltare  atqne 
ditare  studeamus ;  non  solam  nos  ab  ipso  retriba-. 
tionem  accepturos  speramus,  sed  etiam  statum  regni 
sublimari  putamus.  Proinde  cnnctorum  sanctA  Dei 
Ecclesise  nostrorumque  fidelium  recognoscat  in- 
dustria,  qualiter,  per  interventum  ac  petitioneni 
Chunigundx  nostrse  dilectissimse  conjugiset  impen- 
tricis,  atque  Godehardi  nostri  dilecti  abbatis,  mo- 
nasterio  sancti  Quirini,  quod  situm  est  in  loco  qni 
nominatur   Tegrinse^    duos  regales  mansos,  silosiD 


statu  regni     omniumqiie   Ecclesiarum    Dei    et  pro  *>  loco   qui  dicitur  Liupano^  inter  duos  lapides  W<A' 


nostrse  anima;  remedio  atque  nostrorum  parentum 
nostram  adeuntes  clementiam,  deprecantur  quatenus 
ecclesias  monasteriorum  Dei  sublimare,  exaltare 
atque  ditare  studeamus,  non  solum  nos  ab  ipso  re- 
tributionem  accepturos  speramus,  sed  etiam  statum 
regni  sublimari  putamus. 

Proinde  cunctorum  sancts  D^^i  Ecclesise  nostro- 
ramque  fidelium  recognoscat  auctoritas,  qualiter 
per  interventum  ac  petitionem  Chunegundae,  nostrse 
dilectissimse  conjngis  et  imperatricis,  atque  G^ote^areit 
nostri  dilecti  abbatis,  monasterio  S.  Quirini,  qaod 
situm  est  in  ioco  qui  nominatur  Tegemsee,  duos 
regales  mansos,  sitos  in  loco  qui  dicitur  Liupana^ 
inter  duos  lapides  Watstein  et  Hollinstein^  donamas 
et  proprio  jure  concedimus,  cum  eedificiis,  cultis  et 


stein  et  Holinstein^  donamus  et  proprio  jure  conee- 
dimus,  cum  aedificiis,  cultis  et  incultisy    pralis,  pt- 
scuis,   silvis,    viis   et    inviis,  exitibus  et  reditibas, 
aquis  aquarumve  decursibus,  piscationibus,  quiesi- 
tis  et  inquirendis:    quatenus  ejusdem  prsedicti  mo* 
nasterii  abbas  ad  utilitatem  ibidem  Deo  servientiom 
liberam  habeat  potestatem  commutandi  atque  ordi- 
nandi,  omni  contradictione    remota.    Siquis  igitor 
hanc  nostri  prsecepti  paginam  violare  vel  spemere 
praesumpserit,  sciat  se  redditurum  rationem   omni- 
potenti  Deo  in  die   judicii  et  nostri  gratiam  in  pr&* 
senti   saeculo    nunquam  consecuturum.    Et  at  hflse 
verius  credantur,  diligentiusque  ab  omnibus  obser- 
ventur,  manu  propria  corroboranteSy  sigilli  nostri 
impressione  jussimns  insigniri. 


DIPLOMATA  EGCLESIASTICA. 


346 


B 


lerins  canccllarios »    ad    yicem  Erchanbaldi  A 
scopi  et  archicapellaai  recognovi. 
II  anno    Dominicffi   incarnationis    40i9,   in- 
▼  Id.  ian.,  anno  vero  Doraini  Heinrici  re- 
XVII,  imperii  vero  ejus  v. 
Q  Chuofiinge  feliciter.  Amen. 

CVII. 

rid  privilegium  pro  Ecclesia  MimigardefoV' 

densi. 

(Anno  i019.) 

[Cod,  diplom,  Hist.  Westph.,  p.  77.] 

mine  sanctsp  et  individuse  Trinitatis,  Hbinrt- 
na  favente  clementia  Romanoram  imperator 

18. 

cclesiarum  venerabilia  loca  a   nostris  prsede- 
Qs  nobiliter  adaucta  ut  in  suo  vigore  per- 

nostra  auctoritate  sancimus,  ab  omnipo- 
eo,  quem  in  suis  sanctis  honoramos,  seternse 
ionis  prsemium  recipere  lldeliter  et  veraciter 
15.  Qoocirca  sanctffi  Dei  ecclesise  omniumque 
I  Dostrorora  praesentiom  videlicet  et  futuro- 
jversitati  volumus  pateat  qualiter  Thiederi- 
iCts  Mimigardevordensis  ecclesifie  venerabilis 
is,  nostrse  celsitudine  adiit  clementiam, 
it  suoe  ecclesise  per  nostri  prflecepti  paginani 
remos  et  confirmaremur  unam  abbatiam 
1  nominatam,  quam  antea  prcefata  Mimigar- 
nsis  ecclesia  habere  videbatur  etsi  sine  scri- 
.m  in  pago  Dreni  ac  in  comitatu  Herimanni  C 

Cnjus  peticionibos  ut  justom  est  annuentes, 
itu  etiam  acpetitione  Cunigundfie  imperatri- 
gnstae  nostrseque  contectalis  dilectissimse, 
que  fidelium  nostrorum  qui  inibi  prsesentes 
»  Everhardi  Bavenbergensis  et  Meinwerki 
annensis,  Adalboldi  Trajectensis  episcopo- 
icisque  Godefridi;  per  hanc  nostri  prsecepti 
),  prselibatse  sedi  episcopali  sibique  suisque 
iribus  in  perpetoum  confirmamus  et  corro- 
s,  ut  in  prsescripto  loco  Liesbern  dicto  no- 
iperiali  auctoritate  dehinc  liberam  habeant 
sm  servitiura  Dei  ordinandi  penes  divinom 
i  atque  tiraorem.  Preeter  hsec  etiam  de  advo- 
pnedicto  loco  episcopis  liceat  agere  et  ordi-  |v 
^ondom  eorom  voluntatem  advocationem  in 
I  militia,  juxta  quod  iliis  melius  visum  fuerit 
tatem  ecclesise  preetitolatee.  Et  ut  hsec  nostrse 
tionis  auctoritas  omni  tempore  stabilis  et 
Isa  permnneat,  hanc  paginam  manu  propria 
antes,  sigiili  nostri  impressione  jossimus  in- 

m    domni  Benrici serenissimi  (L.   M.)   et  in- 

%i  imperatoris  Augusti, 

Lfias  cancellariu')    vice  Archenbaldi   archie- 

et    archicapellani  recognovit. 

n   anno  Dominicse  incarnationis  1019,  indi- 

u,     anno   domni   Heinrici    regnantis    xviii, 

vero  ejus  vi,  xvii  Kal.  Aprilis. 

Q  Goslarise  feliciter. 


CVIII. 
S.  Henricus  Ecclesise  Paderbonensi    abbatiam   Scel- 

dice  donat, 

(Anno  eodem.) 

[Ibid.,  p.  78.] 

C.  In  nomine  sanctce  et  individuae  Trinitatis, 
Heinricus  Dei  gratia  Romanorum  imperator  Augu- 
stos. 

Quoniam  prfiedecessores  nostros  reges  vel  impe- 
ratores  operatos  esse  in  summo  capite  quod  est 
Christus  non  ignoramos,  qoos  scimus  in  ejus  mem- 
bris  per  fidem  operatos  haberi  augmcntando  eccle- 
sias  Deo  vel  sanctis  sacratas,  et  pro  ea  ipsa  re 
ffiternfie  recompensationis  prsemia  adeptos  fore,  non 
secos  si  sanctam  Dei  Ecclesiam  ad  houorem  sancto- 
rum  suonim  crescere  et  multiplicare  donis  vel 
augmentis  studoerimos,  perpetuse  remonerationis 
exultationem  nos  nancisci  speramus.  Quapropter 
universali  Ecclesise  prsesenti  videlicet  et  futurfie  ma- 
nifestum  est  optando  desideramus  qualiter  Megi- 
nwerchus  Paterbrunnensis  episcopus,  nostrse  im- 
periali  excellentise  dilectissimus,  sublimitatem  no- 
stram  convenit,  postulans  ecclesiae  suae  unam 
abbatiam  Sceldice  vocatam  dari,  cujus  continois 
petitionibus  non  immerito  faventes,  interventu 
Chunigundse  imperatricis  uostree  videlicet  dilectissi- 
mse  conjugis,  episcoporum  quoque  Gcronis,  Unuani, 
Arnoldi,  Dietrici.  Hiltiwardi  et  Erici,  optimatum- 
que  nostri  regni,  Pernhardi  ducis,  Sigifridi  comitis, 
Herimanni  et  Eggibardi  consilii  ventilatione.  supra- 
dictam  abbatiam  sitam  in  pago  Wessaga  et  in  co- 
mitatu  Friderici  comitis  sibi  nec  non  sua;  ecclesis 
Paterbrunnensi  suisque  stfccessoribus  omni  conce- 
dimus  jore  deincfps  possidendam.  Ut  vero  hsec 
prsecepti  pagina  stabilis  et  inconvulsa  futuris  vel 
praesentibus  tcmporibus  permanere  valeat,  propriae 
manus  caotione  firmamus,  et  nostri  sigilli  impres- 
sione  ratum  ducentes  signari  jussimus. 

Signum  domni  Heinrici  serenissimi  (L.  M.)  et  in- 
victissimi  imperatoris. 

Guntherius  cancellarius  vice  Erchanbaldi  archi- 
capellani  recognovit. 

Datom  anno  Dominicse  incamationis  1018,  indi- 
ctione  ii,  anno  domni  Heinrici  regnantis  xvii,  im- 
perii  veroejos  vi,  xiii.  Kal.  Apr. 

Actum  ad  Gosilare  feliciter.  Amen. 

CIX. 

Item  <c  quamdam  nostris  proprietatis  forestim.  » 

(Anno  1019.) 
\Cod.  diplom.  Hist.  Westph.,  p.  78  ] 

C.  In  noraine  sanctse  et  individuai  Trinitatls, 
Heinricus  divina  favente  clementia  Romanorum 
imperator  Augustus. 

Ubicumque  sancta  Dei  loca  bonis  nobis  a  Deo  do- 
natis  extollimus,  non  solum  vitee  nostree  longanimi- 
tatera,  verum  etiam  regni  nos  prosperitatem  augere 
speramus.  Quapropter  noverit  omnium  Christi 
nostroromqoe  fideliom  universitas  qualiter  nos,  pro 
remedio  animiB  nostrse  antecessorumqne  nostrorum, 


347 


S.  HENRIGI  IMPERATORIS 


348 


n(>c  non  pro  salute  dilectfie  conjagis  nostro».,  Cimi-  A 
gundse  imperatricis  videlicet  aagastee,  atqae  per 
interventam  Geronis  Magedeburgensis  archiepisco- 
pi,  Dotichonisque  comitis,  quandam  nostr»  proprie- 
tatis  forestim  in  comitatu  ejusdem  Dotichonis  sitam ; 
qoffi,  terminum  juxta  flaviolum  Fulda  nominatum 
sumens,  prope  Reginhereshuson  et  Utenhuson  atque 
Biherbach  et  Rotbrehteshuson,  in  quoddam  flumen 
Wisera  vocatum  usque  protenditur;  inde  sursum 
directa,  quandam  villam  nomine  Gimundin  attingit; 
abinde,  circulum  prosecuta,  iterum  in  Fuldam,  et 
sic  sursum  usquejam  prsedictam  villam  scilicet  Rc- 
ginhereshuson  pergiratur,  sanctse  Paderbrunnensi 
ecclesiae,  cui  venerabilis  et  nobis  dilectus  pr&Gisul 
Meinwercus  prceesse  videtur,  ad  altare  et  reliquias  ^ 
sanctffi  Dei  genitricis  Marise,  sanctique  mart^rris  et 
episcopi  Kiliani  et  sancti  Liborii  confessoris,  cam 
omni  ntilitate  quoe  ab  eadem  provenire  allatenus 
possit,  firmiter  et  perpetuo  habendam  tradimus 
atque  concedimus.  Et  ut  heec  nostra  auctoritas 
stabiliset  inconvulsapermaneat,  eam  manu  propria 
roborantes,  sigilli  nostri  impressione  jussimus  insi- 
gniri. 

Signum  domni  Tleinrici  Romanorum  (L.  M.)  in- 
victissimiimperaioris  Augusti. 

Guntherias  cancellarius  vice  Erchembaldi  archi- 
episcopi  ac  archicappellani  recognovit. 

Anno  Dominicoe  incarnationis  i018,  indiclione  ii, 
anno  vero  domni  Heinrjci  Romanorum  imperatoris 
Augusti  secundi  regnantis   xviii,  imperii  autem   vi.  Q 

Actum  xviii.  Kal.  Januarii  Mulinbuson  feliciter. 
Amen. 

CX. 

S.  Henricus  imperator  monasterio  Farfensi  S.  Mariae 
res  noviter  ab  ipsis  monnchis  acquisitas,  quarum 
nomina     recensentur^     suo     diplomate   confirmat, 

(Anno  i0i9.) 

[Muratori,  Rer,  Ital,  Script,  II,  ii,  513.] 

Henricus  divina  clementia  imperator  Romanoram 
Aagustus. 

Notam  sit  omnibus  fidelibus  sanctae  Dei  Ecclesise, 
et  omniom  nostrorum,  fidelium  prsBsentium  seu  fu- 
turorum,  novcrit  universitas  qualiter  Hugo,  monasle- 
rii  quod  dicitur  Pharpha,  venerandse  genitricis  ac 
virginis  Dei  Marioc,  venerabilis  abbas,  nostram 
adiens  clementiam,  deprecatus  est  quatenus  ipsius 
effusis  precibus  nostrae  pietatis  accomodaremus 
aures,  scilicet  ut  res  noviter,  Deo  favente,  acquisi- 
tas,  seu  a  pravorum  hominum  ditione  excussas, 
nostra  imperiali  ac  pro^ceptali  pagina  confirmare- 
mus.  Nos  yero  quia  cunctis  justa  poscentibus  proe- 
beredebemus  assensum,  nostrse  tuitionis  prscepto 
nominatas  et  sabscriptas  sancto  confirmamus  mo- 
nasterio.  Res  itaque,  quas  Ginizo  filius  Hildeprandi 
comitis  contulit  eidem  monasterio,  sicut  in  chartula 
donationis  illius  continetur,  qusesuntin  comitatu  Fir- 
niano  sit  (5ic),  simulque  addidimus  pro  redemptione 
animse  noslrffiexnostra  iargitateeidem  sancto  loco 
dictrictum  monasterii  Spazzani  cum  omnibus  perti- 


D 


nentiis,  et  cum  campo  Arsicio,  qaod  prflediom  Gi- 
nizo  hactenus  tenuit,  ut,  quemadmodam  ille  domi- 
nam  noslram  sanctam  Mariam  constitait  hieredem 
de  proprio,  ita  et  nos  facimus  de  nostro  ministeriolo 
pablico,  ne  forte,  si  alieni  sfficulari  concederemas 
illud,  ea  occasione  prsedictas  invaderent  res.  Et  in 
prsedicto  comitatu  novae  Casee  castellum,  quod  sibi 
contulit  Atto  filias  Aderadi,  cum  suis  pertinentiis, 
veluti  in  charta  concessionis  illius  leguntur ,  et  in 
alio  loco  ipsius  comitatu  castellum  de  Anganello, 
vel  alia  loca  quee  ibi  condonavit  Alkerius  comes, 
quatenus  in  sua  charta  referont,  vei  aliee  res  qus 
moderno  tempore  in  ipso  comitatu  acquisitse  sunt. 
In  comitatu  Sabincnsi,  in  loco  Ortelle,  et  res  quas 
contulit  ibi  Joannes  presbyter  cum  snis  consortibus. 
Et  quas  Octavianus  cum  Rogata  conjuge  sna  in  jam 
dicto  comitatn  seepedicto  monasterio  obtuHt  ut  in 
sna  concessione  habetur.  Et  qnas  Leo  filius  Rezonis 
condonavit  in  Mojano.  Insuper  et  imperiali  prsece- 
ptione  jubemus  sub  omni  contestatione  ut  omnia 
scripta  quse  Gratianus,  invasor  rerum  ccclesise 
sanctffi  Mariee  de  Minione,  quod  pertinet  ad  preefa- 
tum  monasterium,  fecit,  confringantur  et  annullea- 
tur»  et  ad  ipsum  monasterium  redeant  sine  obligi- 
tione. 

In  comitatn  quoque  Balbensi  ecclesias  sancti    Pe- 
regrini  et  sanctffi  Marise,  cum  pertinentiis  earum,  in 
quibus  comes    Oderisius  noviter  monachos  locavit, 
qnse  antiquitus  ipsius  monasterii  fuerunt,  et  modo 
reacquisitoe  sunt,   quas  fideles  Christi   inibi  conta- 
lerunt ;  seu  quas  prsedictus  quomodolibet  recapera- 
vit.  Item   in  comitatu  Sabinensi  castellum  de   Tri- 
buco,  et    alteram   de  Bucciniano  cum   suis   perti- 
nentiis,  quemadmodem  domnus  Benedictus  saromos 
Romanus  pontifex  nosterque  spiritualis  pater  nostro 
rogatu  eidem  monasterio  restituit.  Simili  modo  illa 
loca  qnse  preedictus  papa  per  pontificale  prseceptoin 
proanimee  suee  remedio  contulit,  quae  sunt  in  Assa 
desupradicto  Bucciniano   cum   suis  omnibus  perti- 
nentiis,  de  ecclesia  quoque   sanct»  Marifle    sita  in 
fundo  Massse  de  Vestiario,  cum   praediis  illis  qas  in 
ipso  continentur  prsecepto.  Nec  non  ecclesiam  saacti 
Sebastiani  in  Collina  de  Fiagiano,  cum  terris  et  vi- 
neis,    sicut   ipse   prsesul  universalis  aliique  sanctc 
Dei  genitrici  per  chartulas  concesscrunt.    Pari  modo 
mbnasterium  sancti  Laurontii  in   finibus  Campanis, 
cbidicitur  Mac...,  quod  idem  venerabilis  pater  sab 
dicto  loco  obtulit.  Et  in  comitatu  Sabinensi  terra  {siej 
Ortella  Joannis    presbyteri    cum  ecclesiis,   olivetis 
atqne  vinetis.  In  comitatu  Reatino  terra  (ste),  qaam 
Transaricus  sanctsB  Marise   largitus  est.   In  saburba- 
nis  TiburtiuflB  civitatis  monasterium,  sancti  Adriani 
cum  omnibus  suis  peftinentiis.  In  comitatu  Firroano 
res  Ottonis  filii   Anderadi  cum  ecclesia  Domini  Sal- 
vatoris,  et  res  quas  Adelmodus  filius    Hilderoodis 
et  qusecunque  ab  aliquibus  eidem  sanctae  Marice  in 
Pharpha  data  sunt.  In  civitate  Ortaua  monasteriom 
sancti  Theodori  cum  ecclesiis  et  omnibus  pertinen- 
tiis   suis,  monasterium  sanctse  Mariae   de   Minione 


DIPLOHATA  ECCLESIASTIGA. 


350 


nibas  suis  pertinentiis,  qnod  beatffi  memo-  A 
or  noster  Otto  ibi  restituit.  InAssisio  duse  ec- 
ic)  qu6e  super  terram  ipsius  monasterii  positffi 
i  Summati  ecclesia  (sic)  sancti  Silveslri,  et 
B  flumiQe  et  de  monasteriolo  et   Porscia.  In 
I  Balbensi  monasterium  sancti  Peregrinicnm 
I    suis  pertinentiis.   Hsc    igitar  omnia,  et 
|ae  nostri  prsedecessores  reges  vel  impera- 
iem  ecclesiae  beatse  Marise  de  Pbarpba  con- 
y  nos  per  banc  paginam  confirmamus,  etc. 
iniis  cancellarius  in  vicem   Eberbardi   Bam- 
is  episcopi  et  arcbicapellani  recognovi. 
anno  Oominicse   incarnationis    4049,  anno 
enrici  regnantis  xvii,  imperii  vero  6,  indict.  ii, 
lesburgb,  v  Idus  Aprilis.  ^ 

CXI. 

ieus   Godehardo    abbati    Altahensi    prmdia 
qiaedam  confert. 

(Anno  i0i9.) 

^odewig.  Scrip,  rer,  Germ.,  p.  337-38.) 

nine  sanct»  et  individua"  Trinitatis,   HEmai- 

QA  clementia  favente,  Romanorum  impera- 

istns. 

i  Ecclesias  Dei  vel  in  eisdem   servientes  de 

litare  studuerimus,  procul  dabio   immarces- 

prsmium  in  futaro  capessere  credimus. 
re  cnnctis  fidelibus  nostris  praesentibns  sci- 
futuris  notum  esse  volamus  qualiter  nos, 
rits  desiderio  inflammati ,  tam  pro  remedio  C 
lostree  quam  parentam  nostrorum,  nec  non 
venta  dilectae  contectalis  nostrse  Cbunigun- 

pro  dilecti  Altabensis  abbatis  Godebardi 
10    obsequio,    eidem    Ecclesiie     cai     ipse 

videtur,  in  usum  monachorum  inibi  Oeo 
tinm,  in  marcba  et  comitatu  Adalberti  mnr- 

decem  regales  mansos  inter  bos  terminos 
)  occidentali  videlicet  plaga  super  villam 
torf  naacupatar,  de  medio  Oanubisalveo 
.  rivulam  qui  vocatur  Smidaba,  longitudine 
talem  plagam,  longitudine  vero  contra  Wa- 
rgente  in  locb  probabilibns  usuique  semper 
super  etiam  parvulam  insulam  in  Danubio, 
amdem  villam  jacentem,  per  banc  nostri  D 

paginam  concedimus  atque  largimur,  cum 

appendiciis  ad  eosdem  pertinentibus,  areis, 
,  terris  cultis  et  ineultis,  pratis,  pascuis 
•ascuis,  viis  et  inviis,  aquis,  aquarumve 
as,  molendinis,  piscationibus,  venationibus 
atirpatis  vel    adhac   exstirpandis,  seu  cum 

quee  dici  vel  nominari  possunt  utensilibus, 
(tro  imperiali  jure  inejusjus  ac  dominium 
transfuudimus,  ea  quippe  ratione  ut  prae- 
bbas  suique  saccessores  exinde  liberam 
potestatem  teneodi,  commutandi,  vel  quid- 
in  asum  prrodictorum  fratrum  agere  iibue- 

hec  nostrse  donationis  auctoritas  omnium 
Q  eontradictione  remota,  stabilis  et  firma 
laoc  chartam  ex  nostra  jossione  conscri- 


ptam  ac  signatam  mann  propria  subtos  firmavi- 
mus. 

Data  VII  Idus  Aprilis,  indict.  ii,  anno  Dominicxe 
incarnationis  1019,  anno  vero  domini  Henrici  se- 
condi  regnantis  xvii^  imperii  anno  vi. 

Actum  Merseburg  feliciter.  Amen. 

CXII. 

Concet$io    Heinrici   11  imperatoris  de  moneta   et 

mercatu, 
(Anno  1019,  1  JuUi.) 

[Dronke,  Cod,  diplom.  Fuld,,  p.   346.] 

In  nomine  sanctse  et  individuse  Trinitatis,  IIein- 
Riccs  divina  favente  clementia  Romanorom  impe- 
rator  Augustus. 

Venerabilia  divinse  religionis  coenobia  muni- 
ficentise  nostree  donis  exaltare,  ac  servorum  dei 
utilitas  misericorditer  attendere  nobis  stemse 
remunerationis  spe  necessarium  esse  ducimus. 
Proinde  omnibus  Cbristi  nostrique  fidelibus  notnm 
esse  volumus  qualiter  nos,  per  interventum  dilects 
conjugis  nostrce  Cbunigundffi  imperatricis  Augastffi, 
in  loco  qai  Fulda  dicitur,  ubi  monasterinm  sub 
regala  roonacbica  in  bonore  sanctse  Dei  genitricis 
Marise  ac  beati  Bonefacii  martiris  in  pago  Pocbonia 
constructum  est,  cui  etiam  venerabilem  ac  religio- 
sum  virum  Ricbardam  prsefecimus,  legitimam  mo- 
netam  ac  publicum  mercatum  concedimus  ac  sta- 
tuimus,  omnibusque  quibus  placetvendendietemendi 
facultatem  et  potestatem  tribuimus,  omnibus  bomi- 
num  contradictione  et  inquietudine  remota.  Thelo- 
neum  eliam  ac  districtum  omniaque  de  eodem  mer- 
catu  et  moneta  nos  ex  regali  et  imperiali  jure  re- 
spicientia  preenominatse  Fuldensi  ecclesise  per  hanc 
imperialem  paginam  in  propriam  donamus  et  largi- 
mur;  ea  scilicet  ratione  ut  prsedictus  Riebardu« 
abbas  suique  succcssores  liberam  exinde  babeant 
potestatem  quidqaid  eis  placuerit  faciendi  ad  utili- 
tatem  tantummodo  fratrum  et  Ecclesiee  ibidem  sub 
rogula  sancti  Benedicti  Deo  servientium.  Et  ut  bsec 
nostrse  concessionis  ac  donationis  auctoritas  stabilis 
et  inconvulsa  omni  permaneat  fnvo,  boc  preeceptum 
inde  conscriptum  sigilli  nostri  impressione  jnssimus 
insigniri. 

Signum  domni  Ueinrici  invictissimi  Romanorum 
imperatoris  et  Augusti, 

Guntberius  cancellarius  ad  vicem  Erkenbaldi  ar- 
cbicapellani  recognovit. 

Data  Kal.  Jul.,  anno  Dominicae  incarnationis  1014, 
anno  vero  domni  Heinrici  Romanorum  imper.  Aog. 
regnantis  xviii  imperii  vero  vi. 

Actum  Colonise  feliciter.  Amcn. 

cxni. 

S.   Reinricus    Ecclesiae  Paderbomensi    eurtem    Ham- 

monstedi  donat. 

(Anno  1020.) 

[Cod.  diplom,  Hist.  Westph.,  p.79.J 

C.  In  nomine  sanctae  et  individnce  Trinitatis. 
Heinricus,  divina  favente  clementia,  Romanorum 
imperator  Aagustus. 

Saluberrimis  sacri  eloqnii  institotionibas   erudi- 


35i 


S.  HENRIGl  IMPERATORIS 


m 


mur,     exemplisqae     religiosorum     excelleDtissimis  A 
admoDemar  ut,  temporalia  etterreaapro  Dei  amore 
doDaates   commoda,  ceterDa  et  siae  iiDe   maaeDtia 
stadeamus  adipisci  boua.  Quapropter  DoveriDt  omaes 
Christi  tideles  prseseutes  scilicet  atque   futuri   qua- 
liter    Dos,   per  iuterveDtum  spiritalis    patris  Dostri 
domai    videlicet    papiB    BcDedicti,    dilectissimaeque 
coDJugis  Dostrse   ChimiguDdsp,  Dec  dod  veDerabilis 
MogoDtiueDsis     ecclesise  archiepiscopi    ErchaDbaldi, 
dilectissimi   Dostri     BabcDbergeDsis    episcopi   Ebcr- 
hardi,    FrisiDgCDsis     quoque      episcopi      Egilberti, 
maximeque  ob  juge  et  iadefessum    servicium   veDe- 
raodi  Megiawerchi   opiscopi,  ut  ille  Dullius  ffimuU 
obprobriis  subjaceat,  quiu  plus  omuibus  uobis  scr- 
vieos,  prcemia  hoDoresque  plures  a   Dobis  accipiat, 
exemplisque  Dostri  emolnmeDti,    alios  ad   Dostrum  ^ 
iidele  provocet  servicium,   ad  PaderburueDsem  eccle- 
siam  iD  hoDore  saDctse  Dei   geaitricis  Mariee   saacti 
que  Kiliaui  martyris,   dcc  dod    saacti   Liborii  cod- 
fessoris      coDstructo^,     cui     prsedictus     veDerabilis 
MechiDwerchus      episcopas      praeesse       diuoscitur. 
quaudam  uostri  juris  curtem  HammoDstedi  dictam, 
iD  pago  Rittega  et  ia  comitatu  Utoois  comitis   sitam, 
UDa  cum  omuibus  ejus  pertiueDtiis  sive  adha^reatiis, 
Id  quocuuque  pago  vcl   comitatu  sita   siat,  videlicct 
cum  vicis,   villis,  ccclesiis,    servis  et  aDcillis,  areis, 
sedificiis,  terris  cultis  et  iucultis,  viis,    iuviis,  exiti- 
bus  et  reditibus,  qusesitis  et  iaquireDdis,  silvis,  fo- 
restibas,  veuatioDibus,  aquis,  piscatioDibus,   molis, 
moleDdiais,     rebus  mobilibus    ct   immobilibus,   ac  p 
cseteris  omaihus    qose    rite   scribi    vel  quoqnolibet 
modo  dici  possuut  utilitatibus.    hac  Dostrse  auctori- 
tatis  imperialis  pagiua  doaamus  ac  omuium  coutra- 
dictiooe  remota  proprietamas,    praecipicDtes    ut  iu 
Deo  dilectus  Dobis  snepc  dictus  M.  episcopus  liberam 
deliiDc  habeat   potestatem,suique  successores,  eao- 
dem  cDrtem  HammoDstedi  cum  omaibus  appeudiciis 
sais    teoeDdi,  possideadi    seu   quicquid   sibi    iude 
libeat   io  usum    episcopatus  facieodi.    £t    ut  haec 
traditio  oostra  nb    omoibus   iocorrupta  permaoeat 
haoc  chartam  iodc  cooscriptam  maou  propria  coofir- 
maates,    sigilli  Dostri    impressiooe  iosigDiri  jussi- 
mus. 

Signum  domni  Heinrici  Romanorum  (L.  M.)  tmpg- 
ratoris  Augusti.  D 

Guotherias  caocellarius  ad  vicem  Erchaobaldi 
archicapellaDi  recogoovi. 

Data  IX.  Kal.  Maii,  io  festivitate  saocti  Georgii 
martyris,  iodictiooe  iii,  aooo  Domioicse  iocaroatio- 
nis1020,  aoDovero  domoi  Heiorici  secuodi  regoao- 
tis  XIX,  iroperii  autemvii.  Actum  Babeoberc. 

CXIV. 

Item  <  qmmdam  nostrx  proprietatis  forestim.  > 

(Addo   eodem.) 
[Ibid.,  p.  80.] 

C.  lo  Domioe  saoctse  et  iodividuoe  Trioitatis, 
Heinricos  divioa  faveote  clemeotia  Romaoorum 
imperator  Augastus. 

Si  sauctaram  Dei  ccclesiaram  loca  boois    nobis  a 


Deo  donasti   ditando    extollimus,  non   solam    vitae 
nostrse    longaoimitatem,     veram    etiam  regni    oos 
prosperitatem  augere  speramus.  Qaapropter   noverit 
omoium  saoctse  Dei  ecclesise  fidelium  nostrorumque 
uoiversitas  preeseotium  scilicet  ac    faturorum  qua- 
liter  nos,  pro  animai  oostrse  remedio  Dostrorumque 
aotecessorum,  oec  ood  et  pro    salute  dilectse  conjn- 
gis  oostrse  CuDiguodse  imperatricis  videlicet  augu- 
stsp,  atque  per  interveotum  Geroois  Magedeburgen- 
sis  archiepiscopi    Dutichonisque   comitis,  quandam 
Dostrse    proprietatis  forestim   io  comitatu  ejusdem 
Dutichoois  sitam,  quse  ioicium  sumit  de  Rothalmin- 
gahusun  rectoque  tramite  protenditur  in  Vuisaram 
fluvium,  sicque   asceosum   ducit  io   fluviam   Folda 
dictum,  iode  vero  cootiouatim  servat  sui  ascensns 
teoorem  juxta  cuodem  fluvium  Fulde  usque  in  rivnm 
qui  dicitur  Grumelbichi,  oec  non  ad  oppidum  quod 
Holihuson  vocatur   viam  tendit,  simul  graditur  in 
Othilanham   et   in  Rechinherifihusao   atque  ad   Ro- 
thiereshusuo,  mox  pergit  ad  Rikillahusun  atqoe  ad 
Bevcrbiki,  sicque  proteoditur  io  viam  quse  teodit  ad 
VuIfredeskirchuD,   itemque     io   alteram  viam   qus 
exteoditur  ad  GuDoesburiD  et  ad  Vuicmonneshusun, 
sicque  girando  circuit  quandam  viam  quee  pervenit 
usque  ad    prsedictum  oppidum    Rothalmingahusun, 
sanctse   Paderbrunnensi    ecclesise    cui     venerabilis 
nobisque  dilectus  prsesul  Meinwerchtis    prsecsse  vi- 
detur,  ad  altare  et   reliquias   sanclse   Dei    genitricis 
Marise  sanctique  martyris  et  episcopi  Kiliani   ac  san* 
cti  Liborii  confessoris,  cum  omni  utilitate   quse  ab 
eadem  ullatenus  provenire   possit,  flrmiter  et  per- 
petuo  habendam  Iradimus  atque  concedimus,  ac  de 
nostro  jure   et  dominio  in  ejusdem  sanctee   Pade^ 
brunnensis  ecclesise  jus  et  dominium   transfandimas 
etdelegamus;  eo  videlicet  ordine  ut  nullus  episco- 
pum  jam  dictse  ecclesise  ejusque  saccessores  de  pne- 
dicta  foresti  disvestire  vel  inquietare  prsesumat.  Et 
ut  hsec  nostrse  auctoritatis  pagina  stabilis  et   incon- 
vulsa  permaneat,   eam    manu    propria  roborantes, 
sigilli  nostri  impressione  iosigDiri  jossimus. 

Signum  domni  Henrici  serenissimi  et  intietissftn 
Romanorumimperatoris  Augusti{L,  M.). 

Guotarius  caocellarius  vice  Ercumbaldi  arcbi^ 
piscopi  et  archicaocellarii  recogoovit. 

Addo  Domioicse  incarnationis  1020,  indictione  in, 
anno  vero  domni  Henrici  imperatoris  Augnsti  se- 
cundi  regnaotis  xviiii,  imperii  autem  vii. 

Actum  XI.  Kal.  Juoii  Chuofuogafeliciter.  Amen 

CXV. 

Paeceptum  Uenrici  imperatoris  pro  abbatia 

Pratalix, 
(Anno  f  020,  iii   Kal.  Decembris.) 

\Annal.  Camaldul,  I.] 

In  nomine  sanctse  et  individuse  Trinitatis,  Hkn- 
Bicus,  divina  favente  clementia,  Romanorum  impe^ 
ratorAugustus. 

Si  locis  Domino  sanctisque  ejus  dicatis  bona 
nostra  damus,  et  ab  antecessoribus  nostris  datft 
confirmamas,  in  setemum  animse  nostre  profatorum 


DIPLOMATA  EGCLESIASTIGA. 

ibitamas.  Qaapropter  notam  esse  volumus  A 
Ls  fidelibus  nostris,  prsesentibas  scilicet  at- 
.uris,  quuliier,  interventu  Tbeuzonis  monacbi 
idelis,  pro  remedio  anims  nostrse  largimur 
oncedimus,  proutjuste  atqae  legaliter  possa- 
nouasterio  Sanctee  Marise  et  Sancti  Benedi- 
Kiut[est]  situm  Alpibus,  qui  dicuntur  Pratalia, 
vum  nomine  Bidentem,  ad  radicem  montis, 
I  Acati,  qui  dividit  Tbusciam  et  Romaniam, 
cn  mansos  de  jure  nostri  regni,  mansam  vi- 
anum,  qui  vulgo  dicitur  Nibli  de  Soci,  et 
[uem  tenet  filius  presbyteri  Alprandi  de  Soci, 
de  Soci,  et  piscariam  et  Barricale  de  Soci, 
iugo  marcbio  per  libeiium  dederat  predicto 
erio;  alterom  vero  mansnm,  qui  dicitur 
nis  Brussati,  quem  idem  marcbio  similiter 
mansam  quoque  de  sexta,  unde  marcbio  li- 
fecit  Winizoni  Castaldo:  item  mansum  de 
la,  quem  Leoni  marcbio  per  libelium  dederat 
ibus  mansis  de  Gaprena,  mansum  etiam  de 
.  anum  libellum  babait  Bonizo ;  mansam 
I  de  Tejano,  qaem  Winizo  babet,  per  libellam, 
irte  illias  vinese  de  regni  nostri  jure  ac  do- 
ionamas  atque  transfandimus  in  jus  atque 
um  praedicti  monasterii  de  Pratalia  sancts 
^tsancti  Benedicti,  acBidentem,  in  perpetuum, 
imnibas  eorum  pertiuentiis,  quse  vel  no- 
possunt,  cum  terris,  campis,  casis,  vineis, 
pascuis,   silvis,  aquis   aquarumqae  decursi- 


B 


354 

prsBdium    Butenhart    Hilderado  ahhati  PrunUensis 

monasterii  concedit. 

(Anno   1020.) 
[Marten.,      AmpUss.   Collect.  I,   380,  ex     cbartario 

Pramiensi.l 

In  nomine  sanctee  et  individuee  Trinitatis  Uen- 
Ricus,  divina  favente  ciementia,  imperdtor  Au- 
gustus. 

Si  nostrse  liberalitatis  munere  locis  Oeo  dicatis 
qaiddam  beneficii  conferimus,  et  necessitates  eccle- 
siasticas  nostro  juvamine,  relevamus,  id  nobis  et  ad 
mortalem  vitam  temporaliter  tran^igendam  et  ad 
seternam  viiam  feliciier  obtineadam  profuturum 
liquido  credimus.  Undepateatnotitifie  omuium  Cbristi 
fideliam,  proesentium  scilicet  atque  futurorum,  qua- 
liter  nos,  pro  remedio  animee  nostree  ac  dilecifie  con- 
jugis  nosiree  Canegundse,  et  per  interventum  Hilde- 
radi  (177)  abbaiis  nostri  dilecti,  praedium  nomine 
Butenhart,  in  pago  Hulpise,  in  comitatu  Hezelinl 
comitis  situm,  quod  post  obitum  Epponis  viri,  et 
legis  jure  et  lege,  ad  nosiras  regales  et  imperiales 
manus  devenit,  cum  utriusque  sexus  mancipiis  et 
omnibus  utensilibus,  terris,  cultis  et  incultis,  agris. 
pratis,  campis,  pascuis,  silvis,  aquis  aquarumve 
decursibus,  piscaiiouibus ,  moiendinis,  viis  et  inviis, 
exiiibus  et  rediiibus,  et  omuibus  appertinentiis, 
qucesiiis  et  inquirendis,  qu<B  dici  poterunt  aui  nomi- 
nari,ad  monasterium  S.  Salvatoris  mundi,  siium  in 
loco  qui  diciiur  Prumea,  in  usum  fratrum  Deo  inibi 


omnibus  rebusmobiiibuset  immobiiibus;  tali  C  sub   regula  S.    Benedicti  servienlium,  concessimus 


ot  preedictus  Teuzo  rector  ipsius  monasterii 
soccessores  abbates  inde  potestatem  babeant 
tatem  ipsius  monasterii  faciendi  quidquid  lex 
iat.  Prsecipienies  iiaque  jubemus  ut  nalius 
larcbio,  comes,  vicecomes,  episcopus,  castal- 
i  aliqua  nostriregni  magna  vel  parva  persona, 
ti  monasterii  rectorem  vel  suos  successores 
(y  de  omnibus  quse  supra  scripta  sunt  diver- 
I  inquietare  sine  legali  judicio  prsesumai.  Si 
itar  bujtis  nostri  prsecepii  violator  exstiterit, 
i  compositurum  auri  opiimi  libras  centum, 
atem  camerse  nosirse,  et  raedietatem  prsefato 
erio.  Quod  ui  verius  credatur,  ct  diiigen- 
omnibusin  seternam  observeiur,  bancnostrse 
>nis  paginam  manu  propria  confirmantes  si- 
»8tri  impressione  jussimus  insigniri. 
tcm  domni  Henrici  Romanorum  invictissimi 
lcri$  Augusti. 

rinus  cancellarius  vice  Egerardi   episcopi    et 
nceliarii  recognovit. 

tertio  Kal.  Novembris  indiciione  tertia,  anno 
ic«e  incamatiuuis  1021,    anno   autem  domni 
i  secundi  regnantis  xviii,  imperii  ejus  vii. 
m  Amersten. 

CXVl. 

tum  domni  Ilenrici  imperatoris    Augustit  quo 


0 


et  in  proprietatem  donavimus,  ut  per  omnia  succe- 
dentium  temporum  curricula  eidem  monasterio 
absque  omnium  mortalium  contradictione  firmum 
atque  stabile  in  eeternum  permaneat.  Et  ut  baec 
nostrse  concessionis  iraditio  omni  tempore  stabilis 
et  incunvulsa  permaneat,  banc  imperialis  praecepti 
paginam  inde  conscribi,  et,  manu  propria  confir- 
mantes,  propria  sigilli  nosiri  impressioue  jussimus 
insigniri. 

Signum  domni  Henrici  Romanorum  invictissimi 
imperatoris  Augusti. 

Witbarius  cancellarius  vice  Ercbaubaldi  arcbi- 
episcopi  recognovi. 

Data  V  Kalendas  Octobris,  indictione  iii,  anno  Do- 
minicse  incarnaiionis  1020,  anco  auiem  domni  Hen- 
rici  secundi  regnantis  xviii,  imperii  vero  ejus  vu. 

Actum  Hamerstein  feiiciter.  Amen. 

CXVII. 
Immunitas  Heinrici  llimperatoris. 

(Anno  1020,  3  Maii.) 
[Dronke,  Cod.  diplom.  Fuld.  n.  347.J 

In  nomine  sanctse  et  individuee  Trinitatis,  Hein- 
Ricus  divina  favente  ciementia  Romanorum  impe- 
rator  Augustus. 

Constat  nos,  divina  dispensante  gratia,  cseteris 
supereminere   mortalibus  :    unde  oportet  ut,  cujus 


Hilderadum  exBargandisecomitibusori^inem      ratori  in  primis  cbarum,  obiisse  post  annos  regimi- 
!  tradunt   Prumienses  atque,  Henrico  impe-      nisocto^  annol026. 


35« 


S.  HENRICl  IMPERATORIS 


352 


mur,  exemplisqae  religiosonim  excellentissimis  A 
admonemar  ut,  temporalia  etterrcna  pro  Dei  amore 
donantes  commoda,  seterna  et  sine  iine  manentia 
stadeamus  adipisci  bona.  Quapropter  noverint  omnes 
Christi  tideles  prssentes  sciiicet  atque  fufnri  qua- 
liter  nos,  per  interventum  spiritalis  patris  nostri 
domni  videlicet  papse  Benedicti,  diiectissimaeque 
conjugis  nostrse  Chuniganda^,  nec  non  venerabilis 
Mogontinensis  ecclesise  archiepiscopi  Erchanbatdi, 
dilectissimi  nostri  Bahcuhcrgcnsis  episcopi  Eher- 
hardi,  Frisingensis  quoque  episcopi  Egilberti, 
maximeque  ob  juge  et  indefessom  servicium  vcne- 
randi  Meginwerchi  opiscopi,  ot  ille  nullius  smuli 
obproJ}riis  subjaceat,  quin  plus  omnibus  nobis  ser- 
viens,  prcemia  honoresque  plures  a  nobis  accipiat, 
exemplisqoe  nostri  emolumenti,  alios  ad  nostrum  ^ 
fidele  provocet  servicium,  ad  Paderburnensem  eccle- 
siam  in  honore  sanctse  Dei  genitricis  Marise  sancti 
que  Kiliani  martyris,  nec  uon  sancti  Lihorii  con- 
fessoris  constructse,  cui  prsedictus  venerabilis 
Mechinwerchus  episcopas  prseesse  dinoscitur. 
quandam  nostri  juris  curtem  Hammonstedi  dictam, 
in  pago  Rittega  et  in  comitatu  Utonis  comitis  sitam, 
una  cum  omnihus  ejus  pertinentiis  sive  adho^rentiis, 
in  quocunque  pago  vel  comitatu  sita  sint,  videlicct 
cum  vicis,  villis,  ecclesiis,  servis  et  ancillis,  areis, 
ffidificiis,  terris  cultis  et  incultis,  viis,  inviis,  exiti- 
hus  et  reditihus,  quffisitis  et  inquirendis,  silvis,  fo- 
restibus,  venationibus,  aquis,  piscationihus,  molis, 
molendinis,  rehus  mohilibus  et  immobilibus,  ac  ^ 
cfieteris  oronibus  quo^  rite  scribi  vel  quoquolihet 
modo  dici  possunt  utilitatibus,  hac  nostrse  auctori- 
tatis  imperialis  pagina  donamus  ac  omnium  contra- 
dictione  remota  proprietamos,  prflecipientes  ut  in 
Dco  dilectus  nobis  ssepc  dictus  M.  episcopus  liberam 
dehinc  habeat  potestatem,suique  saccessores,  ean- 
dem  cnrtem  Hammonstedi  cum  omnibus  appendiciis 
8uis  tenendi,  possidendi  seu  quicquid  sibi  inde 
Hbeat  in  usum  episcopatus  faciendi.  Et  ut  hsec 
traditio  nostra  ab  omnibus  incorrupta  permaneat 
hanc  chartam  inde  conscriptam  manu  propria  confir- 
mantes,  sigilli  nostri  impressione  insigniri  jussi- 
mus. 

Signum  domni  Heinrici  Romanorum  (L.  M.)  impe» 
ratoris  Augusti.  D 

Guntherius  cancellarius  ad  vicem  Erchanbaldi 
archicapellani  recognovi. 

Data  IX.  Kal.  Maii,  in  festivitate  sancti  Georgii 
martyris,  indictione  iii,  anno  Dominicse  incarnatio- 
nis  1020,  anno  vero  domni  Heinrici  secundi  regnan- 
tis  XIX,  imperii  autemvii.  Actum  Babenberc. 

CXIV. 

Uem  c  quamdam  nostrx  proprietatis  forestim.  » 

(Anno   eodem.) 
[J6id.,  p.  80.] 

C.  In  nomine  sancta^  et  individuoe  Trinitatis, 
Hbinricos  divina  favente  clementia  Romanorom 
imperator  Augostus. 

Si  sauctarom  Dei  ecclesiarom  loca  bonis    nobis  a 


Deo  donasti  ditando  extoHimus,  non  9o1am  Tife 
nostrie  longanimitatem,  verom  etiam  regni  nos 
prosperitatem  augere  speramus.  Qoapropter  noverit 
omnium  sanctse  Dei  ecclesise  fidelium  nostrorumqae 
oniversitas  prsesentium  scilicet  ac  foturorum  qua- 
liter  nos,  pro  animse  nostrse  remedio  nostroramque 
antecessorum,  nec  non  et  pro  salute  dilecfse  conjn- 
gis  nostrse  Cunigundse  imperatricis  videUcet  aagn- 
stse,  atque  per  interventum  Geronis  Magedeburgen- 
sis  archiepiscopi  Dutichonisque  comitis,  quandam 
nostrse  proprietatis  forestim  in  comitaln  ejusdem 
Dutichonis  sitam,  qusB  inicium  sumit  de  Rollialmin- 
gahusuu  rectoque  tramite  protenditur  in  Vuisaram 
lluvium,  sicque  ascensum  ducit  in  iluviam  Fuldt 
dictum,  inde  vero  continuatim  servat  sui  asceosns 
tenorem  juxta  cundemfluvium  Fulde  usque  in  rivum 
qui  dicitur  Grumelbichi,  nec  non  ad  oppidum  quod 
Holihusun  vocatur  viam  tendit,  simul  graditur  in 
Othilanham  et  in  Rechinherifihusun  atque  ad  Ro- 
thiereshusun,  mox  pergit  ad  Rikillahusun  atqne  ad 
Bevcrbiki,  sicque  protenditur  in  viam  quse  tendit  ad 
Vulfrcdeskirchun,  itemque  in  alteram  viam  qus 
extenditur  ad  Gunnesburin  et  ad  Vuicmonnesbusun, 
sir.que  giracdo  circuit  quandam  viam  quie  pen^enit 
usque  ad  prsedictum  oppidum  Rothalmiogahusun, 
sanctse  Paderbrunnensi  ecclesise  cui  venerabitis 
nobisquc  dilectus  prsesul  Meinwerchus  prsccssc  vi- 
detur,  ad  altare  et  reliquias  sanclse  Dei  genitricis 
Marise  sanctique  marfyris  et  episcopi  Kiliani  ac  san- 
cti  Liborii  confessoris,  cum  omni  utilitate  quse  ab 
cadem  ullatenus  provenire  possit,  firmiter  et  per- 
petuo  habendamlradimus  atque  concedimns,  ac  de 
nostro  jure  et  dominio  in  ejusdem  sanctae  Pader- 
brunnensis  ecclesise  jus  et  dominium  transfundimas 
et  delegamus ;  eo  videlicet  ordine  ut  nullus  episco- 
pum  jam  dicf se  ecclesise  ejusque  successores  de  pne- 
dicta  foresti  disvestire  vel  inquietare  prsesumat.  Et 
ut  hsec  nostrse  auctoritatis  pagina  stabilis  et  incon- 
vulsa  permaneat,  eam  manu  propria  roborantes, 
sigilli  nostri  impressione  insigniri  jossimus. 

Signum  domni  Henrici  serenissimi  et  invietissimi 
Romanorum  imperatoris  Augusti  (L.  M.). 

Guntarius  cancellarins  vice  Ercnmbaldi  archie- 
piscopi  et  archicancellarii  recognovit. 

Anuo  Dominicse  incamationis  1020,  indictione  iii, 
anno  vero  domni  Henrici  imperatoris  Augusti  se- 
cundi  regnantis  xviiii,  imperii  autem  vii. 

Actum  XI.  Kal.  Junii  Chuofungafeliciter.  Amen 

CXV. 

PsBceptum  lienrici  imperatoris  pro  abbatia 

Pratalix, 
(Anno  1020,  iii   Kal.  Decembris.) 

\Annal.  CamalduL  I.] 

In  nomine  sanctse  et  individuse  Trinitatis,  Hen- 
Ricus,  divina  favente  clementia,  Romanorum  impe- 
ratorAugnstus. 

Si  locis  Domino  sancfisque  ejus  dicatis  bona 
nostra  damus,  et  ab  antecessoribus  nostris  data 
confirmamus,  in  seternum  animse  nostrse  profuturum 


353 


DIPLOMATA  ECCLESIASTIGA. 


32^ 


non  dubitamad.  Qaapropter  notam  esse  volumus  A 
omnibus  fidelibus  nosiris,  prsesentibas  scilicet  at- 
que  futuris,  quuliler,  interventu  Theuzonis  monachi 
nostri  fidelis,  pro  remedio  animsB  nostrse  largimur 
atque  concedimus,  prout  juste  atquelegaliter  possu- 
mus,  mouasterio  Sanctee  Marise  et  Sancti  Benedi- 
etiy  qaodut[est]  situm  Alpibus,  qui  dicuntur  Prataiia, 
juxta  rivum  nomine  Bidentem,  ad  radicem  montis, 
nomine  Acati,  qui  dividit  Thusciam  et  Romaniam, 
quosdam  mansos  de  jure  nostri  regni,  mansam  vi- 
delicet  unum,  qui  vulgo  dicitur  Nibli  de  Soci,  et 
aliam  quem  tenet  filius  presbyteri  Alprandi  de  Soci, 
et  Leo  de  Soci,  et  piscariam  et  Barricule  de  Soci, 
quem  Hugo  marchio  per  iibellum  dederat  predicto 


prsBdium    Butenhart    Hilderado  abbali  Prumiensis 

monasterii  concedit. 

(Anno   1020.) 
[Marten.,      Ampliss.    Collect.  I,   380,  ex     chartario 

Prumiensi.l 

In  nomine  sanctse  el  individuce  Trinitatis  Uen- 
nicus,  divina  favente  clementia,  imperalor  Au- 
gastus. 

Si  nostrse  liberalitatis  munere  locis  Oeo  dicatis 
quiddam  beneficii  conferimus,  et  necessitates  eccle- 
siaslicas  nostro  juvamine,  relevamus,  id  nobis  et  ad 
mortaiem  vitam  temporaliter  transigendam  et  ad 
eeternam  viiam  feiiciier  obtincndum  profuturum 
iiquido  credimus.  Unde  pateai noiitite  omnium  Chrisii 


monasterio;     alterom    vero    mansnm,  qui    dicitur      fidelium,  prsesentium  scilicet  atquefuturorum,  qua- 


Theuzonis  Brussati,  quem  idem  marchio  similiter 
dedit;  mansam  quoque  de  sexta,  unde  marchio  li- 
bellum  fecit  Winizoni  Castaldo :  item  mansum  de 
Yentiina,  quem  Leoni  marchio  per  libeilum  dederat 
cum  tribus  mansis  de  Caprena,  mansum  etiam  de 
Linaro,  nnum  libellum  habuit  Bonizo ;  mansum 
quoque  de  Tejano,  quem  Winizo  habet,  per  libellam, 
cum  partc  illius  vineae  de  regni  nostri  jure  ac  do- 
minio  donamus  atque  transfundimus  in  jus  atque 
dominium  praedicii  monasierii  de  Pratalia  sancise 
Mariee  etsancti  Benedicii,  acBidentem,  in  perpeiuum, 
cum  omnibus  eorum  pertiuentiis,  quse  vel  no- 
minari  possunt,  cum  terris,  campis,  casis,  vineis, 
pratis,  pascuis,   silvis,  aquis   aquarumque  decursi- 


liier  nos,pro  remedio  animfie  nostrse  ac  dilecise  con- 
jugis  nosirae  Canegundse,  et  per  iniervenium  Hilde- 
radi  (177)  abbaiis  nostri  dilecii,  prcedium  nomine 
Butenhart,  in  pago  Huipise,  in  comiiatu  Hezelinl 
comiiis  situm,  quod  posi  obitum  Epponis  viri,  et 
iegis  jure  et  lege,  ad  nosiras  regales  ei  imperiales 
manus  devenit,  cum  uiriusque  sexus  mancipiis  et 
omnibus  utensilibus,  terris,  cultis  ei  incultis,  agris. 
praiis,  campis,  pascuis,  silvis,  aquis  aquarumve 
decursibus,  piscaiionibus,  moleudinis,  viis  et  inviis, 
exitibus  et  rediiibus,  et  omuibus  apperiinehtiis, 
qucesiiis  et  inquirendis,  quse  dici  poierunt  aut  nomi- 
nari,ad  monasterium  S.  Saivatoris  mundi,  situm  in 
loco  qui  diciiur  Prumea,  in  usum  frairum  Deo  inibi 


bus,  et  omnibos  rebusmobilibuset  immobilibos;  tali  C  sub   regula  S.    Benedicti  servienlium,  concessimus 


tenore  ut  prsedictus  Teuzo  recior  ipsius  monasterii 
suique  snccessores  abbates  inde  potestatem  habeant 
ad  ntilitatem  ipsius  monasterii  faciendi  quidquid  lex 
prscipiat.  Prfficipientes  itaque  jubemus  ut  nallus 
dux,  marchio,  comes,  vicecomes,  episcopus,  castal- 
dus,  vel  aliqua  nosiriregni  magna  vei  parva  persona, 
praedicti  monasterii  rectorem  vel  suos  successores 
abbates,  de  omnibus  quse  supra  scripta  sunt  diver- 
tire  seu  inquietare  sine  legali  judicio  prsesumat.  Si 
quis  igiiar  hujus  nostri  prsecepti  violator  exstiterit, 
sciat  se  composilurum  auri  optimi  libras  cenium, 
medietatem  cameree  nosirse,  et  raedieiatem  prsefaio 
monasterio.  Quod  ot  verius  credatur,  ct  diligen- 
tins  ab  omnibusin  cetemum  observeiur,  hancnostrae 
donationis  paginam  manu  propria  confirmantes  si- 
giili  nostri  impressione  jussimus  insigniri. 

Signum  domni  Henrici  Romanorum  invictissimi 
imperatoris  Augusti. 

Piligrinus  cancellarius  vice  Egerardi  episcopi  et 
archicancellarii  recognovit. 

Data  teriio  Kal.  Novembris  indictione  tertia,  anno 
Dominicee  incarnaiiouis  1021,  anno  auiem  domni 
Henrici  secundi  regnantis  xviii,  imperii  ejus  vii. 

Actum  Amersten. 

CXVI, 
Prxceptum  domni  Uenrici  imperatoris    Augusti^  quo 


D 


et  in  proprietatem  donavimus,  ut  per  omnia  succe- 
dentium  temporum  curricula  eidem  monasterio 
absque  omnium  morialiom  contradiciione  firmum 
atque  siabile  in  eeternum  permaneat.  Et  ui  haec 
nostrfle  concessionis  iraditio  omni  tempore  stabilis 
et  incunvutsa  permaneat,  hanc  imperialis  prsecepti 
paginam  inde  conscribi,  et,  manu  propria  confir- 
manies,  propria  sigilli  nostri  impressioue  jussimus 
insigniri. 

Signum  domni  Ilenrici  Romanorum  invictissimi 
imperaioris  Augusii. 

Wiiharius  cancellarius  vice  Erchanbaldi  archi- 
episcopi  recognovi. 

Data  V  Kalendas  Octobris,  indiciione  iii,  anno  Do- 
minicse  incarnaiionis  1020,anco  auiem  domni  Hen- 
rici  secundi  regnaniis  xviii,  imperii  vero  ejus  vii. 

Actum  Hamerstein  feliciter.  Amen. 

CXVII. 
Immunitas  Heinrici  llimperatoris. 

(Anno  1020,  3  Maii.) 
[Dronke,  Cod.  diplom.  Fuld.  n.  347. J 

In  nomine  sancise  et  individase  Triniiatis,  Hein- 
Ricus  divina  favenie  ciemeniia  Romanorum  impe- 
raior  Augosius. 

Constat  nos,  divina  dispensante  graiia,  csteris 
supereminere   mortalibus  :    unde  oporiet  ut,  cujus 


(i77)HiIderadum  exBargundisecomitibusori^nem      ratori  iu  primis  charum,  obiisse  post  annos  regimi- 
traxisse  traduni   Prumienses  atque,  Henrico  impe-      nisocto>  annol026. 


355 


S.  HENRIGI  IMPERATORIS 


356 


prfiBcellimus  munere,  ejus  stadeamns  modis  omnibas 
parere  yoluntati.  Quapropter  comperiat  industria 
atque  utilitas  omnium  iidelium  nostrorum,  pra^sen- 
tium  scilicet  et  futurorum,  quia  vir  venerabilis 
Ricbardus  abba  ex  monasterio  quod  dicitur  Fulda, 
quod  est  situm  in  pago  Grapfeld,  constructum  in 
bonore  sancti  Bonifacii  martiris  Ghristi,  ubi  idem 
gloriosus  martyr  corpore  quiescit  adiens  excelien- 
tiam  culminis  nostri,  obtulit  nobis  quaudam  auteces- 
sorum  nostrorum,  Pipini  videlicet,  Ludewici  et 
Ghuonradi,  lleinrici,  necnon  e1  Ottonis  imperatoris 
Augusti  auctoritatem,  in  qua  continebatur  qualiter 
idem  principes  clarissimi  prsefatum  monasterium 
cum  monachis  ibidem  Deo  famulaniibus,  et  cum 
rebus  vel  hominibus  ad  se  juste  pertinentibus,  sub 
sua  constituissent  defensione  et  munitatis  tuicione. 
Obsecravit  namque  pra^scriptus  abba  ut  similiter 
ipsum  monasterium  cum  monachis  ibidem  Deo  famu- 
lantibus  et  cum  rebus  et  hominibus  sibi  .lcgalii^r 
pertinentibus  sub  nostra  constitueremus  defensione, 
et  paternse  auctoritati  nostram  juugeremus  auctori- 
tatem.  Gujus  petitionem  qui  justam  imo  rationabi- 
lem  essejudicavimus,  iibenler  accomroodavimus  et 
beneiicio  quod  postulavit  assensum  praebuimus.  Et 
ideo  hanc  auctoritatem,  proptcr  divinum  amorem  et 
venerationem  ipsius  sancti  ioci  tranquillitatemque 
fratrum  ibidem  consistentium,  circa  ipsum  monaste- 
rium  tieri  decrevimus.  Per  quaru  infuturum  sancci. 
mus  atque  jubemus  ut  nuilus  judex  publicus  vel 
quilibet  ex  judiciaria  potestate  in  ecclesias,  villas, 
loca,  vel  agros,  possessiones,  quas  modcrno  tempore 
juste  et  rationabiliter  infra  regnum  diviuilus  nobis 
concessum  preefatum  possidet  monasterium,  vel  quie 
deinceps  in  jus  ipsius  loci  voluerit  divina  pietas  au- 
geri,  ad  causas  judtciario  more  audiendas  vel  freda 
undecumque  cxigenda  aut  mausiones  vel  paratas 
faciendas  autlidejussorestollendos  authomines  ipsius 
monasterii  tam  ingenuos  quam  et  servos  super  ter- 
ram  ipsius  commanentes  distringendos,  nec  ullas 
redibitiones  aut  inlicitas  occasiones  requirendas, 
nostris  futurisque  temporibus  iugredi  audeat,  vel  ea 
quce  supra  memorata  sunt  exigere  praisuuiat.  Sed 
licoat  preefato  abbati  suisque  successoribus  res  prie- 
dicti  monasterii  cum  omnibus  sibi  subjeclis  sub 
immuniiatis  nostras  defensione  possidere  et  nostro 
fideliter  parere  imperio.  Et  quicquid  de  proediciis 
rebus  jus  tisci  exigere  poierat,  pro  seterna  remune- 
ratione  prsefatomonasterio  etmonachis  concessimus. 
Et  si  quando  divina  vocatione  jam  faius  abba  vei 
successores  ejus  de  hac  luce  migraverint,  quamdiu 
ipsi  monachi  inter  se  tales  invenire  possint  qui 
ipsam  congregaiionem  sectmdum  regulam  pii  pa- 
tris  Benedicti  regere  yaleaut,  per  hanc  uustram 
auctoritatem  consensum  et  licentiam  habeant  eli- 
gendi  abbates.  Haec  vero  auctoritas  ut  pleniorem  in 
Dei  nomine  optineat  firmitalem,  mauu  propria  sub- 
tus  eam  lirmavimus,  sigiiioque  nostro  insigniri  jus- 
simus. 
Signum  domni  Heinrici  Romaaorum  invictissimi 


A  (M)  imperatoris  Angusti.  (S)  Gnntherius  vice  Erkan- 
baldi  archicappellani  recognovit. 

Data  y  Non.  Mai.,  indictione  lu,  anno  Dominioe 
incamationis  i020,  anno  vero  domni  Heinrici  se- 
cundi  regnantis  xix,  imperii  autem  vii. 

Actum  Fulda. 

GXVIII. 
S.  Henricus  ecclesias  Paderbomensi  Tprwdia  quxdam 

confert, 

(Anno  1021.) 

[Cod.  diplom.  Hist.  iVestpk,^  p.  80.J 

XP.  In  nomine  sanctfie  et  individas  Tiinitatis, 
Heinricus  divina  gratia  Romanorom  imperator 
Augustus. 
"  Divinse  pietatis  clementia,  qus  nos  ad  colmen 
imperatorifie  majestatis  perduxit,  ad  hoc  voluit  im- 
perare,  ut  ecclesiarum  ordini  firmando  atque  corro- 
borando  subyeniamus,  Hiis  autem  maxime  locis 
quse,  ab  antecessoribus  nostris  regibus  et  imperato- 
ribus  fundata,  sed  jam  peccatis  exigentibus  pene 
videbantur  annuliata.  Quapropter  omnium  fideiium 
nostrorum  prsesentium  scilicet  ac  futurorom  indo- 
strise  notum  esse  volumus  qualiter  nos,  divini  amo- 
ris  insiinctu,  pro  remedio  animee  nostrse  seu  paren- 
turo  nostrorum,  nec  non  et  tertii  Ottonis  bonae 
memorice  imperatoris  dilectseque  conjugis  nostr» 
Ghunigundse  Augusise  inventn,  atque  Meginwerc 
sanctse  Padrebrunnensis  ecclesiie  venerabilis  epi- 
G  scopi  rogatu,  sibi  sanctaeque  suse  ecclesiae  a  Karolo 
magno  imperatore  olim  fundaise  nostris  vero  tem- 
poribos  incendium  passse,  [in  honore  enim  sancts 
Dei  genitricis  Mariee  semper  virginis  et  sancti  Kj- 
liani  martyris  Liboriique  confessorb  dedicats, 
comiiaium  quem  Dodico  comes  dum  vixit  lenoit, 
siiuni  sciiicet  in  locis  Hessiga,  Netga  Nihterga,  cum 
omni  legalitate  in  proprium  concedimus  atqoe  lar- 
gimurper  hanc  nosiram  imperialem  paginam;  eo 
videlicet  tenore  rationis  ut  prfiefatus  episcopus  M. 
suique  successores  prescriptie  ecclesi»  preesidentes 
dehincliberam  habeant  potestatem  de  eodem  comi- 
tatu  ejusque  utilitatibus  quicquid  eis  placoerit 
faciendi^  ad  eorum  tamen  utilitatem  ecclesia, 
omnium  videlicet  inquietudine  remota.  Et  ui  hee 
nostroQ  traditionis  seu  confirmationis  auctoriUs 
siabiiiset  inconvolsa  omni  habeator  tempore,  hoe 
praiceptum  inde  conscriptum  manu  propria  firma- 
vimus  et  nostro  sigillo  repercusso  insigniri  jossi* 
mus. 

Signum  domni  Heinrici  victoriosissimi  (L.  M.) 
imperatoris  Jugusti, 

Guntherius  canceilarius  ab  vicem  Herkembaldi 
Mogoniini  archiepiscopi  et  archicapellani  recogno- 
vit. 

Data  xiv  Kal.  Marcii,  indictione  iv,  anno  Do- 
minicse  incarnationis  1021,  anno  vero  domni  Hein- 
rici  secundi   regnantis  xviiii,   imperii   autem    yiii. 

Actum  Podrebrun  feliciter.  Amen! 


337 


DIPLOMATA  EGGLESIASTIGA. 


358 


CXIX. 

S.  Hefiricus  eonfirmat  monastfrio  Sancti  Emmerami 
omnia  bona  generatimf  ablata  episcopo  aliisque  a/te- 
Tumdi  facultate, 

(AnDoi021,3Jalii.) 

[Ried,  Codex  diplom.  Ratisb.,\^  135.] 

In  nomine   sanctfie  et  individuce   Trinitatis,  Hein- 

Bicusdivinafavente  clementia  Rom.imp.  Aug. 

Imperialem  nostri  nominis  eicellentiam   boc  sci- 

mus    exigere  imo   ad  statum    regni  et  ad  salutem 

auimsB   nostrfie  multum   proficere,  quosque    divini 

servitii  amatores,  ut  sine  querela   in  Dei  persistaut 

laode,  iiberalitatis  nostrse  sustentaculo   confortare, 

maxime  autem  eos   quorum  laboris  devotio   divino 

prse  cffiteris  invigilat  obsequio.  Proinde  noverit  om- 


A  cus  divina  favente  clementia  Rom.  imp.  Augustus. 
Imperialem  nostri  nominis  excellentiam  boc  scimus 
eiigere,  imo  ad  statum  regai  et  ad  salutem  animee 
nostr»  multum  proiicere,  quosque  divini  servitii 
amatores,  ut  sine  querela  in  Dei  persistant  laude, 
liberalitatis  nostrse  sustentaculo  confortare,  maxime 
autem  eos  quorum  laburis  devotio  divino  pras  ceete- 
ris  invigilat  obsequio.  Proinde  noverit  omninm  Cbri- 
sti  nostrique  fidelium  universitas  qualiter  nos,  divine 
remunerationis  spe  iucitati,  interventu  etiam  diie- 
ciai  conjugis  nostrse  Cbunigundse  imperatricis  Au- 
gustfie  et  venerandi  Ricboiti  abbatis  commoniti, 
cuidam  Ecclesiae  Dei  infra  civitatem  Ratisponen.  in 
bonorem  pretiosi  Dei  martyris  Heimmerami  constru- 


nium  CbrisU  nostriqoe  lidelium  universitas  qualiter  B  ^.^®»"^'  venerabile  corpus  ejus  miracolis    declaran- 


nos  divinse  remunerationis  spe  incitati,  interventu 
etiam  dilectse  conjugis  nostrse  Cunigundee  impera- 
tricis  Augustas  et  venerandi  Ricbolii  abbatis  com- 
moniti  cuidam  Ecclesisp.  Dei  infra  civitatem  Rate- 
sponensem  in  bouur  iu  «iretiosi  Dei  martyris  Heim- 
merami  constructcB,  ubi  venerabile  corpus  ejus  niira- 
culis  deciarantibus  requiescere  comprobatur,  omuia, 
quae  ab  antecessoribus  uostris,  regibus  vel  impera- 
torihus,  omnibusque  Cbristi  iidelibus  vel  infra  ipsam 
Ratesponensem  civitatem  vel  in  suburbio  ejus,  vel 
ubicunque  locorum  bactenus  tradita  sunt  et  collata, 
per  hanc  imperiaiem  paginam  in  perpetuum  coniir- 
mamus,  et  absque  omnium  boroinum  contradictione 
in  proprium  largimus  :  ea  videlicet  ratione  ut  nec 


tibus  requie:icere  comprobatur  quamdam  nostri 
juris  curtem  Riute  dictam,  in  pago  Cbymengowe, 
in  comitatu  Pabonis  comitis  sitam,  quam  quidam 
nobilis  bomo  Warmuudus  comes  eidem  coenobio  con- 
tulit,  cum  omnibus  appeudiciis,  villis  scilicet,  areis, 
agris,  pratis,  pascuis,  aquis  aquarumve  decursibus, 
vadis  molcndinis,  piscationibus,  exitibus  et  rediti- 
bus,  viis  et  inviis,  quaestis  et  inquirt^ndis,  silvis, 
venationibus,  familiis  etiam  utriusque  sexus,  csete- 
risquc,  quoi  quolibet  modo  dici  aut  scribi  possunt, 
utiiitatibus  ad  camdcni  curlenijure  et  legaliter  perti- 
nentibus,  per  bauc  imperialem  pagiuam  in  proprium 
iargimur.  et  ejusdem,  Warmundi  comitis  traditionem 
perpctuo  jure   priedictse  ecclesise    contirniamus;   ea 


episcopus  ejusdsm  loci,   nullaque  judiciaria  vel  ec-  ^  "'*''''*='='  ^*^'"'?''  "*    "«"^.  <'Pi«copus  ejusdem    loci, 


clesiastica  persona  aliquam  habeat  potcstatem  prae- 
nominata  hona  prsefatse  ecclesise  auferre,  vel  usibus 
fratrum  ibidem  sub  monacbica  institutione  Deo  ser- 
rientium  abalieuare,  sed  prsedictus  Ricbolfus  ejus- 
dem  loci  abbas  suisque  successores  liberam  exinde 
haheant  potestatem  quicquid  eis  placuerit  faciendi, 
ad  utilitatem  tantummodo  fratrum  ibidem  sub  regu- 
la  sancti  Benedicti  Deo  sanctoque  Heimmeramo  fu- 
mulantinm.  Et  ut  haec  nostrce  confirmationis  et  iar- 
gitionis  auctoritas  stabilis  et  inconvulsa  omni  per- 
maoeat  sevo,  boc  prseceptum  inde  conscriptum  pro- 
pria  manu  corroborantes,  sigilli  nostri  impressione 
jussimus  insigniri 


nullaque  ecclesiastica  vel  judiciaria  persona  aliquam 
babeat  potcstiitem,  prsenumiriatum  curtem  praeno- 
minatse  Ecclesise  auferre  vel  usibus  fratrum  ibidem 
sub  monacbica  institutione  Deo  servientium  abalie- 
uare,  sed  pra^dictus  Ricbolfus  ejusdem  loci  abbas 
suique  successores  liberaui  exinde  babeant  potesta- 
tem  quicquid  eis  placuerit  faciendi,  ad  utilitatem 
tantummodo  fratrum  ibidem  sub  rcgula  sancti  Be- 
nedicti  Deo  sanctoque  Heimmeramo  famulantium, 
omnium  bominuro  contradictione  remota.  Et  ut  bsec 
nostrse  largitionis  et  contirmationis  auctoritas  sta- 
bilis  et  inconvulse  omui  permaneat  sevo,  boc  prse- 
ceptum  inde  conscriptum  manu  propria  corroboran- 


Signum     domni    Uenrici    invictissimi  Romanorum  D  ****•  *^6"''  "**''"  impressione  jussimus  insigniri. 

Signum  domni  Henrici   invictissimi  liom.  imp,  Au- 

gusti  {Monogramma,) 

Guntherius   cancellarius  ad  vicem  Erkenbaldi  ar- 


imperatoris  Augusti,  {Monogramma,) 

Guntherius  cancellarius  ad  vicem  Erkenbaldi  ar- 
chicapeliani  recognovi. 

Data  Y  Nonas  Julii,  indictione  ni,  anno  Dominicse 
incarnationis  1021,  anno  vero  Domni  Henrici  secun- 
di  regnantis  xx,  imperantis  viii. 

Actum  Colonise  feliciter.  Amen 

Sigillum  majestat,  iniegrum  exstat, 

CXX. 

5.  Henricus  confirmat  monasterio  Sancti  Emmerami 
traditionem  curtis  Ruitse  (Vogtareut)  factam  a  co- 
mite  Warmundo, 

(Annol02i,  3JuIii.) 

[Ried  ubi  supra,  p.  i36.J 

In  nomine  sanct»  et  individuse  Trinitatis,  Ubnri- 


chicappellani  recognovi. 

Datav  Nonas  Julii,  indict.  iii,   anno  Dominicaein- 
carnat.  1021,  anno  vero  domni  ilenrici  ii   regnantis 
XX,  imperantis  viii,  Actutn  Colonise  feliciter.  Amen. 
Sigillum  nonnihil  laesum  exstat. 

CXXI. 
S.  Henricus  confirmat  monasterio   sancti   Emmerami 

curtem   Eiterhoven, 

(Anuo  1021,  3  Julii.) 

[Ried,  ubi  supra,  p.  137.] 

In  nomine  sanctse  et  individuse  Trinitatis,    Henri- 

cus,  etc,   ut  num,  praec,  —  quamdam   nostri  joris 


359 


S.  HENRIGI  IMPERATORIS 


360 


cartem,  Eitlerhoven  dictam  in  pago  Tanegowe,  in 
comitatu  Adalberti  marchionis  sitam,  quam  avus 
noster  piffi  recurdationis  dux  Henricus  eidem  coeno- 
bio  antea  contuiit,  cum  omnibus  appendiciis,  villis 
scilicet,  areis,  agris,  pratis,  pascuis,  aquis,  aqua- 
ramve  decursibus,  molendinis,  piscalionibus,  exili- 
bus  et  reditibus,  quffisitis  et  inquirendis,  silvis,  vc- 
nationibus,  famiiiis  etiam  utriusque  sexus,  cseteris- 
que,  quffi  quoiibet  modo  dici  aut  scribi  possunt, 
utilitatjbus  ad  eamdem  curtem  jure  et  legaliter  per- 
tinentibus,  per  hanc  imperialem  paginam  in  proprium 
largimus,  concedimus  et  perpetuaiiter  contirmanius ; 
ea  videlicet  ratione  ut  nec  Episcopus  ejusdem  loci, 
nuliaque  Ecclesia  vel  judiciaria  persona  aliquam 
habeat  potestatem,  prsenominatam  curtem  Ecclesiae 
prffifatee  auferre,  vel  usibus  fratrum  ibidem  sub  mo- 
nachica  institutione  Dho  servientium  abalienare  sed 
prsdictus  Richolfus  ejusdem  loci  abbas  suique  suc- 
cessores  iiberam  exinde  habeant  potestatem  quid- 
quideis  pldcuerit  faciendi,  ad  utilitatemtantummodo 
fratrum  ibidem  sub  regula  sancti  Benedicti  Deo 
sanctoque  Heimmeramo  famulantium,  omniumhomi- 
num  coDtradictione  remota.  Et  ut  heec  nostrse  largi- 
tionis,  coDcessiouis  et  confirmationis  auctoritas 
stabilis  et  inconvulsa  omni  permaneat  sevo,  huc 
prteceptum  iade  conscriptum  propria  manu  corro- 
borantes  sigilli  nostri  impressioue  jussimus  insi- 
gniri. 

Signum  domni  Henrici  invictissimi  Romanorum 
imp.  Augusti.  {Monogramma.) 

Guntherius  cancellarius  ad  vicem  Erkenbaldi  Ar- 
chicapellani  recognovi. 

Data  V  Nonas  Julii,  indict.  iii,  anno  Dominicse  in- 
carnationis  1021,  anno  vero  domni  Henrici  II  re- 
gnantis  xx,  imperantis  autem  viii.  Actum  Golonise 
feliciter.  Amen. 

Sigillum  majest.  integrum  exstat. 

CXXII. 

S.  Henricus  donat  monasterio  superiori  duas  terras 
(plaetze)  intra  et  extra  mosnia  civitatis  Ratisbonen- 
sis  versus  meridiem. 

(Anno  1021,  12.  Nov.) 

[Hied,  ubi  supra,  p.  138.] 

In  nomine  sanctee  et  individuse  Trinitatis,  Henri- 
cus,  Romanorum  imperator  Augustus. 

Si  Christianse  religionis  et  angelicse  conversationis 
amatores  nostrse  liberalitatis  beneficio,  quo  securius 
Deo  servire  possint,  consolari  studuerimus,  et  aeter- 
norum  prsemiorum  una  cum  illis nos part*cipes  fieri  spe 
certa  contidimus,  proinde  omnibus  Ghristi  nostrique 
fidelibus  innotescatqualiler  nos,  per  interventum  Hen- 
rici  ducis  Bawarise  cuidam  ecclcsiae  in  honorem  san- 
cta^  Dei  genitricis  semperque  virginis  Mariae  infra  Ha- 
tisponensem  civitatem  constructse,  quse  vulgo  Ob- 
renmunsture  dicitur,  ubi  venerabiiis  abbalissa 
Wichpurg  virginibus  sub  regula  mondchica  Deo 
servientibus  praeesse  videtar,  quamdam  infra  prse- 
dictum  monasterium  terram,  coniinalem  atrio  ejus, 
et  infra  publicam  plateam  jacentem,  quse   de  porta 


B 


A  sancti  Hemmerami  dacit  ad  ecclesiam,  qofle  vulgari- 

ter  Abachiricha   dicitur,  intra  civitatem  in  longitu- 

dine  habentem  porticas  xx,    et   in  latitudine,   aliam 

vero,  foras  murum  proxime  adjacentem,  i  n   longitu- 

dine  similiter  habentem  perticas  xx,  et  in   latitudine 

VIII,  in  comitatu  Ruodperti  comitis,  per  hanc   impe- 

rialem  paginam  cum   omni  legalitate  in  proprium 

largimus  atque  concedimus;   ea   scilicet  ratione  ut 

prsedicta  abbatissa  et  omnes  quee  sibi  in  loco  eodem 

ordineet  dignitate   succedunt,  liberam    exinde  ha- 

beant  potestatem  quidqaid   eis  libuerit  faciendi  ad 

utilitatem  praenominati  monasterii  ac  sororum   ibi- 

dem  monastice  conversantium.   Et,    ut  haec  nostr» 

auctoritatis  charta  stabilis  et   inconvulsa   omni   per- 

maneat  cevo,  boc  praeceptum  inde  conscriptum  pro- 

pria  manu  confirmantes,  sigilli  nostri   impresssione 

jussimus  insigniri. 

Signum  domni  Henrici  invictissimi  Romananorum 
imp.  Aug.  {Monogramma,) 

Guntherius  cancellarius  ad  vicem  Aribonis  archi* 
capellani  recognovi. 

Data  II  Idus  Novembris  anno  Dominicae  incaroa- 
tionis  1021,  anno  vero  Domni  Heurici  imperatoris 
regnantis  xxii,  imperii  autem  viii. 

Actum  Augustae  feliciter.  Amen. 

Sigillum  majeslat.  media  parte  est  deperditum. 

GXXHI. 
S.  Eenrici  diploma    concessum  Amato  U   arehiepi- 
scoopo  Salemitano,  per  quod  ei   confirmat  omnia 
jura. 
C  (Anno  1022.) 

[Muratori,  Antiq.  ItaL,  I,  193.J 

In  nomino  sanctse  et  individuse   TrinitatiSy  Her- 

Ricus,  divina  favente  clementia,   Romanorum  impe- 

rator  Augustus. 

Si    justis    Deoque     divinis     locis     non      solam 

prseesse    sed    ctiam    prodesse   studuerimus,   pre- 

sentis    vitse   suffragium   et  aeternse   remedium  in- 

venire   non  titubamus;  et  si  in  pristinum   gradam 

erigere  conamur,  nostri  imperii  culmen  sublimare 

procul  dubio  credimus.  Quapropter  omnium   tidd- 

lium  sacrse  Dei  Ecclesise,  nostrorumque,  prsesentiam 

ac    futurorum,  comprehendat  universitas   qualiter, 

interventu  ac  petitione  Theoderici  nostri  diiecti  can- 

cellarii,  per  hanc  nostri   praecepti  prsesentem  pagi- 

^  nam,   prout    juste  et    legaliter   possumus,    sancta 

sedis  ecclesise  in  beati  apostoli  Matthsei  sitee  honore 

ubi  quotidie  summse   Trinitati  debitse  canantur  iaa- 

des,  atque  inviolabiliter  et  perpetaaliter  Amato   ip- 

sius    prsefatse    Ecclesise    archiepiscopo,    nostroqae 

lideli,  de  novo  concedimus  et   contirmamos  omnes 

res  et    proprietates  ab  antiquis   principibus  ipsios 

civitatis   prsedictse    huic   concessas  ecclesiee,  sen  ea 

quse  Gisulfus  Princeps   cum   uxore  soa  Gemma  ibi 

obtulit  pro  suarum  remedio  animarum,  tam  ea  qoc 

intra  eamdem  civitatem  habere  videntur   quam  ex- 

tra,  cum  terris    illis  quse  ultra  tluvium  Tuscianum 

prsefatse  ecclesise  pertinere  videntur   nsque   ad  flu- 

vium  qui  dicitur  Siler,  seu  in  comitatu  Capoaci  et 

Dulicaria   et  in  caeteris  locis  jam  dictse  ecdesie  per- 


DIPLOMATA  EGCLESIASTICA.  362 

108,  qu8B  dici  vel  nominari  possaat.  lasuper  A  episcopii  regentibus.  Qaod  ut  verius  credatar,  dili- 

concedimus    castrum    Libani   cum  omnibus  genterque   ab    omnibus  observetar,  manu  propria 

tibus   sibi,    quemadmodum  illud  antiquitus  roborantes   banc   paginam    nostro  sigillo   insigniri 

ilesia  tenuit  et  dominata  est  per  prsecepta  et  jussimas. 

ique  scriptiones,   castrum   videiicet   Libani,  Signum   domni     Henrici    sermissimi    impcratoris 

Cirimoaldo  et  Alfano  germanis  injoste   inva-  Augusti. 

t.  Concedimus  denique  et  coniirmamus  ei-  Theodoricus  cancellarius  vice   Eberardi    episcopi 

^clesiae  omnes   mortuorum  res  quse  in  ipso      et  archicaiicellarii 

10  vel  in  rebns  suis  sunt  aut  erunt  ad  futu-  Data  pridie    Kalendas  Junii,   anno   incamationis 

mnesque  res  mobiles  sive  immubiles  qnee  ab      Domini  M indictione  v,  anno  vero  Domni 

tos  Deum  timentibus  hominibus    oblatee  ibi      Henrici  II  regnantis imperii  vero  9. 

tc  omnes  concessiones  ejusdem  sanctffi  eccie-  Actum  Trojee  feliciter.  Amen. 

icessas  a  principibus  et  ducibus  seu  regibus.  CXXIV. 

s  namque  omnes  ejusdem  Eccle.iiB.  ut  pars  ^    ^^^^^^    ^     Romualdo, '  eremitarum   Camaldu- 

episcopii  dominetur,  jubemus,  nullo  contra-  ^      lensium      conditon,     abbatiam    S.     Benedicti    in 

y    sicut   antiquitus  fecerat.    Nostra  namque  Alpibus  ad  Bifurcum  sitam  confirmat. 

di  auctoritate  ei  concedimus  coniirmationes,  (Anno  1022.) 

^usdem  episcopi  habeat  potestatem  ad  ec-  [Ughelli,  Ualia  sacra,  11,  493.] 

^jnsdem  jns  X>rdinare  iafra  eamdem  civita-  In    nomine  Patris,   et    Filii,  et  Spiritus   sancti, 

linque  macellatores,  ubi  voluerit,  ad  carnes  Henricus  Romanorum  imperator  Augustus. 

das.  Stataentes  siqoidem   illi  concedimus  et  Dignam  videtur  nostre  imperiali  ctementice  reli- 

lamus  omnes  illas  res  qu»  ab  ejusdem  epi-  giosorum    virorum    congruis  petitionibus  juste   ac 

ire  sine  ratione  etjustitia,  postobitum  sanctee  rationabiliter  acquiescere.  Quapropter  noverit  om- 

itionis  Petri,    ejusdem    ecclesise    venerabilis  nium  Ecclesise  sanctee  Dei   nostrorumque  tidelium, 

li  ablatse   sunt  per  Joannem  episcopum,  qui  pra>.sentium   videlicet  et   futurorum,  industria  qua- 

late  eamdem  tenuil  sedem.   Ut  si  qua  ante  liter  nos,  pro  remedio  animse  nostrte  seu  pareutom 

I  per  manus  ejusdem  Joannis  facta,  ostensa  nostrorum,  nostraque  salute  ac  dilectissimse   con- 

dijudicamus  eam  pro  munere  irrilam  et  ina-  jagis    nostrae    Cunegundis     imperatricis    Augustae, 

(0  quod  contra  canonicam  auctoritatem  suam  atque  pro  interventu  religiosi  viri  D.  Romualdi  mo- 

it  sedem,  et  ad  aliam  accessit  :  quod  omnino  C  nachi  et  eremitee,  qnaradam  abbatiam  ad  honorem 

DQ  potuit  secundum  auctoritatis  canonom  in-  S.  Benedicti  super  res  nostri  juris  constructam  in 

Statuimus  ut  pars  prsefati  episcopi  distrin-  Alpe  quee  dicitur  Bifurco,  tantum  regibos  vel  impe- 

mes  forenses  presbyteros  sibi  pertinentes  ac  ratoribus    solitam    iuvestiri,    constituimus,  eamque 

8,  omnesque  eorumdem   familias,  scilicet  il-  permanere  in   provisu  et  disciplina  ejusdem  vene- 

i  in   dioecesi    ejusdem   episcopii    habitant   :  rabilis  viri  D.  Romualdi  suorumque  successorum  in 

ns  ut  judicet  et  distringat  sine  ulla  partis  ipsa  eremo  persistentium,  vitam  et  religionem  ejus- 

e  contrarietate,  et  in  suo  servitio  habeat,  ut  dem  servantiam  ;  modo  ipsa  tamen  provisio  et  di- 

:s  jnbent.  Omnes  quippe   supradictas  res  illi  sciplina  contra  regulam  B.  Benedicti  non  iiat.  Con- 

aamus  una  cum  terris,  vineis,  campis,  pratis,  firmautes  ecclesise  S.   Benedicti  ejusdem  monasteiii 

pascuis,    montibus,     valiibns,     planitiebus,  illas  terras  quas  nunc  tenet,   quarum  nomina  suut 

aquarumque  decursibus,    ripis,    molendinis,  hffic ;  ecclesiam  cum  tribus  molcndinis  et  tres  nian- 

onibus,  forestis,  venationibus,  servis,  ancillis,  sos   in  Domicuicrolo ;  in  Galiano  mansos  duos    et 

aldiabus,    ancariis,   censibus,    pensionibus,  ecclesiam  unam ;  iu   Partisidia   ecclesiam  unam,  et 

8,  castellis,  villis,  ac  omnibus  quse  dici  aut  mansos  daos ;  et  raolendinum  unum  ;  in  Casale  raan- 

iri  possunt,  preefatse  ecclesiee  jusle  et  legali-  sos  duos  ;  in  Mistriano  mansum  uuura  ;  iu  Drimano 

•Unentibus,   in  integrum.  Preecipientes  igitur  mansumunnm;  inDipidanomansumunum;inmonte 

o  jabemus  ut  nullus  dominus,  princeps,  stra-  Martino  mansum  nnum  ;  in  Africo  mansos  doos  ;  in 

marchio,  episcopus,  comes,  vicecomes,  nulla-  montanis  S.   Gaudentii  raansos,  quinque  ;  et  omuia 

tsiri  regni  magna  vel  parva  persona  preefatee  qnaecunque  juste   et  legaliter   nunc  habet,    aut  in 

n  res,  vel  episcopum  inquietare,   molestare,  antea  habiturus  est,  aut  acquisiturus  est,  aut  acqui< 

.  aliquo  sine  legali  judicio  disvestire  preesu-  sivit,  ut  ea  habeat  ac  teneat  cum  omnibus  suis  per- 

)ed  liceat  eidem  Amato  archiepiscopo  preefati  tinentiis  in  integrum  ;  proprietario  jure  possideat,  eo 

)ii  res  tenere,  possidere,  atque  per  hoc  no-  modo  ut  nec   isti   qui   nunc   superest   abbati,  nec 

prcceplnm  preedictas  res  ad  utiiitatem  suse  suis  successoribus,   liceat  terras  Ecclesiee   vendere, 

m    acquirere,    omnium    hominum    contradi-  aut  alienare,   aut  precarium  faccre  absque  nostra 

remota.  Si  quis  autem,  quod  absit  I  hujus  no-  licentia,  sed  tantom  ad  usum  monachorum  ibidem 

laetoritatis   preesumptuosus  violator  extiterit,  servientium  juxta  regula&i  S.  Beuedicti  permaneant. 

e  eompositurum  auri  purissimi  libras  mille,  Insuper  confirmamus  omnem  bsereditalem  bonoruro 

tatem  camerae  nostree,  et  medietatem  ejusdem  ipsius  monasterii  et  monachornm,  ut  tali  modo  ha- 

Patrol.  CXL.  12 


363 


S.  H£NRICI  IMPERATORIS 


364 


beat  qao  nunc   ipse  habet.  Constituimus  igitur  ut  A  ioco  qui  nominatar  Pentano  cum  suis  pertinentiis, 


supradictam  monasterium  naiii  marchioni ,  nulli 
comiti,  naili  archiepiscopo,  nulii  episcopo,  nuUique 
singulari  personee  subjaceat,  nisi  sit  in  imperiali  et 
regali  potestate.  Volamas  itaqae  et  disponimus  ut 
liceat  D.  Homualdo  suisque  successoribus,  et  abbati 
ipsius  monasterii  suisque  successoribus,  advocare 
quemcunqae  episcopum  ad  ecclesias  consecrandas  et 
ad  omnem  consecralionem  faciendam.  Volumus 
etiam  ut  per  circaitbm  monaslerii  et  eremi  ecclesia 
possideat  ab  oriente  a  rivo  de  lacu,  ab  occidente  a 
jugo  Alpium,  a  septentrione  a  Ceresio,  a  meridie, 
collina  de  Gimellis.  Inviolabiliter  igitur  jubemus  ut 
non  dux,  non  marchio,  non  comes,  non  qualiscun- 


et  cum  capella  in  honore  sancti  Benedicti ;  alia  vero 
in  honore  sancti  Vitalis  cum  omnibus  suis  pertinen- 
tiis  ;  altera  vero  in  honore  sancti  Michaelis  archan- 
geli,  quse  dicitur  ad  Holibola  cnm  omnibus  suis  per- 
tinontiis,  et  in  Pallaria  capella  una,  qu«  est  in 
honore  sanctse  Marise ;  sed  et  ecclesiam  sancti  Bar- 
tholomaei  in  collina  ;  et  curtem  de  Nuriano  in  Petn 
furmina  cum  casis,  ac  silvis;  et  curtem  de  Lapiso 
haereditatem  ;  et  ecclesiam  S.  Felicis  de  Burto ;  in 
Cortiano  capellam  in  honore  sancti  Petri;  in  Cer- 
reto  capellam  in  honore  S.  Mariiaoi  cum  pertinen- 
tiis  suis ;  capellam  in  honore  sancti  Silvestri  de 
Corneto  in  comitatu  Capuano  in  loco  iuliano  cum 


que  magna  vel  parva  persona  hoc  nostrum  imperiale  ^  capella  in  honore  sanclae  Marifle  in  Bivine  in  Bele- 


prseceptum  violare  perientet.  Si  vero,  quod  abait  1 
aliquis  illud  infringere  tentaverit,  sciat  se  composi- 
turum  dacentas  libras  auri  coiii :  medietatem  nobis, 
et  medietatem  dicto  monasterio.  Et  ut  hoc  verius 
credatur,  et  inconvulsum  servetur,  manu  propria 
subscribentes,  nostro  sigillo  inferius  insigniri  prse- 
cepimus. 

Sign.  D.   Uenrici  imperatoris  invictissimi  Augusli. 

Theodoricus  cancellarius  recognovi. 

Oatum  anno  Dom.  Incarn.  1022,  Indict.  x.,  anno 
vero  D.  Henrici  II,  regnantis  21,  imperantis  vero  8. 

Actum  pridie  Kal.  Januarii  Ravenee  feliciter.  Amen. 

cxxv. 

S.  Henrid  privilegium  pro  monasterio  S.   Sopkise, 

Beneventano. 

(Anno  1022.) 
[Ughelli,  Italia  sacra,  VIII,  76.] 

In  nomine  Sanctse  individuseque  Trinitatis,  Hrn- 
Ricus  divina  favente  clementia  Romanorum  impe- 
rator  semper  Augastus. 

Si  tanto  sanctorum  Dei  ecclesiis  omnium  adnixu 
institimus,  ad  nostri  imperii  profectum  venire  non 
difQdimus.  Quocirca  omnium  fidelium  sanctse  Dei 
Ecclesiae  nostrorumque  solers  agnoscet  universitas 
prsesentium  et  futurorum,  Henricum  venerabilem, 
Parmensis  Ecclesise  episcopum,  culminis  nostri  su- 
blimitatem  adiisse,  obnixe  postulando  quatenus,  pro 
Dei  amore  facinorumque  nostrorum  solutione,  coe- 


tro  flumine ;  in  civitate  capellam  in  honore  sandi 
Martini  ;  infra  civitatem  Asculensem  ecclesias,  et 
foris  omnem  haereditatem ;  in  finibus  Oaani  ecde- 
siam  sancti  Juliani ;  in  comitatu  Franensi  cortem 
de  Pazano  cum  olivetis  suis  ;  in  comitatu  SipontiDO 
piscariam  ;  in  comitatu  Lesinensi  piscariam  ;  car- 
tem  Delaniensem  ;  curtem  de  Calaza :  S.  Roseo  cam 
Sessa,  et  territoriis  suis ;  in  finibus  Capuae  ad  san- 
ctum  Paulum  et  sanctum  Stephanum  cum  territo- 
riis  suis  ;  in  campo  Marrini,  ia  finibus  Tremonensi- 
bus  ad  S.  Adjutorem  erga  flumen  Vulturnum  cam 
territoriis  suis. 

Sed  eiiam,  sicut  supra  legitur,  confirmamus  eidem 
monasterio  ecclesiam  sancti  Magni  in  castello  Magno 
C  cum  pertinentiis  suis  ;  ecclesiam  sancti  Angeli  in 
altissimo  super  flumen  Bisernum  in  finibus  campi 
Morani  cura  eadem  ecclesia  :  nec  non  ecclesiam 
S.  Joannis  cum  omnibus  rebus  suis  iu  casa  Pollacis, 
hflereditatem,  quse  est  in  lougitudine  duo  milliaria, 
latitudine  milliare  unum  ;  et  ecclesiam  sancti  Petii 
in  finibus  de  Laureto  cum  omnibus  pertinentiis  suis; 
sanctum  Angelum  in  Palumbara,  cum  omnibus  per 
tinentiis  suis ;  sanctum  Michaelem  de  Sessola,  com 
omnibus  pertinentiis  suis  ;  sanctam  Crucem  intns  in 
civitate  Neapolitana,  cum  omnibos  suis  pertinentiis; 
in  campo  Sinarcumi  terram  milliaria  tria  in  loogi- 
tudine,  et  unumin  latitudine  ;  ecclesiam  S.  TriDitatis 
juxta  fiu\ium  Bisernum,  cum  omnibussnis  pertineih 
nobio  in  honore   S.    Sophioe   ecclesiee  dedicato,  in  d  tiis ;  et  ecclesiam  sancti  Marciani  in  casteiio  Mosaoo, 


civitate  quee  dicitur  Beneventum  consiructo,  in  quo 
Gregorius  venerabilis  abbas  prfieesse  videtur,  confir- 
mare  ac  omnino  corroborare  dignaremur  omnia 
quee  ab  antecessoribns  nostris  ac  hominibus  ceeteris 
Dominnm  colentibus  eidem  coenobio  concessa  sunt 
atqne  idem  monasteriam  tenuit,  ex  quo  fundatum 
est,  tam  per  prsecepta  praedecessorum  nostrorum, 
sed  etiam  per  precariam,  et  absolutiones,  et  obla- 
tiones,  et  per  investituram,  seu  etiam  per  qusecun- 
que  instrumenta  chartarum,  sive  uniuscujusque 
scriptionis  titulum.  Nos  quoque  grata  mente  peti- 
tionem  considerantes  animp  inclinato  precibus  ipsius 
per  hoc  nostrum  preeceptum,  prout  juste  aut  lega- 
liter  possumus,  confirmamns  aut  roboramas  omnes 
res  et  proprietates  ^ipsius  monasterii,    sdlicet  ia 


cum  omnibus  suis  pertinentiis  ;  et  ecclesiam  S.  Joao- 
nis  in  monte  Tabenna,  cum  omnibus  suis  pertinen- 
tiis  ;  nec  non  ecclesiam  sancti  Bartholomaei,  qua  est 
juxta  ecclesiam  sancti  Joannis,  cnm  omnibus  suis 
pertinentiis ;  et  cellam  sancti  Angeli,  juxta  urbem 
Trianenscm,  cum  omnibus  pertinentiis  suis  ;  et  ed- 
lam  S.  Gregorii  in  comitatu  Frigenti,  cum  omnibts 
pertinentiis ;  et  occlesiam  S.  Bitti  in  comitata  Vdttt- 
rario  ;  et  ecclesiam  S.  Stephani  protomartyris  intoi 
in  civitate  Cuceri,  cum  omnibus  pertinentiis  sois ;  t( 
Ecclesiam  S.  Donati  in  Leone  cubantem,  cum  onuii* 
bus  suis  pertineniiis  et  ecclesiam  S.  Cnicis  in  Nola 
cum  omnibos  suis  pertinentiis,  videlicet  cum  onmi- 
bus  in  integrum  terris,  sedificiis  sub  se  habentiboSi 
Tineis,  pratis,  campis,  aquis,  aquarumque  decorai- 


DIPLOMATA  EGCLESIASTIGA. 


366 


lolendinis,  piscationibas,   casis,    dominicatis,  A  ram  habnerant,  libertatis  debet  potiri  insigne.  Igitur 


8y  vOlis,  et  capellis,  servis  et  anciliis,  mon- 
et  planitiebas,  hasulis,  frascariis,  cultis  et 
ly  rebus  mobilibus  et  immobilibus,  aldionis 
ebus,  commeatis  eornmqae  supeliectilibus, 
niiibus  adjacentiis  ad  hanc  etiam  nominatam 
im  S.  Sophise  rere  et  iegitime  pertinentibus 
picientibus,  integre,  tam  intra  Italicum  re- 
{Qam  etiam  in  Apulifie  partibus.  Prscipientes 
jabemus  ut  nullus  marchio,  dax,  princeps, 
mcopus,  episcopus,  comes,  seu  ullus  homo 
18  sive  parvus  de  omnibas  quae  pertinent  ad 
am  monasterium  et  perlinere  videntur,  tam 
im  familice,  se  intromittere,  calumniare  aut 


prffifatum  coenobium  paternitati  taee  commendamus, 
ut  iilius  cooperatores  exsistatis,  et  |ab  omnibus  in- 
festationibus  defendatis,  non  ut  exterminetis,  saivo 
eo  quod  ad  nostrum  imperium  spectat.  Concedimus 
etiam  tibi  tuisque  successoribtis  consecrationem  ab- 
batis  Gasinensis.  et  de  ejusdem  loci  redditibus,  in 
eundo  et  redeundo  Beneventum,  ut  unum  prandium 
apostolicse  sedis  pontifici  prsepareat  constitnimus, 
nullamque  aliam  potestatem  vei  dominium  de  Casi- 
nensi  coenobio  Romanum  pontificem  habere  volumus, 
sed  sicut  semper  singulariter  et  specialiter  sub  im- 
peratoris  jura  a  suie  constructioois  mansit  exordio, 
ita  illam  perenniter  manere  volumus.  Obeunte  au- 


are  prsesumat  jam   dictum  Gregoriom   abba-  ^  tem    Casinensi   abbate,  juxta    tenorem   regulse   et 


it   suos  successores.  Si  quis  vero   hoc  pree- 
I  in  aliquo  violaverit,  sciat  se   compositurum 

^ras  centum ex  auro  purissimo,  medieta- 

imerffi  nostrff,  et  medietatem  proedicto  abbati 
stris  suisque  successoribus.  Quod  ut  certum  esse 
ar,  et  ab  omnibus  observetur,  hanc  paginam 
propria  corroborantes  sigillari  prsecepimus. 
iHloricus  canceilarias  vice  Ethardi  papee  Bre- 
I  Ecclesise  episcopi  et  archicapellani  notavi. 
iiu  Id.  Mart.,  anno  10^2,  Ind.  xv,  anno  regni 
li  Henrici  12,  imperii  vero  9. 
im  Beueventi  feiiciter. 

CXXVI. 

ona  di  Jrrigo  santo  indiriUa  a  papa  Benedetto 
a  favore  deUa  badia  di  Monte-Casino, 

(Annoi022.) 

,  Storia  della  hadia  di  Monte-Casino,  I,  253.] 

lomine  sanctse  et   individuse  Trioitatis,  Henri- 

lina  favente  clementia  imperator  Augustus, 

iCTO  urbis  Romfie  sanctissimo   papee,  ejusque 

soribus  canonice  in   apostoiicam  sedem  sub- 

idis  in  perpetuum. 

Romani  imperii  curam  attinetper  totum  orbem 

Domm  constitutis  ecclesiis  imperiali  potestate 

ionis  auxilia  ministrare,  ut  ejus  juvamine  ab 

mm  infidelium  sea  pravorum  tueatur  impetu. 

le   Casinensi  Ecclesi»  providentes,    Benedicte 

apostolicsB  pontifex,  quee  specialius  ad  Roma- 


sanctorum  canonum  prsceptum,  abbas  vitae  merito 
et  doctrina  scientiae  ex  omnibus  eligatur,  et  catho- 
lice,  non  simoniace  ordiuetur,  moxque  nobis  inno- 
tescat,  ipsique  per  pragmaticse  sanctionis  edictum 
assensum  prsebeant,  sicque  demum  Romaoo  ponti- 
fici  absque  omni  veoalitate  consecrandus  exhibeatur. 
Quod  si  aliter  actum  fuerit,  prohibeant  pravorum 
valere  consensum,  et  in  ejusdem  loci  regimine  im- 
perator,  qui  pro  tempore  fuerit,  cum  fratribus  ejus- 
dem  coeoobii  dignum  prseficiat  abbatem  qualem 
meiiorem  et  digniorem  Romauoque  imperio  fideiem 
invenerit,  absque  cujuslibet  inquietudine  ac  contra- 
dictione.  Si  autem  quispiam  huic  nostrse  constitu- 
tioni  violare  prsesumpserit,  sciat  se  compositurum 
C  auri  purissimi  iibras  mille,  medietatem  camerse 
nostree,  et  medietatem  preedicto  monasterio,  et  hsec 
eoncessio  firma  permaneat  semper.  Quod  [ut  verius 
credatur,  manu  nostra  roborare,  et  annuli  nostri 
impressione  subter  illam  insignire  decrevimus. 

Signum  domni  Uenrici  serenissimi  Romanorum  im- 
peratoris  Augusti, 

Ego  Ghonradus  dux  domni  imperatoris  consobri- 
nus  subscripsi.  —  Theodoricus  cancellarius  vice 
Edonis  Papendegrensis  episcopi  et  archicancellarii 
recognovit.  Anno  ab  incarnatione  Domini  1022,  in- 
dictione  quinta,  aono  vero  domni  Henrici  excellen- 
tissimi  ac  invictissimi  Romanorum  imperatoris  an- 
gusti,  regni  22,  imperantis  autem  nono. 


ipectat  imperiam,   et  prsedecessorum  nostro-  ^     Actnm  in  monte  Casino  feliciter.  Amen. 


iamera  ab  ipso  suee  constructionis  exordio  ex- 
qoaeque  ab  omniam  mortalium  dominatu  im- 
I  permansit  et  libera ;  eamdem  Ecclesiam  di- 
mt  imperiali  munificentia ;  patemitati  tuse 
lendamus  ne  qua  vi  cujuscumqne  potestatis 
Jbet  injustum  patiatur,  salvo  eo  quod  specialiter 
galariter  pree  ceeteris  aliis  Ecclesiis  ad  Roma- 
imperiom  spectare  videtur.  Nam  cum  omnis 
lia  ab  omni  conditionali  seu  servili  nexu  sit 
1,  speciaiius  autem  post  sedis  Romanse  dignitar 
iibera  Casinensis  Ecclesia,  quse  patrem  Be- 
knm  legis  monasticse  principatum  tenet,  et 
iem  omnes  nostri  preedecessores  imperatores, 
cet  Pipinus,  Carolus,  Ludovicus,  Lotharius, 
ae  reliqui  imper^tores  suam  spedalem  came- 


CXXVII. 

S.  Henricus  II  imp.  Ecclesix  Bambergensi  donat 
praBiUum  Hormunze  in  archidicBcesi  Trevirensi, 
quod  a  Poppone  archiepiscopo  acceperat, 

(Anno  1022,  H  Nov,) 

[Hontheims,  Hist.  Trevir.  diplom.  I,  357.] 

In  nomine  sanctee  et  individuse  Trinitatis,  |Hbnri- 
cus  Dei  favente  clementia  Rom.  imperator  Augustus. 

Quoniam,  temporalinm  amissione  bonorum,  sine 
fine  manentium  debemus  sperare  remunerationem, 
notum  sit  omnibus  fidelibus  nostris  qualiter  et  nos, 
pro  remedio  animse  nostree  nostrorumque  anteces- 
sorum,  nec  non  pro  salute  dilectissimee  conjugis 
nostrs  C.  scilicet  imperatricis  Augusts,  tale  prse- 
ditim  qnale  Poppo  Trevirenus  archiepiscopns  nobis 


367 


S.  UENRIGl  IMPERATORIS 


dedit,  (i78)inHormiiDze  situm,  in  pago in  comi- A  abbatis    adbuc  in    carne    viventis  succesM 


tatu comitis,  cum  areis,  fiediticiis,    agris,  vine- 

tis,  pratis,  pascuis,  silvis,  aquis  aquarumque  decur- 
sibus,  piscatiooibus,  viis  et  inviis,  exitibns  et  redi- 
tibus,  mancipiis  utriusque  sexus,  qusesitis  et  inqui- 
reudis,  cumque  omnibus  utensilibus,  quse  vel  scribi 
vei  nominari  possunt,  ad  altare  S.  Petri  apostolo- 
nim  principis,  in  usum  episcopi  episcopalem  se- 
dem  Babenbergensis  Ecclesis  possidentis,  perpe- 
tualiter  babendum  donamus,  et  de  nostro  jure  in 
ejus  jus  omnino  transfundimus.  Unde  eadem  impe- 
riali  potestate,  qua  c^eteri  ante  nos  reges  vel  impe- 
ratores  hucusque  sunt  usi,  prsecipimus  ne  quis  hanc 


iliius,  sine  beneiiciario  usu  consistat;  nuUai 
sonat  magna  sive  parva,  clericalis,  aut  laicali 
eam  dehinc  aliquam  potestatem  habeat,  ni 
dem  Ecclesise  abbas  suique  successores,  eti 
ibi  Deo  et  sancio  Wiilibrordo  servituri,  ad 
ornamentum,  etpraBbendas  suse  augmentum; 
iicet  ratione  ut  eos  pro  nostra  salute  et 
animarum  parentum  nostrorum  omniumqi 
iium  defunctorum  Deum  amplius  delectet 

Et  ut  hffic  nostree  confirmationis  prsecepti 
conscriptum  {hic  aliquid  omissum)  sigiU 
impressione  signari  jussimus,  manuque  pn 
infra  videtur,  corroboravimus. 


traditionem   nostram   audeat  violare.  Et  ut  hsc  no- 

stra   auctoritas  stabilis  et   inconvulsa  maneat,  hanc  ^      Signum    domini  Heinrici  [Romanorum  im 

nacrinAm  inde   coBscribi.  manu    nronria  roborantes.       tmperatoris  augustl, 

Gunlherius  canceliariius  vlce  AribonisaR 


paginam  inde  conscribi,  manu   propria  roborantes, 
signo  nostro  imperiali  jussimus  insigniri. 

Datalil.  idus  Novembris  indict.  V.  Anno  Domi- 
nic8e  incarnationis  1024  (potius  1022).  Anno  domni 
H.  secundi  regnantis  xxi,  imperii  vero  vm. 

Actum  AugustflB  feiiciter.  Amen. 

GXXVIIl. 

S.    Henricus  IL  imp,  monasterio  Eptemacensi  confir- 

mat  jus  monetae, 

(Anno  1023  18  junii.) 

[Hontheim,   Hist,  Trevir.  diplom,  I,  858.] 

In  nomine   sanctffi  et  iudividufie  Trinitatis,  U£nri- 

cus  divina  favente  clementia  Romanorum  imperator 

Augustus. 


lani  recognovit. 

Data  XIV  Kalend.  Julii,  indict.  vi,  anno  Domi 
carnationis  1023.  Anno  domini  Heinricisecand 
tis  XXII,  imperii  vero  x. 

Actum  Nuiss  feliciter.  Amen. 

GXXIX. 
S.  Henricus  II,  imp,  6650  mansos  ab  abbaU 
ximini   in  beneficium  accipit^  quos  Ezzan 
palalinOf   et  Heinrico  duct,  nec  non  Otthon 
beneficiavit. 

(Anno  1023,  10  Decemb,) 
[Ubi  supra.] 
In  nomine  sanctse  et  individus  Trinitatis, 
cus  divina  favente  clementia  Romanorum  in 


Noverit  omnium   Ghristi    nostrorumqne  fidelium  q  Augustus. 


universitas  qualiter  nos,  pro  remedio  anims  nostrffi 
parentumque  nostrorum,  nec  non  per  interven- 
tum  (179)  Henrici  Boariorum  ducis  inclyti,  monasterio 
Epternach  dicto,  monetam  a  seniore  nepote  et  ante- 
cessore  nostro,  tertio  videlicet  Ottone  imperatore 
Augusto,  concessam,  in  qua  nummi  probabiles,  sicut 
in  aliis  locis  regise  potestati  subditis,  percutiantur, 
ad  osum  Ecclesio;  et  monachorum  Deo  sanctoque 
Willibrordo  confesbori  die  nocteque  servientium, 
per  hanc  nostram  imperialem  paginam  concedimus, 
renovamus  atque  coQiirmamus;  et  ut  eadem  moneta 
deinceps  sub   perpetuo  jure  Ecciesifie  supradictse,  et 

(178)  In  Hormunze  situm.  Modo    OrmiZf  seu  Urmiz 


Quamvis  ab  ecclesiasticis  institutionibus  e 
ternis  praejudiciis  nulli  sit  licitum  deviare, 
tamen  juris  est  pree  cseteris  id  solom  et  speci 
unde  iideles  nostri  infra  regnum  nostrum  |gri 
aut  unde  Ecciesise  Dei  detrimentum  magis  qat 
modum  patiuntur,  in  melius  debeamus  com; 
Idcirco  tidelium  nostrorum,  tam  pra^sentian 
futurorum,  solertiae  notum  fieri  cupimus  qual 
ex  abbatia  S.  Joannis  evangelistfft  et  S.  Mi 
qux  in  suburbio  Trevirorum  sita  cst,  ubi  Hari 
bas  prseesse  videtur,  quasdam  (180)  curtes  ettei 
villas  et  possessiones,  scilicet  (181)sexmillia  se 

neque  alibi   in  instructissimo   S.   Maximini 
dicitur,  ad  sinistrum  Rheui  littus,   medio  fere  inter  p.  talium   possessionum  vel  minima  uotitia  sv 


Gonfluentiam  et  Andernacum  itinere,  situm  in  pago 
Meg[inensi.  Hodie  adhuc  Ecclesia  de  Urmiz  cnm  de- 
cimis  et  personatu  jure  dominii  directi  ad  prseposi- 
turam  cathedralis  ecclesise  Bambergeneis  perimet,  quse 
nobiles  ^Scheben  de  Gronfeldt  soos  ibi  vasalios  habet. 

(179)  Henrici  Boiarorum  ducis,  Sigefridi  comitis 
Luxemburgensis  liiius  natu  major,  primus  comes 
Ailunensis  nec  non  comes  Ardennse,  abbatiarum 
S.  Mazimini  et  Epternacensis  advocatus,  quem  Hen- 
ricus  S.  imp.  (qui  ejus  sororem  Gunegundam  uio- 
rem  duxerat)  auuo  1002  ducem  Bavarisp  fecit. 

(180)  Curtcs  et  territoriay  villas  et  pc^sessiones. 
Tolnerus,  qui  hoc  diploma  ex  Zyilesio  edidit,  not. 
a.  censet,  bic  inteliigi  castra  Cocheim^  Clotten, 
aliaque  ad  Mosellam  loca,  Sed,  cum  hsec  nunquam 
fuisse  }4m1s  S.  Maximini  vel  inde  appareat  quod  in 
tanta  regiarum  et  imperialium  confirmationum, 
etiam  a  nobis  editarum,  copia,  in  quibus  notabiliora 
monasterii  prsedia  et  acquisitiones  maxima  sollici- 
tadine  enarrantnr,  aitissimum  de  iis  sit  silentium; 


sic  ego  prsedia  hic  intellecta,  malim   trans  RI 
et  circa  eum  sita;   de   quibus  sermo   est  in 
Ottonis  M.  de  annis  945,  et  966,  Ottonis  II «] 
973,  nec  non  Ottonis  lil  de  anno  992. 

(181)  S^x  millia  sexcentos   quinquaginta  soi 

sos.    Diximus   supra    ad    chartam   Megingaoi 

anno  929,  not.  6,   ex  Gsesario  Prumiensi,  ib 

ingenualem  esse  clx  jugerum.  Mansus  deind 

nitur    apud   eumdem  Gaesarium  habens  boa 

XII,  bonniers  dicunt  Gaiii.  In  eo  communiter 

niuut  omnes,  manso  tantum  inesse  terrfe,  qu 

jugo  uno  boom  annuo  spatio  possit  verti,    qai 

que   uni   familise  rusticee  alendae  satis   sit. 

autcm  rei  georgicae  periti,  jugum  unum  booii 

cere  quotaunis  sexaginta  quatuor  jugeribus  ai 

quam  rationem  si  iu   mille  sexcentos  quinqa 

sex  mansos,    Maximinianis  ademptos,   subdoc 

jugera  quadragies  octies  milie  nongenta  oct 

quatuor  efiicimus,  vix  credibiiem  terrarum  ^ 

tatem. 


DIPLOMATA  ECCLESIASTICA. 


370 


iMginta  sex  mansos,  nt  Teris  computari  potuit,  A  sheim,  Weldinstein,     Albucha,  GosoWesheim,  Bin- 
!ktoabbate  inbeneficiumaccepimus,ethisfide-      gin,  Holzhusa,   Apula,   Alsontia,    Sceringesfelt,  Ha- 

kinesheim,  Bakinheiro,  Siemera,  Mannendal,  Kar- 
heim,  Folemaresbach,  Proverstervoth,  Gracha,  De- 
cima,  Yallis  cum  suis  pertinentibus,  Rateresdorff, 
Bikendorff,    Meisbrath,    Ebeno,   Arnolfesbere,    Lie- 


lostris,  Ezzoni  yidelicet  Palatino  comiti  (182), 
irico  duci  (183),  nec  non  Otthoni  comiti  (184),  ea 
one  beneficiamus,  ut,  quia  prelatus  abbas  jam 
iODfectns  commode  nobis  domi  militiseque  ser- 


in  poterat,  ipse,  et  hieredes,  qui  ho^c  beneficia      znich,   Okisheim,     Rivenacha,     Loavia,    Windingis 


,    pro   eodem    abbate    suisque   successoribus 
regalem   petant   et    in  expeditionem  eant, 


Lukesingis;  et  in  pago  Sallingowe,  Dinche,    Juol- 
kurt,    Bisangis;    et   in   civitate    Metensi  et    circum 


Tero  suique  successores   a  curia  regia  et  ab      circa,  domos,  vineas,  agros    et  areolas;   et  in  his 


zpeditione  omnino  sint  liberi  nisi  in  Mogon- 
m^  sive   Metensem,  aut   Coloniensem  civita- 


locis,  Diedenhown,  Wilare,  Besiaco,  Luzelenkiri- 
cha,  Tavena,  Druhdilingis  et  Murmiringa ;  Merol- 
generale  concilium  sive.  colloquium,  aliqua  divilta,  Wimareskiricha,  Straza,  Curfta,  Seranna, 
tate  cogente,  fuerint  invitati.  Et  ne  animse  Markidith,  Krische,  Billich,  Curmiringun,  Brunna- 
detrimentum  inde  patiamur,  si  ea  qusa  fide-  cha,  Haniwileri;  insuper  etiam  in  pago'  Drachere 
hristi  eidem  sacratissimo  loco  tradita  sunt  (186)  locus  qui  vocatur  Gunthereshusun,  nec  non  in 
lata,  nos  injuste  aaferre  videamur,   servitium      pago  Einriche  locus  alius,   vocabulo    Prichina,   cum 

omnibus  adsejusteet  legaliter  pertinentibus  vel  aspi- 
cientibus  rebus.  Has  doas  curtes  an  saginem  (187), 
et  ad  femoralia,  mantelas  etiam,  et  mensalia  fra- 
trum,  nec  non  ad  infirmomm  curam  et  debilium, 
et  ad  susceptionem  hospitum,  nec  non  ad  recrea- 
tionem  pauperum  et  peregrinorum,  sicot  anteces- 
sores  nostri  constitoerunt,  ita  et  nos  specialiter  con- 
stituimus  atque  confirmamus ;  et  ut  ez   his  locis  et 


nod  nobis  et  qDibusdam  prsedecessoribos  no- 
secundo  semper  anno  de  eadem  ahbatia  tra- 
sst,  pro  timore  Dei  et  veneratione  S.  Joannis 
laximini,  et  ob  interventnm  Aribonis  Mogun- 
is  ac  Piligrini  Coloniensis,  et  Popponis 
snsis  veherabilium  archiepiscoporum,  alio- 
e  fideliom  nostrorum,  Deo  sanctoqoe  Joan- 
beato  Maximino    cunctisque  per   eos  inibi 


los  in  perpetuum  indulgendo  ignovimns  et  ecclesiis  nullus  abbas,  nulla  alia  persona,  magna 
sndo  indolsimus.  Et  ne  quis  successorum  sive  parva,  alicui  libero.  et  alieno  homini,  ut  antea 
rnm  regum  vel  imperatorum  idem  servitium  diximus,  aliquid  beneficiare,  vel  a  prsebenda  fra- 
icQlum  anims  nostrse  ac  sus  inde  ulterius  trum  quoquo  modo  abalienare  prsesumat,  firmissime 
nisi  eadem  bona,   quse  nos  non   tam  in  no.  c  prscepimus;  sed  liceat  inde  abbati  suisque  socces- 


quam  in  eorum  servitium,  inde  distrazimus, 
)gro  reddat  aut  restituat,  nostra  inperiali  au- 
te  constituendo  praecipimos,  et  prsecipiendo 
namus.  Jnbemus  etiam  atque  interdicimus 
o  abbati  suisqoe  successoribus  in  perpetuum, 
reliquis  curtibus,  ecclesiis  ac  possessionibus, 
id  peculiarem  preebendam  fratrum  Deo  ibi 
intinm  a  nostris  pradecessoribus  regibus 
peratoribns,  Dagoberto  videlicet,  Pippino, 
ly  Ludovico,  Arnolfo ;  item  Karolo,  Zien- 
>y  nec  non  a  tribos  Ottonibus,  in  nostra 
tempora,  et  per  nos  etiam  delegata  sont  et 
M  alicui  de  majoribus,  sive  liberis  hominibus, 
tarias  Ecclesise  vel  aliense  familiee  quibosiibet 


soribos  Inminaria  ecclesiie  restaurare,  eedificia  recn* 
perare,  et,  quse  necessaria  tantummodo  fratribus 
sunt,  procorare.  De  ecclesiis  vero  et  de  omnibus 
per  totam  abbatiam  salicis  decimationibus,  nuUi 
omnino  beneficium  aliqood  concedi  permittimus, 
sed  in  vsus  hospitom,  pauperum,  et  peregrinorum 
perpetualiter  jconstituimus  atque  sancimus.  Consti- 
tuimus  prseterea  hoc,  et  hac  nostra  imperiali  aucto- 
ritate  firmamos,  ot,  si  qois  fortasse  illorum  aut  filii 
filiorum  suorum,  quibus  bona  et  possessiones  S. 
Maximini  beneficiavimus,  sine  hserede  fnerit  deftin- 
ctus,  beneficium,  vel  quidqoid  ab  eodem  ioco  habere 
visus  est,  sub  jus  et  dominium  prsfatorum  sancto- 
rum  et  abbatis  &c  fratrum   ipsius  monasterii   redeat 


iribos,    quidam    beneficiare,    vel  ab   eorum  D  et  transeat,   et  ad  amplificandam   congregationem. 


iioqoo'modo  alienare  prsesomant :  hoc  est  in 
Bi,  Saabheim,  Hesinesheim,   Brizinheim,  Ever- 

t)  Euoni    videlieet  Palatimo  comiti,    Ezzonem 

mfridum,  conditorem  postea  coenobii  Browi- 

iff    Hermanni  comitis  Palatini  filiom  censent 

Ihilde.  Conf.  Tolner,  cit.  pag.  22,  not.  c. 

f)  flimrieo  duci,  Fuisse  hunc   Boiorum  docem 

idi    com.    I     Lucemborgensis    ex    Hadewiche      tom.l,pag.  46i. 


nec  non  ad  regaie  servitium,  qoantum  ahbas  inde 
sine  detrimento  aliarum  renim  ecclesiee  bene  perfi- 

sem  archie{)iscopumErckenboldom,vetitos  ampleius 
acriter  castigantem,  arma  intulisset,  metu  oeinde 
Henrici  imp.,  et  reventia  Aribonis  Moguntiacensis 
archiepiscopi  diras  imprecantis,  fraudibus  illicitis 
abjectis,    forere    desiit.  Vid.  Joannis  Rer.   Mogunt. 


,,  Kunegundis  Augustae  fratrem,  et  Maximia- 

aadvocatum  satis  constat. 

4  Ottoni  comiti,  Hoc  nomine  Tolnerus    1.    cit. 


(185)  Servitium.  Certa  pecunis  quantitas.  Confer 
tamen  Spener  Jur,  Publ.  lU).  ii,  cap.  XI,  g  6,  not.  a. 

(186)  In  pago  Drackere.    Haud   dubium  est  Tri- 

rintelUgit  Ezonis  S.   Erenfridi  Rheni   palatini      choriam  illam  esse  veterem   agrum   Rheno  conter- 

,  patrisque  anno  1035  in  Palatinatu   successo-      minum. 

.-r       .  _.^., L —   —   Ti x-;_;i  ^ig-jrj    ^^    sa^tmwi.  Saginam,    sagimen,    veteres 

dicebant  moderatam,  lautitiam,  qua  ascetse,  perpetoo 
rei  diTinse  cultu  viribus  attenuati,  fessa  subinde 
corpora  recrearent. 


Ahi  malontOttonem  hunc  esse,  Hammersteinii 
ric«  arcis  Rheno  impositee  dynastam,  qui 
ninlto  ante  nunc  annum,  Irmin^^ardee  cojnsdam 
bin»  amoribus  flagrans,  cum  in  Moguntiacen- 


351 


S.  HENRICl  IMPERATORIS 


352 


mur,     exemplisqne     religiosorum     excellentissirais  A 
admonemar  ut,  temporalia  etterrena  pro  Dei  amore 
donantes   commoda,  ceterna  et  sine  iine  manentia 
studeamus  adipisci  bona.  Quapropter  noverint  omnes 
Christi  fideles  prsesentes  sciiicet  atque    fufuri    qua- 
liter    nos,   per  interventum  spirifalis   patris  nostri 
domni   yidelicet    papse    Benedicti,    dilectissimseque 
conjugis  nostroe   Chunigunda^,  nec  non  venerabilis 
Mogontinensis     ecclesise  archiepiscopi    Erclianbaldi, 
dilectissimi   nostri    Babenbcrgensis    episcopi   Eber- 
hardi,    Frisingensis     quoque      episcopi      Egilberli, 
maximeque  ob  juge  et  indefessnm    servicium    vene- 
randi  Meginwerchi  opiscopi,  nt  iile   nullius  ffimuli 
obproj)riis  subjaceat,  quin  plus  omnibus  nobis  ser- 
viens,  prcemia  honoresque  plures  a   nobis  accipiat, 
exemplisque  nostri  emohimenti,   alios  ad   nostrum  ^ 
fidele  provocet  servicium,   ad  Paderburnensem  eccle- 
siam  in  honore  sanctse  Dei  genitricis  Marise   sancti 
que  Kiliani  martyris,   nec  non    sancti   Liborii  con- 
fessoris      construclflR,     cui     prsedictus     venerabilis 
Mechinwerchus      episcopus      preeesse       dinoscitur. 
quandam  nostri  juris  curtem  Hammonstedi  dictam, 
in  pago  Rittega  et  in  comitatu  Utonis  comitis  sitam, 
una  cum  omnibus  ejus  pertinentiis  sive  adhserentiis, 
in  quocunque  pago  vel  comitatu  sita   sint,  videlicct 
cum  vicis,    villis,   ecclesiis,    servis  et  ancillis,  areis, 
ffidificiis,  terris  cultis  et  incultis,  viis,   inviis,  exiti- 
bus  et  reditilius,  qnsesitis  et  inquirendis,  silvis,  fo- 
restibas,  venationibus,  aquis,  piscationibus,   molis, 
molendinis,     rcbus  mobilibus    et   immobilibus,  ac  p 
cceteris  omnibus    quse    rite   scribi    vel  quoquolibet 
modo  dici  possunt  utiiitatibus,    hac  nostrse  auctori- 
tatis  imperialis  pagina  donamus  ac  omnium  contra- 
dictione  remota  proprietamns,    prsecipientes   ut  in 
Deo  dilectus  nobis  ssepc  dictus  M.  episcopus  liberam 
deliinc  habeat   potestatem,  suique  saccessores,  ean- 
dem  cnrtem  Hammonstedi  cum  omnibus  appendiciis 
8ois    tenendi,  possidendi    seu   quicquid   sibi    inde 
libeat   in  usum    episcopatus  faciendi.    Et    ut  hsec 
traditio  nostra  nb    omnibus   incorrupta  permaneat 
hanc  chartam  inde  conscriptam  manu  propria  confir- 
mantes,    sigilli  nosfri    impressione  insigniri  jussi- 
mas. 

Signum  domni  Heinrici  Bomanorum  (L.  M.)  impe" 
ratoris  Augusti.  ^ 

Guntherius  cancellarius  ad  vicem  Erchanbaldi 
archicapellani  recognovi. 

Data  IX.  Kal.  Maii,  in  festivitate  sancti  Georgii 
martyris,  indictione  iii,  anno  Dominicse  incarnatio- 
nis  1020,  annovero  domni  Heinrici  secundi  regnan- 
tis  XIX,  imperii  autemvii.  Actum  Babenberc. 

CXIV. 

Item  c  quamdam  nostrx  proprietatis  forestim.  » 

(Anno   eodem.) 
[Ibid.,  p.  80.] 

C.  In  nomine  sanctse  et  individuse  Trinitatis, 
HBhNRicos  divina  favente  clementia  Romanorum 
imperator  Augastus. 

Si  sauctaram  Dei  ccclesiarnm  loca  bODis    nobis  a 


Deo  donasti  ditando   extoHimus,  non  solam    Tife 
nostrse    longanimitatem,     veram    etiam  regpii    nos 
prosperitatem  augere  speramus.  Quapropter   noverit 
omnium  sanctse  Dei  ecclesise  fidelinm  nostroromqne 
universitas  prsesentium  scilicet  ac    faturorum  qua- 
liter  nos,  pro  animse  nostrse  remedio  nostrornmque 
antecessoram,  nec  non  et  pro    salute  dilectse  conja- 
gis  nostrse  Cunigundse  imperatricis  videlicet  aogu- 
stse,  atque  per  interventum  Geronis  Magedeburgen- 
sis  archiepiscopi    Datichonisque   comitis,  quandam 
nostrse    proprietatis  forestim   in  comitatn  ejusdem 
Dutichonis  sitam,  quse  inicium  sumit  de  Rothalmin- 
gahusun   rectoque  tramite  protenditur  in  Vuisaram 
fluvium,  sicque   ascensum   ducit  in   iluviam   Fulda 
dictum,  inde  vero  continuatim  servat  sui  ascensus 
tenorem  juxta  cundem  fluvium  Fulde  usque  in  rivum 
qui  dicitur  Grumelbichi,  nec  non  ad  oppidum  qnod 
Holihusun  vocatur   viam  tendit,  simul  graditur  ia 
Othilanham   et   in  Rechinherifihusnn   atque  ad   Ro- 
thiereshusun,  mox  pergit  ad  Rikillahusun  atqne  ad 
Bevcrbiki,  sicque  protenditur  in  viam  quse  tendit  ad 
Vulfredeskirchun,   itemque     in   alteram  viam  qus 
oxtenditur  ad  Gunnesburin  et  ad  Vuicmonneshnsun, 
sir.que  girando  circuit  quandam  viam  quse  perveDit 
usque  ad   prsedictum  oppidum    Rothalmingahusun, 
sanctse   Paderbrunnensi    ecclesise    cui     venerabilis 
nobisqne  dilectus  prsesnl  Meinwerchus    prsecsse  vi- 
detur,  ad  altare  et   reliquias   sanclse   Dei    genilricis 
Marise  sanctique  marfyris  et  episcopi  Kiliani   ac  san- 
cti  Liborii  confessoris,  cnm  omni  utilitate   quse  ab 
cadem  ullatenus  provenire  possit,   firmiter  et  per- 
petuo  habendam  Iradimus  atque  concedimns,  ac  de 
nostro  jnre   et  dominio  in  ejnsdem  sanctae   Pade^ 
brunnensis  ecclesise  jus  et  dominium   transfundimos 
ct  delegaraus ;  eo  Tidelicet  ordine  ut  nullus  episco- 
pum  jam  dicfse  ecclesise  ejusque  snccessores  de  prc- 
dicta  foresti  disvestire  vel  inqnietare  prsesnmat.  Et 
ut  hsec  nostrse  anctoritatis  pagina  stabilis  et   incon- 
vulsa  permaneat,   eam    manu    propria  roborastes, 
sigilli  nostri  impressione  insigniri  jnssimus. 

Signum  domni  Henrici  serenissimi  et  invictisiini 
Romanorum  imperatoris  Augusti  (L.  M.). 

Guntarius  cancellarins  vice  Ercnmbaldi  archie* 
piscopi  et  archicancellarii  recognovit. 

Anno  Dominicse  incarnationis  1020,  indictione  iii) 
anno  vero  domni  Henrici  imperatoris  Augusti  se- 
cundi  regnantis  xviiii,  imperii  antem  yii. 

Actum  XI.  Kal.  Junii  ChuofungafeHciter.  Amen 

cxv. 

PsBceptum  Uenrici  imperatoris  pro  abboHa 

Pratalix, 
(Anno  i020,  iii   Kal.  Decembris.) 

\Annal.  CamcUdul.  I.] 

In  nomine  sanctse  et  individuse  Trinitatis,  Hbk- 
Ricus,  divina  favente  clementia,  Romanorum  impe' 
ratorAugnstus. 

Si  locis  Domino  sanctisqne  ejus  dicatis  boni 
nostra  damns,  et  ab  antecessoribus  nostris  data 
confirmamus,  in  seternum  animse  nostr»  profutoniiD 


'^ 


t 


I 

i 


353 


DIPLOMATA  EGCLESIASTIGA. 


32^ 


non  dabitamad.   Qoapropter    notam  esse  volumus  A 

omnibus  fidelibus  nostris,  prcesentibas   sciiicet  at- 

que  futuris,  qualiter,  iaterventu  Tbeuzonis  moaachi 

nostri  fideiis,  pro  remedio  anims   nostrffi  largimur 

atque  concedimus,  prout  juste  atque  legaliter  possu- 

mus,    mouasterio  Sanctse  Marise  et  Sancti   Benedi- 

cti,  quod  ut[est]  situm  Alpibus,  qui  dicuntur  Pratalia, 

juxta  rivum  nomiae   Bideotem,  ad  radicem  moatis, 

nom.ine  Acuti,  qui  dividit  Thusciam   et  Romaaiam, 

quosdam  maasos  de  jure  aostri  regai,  maasom  vi- 

delicet  uaum,  qui  vulgo  dicitur   Nibli  de  Soci,    et 

aliam  quem  teaet  filius  presbyteri  Alpraadi  de  Soci, 

et  Leo  de  Soci,  et  piscariam  et   Barricule  de  Soci, 

quem  Hugo  marchio  per  iibelium  dederat  predicto 

monasterio;     aiterom    vero    mansom,  qui    dicitur 

Theozonis  Brussati,   quem  idem   marchio  similiter 

dedit;  mansom  quoque  de  sexta,   unde  marchio  li- 

bellum  fecit  Wiaizoai  Gastaldo :   item  maasum   de 

Yentrina,  quem  Leoni  marchio  per  libeilum  dederat 

com  thbus  mansis  de  Gaprena,    mansum  etiam  de 

Linaro,    onum    iibellum    habuit  Bonizo;    mansum 

quoque  de  Tejano,  quem  Winizo  habet,  per  libellam, 

cum  parte  illios  vineee   de   regoi  nostri  jure  ac  do- 

minio  donamus  atqoe   traasfoadimus  ia  jus  atque 

domiaium  prsBdicti  moaasterii    de  Pratalia  saactse 

Mariee  etsaucti  Beaedicti,  acBideatem,  iaperpetuum, 

cum    omaibus   eorum  pertiueutiis,    qose     vel    ao- 

iniaari  possuut,  cum  terris,  campis,    casis,  viaeis, 

pratis,  pascuis,    siivis,  aquis   aquarumqoe  decursi- 

bus,  et  omnibos  rebos  mobilibus  et  immobilibos;  tali  G 

tenore  nt  preedictus  Teuzo  rector  ipsius  monasterii 

suique  successores  abbates  inde  potestatem  habeant 

ad  ntilitatem  ipsius  monasterii  faciendi  quidquid  lex 

prsecipiat.   Prsecipieates   itaqoe  jobemus  ut  aollus 

dux,  marchio,  comes,  vicecomes,   episcopus,  castal- 

diis,  vel  aliqua  aostri  regai  magua  vel  parva  persoaa, 

prcedicti   mouasterii  rectorem   vel  suos  successores 

•bbates,    de  omaibus  quse  supra  scripta  soat  diver- 

tire  seu  iaquietare  siae  legali  jodicio  prffisumat.  Si 

quis  igitor  hujus  aostri  praecepti  violator  exstiterit, 

sciat  se  compositurum  auri    optimi  libras  ceatum, 

medietatem  camerse  aostrse,  et  raedietatem   prsefato 

monasterio.    Quod  ut   verius    credatur,  ct  diligen- 

tios  ab  omnibusin  fleteroum  observetur,  hancnostree 

donationis  paginaai  manu   propria  cootirmaates  si- 

gilli  nostri  impressioae  jussimus  iasigairi. 

Signum  domni  Henrici  Romanorum  invictissimi 
imperatoris  Augusti, 

Piligriaus  caocellarius  vice  Egerardi  episcopi  et 
archicaaceliarii  recogaovit. 

Data  tertio  Kal.  Novembris  iadictioae  tertia,  aaao 
Domiaicae  iacaraatiuuis  1021,  aaao  autem  domai 
Hearici  secuadi  regoaatis  xviii,  imperii  ejus  vii. 

Actum  Amersteu. 

GXVl. 
Prxceptum  domni  Uenrici  imperatoris    Augusti,  quo 


prmdium    Butenhart    Hilderado  abbati  Prumiensis 

monasterii  concedit. 

(Aoao   1020.) 
[Martea.,      Amptiss.   Cotlect,  I,   380,  ex     chartario 

Promieasi.l 

In  nomioe  sanctee  et  individoee  Trinitatis  Uen- 
nicus,  divina  favente  clementia,  imperalor  Au- 
gostus. 

Si  oostrfie  liberalitatis  muuere  locis  Deo  dicatis 
quiddam  beaeficii  coaferimus,  et  aecessitates  eccle- 
siasticas  nostro  juvamine,  relevamus,  id  aobis  et  ad 
mortalem  vitam  temporaliter  trao^igeadam  et  ad 
eeteraaui  vitam  feiiciter  obtiaeadum  profoturum 
iiquido  credimus.  Uadepateataotitioe  omoium  Ghristi 
fidelium,  pneseotium  scilicet  atquefuturorum,  qoa- 
liter  aos,  pro  remedio  aaimee  aostree  ac  dilectse  coa- 
jugis  uostrse  Gonegundse,  et  per  interveatum  Hilde- 
radi  (177)  abbatis  aostri  dilecti,  praedium  aomioe 
Butenhartf  ia  pago  Hulpise,  ia  comitatu  Hezelial 
comitis  situm,  qood  post  obitom  Eppoois  viri,  et 
iegis  jure  et  lege,  ad  aostras  regales  et  imperiales 
maous  deveoit,  cum  utriusque  sexus  maacipiis  et 
omaibus  uteasilibus,  terris,  cultis  et  iocultis,  agris. 
pratis,  campis,  pascuis,  silvis,  aquis  aquarumve 
decursibus,  piscatiouibos ,  moleudiois,  viis  et  iaviis, 
exitibus  et  reditibus,  et  omaibus  appertiaeutiis, 
qucesitis  et  iaquireadis,  quue  dici  poteruot  aut  oomi- 
aari,ad  mooasteriuai  S.  Salvatoris  muudi,  situm  in 
loco  qui  dicitur  Prumea,  in  osum  fratrum  Deo  inibi 
sub  regula  S.  Benedicti  servienlium,  concessimus 
et  io  proprietatem  doaavimus,  ut  per  omuia  socce- 
deotium  temporum  curricula  eidem  mouasterio 
absque  omoium  mortaliom  cootradictioae  firmum 
atque  stabile  iu  seteraum  permaaeat.  Et  ut  hsec 
oostrfle  coacessioais  traditio  omoi  tempore  stabilis 
et  iocuavulsa  permaaeat,  haoc  imperialis  prsecepti 
pagiaam  iade  cooscribi,  et,  maou  propria  coufir- 
maotes,  propria  sigiili  uostri  impressioue  jussimus 
iasigoiri. 

Sigaum  domoi  Ileorici  Romaoorum  iavictissimi 
imperatoris  Augosti. 

Witharius  caocellarius  vicc  Erchaubaldi  archi- 
episcopi  recogaovi. 

Dala  V  Kaleudas  Octobris,  indictioae  iii,  aaao  Do- 
miaicse  incaraationis  1020,  aaco  autem  domoi  Hea- 
rici  secuodi  regoantis  xviii,  imperii  vero  ejus  vii. 

Actum  Hamerstein  feiiciter.  Ameo. 

CXVII. 
Immunitas  Heinrici  U  imperatoris. 

(Aoao  1020,  3  Maii.) 
[Drooke,  Cod,  diplom.  Putd.  n.  347.J 

lu  aomiae  saoctse  et  iadividoae  Trioitatis,  Hein- 
Ricus  diviaa  faveote  clemeatia  Romaoorum  impe- 
rator  Augostus. 

Goostat  aos,  divioa  dispeosaute  gratia,  cseteris 
superemioere   mortalibus  :    uude  oportet  ut,  cujus 


(177)Hilderadum  exBorgoadisecomitibusori^aem      ratori  iu  primis  charum,  obiisse  post  aaaos  regimi- 
traxisse   traduat   Prumieases  atque,  Hearico  impe-      aisocto>  aaaoi026. 


35« 


S.  HENRICl  IMPERATORIS 


mur,  exemplisqae  religiosorum  excellentissimis  A 
admonemar  ut,  temporalia  etterrenapro  Dei  amore 
donaotes  commoda,  seterna  et  sine  fine  manentia 
stndeamus  adipisci  bona.  Quapropter  noverint  omnes 
Christi  tideles  prssentes  scilicet  atque  fufnri  qua- 
liter  nos,  per  interventum  spiritalis  patris  nostri 
domni  videlicet  papse  Benedicti,  dilectissimseque 
conjugis  nostrce  Chunigundfle,  nec  non  venerabilis 
Mogontinensis  ecclesise  archicpiscopi  Erchanbaldi, 
dilectissimi  nostri  Bahcnbcrgcnsis  episcopi  Eber- 
hardi,  Frisingcnsis  quoque  episcopi  Egilberti, 
raaximeque  ob  juge  et  indefessnm  servicium  vene- 
randi  Meginwerchi  cpiscopi,  nt  ille  nullius  ffimuli 
obprQbriis  subjaceat,  qnin  plus  omuibus  nobis  scr- 
viens,  prcemia  honoresque  plures  a  nobis  accipiat, 
exemplisqne  nostri  emolumenti,  alios  ad  nostrum  ^ 
fidele  provocet  servicium,  ad  Paderburnensem  eccle- 
siam  in  honore  sanctce  Dei  genitricis  Marise  sancti 
que  Kiliani  martyris,  nec  non  sancti  Liborii  con- 
fessoris  construcloR,  cui  prcedictus  venerabilis 
Mechinwerchus  episcopus  prseesse  dinoscitur. 
quandam  nostri  juris  curtem  Hammonstedi  dictam, 
in  pago  Rittega  et  in  comitatu  Utonis  comitis  sitam, 
una  cum  omnibus  ejus  pertinentiis  sive  adhserentiis, 
in  quocunque  pago  vel  comitatu  sita  sint,  videlicet 
cum  vicip,  villis,  ecclesiis,  servis  et  ancillis,  areis, 
ffidificiis,  terris  cullis  et  incuUis,  viis,  inviis,  cxili- 
bus  et  rediti))ns,  qoffisitis  et  inquircndis,  silvis,  fo- 
restibos',  venationibus,  aquis,  piscationibus,  molis, 
molendinis,  rcbus  mobilibus  et  immobilibus,  ac  p 
cfieteris  omnibus  quse  rite  scribi  vel  quoquolibet 
modo  dici  possunt  utilitatibus,  hac  nostrse  auctori- 
tatis  imperialis  pagina  donamus  ac  omnium  contra- 
dictione  remota  proprietamos,  prsecipientes  ut  in 
Deodilectus  nobis  srepc  dictus  M.  episcopus  liberam 
deliinc  habeat  potestatem,suique  soccessores,  ean- 
dem  cnrtem  Hammonstedi  cum  omnibus  appendiciis 
801S  tenendi,  possidendi  seu  qoicquid  sibi  inde 
libeat  in  usom  episcopatus  faciendi.  Et  ut  hsec 
traditio  nostra  ab  omnibos  incorrupta  permaneat 
hanc  chartam  inde  conscriptam  manu  propria  confir- 
mantes«  sigilli  nostri  impressione  insigniri  jussi- 
mos. 

Signum  domni  Heinrici  Bomanorum  (L.  M.)  tmpc- 
ratoris  Augusti.  ^ 

Guntherios  cancellarios  ad  vicem  Erchanbaldi 
archicapellani  recognovi. 

Data  IX.  Kal.  Maii,  in  festivitate  sancti  Georgii 
martyris,  indictione  lu,  anno  Dominicse  incarnatio- 
nisi020,  annovero  domni  Heinrici  secundi  regnan- 
tis  XIX,  imperii  aotemvii.  Actum  Babenberc. 

CXIV. 

Jtem  c  quamdam  nostrse  proprietatis  forestim.  » 

(Anno   eodem.) 
[J6id.,p.  80.] 

C.  In  nomine  sanctse  et  individuse  Trinitatis, 
Hbinricos  divina  favente  clementia  Romanorom 
imperator  Augostus. 

Si  sauctarom  Dei  ecclesiarom  loca  bonis    nobis  a 


Deo  donasti  ditando  extollimus,  non  soliiii] 
nostrse  longanimitatem,  verom  etiam  regc 
prosperitatem  augere  speramus.  Qoapropter  i 
omnium  sanctse  Dei  ecclesise  fidelium  nostron 
oniversitas  prsesentiurn  scilicet  ac  foturorun 
liter  nos,  pro  animse  nostrse  remedio  nostron 
antecessorum,  nec  non  et  pro  salute  dilectie  * 
gis  nostrse  Conigundse  imperatricis  videlicet 
stsp,  atque  per  interventum  Geronis  Magedebi 
sis  archiepiscopi  Dutichonisque  comitis,  qn^ 
nostrse  proprietatis  forestim  in  comitatu  ej 
Dutichonis  silam,  quse  inicium  sumit  de  Rotlii 
gahusun  rectoque  tramite  protenditur  in  Vu 
fluvium,  sicque  ascensum  ducit  in  fluviom 
dictum,  iode  vero  continuatim  servat  sui  as< 
tenorem  juxta  cundemfluvium  Fulde  usque  in 
qui  dicitur  Grumelbichi,  nec  non  ad  oppidum 
Holihusun  vocatur  viam  tendit,  simul  gradil 
Othilanham  et  in  Rechinherifihuson  atque  a 
thiereshosun,  mox  pergit  ad  Rikillahusun  atq 
Beverbiki,  sicque  protenditur  in  viam  quse  ten 
Vulfredeskirchun,  itemque  in  alteram  vian 
extenditur  ad  Gunnesburin  et  ad  Vuicmonnesl 
sir.que  girando  circuit  qoandam  viam  qiise  pi 
osqoe  ad  prsedictum  oppidum  Rothalmingal 
sanctse  Paderbrunnensi  ecclesiae  coi  vene 
nobisqoc  dilectus  prsesol  Meinwerchus  prsees 
detur,  ad  altare  et  reliquias  sanclse  Dei  gez 
Marise  sanctiqne  martyris  et  episcopi  Kiliani  a 
cti  Liborii  confessoris,  com  omni  utilitate  qi 
cadem  ullatenus  provenire  possit,  firmiter  c 
petuo  habendam  Iradimus  atque  concedimos, 
nostro  jore  et  dominio  in  ejusdem  sanctse  1 
brunnensis  ecclesise  jus  et  dominium  transfoi 
et  delegamus;  eo  videlicet  ordine  ut  nullus  < 
pum  jam  dictse  ecclesiue  ejusque  soccessores  de 
dicta  foresti  disvestire  vel  inqoietare  prsesum 
ut  hsec  nostrse  aoctoritatis  pagina  stabilis  et  i 
volsa  permaneat,  eam  manu  propria  roboi 
sigilli  nostri  impressione  insigniri  jossimus. 

Signum  domni  Henrici  serenissimi  et  invk 
Romanorum  imperatoris  Augusti{L.  M.). 

Guntarius  cancellarios  vice  Ercombaldi  i 
piscopi  et  archicancellarii  recognovit. 

Anno  Dominicse  incarnationis  1020,  indictic 
anno  vero  domni  Henrici  imperatoris  Augns 
cundi  regnantis  xviiii,  iinperii  aotem  yii. 

Actum  XI.  Kal.  Junii  Chuofungafeliciter.  Ai 

cxv. 

Paeceptum  Henrici  imperatoris  pro   abboH 

Prataliae, 
(Anno  1020,  iii  Kal.  Decembris.) 

\Annal.  CamalduL  I.] 

In  nomine  sanctse  et  individuse  Trinitatis 

Ricus,  divina  favente  clementia,   Romanorum 

ratorAugostus. 
Si    locis    Domino   sanctisqoe  ejus    dicatis 

nostra  damos,    et  ab    antecessoribus    nostrj 

confirmamus,  in  seternum  animae  nostrse  profi 


353  DIPLOMATA  ECCLESIASTIGA. 

noQ  dabitamatf.   Qaapropter    notam  esse  volumus  A 

omnibus  fidelibus  nostris,  prsesentibos   scilicet  at- 

que  futuris,  qualiier,  interyentu  Tbeuzonis  monachi 

nostri  fidelis,  pro  remedio  aoims    nostrse  largimur 

atque  concedimus,  prout  juste  atqae  legaliter  possu- 

mus,   mouasterio  Sanctee  Marise  et  Sancti   Benedi- 

cti,  quodut[est]  situm  Alpibus,  qui  dicuntur  Pratalia, 

juxta  rivum  nomine   Bidentem,  ad  radicem  montis, 

nomine  Acuti,  qui  dividit  Tbusciam   et  Romaniam, 

quosdam  mansos  de  jure  nostri  regni,  mansom  vi- 

delicet  onum,  qui  vulgo  dicitur  Nibli  de  Soci,    et 

aliam  quem  tenet  filius  presbyteri  Alprandi  de  Soci, 

et  Leo  de  Soci,  et  piscariam  et   Barricule  de  Soci, 

quem  Hugo  marchio  per  iibellum  dederat  preedicto 

monasterio;     alterom    vero    mansum,  qui    diciiur 

Theuzonis  Brussati,   quem   idem   marchio  similiter 

dedit;  mansom  quoque  de  sexta,  unde  marchio  li- 

bellum  fecit  Winizoni  Castaldo :   item   mansam   de 

Yentrina,  quem  Leoni  marchio  per  libellum  dederat 

eam  tribus  mansis  de  Gaprena,    mansum  etiam  de 

Linaro,    nnum    libellum    habuit  Bonizo ;    mansam 

«pioque  de  Tejano,  quem  Winizo  habet,  per  libellam, 

cum  parte  illias  vineee   de   regni  nosiri  jure  ac  do- 

minio  donamas  atque  transfundimus  in  jus  atque 

dominium  prsedicii  monasterii    de  Praialia  sancise 

Mariae  etsancti  Benedicii,  acBidentem,  in  perpetuum, 

cam    omnibus   eorum  pertiuentiis,    quae     vel    no- 

minari  possunt,  cum  terris,  campis,    casis,  vineis, 

pratis,  pascuis,   siivis,  aquis   aquarumque  decursi- 


B 


32^ 

prsBdium    Butenhart    Hilderado  abbati  PrumienM 

monasterii  concedit* 

(Anno   1020.) 
[Marten.,      Ampliss,    Collect.  .1,   380,  ex     chartario 

Prumiensi.l 

In  nomine  sanciee  et  individucc  Trinitatis  Uen- 
Ricus,  divina  favente  clementia,  imperdior  Au- 
gustiis. 

Si  nostrffi  liberaliiatis  munere  locis  Deo  dicaiis 
quiddam  beneficii  conferimus,  et  necessitaies  eccle- 
siasticas  nostro  juvamine,  relevamus,  id  nobis  et  ad 
mortalem  vitam  temporaliier  irandigendam  ei  ad 
eeiernam  viiam  feiiciier  obiineadum  profaiurum 
liquido  credimus.  Unde  paieat  noiitioe  omuium  Chrisii 
fidelium,  prcesentium  scilicei  atquefuiurorum,  qua- 
liier  nos,  pro  remedio  animee  nostree  ac  dileciee  con- 
jugis  nosirse  Cunegandse,  ei  per  iniervenium  Hilde- 
radi  (177)  abbaiis  nosiri  dilecii,  prcedium  nomine 
Butenhart,  in  pago  Hulpiee,  in  comiiaiu  Hezelinl 
comitis  situm,  quod  post  obitam  Epponis  viri,  et 
legis  jure  et  lege,  ad  nosiras  regales  et  imperiales 
manus  devenii,  cum  uiriusque  sexus  mancipiis  et 
omnibus  uiensilibus,  terris,  culiis  et  incultis,  agris. 
praiis,  campis,  pascuis,  silvis,  aquis  aquarumve 
decursibus,  piscaiiouibus,  moleudinis,  viis  et  inviis, 
exiiibus  ei  rediiibus,  et  omnibus  apperiineiitiis, 
qucesiiis  ei  inquirendis,  qu£  dici  poieruni  aui  nomi- 
nari,ad  monasierium  S.  Salvatoris  mundi,  siium  in 
loco  qui  diciiur  Prumea,  in  usum  frairam  Deo  inibi 


bus,  et  omnibus  rebusmobilibuset  immobilibus;  tali  C  sub   regula  S.    Benedicti  servienlium,  concessimus 


tenore  ot  prfledicius  Teuzo  rector  ipsius  monasterii 
suique  snccessores  abbates  inde  potestaiem  habeant 
4d  Qtiiitatem  ipsius  monasterii  faciendi  quidquid  iex 
prsecipiat.  Prsecipientes  itaque  jubemus  ut  nullus 
duXy  marchio,  comes,  vicecomes,  episcopus,  casial- 
diis,  vel  aliqua  nostriregni  magna  vel  parva  persona, 
prcedicti  monasterii  reciorem  vel  suos  successores 
abbates,  de  omnibus  quse  supra  scripia  sunt  diver- 
tire  seu  inquietare  sine  legali  judicio  prsesumai.  Si 
quis  igitur  hujus  nostri  prsecepii  violaior  exstiterit, 
sciat  se  compositurum  auri  optimi  libras  cenium, 
medietatem  camerse  nostrse,  et  raedietatem  prsefato 
monasterio.  Quod  ui  verius  credaiur,  ct  diligen- 
tios  ab  omnibusin  seternam  observeiur,  hancnostrae 
donationis  paginam  manu  propria  confirmantes  si- 
gUli  nostri  impressione  jussimus  insigniri. 

Signum   domni    Henrici    Romanorum    invictissimi 
imperatoru  Augusti. 

Piligrinus  cancellarius  vice  Egerardi  episcopi   et 
archicanceliarii  recognovit. 

Data  teriio  Kal.  Novembris  indiciione  teriia,  anno 
Dominica^  incamaiiunis  1021,    anuo   auiem  domni 
Henrici  secundi  regnantis  xviii,  imperii  ejus  vii. 
Acium  Amersien. 

CXVL 

Pneceptum  domni  Henrici  imperatoris    Augusti,  quo 


D 


et  in  proprietaiem  donavimus,  ui  per  omnia  succe- 
dentium  iemporum  curricula  eidem  monasterio 
absque  omnium  morialium  coniradiciione  firmum 
atque  siabile  in  seiernum  permaneat.  Et  ut  hiec 
nostrse  concessionis  iraditio  omni  tempore  stabilis 
ei  incunvulsa  permaneat,  hanc  imperialis  prflecepti 
paginam  inde  conscribi,  ei,  manu  propria  contir- 
manies,  propria  sigilli  nosiri  impressioue  jussimus 
insigniri. 

Signum  domni  Henrici  Romanorum  inviciissimi 
imperaioris  Augusii. 

Wilharius  cancellarius  vice  Erchaubaldi  archi- 
episcopi  recognovi. 

Daia  V  Kalendas  Ociobris,  indictione  iii,  anno  Do- 
minicse  incarnaiionis  1020,  anno  auiem  domni  Hen- 
rici  secundi  regnaniis  xviii,  imperii  vero  ejus  vn. 

Actum  Hamerstein  feliciier.  Amen. 

CXVII. 
Immunitas  Heinrici  llimperatoris, 

(Anno  1020,  3  Maii.) 
[Dronke,  Cod.  diplom,  Puld.  n.  347.J 

In  nomine  sanctse  et  individuse  Trinitatis,  Hein- 
Ricus  divina  favenie  clemeniia  Romanorum  impe- 
raior  Augusius. 

Consiai  nos,  divina  dispensante  graiia,  cseieris 
supereminere   morialibus  :    unde  oportet  ut,  cujus 


(i77)HiIderadum  exBargandisecomitibusori^nem      ratori  iu  primis  charum,  obiisse  post  annos  regimi- 
traxisse  tradunt   Prumienses  aique,  Henrico  impe-      nisocto>  annol026. 


379 


S.  HENRICI  IMPERATORIS 


380 


nisi  advocatns  ecclesiee  ab  abbate  et  fratribus  in  A 
defensorem  eiectus  et  ab  episcopo  constitiitus ;  eo  vi- 
delicet  tenore  ut,  jure  conientus  eccIesieB,  cum  prae- 
cepto  etconsilin  abbatis  omniafaciat  atque  disponat. 
Si  quis  autem  hoc  nostrfie  imperialis  coniirmationis 
edictum  aliqaa  prsesumptione  infringere  tenta- 
verit,  centum  librarum  examinati  auri  ad  nostrum 
pondus  compositione  multetur,  ut  quinquaginta  no 
stro!  cameraa  persolvat,  quinquaginta  eidem  EccIesisB 
quam  ausu  temeraria  inquietare  prsesumpsit.  Et,  ut 
hfiBC  confirmatio  verius  credatur  stabilisque  et  in- 
convulsa  omni  tempore  habeatur,  hanc  imperialis 
edicti  paginam  inde  conscribi,  et  manu  propria  con- 
lirmantes,  sigillo  noslro  insigniri  jussimus. 

Signum    domni  Henrici  (L.    M.)   Eomanorum   tn-  » 
victissimi  imperatoris  Augusti, 

Guntherius  canceliarius  vice  ^Aribonis  archicapel- 
lani  recognovit. 

Datum  xviii.  Kal.  Feb.,  indict.  vi,  'anno  Dominicae 
incarnationis  1023,  anno  vero  domni  Henrici  secundi 
regnaniis  xxi,  imperii  autem  ejus  ix. 

Actum  Paderbrunnon  feliciter.  Amcn. 

CXXXVI. 
S.  Heinricus  Paderbomensi  Ecclesiae  prxdia  quaedam 

confert. 

(Anno   eodem.) 

[Ibid.,  p.  84.] 

C.  In  nomine  sanctae  et  individuae  Trinitatis,  Hein- 
Ricus,  divina  favente  clementia,  Romanorum  impe- 
rator  Augustus.  C 

Si  venerabilia  Ecclesiarum  Dei  loca  ditare  ac 
snblimare  stUdaerimus,  nobis  id  regnique  nostri 
statui  profuturum  esse  minime  dubitamus.  Qua- 
propter  noverit  omnium  Christi  fidelium  nostrorum- 
que  universitas  qualiter  nos,  pro  remedio  aniraae 
nostrse  dileciissimseque  conjugis  nosiree  Cunigundfie 
videlicet  imperatricis  Augustfie  atque  parentam  no- 
strorum,  nec  non  pro  animabus  iidelium  nostrorum 
quorum  ibi  corpora  reqaiescunt,  Erphonis  scilicet 
comitis  atqae  Cononis,  monasterio  nostro  Cofunga 
nominato,  in  honorem  Domini  Salvatoris  sanctseque 
ejus  Genitricis,  nec  non  victoriosissima^  crucis  atque 
beati  Petri  apostolorum  principis  constructo,  ad 
usum  sanctimonialium  ibidem  Deo  servieniium,  ^ 
quoddamnosirijuris  preediom  Hardinghuson  dictum, 
situm  in  pago  .  .  .  .  in  comitatu  vero  .  .  .  .  co- 
mitis,  cum  omnibus  ejusdem  praedii  pertinentiis, 
terris  videlicet  cultis  et  incultis,  curtificiis,  areis, 
ffidificiis  et  mancipiis  utriusque  sexus,  pratis,  pascuis, 
silvis,  venationibus,  aquis  aquarumque  decursibus, 
piscationibus,  molendinis,  viis  et  inviis,  exitibus  et 
reditibus,  qassitis  vel  inquirendis,  caeterisque  om- 
nibus,  quse  quomodocumque  dici  sive  scribi  possunt, 
utilitatibus  ad  ipsam  prsdium  periinentibus,  per 
hanc  nostram  imperialem  paginam  concedimus  at- 
que  largimur,  et  de  nostro  jure  ac  dominio  in  ejus 
jus  et  dominium  omnino  transfundimus;  eavidelicet 
ratione  ut  ipsius  ecclesiae  venerabilis  abbatissa  Ota 
sibiqae   posthinc    saccedentes    liberam   habeant  de 


eadem  proprietate  ejusque  pertinentiis  quidqaid  eis 
placuerit  ad  usum  ecclesise  facieDdi  potestatem, 
omnium  hominum  regni  nosiri  contradictione  re- 
moia.  Et,  ut  hsc  nostrse  ingenuitatis  aoctoritas 
stabilis  ac  inconvulsa  omni  posthinc  permaDeat 
tempore,  hocimperiale  praeceptum  inde  conscriptum 
manu  propria  coniirmantes,  sigilli  nostri  impres- 
sione  jussimus  insigniri. 

Signum  domni  Heinrici  Romanarum  invictissimi 
(L.  M.)  imperatoris  Augusti. 

Guntherius  cancellarius  vice  Aribonis  archicap- 
pellani  recognovit. 

Datum  XIX  Kal.  Febr.,  indict.  vi,  anno  Domini- 
cse  incarnationis  f023 ;  anno  vero  domni  Henrici 
secundi  regnantis  xxi,  imperiiautem  ejusix. 

Actum  Paderbrunnon  feliciter.  Amen. 

CXXXVII. 
Decretum  S.  Henrici  11  imperataris. 
(Anno  1024,  9  Mart.) 
[Dronk,  Cod.  diplom.  Fuld.j  p.  348. J 

In  nomine  sanctse  et  individuffi  Trinitatis,  Hu.v 
Ricus  divina  favente  clementia  Romanornm  impe- 
rator  Augustus. 

Omnibus  fidelibus,  tam  prffisentibus  qaam  foturis, 
notum  (fore   cupimus  qualiter   assidua  proclamatio 
nostras  aures   inquietabat  ob  innumeras  et  freqaen- 
tes  contentiones  qas  semper  erant  inter  Valdensem 
et  Herveldensem  familiam,  qase  in  tantum  convaloe- 
runt  ut  etiam  innumerabilia  inter  se  fierent  homi- 
cidia,  et  inde  maximum  detrimentum  utraqoe  pate- 
retur  Ecclesia.  Quapropter  ne  talis   ac  tantffi  pre- 
sumptionis  audacia  sine  digna  ultione  inter  utrasqoe 
familias  diutius  remaneret,  cum  consensa  et  consilio 
utrorumque   abbatum,  Richardi   Vuldensis    et  Ar- 
nolti  Herveldensis,   aliorumque  fidelium  nostroroai, 
per  hujus  chartulffi  prfficeptum  tale  constituimus  de- 
cretum:  ut  primum  omnis  injustitia  quffi  jam  per 
mnlta  tempora  ex  utraque  parte  incorrecta  remao- 
serat,  ab  advocatis  et   prffipositis  illorom  atrimqoe 
pleniter  corrigatur;  et  deinceps,    si  quis  ex   familia 
otriasque  ecclesiffi  aliquem  servorum   vel  sancti  6o- 
nifacii  vel  sancti  Wigberti  insequitur,  et  aoso  teoie- 
rario  et  armata  manu  ad  occidendum  vel  ad  depre- 
dandum  ejus  curtem  sive  domum  infregerit  eteoin 
impugnaverit,   et  si    ille  aut  aufugerit  aot  si  forte 
domi   non   fuerit  vel  quoqnomodo  ab  ejus  potestat« 
sive  impugnaiione    se  liberaverit,  illi  qoi  hujos  ao- 
daciffi  et  invasionis  dux  et  princeps  fuerit,  tollao- 
turcoriumet   capilli,   et  insuper  in  utraque  maxiUa 
fe  ro  ad  hoc  facto  etiam  candenti  bene  cratetur  et 
comburatur,  reliqui  ejus  seqoaces  cute   et  capiilis 
priventur.   Si  autem  ibi  occiditur,  omnes  qui  bojus 
homicidii  seo  invasionis   participes  sunt  supradictc 
poenffi  subjaceant.  Et  si  ex  una  familia  sunt  ille  qui 
occiditur  et    illi    qui  occidnnt,  omnes   singolahter 
weregeldum  occisi  et  omne   debitum,  sicut  hacteaus 
fecerant,  propriffi  Ecclesiffi  persolvant.  Si  autem  ilte 
qui   occiditur  ex  ana  familia  est  et  illi  qui  oocidunt 
ex  alia,  auctor  homicidii  solus  pro  omnibas  were- 


381 


DIPLOMATA  ECCLBSIASTICA. 


382 


geldura  persolvat.  Et  in  quocamque  loco  aut  ex  A 
una  aut  ex  alia  familia  aliquis  occiditnr,  uisi  ille 
qui  homicidium  facit  probabiles  testes  habeat  aut 
per  ferrum  candens  hoc  probare  valeat,  quod  ob 
aliam  causam  non  fecisset  nisi  quod  de  impngna- 
tione  ipsius  aliter  vivus  efTagere  non  potuisset 
supradictffi  poeDse  subjaceat.  Si  autem  hoc  probare 
potest,  nihil  paliatur  nisi  quod  hactenus  ipsa  Ecclesia 
pro  lege  habuit.  Istud  constitatum  advocatus  in  cajus 
advocatioDe  hoc  evenerit,  cam  scientia  utroramque 
abbatum,  in  praesentia  nuntiorum  illorum  fideliter 
adimpleat.  Si  vero  advocatus,  aut  mercede  coodu- 
ctus  aut  misericordia  motus,  aliqua  calliditate  hoc 
decretum  avertere  voluerit,  gratia  nostra  et  advo- 
catione  careat,  nisi  supra  sacras  reliquias  hoc  ad-  » 
firmare  audeat  qaod  bomicidam  seu  invasorem 
nusquam  adquirere  possit,  et  tamen  quam  citissime 
poterit  adquirat.  Et  si  ipse  in  cujus  advocatione 
hoc  evenerit  reum  adquirere  non  poterit  vel  nolue- 
rit,  fideles  alterius  abbatis,  si  possint,  adquirant  et 
ad  prsedictam  pcenam,  prsesentibus  nuntiis  utro- 
mmqae  abbatum,  adprffisentent.  De  camerariis  vero 
et  pincernis  aliisque  honoratis  utrorumqae  abbatum 
servitoribus  hoc  constituimus,  nt,  si  quid  tale  aliquis 
illoram  fecerit  prsedictse  poense  subjaceat  secundum 
arbitrium  abbatis  vel  x  libris  denariorum  redima- 
tur.  Et  tioc  volo  firmiterque  prsecipio  ut  rem  semel 
bene  ac  recte  diffiaitam  nullas  iterare  audeat  vel 
renovare.  Si  autem  preedicti  abbates  hoc  decrelum 
adnullare  cupiunt,  mihi  vel  meo  successori  ii  libras  ^ 
auri  uterque  persolvat,  conatum  tamen  suum  non 
perficiant.  Et,  ut  hsec  constitutio  stabiiis  et  [incon- 
vulsa  permaneat,  sigilli  nostri  impressione  hanc  char- 
taminsigniri  jussimus. 

Signum  domni  Hdnrici  'Romanorum  invicHssimi 
imperatoris  (M)  Augusti{S) 

Odalricus  cancellarius  vice  Aribonis  archicapel- 
laoi  recognovit 

Data  est  aono  Dominicae  incarnatioDis  1024, 
regnante  Heinricho  imperatore  Aagusto  annos  xxii, 
imperii  vero  ejus  anno  xi,  indictione  vii. 

Data  in  vii  Idus  Martii. 

Actam  feliciter  Babenberc. 

CXXXVIII 

738.  Traditio  Heinrici  II  imperatoris, 

(Anno  1024,  26  Junii.) 

[Dronke,  ubi  supra,  p.  349.] 

In  nomine  sanctae  et  individufie  Trinitatis,  [Heinri- 
cus,  divina  favente  gratise  clementia,  Romanorum 
imperator  Augustus. 

Quoniam  nostrum  est  de  bonis  nobis  divinitus 
collatis  prsecipue  sanctas  ditare  ecclesias,  eidem 
devotioni  licet  perpauca  munera,  pia  tamen,  nostro 
praesto  est  voluntas  in  Domino  qui  dat  prsemia  pro 
bona  voluntate.  Quapropter  Christi  [iidelium]  no- 
strique  noverit  universitas  qualiter  nos,  pro  remedio 
animfle  nostra;,  per  interventum  ac  petitionem  dilectffi 
conjugis  nostrae  Cunigundse  imperatricis  AugusUe, 
necnon  et  fidelis  nostri  Richardi  Fuldensis   abbatis. 


D 


comitatum  Stoddenstat  situm  in  pago  Mojngowe 
Fuldee  ad  altare  sancti  Bonifacii  tali  jure  talique 
constitutione  quali  et  debet,  et  a  principio  ab  omni- 
bus  sibi  placitis  praelatis  hucusque  est  habitus  in 
potestate  prsedicti  abbatis,  sine  alicujus  contradi- 
ctione  donavimus ;  ea  videlicet  ratione  ut  ipsi  suique 
successores,  sicut  de  cseteris  ejusdem  abbatiee  bonis 
dehinc  liberum  habeant  arbitrium  quoquomodo, 
desoper  prsecipiendi  seu  quodlibet  utile  prfledictee 
ecclesise  itide  faciendi.  Hoc  tantum  caveant  abba- 
tes  prsefati  monasterii,  ^ne  vel  religio  monastic» 
consuetudinis  suis  temporibus  cassetur,  vel  cura 
animarum  sibi  commissarum  periclitetur,  vel  ali- 
menta  Deo  ibidem  servientiom  rarescant,  ob  hoc 
maxime  quod  Deo  collata  patrimonia  et  decimatio- 
oes  ecclesiarum  laicorum  manibus  tradita  polluun- 
tur,  illique  Deo  culpabiles  inveniuntur  qui  pro 
nihilo  habent  quod  peccata  hominum  super  se  ono- 
raverunt.  IUi  enim  qai  terrena  patrimonia  Deo  et 
sanctis  conferunt,  de  peccatis  suis  exonerantar  :  ilii 
vero  qui  oblationes  Qdelium  recipiunt,  et  ea  quae  Deo 
debentur  et  ad  Dei  servitium  traduntur  rursus  ad 
saecularem  pompam  et  superbiam  exercendam  con- 
cedunt,  [oneraria  peccata  super  se  duplicant.  Unde 
consulimus  et  prsecipimus  ut  modus  his  ponatur  et 
terminus.  Inter  heec  tamen  unum  medium  est. 
Oportet  ut  in  ecclesiis  multee  sint  facultates  et 
maxime  in  Fuldensi,  quia,  cui  plus  committitur,  plus 
ab  eo  exigitur.  Multa  lenim  debet  dare  servitia  et 
Romanae  et  regali  curise  propter  quod  scriptum  est  : 
Reddite  quae  sunt  Caesaris  Csesari^  et  quse  sunt  Dei 
Deo.  Quapropter  consulant  sibi  et  praeveniant  scan- 
dala  antequam  fiant,  habeantque  secum  qu»  Deo 
ofTeruntur,  nec  abjiciant  incassum;  quia  cito  veniet 
tempus  quando  mundus  recipit  quod  Deo  dedit,  et 
monasteriaqusejam  sunt  in  abundantia  prima  erunt 
in  rapina,  ut  fiat  quod  Salvator  ait  :  Abundante 
iniquitaie^  refrigescet  ckaritas  multorum,  Prcecipimus 
ergo  sub  districtione  divini  judicii  ut  omnes  tra- 
ditiones  regam  et  decreta  apostolicorum  atque 
oblatiooes  iidelium  sub  tuta  custodia  teneantur  et 
fideliter  observentur.  Et,  ut  hcec  traditionis  et  pr«- 
ceptionis  auctoritas  stabilis  et  inconvulsa  omni  tem- 
pore  permaneat,  hanc  paginam  conscribi  et  sigillo 
nostro  eam  jussimus  insigniri. 

Signum    domni    Heinrici  invictissimi  Romanorum 
Augusti  imperatoris. 

Datum  VI  Jul.,  indict.  vi. 

Actum  GoslarifiB  feliciter.  Amen. 

CXXXIX 

S.   Henricus  Ecclesiw  Novariensis  privilegia    et  pos- 

sessiones  conflrmat  et  auget, 

(Anno  1024.) 

[Apud  Baronium,  ^nnal.  eccles.  ad  an.  1014.] 

In  nomine  sanctae  et  individuaj  Trinitatis,  Heinri- 

cus,  divina  ordinante  clementia,  Romanorum  impe- 

rator  Augustus. 

Dum  fidelium  petitionibus  nostrffi  imperialis  celsi- 
tudinis  assensum  prffibuerimus,  eos  nostro  servitio 


383 


S.  HENRIGI  IMPERATORIS.  —  CONCIO. 


384 


• 

promptiores  ac  devotiores  esse   minime  dubitamns  A  rum  decursibus,  roolendinis,  piscationibns,  caltis  et 


Quapropter  cunctorum  Ecclesiee  catholicie  iidelium 
nostrorumque,  tam  prfieseDtiom  quam  futurorum« 
solertia  recognoscat  Petrum,  venerabilem  virum, 
sanctffi  Novariensis  Ecclesieeepiscopum,  nostrumque 
fidelem,  qui  nostr»  fidelitatis  causa  multa  sostinuit, 
famem  videlicet,  sitim,  sestus  et  frigus,  et  insuper 
et  glaciosas  rupes  collesque  satis  asperos,  nodis  pe- 
dibus,  persequentibus  inimicis  fugiendo  superavit; 
qui  etiam  nunc  prffisentialiter  multa  damna,  Har- 
duico  devastante  recepit :  nam  ^ecclesise  illius  sunt 
deprsedatffi,  castra  disrupta,  domus  eversse,  vinese 
incisee,  arbores  decorticatse,  insuper  plebes  ipsins 
et  cartes  ab  Harduico  pro  beneficio  suisque   inimi- 


incultis,  divisis  et  indivisis,  terminis,  concessioni- 
bus,  piscariis,  compariciis  aliisque  universis  redhi- 
bitionibus,  com  servis  et  ancillis,  et  aldianibas,  et 
aldianis  utriusque  sexus,  cum  omnibus,  qofle  dici 
aut  vocari  possunt,  ad  jam  dictam  plebem  vel  cor- 
tem  pertinentibus,  vel  respicientibus.  Nec  non  et 
portum  de  Bestagno  eidemplebi  pertinentem,  qaem 
gloriosissimus  avunculus  noster  Otto  major  snpra- 
dictee  sedi  per  prseceptum  concessit;  ita  ut  nnllos 
marchio,  comes,  vicecomes,  schuldasius  ejus,  seu 
quselibet  magna  parvaque  persona  homines  jam 
dicli  comitatus,  seu  plebis,  vel  curtis  audeat  dis- 
tringere,  aut  intra   ipsam  comitatum  aliquid  prsesu- 


cis  datee  sunt;   nostram  imperialem  adisse  excellen-  ^  mat  exigere,  vel  paratos  facere,  nec  ullas  redhibitio- 


tiam,  quatenns,  pro  sui  laboris  recompensatione  et 
suorum  damnatorum  restauratione,  quemdam  comi- 
tatalum,  qoi  in  valle  Aoxula  infra  ipsius  episcopa- 
tus  parochiam  adjacere  dignoscitur,  prsediclae  cccle- 
sise  Novarien>i,  cum  omnibus  functionibus  qaee  de 
ipso  comitatulo  pablicse  parti  pertinent,  concedere- 
mus.  Nec  non  etiam  deprecatus  est  nos  nt  quamdam 
plebem,  quam  olim  malo  ordine  et  injusta  ratione 
sua  perdidit  ecclesia,  quse  sita  est  in  villa  quse  no- 
minatar  Trerate,  non  adeo  procul  a  civitate,  cartem 
quoque,  quse  Gravanola  dicitur,  quondam  ipsius 
episcopi  continentem,  sed  nunc  injnste  pervasa  esse 
dignoscitur,  suse  Ecclesise  restitneremus. 
Itaqae  dignum  est  ut  sui  laboris  prsenominatus 


nes  acquirere,  sed  liceat  memorato  prsesuli  suisque 
successoribus  jam  ssepe  dictum  comitatum  cum 
supradicta  plebe  vel  carte  tenere,  et  omnes  homi- 
nes  ipsius  comitatus,  sive  ipsius  plebis  seu  cartis, 
per  se  vel  suum  legatum  distringere,  sicut  per  nos 
vcl  nostram  missnm  dislringendi  essent,  et  omnia 
quse  de  ipso  comitatn  ad  publicam  partem  pertinent, 
vel  inde  exigi  possunt,  et  preetaxatam  plebem  de 
Trecate,  atque  curtem  de  Gravalona  cum  omnibus 
suis  appendiciis  vcl  pertinentiis  habeat,  teneat 
firmiterqae  possideat,  tam  ipse  quam  snccessores 
illius,  qui  illam,  Deo  favente  et  disponente,  ipsius 
sedis  cathedram  suscepturi  snnt,  omni  nostra 
nostrorumque  sucessorum    regnm  et  imperatoram 


prsesul  retribotionem  a  nobis  suscipiat.  Et,  quoniam  G  et  omni  hominum   contradictione  vel    diminutione 


justam  est  ut  supra  nominata  plebs  atque  curs  jam 
dicta  suo  restituatar  episcopatui;  et  ut  alii  nostri 
tideles,  hoc  cognoscentes,  nostree  fidelitatt  amplius 
stabiliantur  :  ejus  precibus  annuentes,  jam  dictum 
comitatulum  a  nostro  jure  in  ejus  ecclesise  potesta- 
tem  omnino  transfundimus  et  perdonamus,  et  pree. 
fatam  plebem  atque  curtem  per  hoc  nostree  auctori- 
tatis  prseceptum  jam  supradictse  Novariensi  ecclesise 
reddimns  et  concedimus,  cum  omni  districtu  et  te- 
loneis,  piscationibus,  quae  in  flumine  Toxo,  in  illis 
scilicet  locis  ubi  ipsa  Ecclesia  ex  utraqne  flnminis 
tenet  parte ;  et  cum  venationibus,  seu  omnibus  rebns 
quee  ad  publicam  partem  ex  eodem  comitatnlo  exigi 
possunt,  cam  capellis,  domo,  cartili,  massaritiis,  ca- 
sis,  sediminibus,  campis,  pratis  vineis,  pascuis, 
silvis,   stallariis,    salicetis,  paludibns,  aquis,  aqua- 


D 


remota.  Si  quis  igitur  hoc  nostrae  concessionis  pr«- 
ceptum  nefarie  ausu  temerario  violare  praesumpse- 
rit,  ceutum  libras  auri  optimi  componere  cogatur, 
medietatem  palatio  nostro,  et  medietatem  Novarien- 
si  ecclesiffi,  ejusque  rectori,  qui  pro  tempore  inibi 
habebitur.  Et  hoc  ut  verins  credatur,  diligentius* 
que  ab  omnibus  observetur,  manu  propria  subter 
confirmanles,  sigillique  nostri  impressione  jussimas 
insigniri. 

Signum  Domini  Henriciy  serenissimi  invictissimi 
imperatoris  Augusti. 

Datum  anno  incarnationis  Dominicse  f024,  indi^ 
tione  duodecima,  anno  vero  regni  domini  Henrici 
imperatoris  Augusti  13,  imperii  anno  primo. 

Actum  Trucutanee  faciliter.  Amen. 


SANGTI    HENRIGI 

CONCIO 

Habita  in  concilio  Francfordiensi^  pro  constitutione  episcopatus  Bambergensis  anno  1006  celebrato 

(Mansi,  Conc.  XIX,  289.) 


Domini,  etPatres  a  mea  parvitate  huc  asciti  con- 
venistis,  et  quamobrem  vos  ascierim,  aperiam,  pre- 
corque  omnium  clementiam    ut  in  his  quae  divina 


gratia  mihi,  ut  spero,  insipiravit,  pro  ejns  amore 
faveatis.  Nam,  quia  in  sobole  habenda  nuUa  mihi 
spes  superest,  Christnm  heredem   elegi,   episcopa- 


385 


THANGMARI  PRESB.  HILDESHEIM.  —  VITA  S.  BERNWARDI. 


386 


toin  in  BaTemberh,  cum  licentia  episcopi  mei  facere  a  Moveat  corda  omnium  preesentium  quod  augmentam 


hactenus  concupivi,  et  hodie  perlicere  statui.  Ob  hoc 
sereuissimain  pietatem  vestram  interpello,  ne,  ejas 
ahsentia  qui  apud  me  voluit  obtinere  qaod  mihi 
non  licait  concedere,  prepositum  meum  valeat  im- 
pediri.  Ecce  baculus,  in  quo  mutaae  confirmationis 
signum  clarescit,  quod  non  propter  Dominum,  sed 
ob  dignitatis  nallatenos  adipiscende  dolorem  fugerit. 


S.  Matris  Ecclesiee  cum  uagigerula  legatione  annul- 
lare  prffisumit.  Ecce  ad  hsBc  conjugis  meae  prffisen- 
tis,  et  unici  fratris  mei  et  cohfleredis  larga  benevolen- 
tia  aspirat;  meque  placita  sibi  redditiono  illis  resti- 
tuere  uterque  pro  certo  sciat :  sique  episcopas  venire 
et  promissa  dignatur  suscipere,  paratum  me  ad 
omne  quod  vobis  placuerit  inveniet. 


ANNO    DOMINI    MXXV. 


THANGMARUS 


PRESBYTER  HILDESHEIMENSIS. 


VITA  SANCTI  BERNWARDI 

EPISCOPI   BILDESUEIMENSIS 

AUCTORE  THANGMARO  PRESBYTERO 

(Apud  D.  Pertz,  Monumenta  Germaniw  hUtoricaf  Script.  tom.  IV,  pag.  7oi.) 


MONITUM. 


Thangmarus,  natione  Saxo  (1),  exeunte  S(Bcalo 
decimo  et  undecimo  ineunte  presbyter  ecclesise  ca- 
thedralis  Hildesheimensis  (2)  ot  primicerius  scholae 
puerorumy  et  ssecuio  ondecirao  ecclesiee  decanus, 
Bernwardum  litteris  imbuendum  moribusque  in- 
struendum  sibi  traditum  tanta  dilectione  fovit,  ut  per 
totam  deinde  vitam  quasi  filium  patri  sibi  devinci- 
ret  (3).  Bernwardo  ad  episcopatnm  Hildesheimensem 
provecto,  ipse  decanus  (4),  Bibliothecarius  et  nota- 
rius  (5)  rebus  gerendis  plurimum  interfuit,  et  in 
negotio  Gandersheimeinsi  anno  1000  ad  Willegisum 
arehiepiscopum  (6)  cum  aliis  legatus,  eodem  anno 
episcopum  suum  Romam  comitatus  (7)  et  cum  eo  ex 
Italia  reversus,  mense  Augusto  anni  1001  una  cum 
Eggehardo  syuodo  Francofartanse  interfuit  (8),   tum 


B  solos  ad  Ottonem  III  et  Silvestrum  II  legatns,  Italiam 
revisit  (0),  in  concilio  Tuderlino  res  Ecclesice  suse 
egit,  ab  imperature  mox  morituro  largissime  re- 
muneratus  anno  1002  domum  rediit,  et  per  reliquum 
vitffi  tempus  Bernwardo  convixit  (10).  Cum  autem 
summa  ciim  episcopo  familiaritate  viveret,  imo  con- 
fessor  (11]  ejus  fuisse  videalur,  magniUca  ejus  gesta 
colligere  aggressus  (12),  eodem  eegre  vix  tandem 
consentiente  compegit,  et  post  obitum  dilecti  viri 
absolvit  (13).  Convenit  liber  in  locis  haud  paucis 
cum  Annalibus  Uildencshcimensibus,  quod  ideo  a 
nostro  scriptos  videri  supra  memoravi  (14),  et  om- 
nia  fere  qu6e  narrat  aut  ab  ipso  prscsente  visa  aut  ei 
saltem  bene  nota  lector  facile  animadvertet.  De  veri- 
tatis  studio  in  tali  viro   minime  dubitaveris.  Opere 


NOT^. 


(1)  Cap.  :  claro  nostrae  gentis  sanguine, 

(2)  Vocat  eam  nostrum  monasterium:  exempli 
gratia  anno  1000,  cap.  18;  anno  1007,  cap.  43. 

(3)  Bennonem  etiam,  postea  Misnensem  episco- 
pum,  erudisse  legitur  in  Chron.  S.  Michaelis  Hii- 
desh.  Leibn.  II,  p.  400. 

(4)  Cap.  33. 
(oi   Prologus. 

(6)  Cap.  \%,  per  nos  mandant, 

(7)  Cap.  25,  presbyter  cf.  cap.  34. 

(8)  Cap.  33. 


(9)  Cap.  34-37. 

(10)  Prologus  in  iine. 

(11)  Quisnam  uisi  confessor  ha;c  diccret :  Nec 
aliquid  in  omni  studio  ejus  vitae  meam  conscientiam 
PRAUDARE  poTuiT,  quin  pUnissime  scirem. 

(12)  Prolog. 

^13)  De  Heinrico  II  cap.  22  ita  loijuitur,  ut  eum 
tuuc  superstitem  fuisse  viaeas;  liber  igitur  ante  an- 
num  1024  iinitus  est. 

(14)  SS.  III.  p.  20  {Patrol  tora.  CXLI  in  Lamberto 
Ascbafnaburg.  ad  an.  1039).   Thangmarus   an.   1022 


387 


THANGMARl  PRESBTTERI  HILDESHEIHENS. 


absoluto,  haud  dia  vixisse  yidetur ;  saltem  anao  jam  A  notse,  ad  litteram  pene  a  me  expressns  est;   s 


1027  Tadilonem  decanum  memorari  legimns  (15). 
Liber  magno  historiffi  commodo  in  ecclesia  Hildeshei- 
mensi  asservatus,  ssbcuIo  xu  ineante  miraculis  beati 
episcopi  virluti  ascnptis  auctus,  et  anno  H93  Coele- 
stino  III  obiatus,  Bernwardum  in  numerum  sancto- 
rum  referri  effecit  (16);  sed  nostro  quoque  sevo 
lectoribus  valde  acceptum  se  reddet,  quod  plurima 
scitu  digna  de  Ottone  III,  cujus  Beruwardum  pree- 
ceptorem  et  aniicum  fuisse  discimus,  et  de  Ilein- 
rici  II  regno  oblivioni  prairipuit.  Litis  quoqne  Gan- 
dersheimensis  cui  dirimendse  imperatorem  et  epi- 
scopos  per  plures  annos  laborasse  novimus,  telam 
ab  exordio  expandit.  Scriptus  est  stylo  simplici  et 
perspicuo.  Anni  initium  cum  Annalibus  Hiidenes- 
heimensibus  a  nativitate  Domini  inchoat  (17). 

Opere,  paulo  postquam  prodierat,  usus  est 
Woifhcrius  in  Yita  duplici  Godehardi  episcopi,  et 
plurima  inde  decerpta  scripto  suo  inseruit;  S8e- 
culo  duodecimo  ineunte  auctori  Ghronicse  episco- 
porum  Hildesheimensium,  exennle  auctori  Historise 
translationis  S.  Bernwardi  iunotuit.  Arte  typogra- 
phica  inventa,  primos  excerpta  codicis  cujusdam 
Hildesheimensis  dedit  Surius  in  Actis  SS.  die  20  No- 
vembris,  at  Browerus  in  Sideribus  Germanioe  libros 
De  vita,  obitu  et  translatione  S.  Bernwardi,  et  de 
translatione  S.  Epiphanii  cum  scholiis  edidit,  codice 
usus  sseculi  XV  (18),  sed  interpolato,  ordine  narra- 
tionis  inverso  et  sermone  depravato.  Broweri  textum 
Mabillonius  in  Actis  SS.  0.  S.  B.  Ssec.  VI,    i,  p.  202 


rse  specimen  in  tabula  adjecta  habes.  Cui  pk 
consentit : 

3.  C  regins  bibl.  Dresdensis  mbr.  in  4«  dual 
culi  XI  manibus  exaratus,  sed  a  Wolfherio,  .  i 
Vitae  Godehardi,  iisdem  haud  raro  sententiis  q 
Vita  prima  offendimus  interpolatus,  et  not 
Godehardo  episcopo  auctus,  quce  cum  Vitaejos 
usque  ad  cap.26  consentiunt.  Compiura  econtn 
in  medio  libro  omittnntur.  Initio  mancus  est.  1 
in  usum  nostrum  cum  editis  contulit  V.  cl. 
tius  Haupt,  in  academia  Lipsiensi  professor,  * 
verbis  ea  de  re  ad  nos  retulit :  «  Codex  aim 
ex  tabnlario  regni  Saxonise  secretiore  in  Biblio 

B  regiam  Dresdensem  translatus,  folia  continet 
tria  formae  quadratse,  modicse  magnitudinis.  S 
paginse  versns  continent  viginti   quinque.    S 
est  liber  a  manibus  duabus,  quarum  prima   [ 
nsque  ad  finem  folii  decimi  noni,  recti.  Folio 
averso  altera  manus  incipit  his  verbis  :    HU 
habentibuSf  quse  leguntur  apud  Leibnilium  caj 
(jam44);  utraque  manns   sfieculi  undecimi  < 
multo  recentior  tertia  qoee  hic  illic   nominuc 
pendia  supra  versus  explevit,  et  in  margine 
{nota)^  et  hic  iliic   summaria  sive   adnot 
ascripsit  non  neglectas  a  me  in  codicis   coll 
Contuli  autem  hunc  librum,  et  ita  quidem  ut 
se  e  e  litterarum  promiscnum  usum  ne  ortho( 

P  cas  quidem    minutias    pr^terirem,    cum    e 


et  Leibnitius  in  SS.  Brunsw.  l,  41,  hic  tamen 
adjectis  paucis  codicis  Gueiferbytani  et  versionis 
Saxonicse,  qnse  ad  textum  Browerianum  accedit, 
lectionibus,  repetiverunt.  Editio  nostra  nititur  : 

1.  C.  regio,  olim  monasterii  S.  Michaelis  Hil- 
desheimensis,  a  Bernwardo  conditi ;  qui  seeculo  xi 
exaratus  in  fol.  auro  argento  dixersisqne  coloribns 
pictus  et  lapidibus  pretiosis  olimornatns,  magna- 
que  veneratione  in  ccenobio  habitus  est.  Ipsa  vita 
quinque  quaternionibus  absolvitur.  Sextos  manu 
sfieculi  XII  ineuntis  miracula,  septimus  eadem  manu 
revelationem  sancti  Michaelis  et  lectiones  nonnullas, 
octavus  manu  sseculi  xii  chartas  Benedicti  viii, 
Heinrici  II  et  Bodonis  prsepositi  in  favorem  coenobii 
S.  Michaelis  data  et  nonnulla  posterioris  cevi  ex- 
hibet.    Liber  magnae   anctoritatis   et  optimae  simul 


D 


Leibnitii.  Mutilus  estcodex  Dresdensis,  incipit 
verso  post  detritas  nonnullas  syliabas  his  ver 
et  congregationiSy  quae  leguntur  apud  Leit 
cap.  13,  versu  14,  Scrip.  rer.  Brnnsv.  t.  I, 
(jam  c.  12).  Prima  hujus  folii  pagina  aggl 
papyro  obdncta  est.  Alterum  codicis  apogi 
sua  manu  confectum  nuperrime  V.  cl.  Gi 
bibliothecae  universitatis  Lipsiensis  prtefectns 
ma  cnm  benevolentia  obtulit. 

Circa  exitum  sseculi  xiii  aut  initium  sm 
Thangmari  liber  in  usum  Sifridi  II  episco 
desheimensis  iterum  transcriptus  est  (19,  se< 
immutato,  sententiis  vocibusque  plurimis  i 
resectis  vel  mntatis,  miracnlorum  quoque 
usque  tempora  continuatione  adjecta.  Cnjos 
ab  authentico  valde  recedentis  rationem  non 


Nom 


in  obitu  Bernwardi  scribendo  finem  dedisse  statuen- 
dus  erit;  ibi  in  narratione  dedicationii  monasterii 
S.  Michaeiis  alia  manus  orditur.  Annales  etiam  anti- 
quos  Halberstadenses  novisse  videtor,  quornm  pars 
in  Hiidesheimensibus  et  Qnediinbnrgensibns  exstat; 
cf.  can.  12« 
'(15f  Vita  Godehardi,  cap.  32. 

(16)  Hist.  canonizationis  S.  B.  Leibn,  I,  469- 
474. 

(17)  Exempli  gratia,  cap.  36. 

(18)  Nam  capite  oltimo  miraculum  habet,  nbi  de 
ducatu  Mekelenborh  sermo  tit,  quem  nonnisi  anno 
1348  iostitntnm  fuisse  constat. 

(19)  En  prffifationem  libelli  :  c  Incipit  epistola  in 
legendam  beati  Bernwardi  episcopi  et  confessoris. 
ReYerendo  patri  ac  domino  8Uo  Sifrido,  Dei  gratia 


Hildensemensi  episcopo,  omnium  servorum  I 
lissimus,  sanctissimi  viri  Bernwardi  vestigiis 
rere,  ut  valeat  secum  serena  anima  beatorun 
dia  possidere.  Fons  sapientie  Dei  patris,  ^ 
in  corde  cujus  est  genitum,  ab  eterno  sic 
generatur ;  cujus  natnra  bonitas,  opus  miseri 
redimens  quos  creavit,  proprio  humero  im 
ovicula  serrabnndas  ad  ovile  angelorom  usqi 
duxit.  Qui  vineam,  quam  de  Egipto  tra 
usque  ad  seculi  consummacionem  non  rfi] 
Que  vinea  est  gens  Saxonica,  quam  lon^o  t 
in  tenebris  infidelitatis  excecatam  et  sine 
errantem,  ipse  qui  est  bonns  pastor  ad  fidei 
vexit  claritatem.  In  quo  sne  bonitati  natar 
soflfecit,  quin  prefatam  vineam  pre  multia  r 
bus,  qoibtts  est  circumdata,  beate  prolis  fota 


VITA  S.  BERNW&RDI.  —  HONITt 

i.  Alpertui. 
Ccd.  regiiu  Haiiuoverauus  [fol.  2). 


lj|c<9«<|<)i«.ilAl'i>l.i«o  ixpVf^A 


a,  Vita  S.  Bernwardi. 
Cod.  regius  HonQOTeraiiDs  [fol.  2,  tl). 


ocfilia  JtfcdbtfOTUS  paUnnt  com«P  oadt 
xar  domno  Ofda^  Ktd  epo-  aiftu)  awmcula  ft 
It^o  diacono  fbtemaro.poft:  quo(^  tratec 

/Tj^ufdi  cQSjmeUa.tatuco  HMvoujcvc-tan 

V.^J2,cfuc<iba£  ocul^i  dotort:ucpervnuf 

AiCt  Bthif  C\af  vp<l  oisab.f\Eatmiy>)  doto 

nf.-RiuflSi  ^otiUiumcib-iiibiAi-pruUs. 

lUco  (cffcaacxtbewme  cqeittcuif  doloi£ 

3.  Vita  Bemu'ardi  et  Godehardi. 
Cod.    regioB   UresdensiB    [fol.    10,    W). 

l-efronJi»  (nihen*.  «c^  •^ilidln.rpofTcni.^ 
*Ui«nf  ti^liuwneiji  c»non.\ceiUf^iM:t)», 

fcpi-tt.  qifponMTimc  oml^cliirrttvoiirnwna 
nvcr  wipotty"Cc:5&pte»vtifltnvurp*j>fc<UB 
frgo  i^o-no-Runfr  irtcrt».oc*n.  pffteft^^iS  J^* 

cM.poh1cJcUtt.  liup<ittu)npr«man»n»  |uv  (Untm. 
B  e^  RmfftcrperWnMnvlram.  coiutEnn:  •trper 


(>UWft)iit«n>.  qumnwnntm  (cf  guvjef  betn  Tmw^T^ 
aunCuidomituff^ilMturvxuiffHfsiune-tlotnif.  J 
«•«nnrttmb^iMKGrtiubnf^aUigmonAUaiih    /^ 


391 


THANGMARl  PRESBYTEHI  HILDESHEIMENS. 


392 


iis  quee   addita  sunt  habendam  esse,  liquet.  Legilur  A  Jaspari  van  Gennep  prodiit,  qua  Leibnitius  in  adno- 


in  codicibus  tribas,  scilicet : 

3.  C.  olim  S.  Michaelis,  jam  viri  cL  Ilermanni 
Adolfi  Luntzel,  cujus  supra  pag.  2'^8  nientionem  fe- 
cimus,  eihibet  etiam  narrationem  de  translatione 
S.  Bernwardi,  et  a  Browero  in  Sideribus  Germauiae 
typis  est  ej[pre3sus.  Ad  quem  prope  accedit: 

4.  C.  ducalis  Guelferbytanus,  olim  Heiningensis, 
jam  n.  353  insignis,  chartaceus,  saec.  xv,  iu  foiio, 
cujus  in  tine  etiam  miracula  historise  translationis 
addita,  neqce  tamen  omnia  quse  in  i^,  habentur ;  et: 

5.  C.  ducalis  Gueiferbytanus  inter  Augustenses 
n.  19,  27,  7,  chartaceus  in  4®,  scec.  xv,  quem  anno 
1470  monialibus  in  Frankenberg  Henninghus  Pape- 
trauus,  Goslariensis  plebanus,  dono  dedit.  Hoc  iibro 
III.  Leibnitius  tom.  I  SS.  Brunswic.  in  edendis  Vita 
Bernwardi  et  Historia  translationis  ejus  usus  est;  nos 
cnm  aeque  ac  alterum  Guelferbytanum  beneiicio  V.  cl. 
Schoenemann,  bibliothecae  ejus  praefecti,  evolvimus. 

Conversio  textus  hujus,  magis  etiam  interpolata  et 
dialecto  Saxonica   instituta,   anno    1540  in  4<^  typis 


B 


tationibus  suse  editionis  dsus  est; 

6.  Bruxellis  in  bibliotheca  regia  n.  8950  apogra- 
phum  codicis  Bodecensis  membranacei  exstat,  quod 
Bethmanno  referente  nonnisi  excerpta  libri,  omissis, 
exempli  gratia,  capp.  Leibnitianis  11-42,  46-48,  50, 
52-58,  60-65,  67  rel.,  exhibet. 

Quibus  subsidiis  ita  usus  sum  ut,  codice  regio 
exscripto  (20),  lectiones  Dresdensis  omnes  indicarem, 
reliquorum  nonnisiinpaucis  locis,  ubi  [id  commodum 
aliquod  afiferre  posse  videbatur,  ratione  habita.  Divi- 
sionem  operis,  codicem  regium  secutus,  numeris 
tantum  additis,  ab  anterioribus  diversam  institai. 
Historiam  translationis  Bernwardi  a  Browero  ex  co- 
dice  3  primum  adjectam  alii  loco  reservare,  vitam 
brevissimam  (21)  a  Leibnitio  editaro,  ut  mnltoposte- 
rioris  cevi,  omitlere  piacuit. 

Miracula  Bernwardi  in  ccenobio  S.  Michaelis  8«- 
culo  duodecimo  ineunte  conscripta  (22),  per  de- 
cursum  temporis  aucta  sunt,  prout  in  codice  3 
conspicitar. 


NOTiE. 


daret;  et  prophetam  eis  de  suis  fratribus,  beatum 
dico  Bernwardum,  suscitavit,  qui  solus  de  Saxo- 
num  populo  sauctorum  cathalogo  est  asscriptus, 
quod  nulla  regio  circumposita  potest  de  suo  san- 
guine    demon<:trare.     Hic    vir    Dei    Bernwardus,    a 


ecclesiam  secum  ad  ipsum  collaudandum  studiose 
provocaret?  0  si  dura  corda  Saxonica  omnia  verba 
sancti  evangelii  sic  servarent  sicut  istud:  c  Nemo 
propheta  est  sine  honore  nisi  in  patria  sua!  »  Si 
ergo   mente    revolvere   diversas    regiones,  vix    it9 


puericia   cor   gerens    senile,    omnis    vite    qiiesivit    ^crudelis  invenitur   homo,   quin    magis  diligatsuam 


anctorem.  Qui  sedulum  circa  sancta  Samuelis  imi- 
tatus  obsequium,  et  ita  in  castitatis  desiderii  sancti 
Danielis  piissimum  continuavit  affectum  ;  justicie 
semitas  ac  sanctorum  vias  currens,  a  Domini  taber- 
naculo,  id  est  militantis  ecclesie  magisterio,  non 
discedens,  et  carneni  spiritui  et  sensualitatem  sub- 


gentem  quam  alienam;  unde  non  modicum  quem- 
libet  vcre  Saxonem  debet  conturbare,  quod  multi 
sancti  in  tanta  reverencia  habentur,  et  hic  jam  sit 
sublatus  et  non  est  qui  id  corde  percipiat.  Quia 
igitur  sanctus  Dei  Bernwardus  semper  proximis  sois 
beneticia  multa  impendebat  in   terris,    et    nuuc  ia 


jicicns  racioni,  factus  unus  cum  Deo  spiritus,  iu  eum  C  celis  pro  suis  dilectoribus   districtum  judicem  sero- 


per  mentis  excessum  pergere  studuit,  et  sobrie 
compassionis  studiis  a  caritate  proximi  non  reces- 
sit.  Hic  pastor  divini  gregis  non  solum  sibi  gregem 
commissum  sancte  gubernavit,  ymmo  totam  sau- 
ctam  universalem  ccclesiam  merilis  ditavit  et  exem- 
plis,  et  raris  et  miris  signis  debiiium  fidem  contir- 
mavit.  Nam  preter  opera  sanctitatis  ejus.  quibus  in 
carne  positus  redolehat,  et  preter  multa  miracula, 
que  ipsa  die  translacioriis  contingebant,  multos  cu- 
ravit  languores  corporum  et  animarum.  Non  solum 
in  arida  sed  et  in  mari  desperatis  omnibus,  abiatis 
gubernaculis  et  instrumentis,  cum  lacrimis  tamen 
ad  ejus  patrocinium  convolantibus,  plus  quam  seniel 
potenler  liberavit.  Et  quamvis  ejus  mulla  miracula 
per  uegligenciam  sint  sepulta,  tamen  quedam,  vi- 
delicet  quinquaginta  quatuor  satis  pulchra,  in  ejns 
legenda  rcfulgent.  Quia  vero  istius  veri  Joseph  heu 
beneficia    corporalia  et  spiritualia  Egiptus  tenebrosa 


per  interpellat,  vestra  igitur  reverenda  paternitas, 
quecum  naturali  vigeat  ingenio  et  moralibas  poUeat 
virtutibus  et  exemplis,  et  ecclesiam  Hildense- 
mensen  cinxerit  municionibus  [bevestiget  myt  6or- 
gen  un  steden  transl.  Theat.]  multis  et  castris  [Cf. 
Chronicon  episcoporum  Hildesh.  apud  Leiboit. 
SS,  Brunsv.  I,  757  et  774],  que  nisi  Domiotts 
custodierit,  frustra  vigilat  qui  custodit  eam:  nunc 
intendat,  ut  sanctissimum  virum  Bernwardum  novis 
laudibus  provocemus,  ut  nos  cum  sua  ecclesii 
custodiat  in  vita  pariter  et  in  morte.  Interpretatur 
enim  nomen  sunm  Bernwardus  quasi  betie  cusUh 
diens,  Ut  ergo  secum  valeamus  semper  valtam 
Dei  contemplari,  in  ejus  laudem  tepidos  animemos, 
nt  nos  nunc  in  vita  a  lapsu  preservet  et  in  morte 
suis  oracionibus  a  malignis  hostibus  liberet  et  sua 
jocunda  prsesencia  nos  letificet  in  eternum.  Susd- 
piat  igitur    vestra    paternitas  legendam   hanc,   que 


parvipendct,    mater  umnium   viciorum  ingratitudo,  D  vitam  suam  compendiose  valde  complectitur,  queet 


que  exsiccat  fontem  divine  pietatis,  in  hoc  sancto 
tanta  reperiuntur,  quod  vix  in  tota  Germania  similia 
valeant  inveniri.  Quia,  ut  de  parrochiis  Hildensc- 
mensis  ecclesise  taceam,  quam  multe  ecclesie  con- 
ventuales  sunt^  que  nec  unicum  verbum  insuislibris 
omnibus  de  ejus  sanctissima  vita  potuerunt  dcmon- 
strare,  cum  Deus  tamen  vulgo  dicat :  ■  Interro^a 
patrem  tuum,  scilicet  spiritualem,  et  indicabit  tibi» 
etc.  Heu  jam  villanus  de  suis  parentibus  multa  signa 
et  magualia  de  beato  Bernwardo  per  relacioucm 
didicit,  que  iu  ejus  gestis  ex  negligenciis  quorum- 
dam  non  habentur!  0  si  gens  Ytalica  [dat  volck  dcr 
Walen  translatio  TheutonicaJ  de  sua  carne  hunc 
sanctum  progenitum  haberet,  vei  altera  gens  An- 
glicana,  nonne  totam  universalem  matrem  nostram 


in  se  ipsa  est  valde  longa,  et  eam  cum  devocione 
revolvatis,  ut  exinde  ad  majorem  devocionem  per- 
venire  valeatis. » 

(20)  Diphthongem  tamen  in  pra?,  ssepe,  qyM, 
laetus,  mserens,  xstimo  rel.  nonnunquam  simplicie 
scriptnm,restitui. 

(21)  Heec  preeter  notitias  spurias,  Heinricum  II  a 
Bernwardo  nutritum  et  jubente  eo  in  ecclesia  Hil- 
desheimensi  litteris  sacris  imbutum  esse,  et  Otto- 
nem  II  morientem  Bernwardo  tilium,  uxorem  et  re- 
gnum  curanda  reliquisse,  nihil  quod  non  in  Thang- 
mari  Vita  exstet  continet. 

(22)  A  quodam  fratre  nostro,  c.  10;  c.  12,  abbas 
Conradus  memoratur. 


YirA  S.  BERNWARDI.  394 

.OGUS  THANGMARI  *  PRESBYTEM  IN  VITAM  SANCTI  BERNWARDI  EPISCOPI 

ET  CONPESSORIS. 


nae  provideotiffi  sapientem  ammirabilemqae  A 
itionem  ratio  hnmaiia  nec  liquide  intneri,  nec 
suppetit  ammirari.  Miris  enim  diyinee  clemen- 
aeficiis,  cottidianis  successibus  sustentamar; 
•vis  culpa  videatur  Dei  laudes  tacere,  cum  ma- 
Kimescriptom  sit :  Sacramentum  regis  abscon- 
^mim  est^  opera  autem  Dei  revelare  et  conpteri  ho- 
um  est  (Tob.  xii,  7).  Hisitaque  angclicis  oraculis 
isus,  immo  compulsus,  ego  peccator  et  indignus 
ter  Thangmaros,  humillimus  qaoque  sanctae 
i  ecclesis  bibliotUecarius  et  notarius,  magni- 
ksta  memorabilisviri,  domni  scilicet  Bernwardi 
episcopi  coUigere  aggressus  sum,  dou  vanita- 
lu  provocatus,  Dco  teste,  sed  si  quid  imitabile 
ementia  in  illis  eluceret,  divinae  pietatis  gra- 
ie  ciijus  rore  flnxit,    posteris  prsedicarem,  et  D 


illos  tali  exemplo  ad  provectum  virtatum  incitarem. 
Et  quia  hoc  ipso  ignorante  subire  temerarium  scivi, 
diu  cunctatus  hac  pnblice  cum  illo  confabulari,  tan- 
dem  oportunitate  nacta  aditom  temptavi.  Primo 
itaque  forti  auctoritate  adversabatur  michi;  nam  in 
cunctis  jactantiam  et  popularem  favorem  ceu  morti- 
fenim  venenum  vitabat.  Tandem  cum  sspias  ingere- 
rem,  grave  pcccatum  esse,  bona  opera  celare,  ne 
alii  exemplo  tali  proGciaut,  com  DomLnas  dicat : 
Luceat  lux  vestra  coram  hominibus  (Matth.  v,  16)  et 
cffitera,  cessit  meo  arbitratu  quee  compingerem  re- 
linqnens,  qnia  a  puero  mecum  usque  ad  jnvenilem 
fietatem  obversatas,  quasi  Qlius  patri  familiarius  ad- 
hflesit  et  convixit,  nec  aliquid  in  omni  studio  ejus 
vitae  meam  conscientiani  fraudare  potuit,  quin  plenis- 
sime  scirem. 


INCIPIT  VITA  BERNWARDI  EPISCOPI  ET  CONFESSORIS. 


rtos  igitur  egregiee  indolis  poer  Bernwardus 
nostrse  gentis  sanguine  (23),  ex  (ilia  Athelbe- 
palatini  comits,  traditur  domno  Osdago,  nostro 
po  (24),  a  suo  avunculo  religioso  diacono  (25) 
laro,  post  quoque  (26)  Trajectensi  episcopo;  et 
nim  diligentia  mese  parvitati,  qni  primicerius 
paerorum  prseeram,  literis  imbuendus,  mori- 
tiam  instituendus  deputatur.  Quem  omni  devo- 
susceptum  intellectus  illius  capacitatem  primo 
B  paginae  leviore  lacte  temptandam  «stimavi. 
taque.  ut  de  sancto  Daniele  legitor  (Dafi.  i,  20), 
1  in  iilo  decnplum  in  omni  intelligentia  snper 
>a  ejus.  Mirum  namqne  in  modum  tenera  astas 
tiirradiata  lomine,  subtili  medilatione  interiora 


agere.  Qaem  etiam  mccum  interdum  in  servitium 
domni  episcopi  extra  monasterinin  excedens  duce- 
bam,  atillius  ingenium,  quod  in  multitudine  ephe- 
borum  discernere  et  ad  voluin  meum  discutere  non 
potui,  illis  .remotis  singulari  studio  snbtilias  dili- 
gentiasqne  eventilarcm,  mirnmque  in  modom  vario 
virtutum  pigmentario  ultra  id  setatis  respersom  rep- 
peri.  Nam  sffipe  totum  diem  intcr  equitatum  stu- 
dendo  attrivimus,  nunc  legendo  non  minns  prolixam 
lectionem  quam  si  in  scolis  ad  hanc  vacaremus. 
nunc  poetizando  per  viam  metro  coUusimns,  inde 
ad  prosaicam  palsestram  exercitiom  alternantes,  in- 
terdum  simplici  contextu  rationem  contulimas,  siepe 
syllogisticis  cavillationibns  desadavimus.  Ipse  quoque 


i  sophismatis  jagi  stodio  rimabatur,  nunc  com-  ^  crebro  me,  et<i  verecande,  acutistamen  et  ex  intimo 


L  lectione  cum  aliis.  nunc  qaos  diligentiores  in 
4>  meditamine  cernebat,  seorsim  familiarius  as- 
ms,  propositis  quflestionibus  scrupulosa  quseque 
leduliam  eventilabat,  more  prudentissimse  apis 
nlas  lectiones,  quas  in  scolis  in  diversis  libris 
loebam,  remotiori  ioco  sedens  intento  auditu 
ibat,  qaas  tamen  postea  pueris  considens  felici 
iperfecte  docebatet  illorum  scientiae  ^imprime- 
Grmtanti  deniqoe  atfectu  amplectebar  felici  furto 
onis  puerum  *  insudare,  multoque  vigilantius 
de  *  institi  ingenium  illias  ad  scientiam  veri  so- 
matis  excitare.  Nichilominus  ergo  venerabilis 
nns  Osdagus  qaodam  meriti  praesagio  magnuin 


aditu  phylosophis  prolatis  qaflestionibns  sollicitabat. 
Tanta  ergo  facilitate  cupitum  ejus  ingenium  michi 
appiaadebat;  pene  enim  nulla  hora,  nec  refectionis 
qnidem,  desidiae  illam  arguebat.  Et  qaamquam  viva- 
cissimo  igne  animi  in  omni  liberali  scientia  deflagra- 
ret,  nichilominus  tamen  in  levioribus  artibus  qaas 
mechanicas  vocant  studium  impertivit.  In  scribendo 
vero  adprime  enituit,  picturam  etiam  limate  exer- 
cuit,  fabrili  quoque  scientia  etarte  clusoria  omniqoe 
structura  mirifice  exceliuit,  ut  in  plerisque  eedificiis, 
qa«e  pompatico  decore  composuit,  post  quoqae  cla- 
ruit.  In  negociis  vero  domesticis   et  ad  usom  rei  fa- 


miliaris  pertinentjbus  vivacissimus  executor    acsi  a 
faturum  in  illo  prsevidens,  exorcistam  ordinavit,  d  puero  hisnutritus  calliiit.  Hujusmodi   Deo  gratse  et 
;entius  me  adbortatus  item  itemque  curam  illius      hominibus   acceptce  indolis  gratia  domno  episcopo, 

VARLE  LECTIONES. 
Tanmari  i.    ^deesti.    ^deestZ. 

NOTyE. 


3)  Patrem   Tbeodericum  comitem  de  Sommers- 
ibnrg  vocat  iranslatio  theutonica. 
fr)  Annis  985-989  episcopo ;   igitnr  aut  Otwinus, 
a.   05^  98i   scdit  hoc  loco   intelligeudus,   aut, 

Patrol.  CXL. 


quod  magis  placet,  pner  Osdago  nondom  episcopo, 
auta  Folcmaro  jaro  cpiscopo  traditus  est. 

(25)  Scil.  Hildeshcimcusi. 

(26)  Annis  977-990. 

43 


395 


TtlANGMARl  PRESBYTERl  UILDESDEIMENS. 


39« 


apadqaemversabalar,  omQiqoecoDgregationidignus  A  discendo  miriiice  proficeret,  et  tamen   ad  cttocta 


et  familiarisefficiebatar,  propinquorumque  dilectioni 
probalissimus  babebatur.  Avus  quippe  ejus  Athel- 
bero  palatinus  comes,  vir  plurima  virtutum  laude 
iusigois,  qui  commissae  sibi  prsefecturoi  exactionem 
magis  ex  debito  quam  ex  iutentione  gerebat,  cum 
prole  utriusquesexus  felicissime  babandaret,  bunc 
prseclarum  adolescentem,  primis  auspiciis  pubescen- 
tis  decoris  florentem»  in  affectum  iilii  adoptavit.  In 
quo  quia  salutaris  consilii  stationem  salu^errimam 
repperit  familiarius  sibi  adjunxit,  ut  ne  minimum 
quidem  sine  ejus  consultu  ageret. 

2.  Adeptus  itaque   a   Willegiso   venerabili    arcbi- 
episcopo   subdiaconatus    gradum,    aiiquamdiu    cum 


foris  obeunda  liberalissimo  negocio  ejus  ingeniam 
feriaret.  Et  cum  alii  regi  puero  aduiando  obseque- 
rentur,  adeo  ut  ludicra  et  quee  tenera  setas  poscebat 
illi  persuaderent,  imperatrix  etiam ,  verita  afTectum 
filii  sibi  prseripi,  in  ejusmodi  favore  in  tantum  emol- 
lita  esset,  ut  omnia  qu8e  puerilis  aetas  illum  im- 
pelleret  ipsa  gratissimo  afifecta  consentiret,  hic 
solus  tanta  arte  institit,  ut  a  non  faciendis  meto 
illum  probiberet,  et  tamen  plenissimo  affecta  ejus 
auimum  sibi  coliigaret. 

3.  Interea  domna  Theapbanu  imperatrix  apad 
Neomagum  maximo  dolore  totius  regni  rebas  ex- 
cessit  (an.  99i,  Jun.  f6).  Undedomnus  rex   utroqoe 


illo  conversatus,    cum  propter  morum  bonestatem      parente  desertos,    totum  se  regendum  in  stationem 

*a  1*«A  I**  *  M^  k  -  *  *  1 1  ^^     4*1***  *<*  al*aw*  *■*  * 


ac  vitoe  probitatem  religionis  profectam  iu  illo  sen- 
tiret,  diaconum  illum  ordinavit.  Interjecto  quoqoe 
non  longo  spacio,  presbiterii  eum  bonore  sublima- 
vit.  Reversusque  ad  praefatum  comitem,  suum  vide- 
licet  avum,  affectuosissime  ab  illo  susceptus  est, 
plurimumque  rogatus  ne  ab  eo  discederet,  facile 
acquievit;  cui  tauta  bumilitatc  ac  instantia  [famula- 
batur,  ut,  ca^teris  refrigerandi  causa  interdum  re- 
motis,  ipse  dies  noctesqu«  continuans,  indefessus 
ei  adhsereret,  cegri  seuis  et  sevo  pleni  imbecillitatem 
patientissime  moresque  supportaret,  inter  ipsum  et 
familiam  medius  incederet,  salutaribus  monitis  cot* 
tidie  illos  ad  agenda  informans,  curam  illorum  apud 
comilem  vigilanti  benignitate   frequentans.  Pro  pa- 


tidissimi  magistri  contuiit.  Hujus  consilio  exaDunft- 
bat  quodcumque  alii  adulando  persoadebant;  quit 
quamvis  iu  puerilibus  auspiciis  ociaretur,  altiori 
tamen  industria  quorundam  simulationes  firevide- 
bat.  Prsecipua  itaque  familiaritate  magistrum  sauoi 
amplectebatur,  nec  ab  ullo  inferios  tractabatur, 
quem  universali  virtutum  decore  respersum  venera- 
batur. 

4.  Per  idem  tempus  venerabili  episoopo  Gerdago 
decedente  (an.  993,  Jan,  15),  bis  religiosos  jnyenis 
Bernwardus  votis  omnium  ad  pontificatum  eligitar. 
Et  cum  plerique  nobiles  clerici  palatina  miiitia  dia 
certantes  missionem  optarent,  consensas  tamen 
omoium  in   bunc  Deo  electum    juvenem     concor- 


terno  quoque  atfectu  ad  iilios  totum  se  profudit,  ma-  C  dabat.  Communi  igitur  electione    sancte    Hildene- 


gnamque  gratiam  inter  illos  conciliabat.  Et  quamvis 
inbujusmodi  familiaritate  invidia  facile  subrepat, 
banc  maxima  cautela  in  plerisque  declinabat.  Inter 
patrem  quoque  et  tilium,  domnum  videlicet  episco- 
pum  ^  internuncius  saepe  discurrebat,  magnamque 
inter  ilios  familiaritatis  gratiam  conciiiabat.  Ipsi 
ergo  episcopo  tantum  complacuit,  ut  Daventrensi 
coenobio  sua  vice  illum  praeponere  vellet,  fitque  in- 
ter  episcopum  et  comitem  de  tantse  indolis  juveoe 
religiosa  concertatio,  ut  uterque  pro  morum  gratia 
illum  sibi  adoptare  inteaderet.  Sed  ipse  imbecillis 
avi  iniirmitatem  sastentare,  quam  episcopales  jdeli- 
cias  appetere    malebat.  Cum  quo  usque   ad    diem 


sheimensi  secclesiee  ordinatur  episcopus  a  Willegiso 
arcbiepisco  (Ann.  HHi,  an.  993),  anno  Dominice 
incarnationis  noogeotesimo  nonagesimo  tercio,  in- 
dictione  sexta,  octava  decima  Kal.  Februarii. 

5.  Adeptus  itaque  pontiiicatam,  quanta  continen- 
tia  juvenile  corpus  ad  virtutum  culmen  coegerit, 
dici  non  potest,  modum  in  cunctis  agendis  prcci- 
pue  amplectens,  juxtaillud  viri  sapientis  (Teb.  Anit, 
1, 1,  34) :  Ne  quid  nimis.  Morum  quoque  gravitite 
miriiice  senes  ipsos  superabat,  adeo  ut  subditos  se- 
yeriiatis  censura  ad  agenda  in  plerisque  iostitoeret 
Frogalitatem  vero  in  appetendis  cilKiram  deliciis 
in  eo  laudare  vix  ullus  sufQcit ;  potum  taoto  mode- 


sui    exitus  iideli    devotione    desudabat.   Quo    de-      ramine  temperabat,  nt  post  coenam  anteqoam  stra- 
.    ,       ^«-.    .j     .,_.._.  -._.,..  tumpergeret,  nisi  familiarium  vel  hospitum  pr«sen- 

tiacoactus,  semel  tantum  biberet,  ssepius  qaoqoe 
penitus  abstineret.  Stratis  vero  compositus,  lectioni 
interdum  circa  galli  cantum  iniendebat,  ssepe  som- 
nom  interrumpens,  furtivae  orationi,  donec  clerici 
ad  matotinos  ymnos  consurgerent,  vacabat,  ymnis- 
que  expletis,  multociens  psalmodiam  in  diuraoni 
usque  creposculum  extendebat;  deinde  aliqaanUi- 
lum  pausans  corpusculum  recreabat,  donec  iteffl 
diluculo  canonicum  cursum  prims  horse  in  flecclesit 
persolvebat.    Qoo    expleto,    qoasi  reguiariter  sab 


functo  (an.  987),  ad  palatium  se  contulit,  in  servi- 
tium  (27)  videlicet  tercii  Ottonis  imperatoris,  qui 
septennis  adhuc  puer,  com  venerabili  et  sapientis- 
sima  matre  domoa  Theuphanu  augusta  rebus  prae- 
erat.  A  qoa  hic  venerabilis  jovenis  Bernvrardus 
benignissime  soscipitur,  atque  in  brevi  summse 
familiaritatis  locum  apud  illam  obtinuit,  adeo  ut 
domnam  regem  iidei  illius  literis  imbuendum  mori- 
busque  instituendom  consensu  cunctorum  proce- 
rum  commendaret.  In  quo  ita  excelluit,  licet    quo- 


rondam  invidia  morderetur,    ut  pner  imperiaiis  iu 

VARIiE  LECTIONES. 
*  e.  Folcmarum  3. 

NOTiE. 

(27)  »  Factus  esl  aulicus  scriba  doctos  Ottonis  III  didascalus  et  primiscrinius;  »  infracap.  5. 


VITA  S.  BERNWARDL 


39B 


llna  constitutaSy  capitolum  cam  fratribiis  qui  A  secum  vel  ad  cuKem  ducebat  vel  quocamque  longius 


eonversabantur  adiit.  Perirm  quoque  et 
onem,  nomina  qooque  fratrum  qoorum  an- 
memoria  instabat,  cottidie  recitari  jiibebat. 
ne  vero  peracta,  circa  horam  terciam  ad 
irum  .«ollempnia  festiva  celebratione  proce- 
magna  animi  contritione  se  ipsum  totum 
lo  profudit.  Inde  in  publicum  progressus, 
Bscaosaset  oppressorum  negocia  breviter  exa- 
at^  quia  et  ingenio  ac  facundia  adprime  calle- 
licqoe  operiebatur  clericum  dispensatorem, 
iffiosinaB  et  pauperibus  prceerat,  quorum  mul~ 
lem,  centenos  videlicet  vel  eo  amplius,  diatim 
dantissime  victus  refecit;plerosque  etiam   vel 

0  vel  csteris  subsidiis,  prout  facuitas  con- 
snblevabat.  Inde  ofQcinas  ubi  diversi    usus 

a  fiebant  circuiens,  singulorum  opera  libra- 
>nec  circa  nonam,  rite  omnibus  peractis,   cum 

1  et  benedictione  Domini,  ad  mensam,  fra- 
M>pulique>tipatus  frequentia,  consedit;  non 
ktice  qaidem,  sed  religioso  silentio,  cunctis 
tionem  honestissima  disciplina  inteutis,  quse 
coenandum  non  brevis  legebatar.  Iniirmis 
Q  fratribus  et  senio  confectis  benedictionem 
Qa  sua  dirigebat  hilariter,  cum  tamen  nullum 
n  in  urbe  vel  in  suburbio,  quem  scire  posset, 
Qodi  pietate  privaret.  Ita  qaippe  jaxta  Aposto- 
'Cor,iif  22)  omnia  omnibus  esse  desiderabat, 
les  in  Christo  lacrifaceret. 


B 


commeabat,  quos,  quicquid  dignius  in  ulla  arte 
occurrebat,  ad  exercitium  impellebat.  Musivum  prce- 
terea  in  pavimentis  ornandis  stadium,  necnon  late- 
res  ad  tegulam  propria  industria  nullo  monstrante 
composuit.  £t  ut  breviter  prerstringam,  nec  punctum 
temporis  supersedebat,  sed  fidelis  dominicce  famili» 
dispenaator,  conservis  suis  necessaria  subsidia  fide- 
liter  subministrabat.  Et  cuin  in  Christi  gazophilacio 
qaeeque  idonea  scivit  fideli  devotione  jK>ngererety 
non  minus  tamen  Cflesari  sua  juxta  Gvangelium  per- 
solvebat.  Nam  tercio  Ottoni  imperatori  afiectuosis*' 
simo  animo  pro  scire  ac  posse  obsequebatur.  Unde 
ct  multorum  iuvidiam  in  se  commovebat  qui  indi- 
gnabantur,  illam  vigilantiori  studio  rei  publicae 
negocia  obire. 

7.  {An,  OOi',  995.)  Saxonia  quippe  magna  ex  parte 
pyratamm  cseterorumqae  barbarorum  feritate  depo- 
pulata,  continuis  latrocinantium  incursionibas  sine 
iutermissione  patebat.  Quam  pestem  rei  publiciB 
depellere  magno  sui  suorumque  pericalo  semper 
instabat,  et  nunc  cum  aliis,  interdum  quoque  cum 
suis  solus  super  eos  irruens,  fortiter  illos  attriverat. 
Sed  cum  hajusmodi  irruptiones  sedari  nulio  modo 
possent,  quippe  cum  barbari  qui  utrumque  litus 
Albifle  et  naves  omnes  sua  ditione  tenebant,  navali 
evectione  per  omnem  Saxoniam  facillime  se  infun- 
derent,  vigilantissimos  Dei  ponlifex  curam  sibi  com- 
%  missee  plebis  agens,  quomodo  populum  Dei  de  sflevi- 


jrduum  et  difficile  est  cottidianum  ejus  stu-  C  cia  barbarorum  eriperet,  animo  fiuctuabat.   Furorem 


rerbis  perstringere,  quia  Deo  teste  omni  nisu 
iem  noctemque  in  divinis  perstabat.  Nichi- 
18  quoque  cunctos  sibi  adbserentes  ad  hujus- 
negocium,  ut  ita  dicam,  ultra  vires  impelle- 
sc  aliquid  artis  erat,  quod  non  attemptaret, 
ai  ad  unguem  pertingere  non  valeret.  Scripto- 
mque  non  in  monasterio  tantum,  sed  in  di- 
locis  stndebat,  unde  et  copiosam  bibliothe- 
im  divinorum  quam  philosophicorum  codicum 
ravit  (28).  Picturam  vero  et  sculpturam  et 
m  atque  clusoriam  artem  (29),  et  quicquid 
lias  in  hujusmodi  arte  excogitare  ^  poterat, 
lam  negtectum  patiebatur,  adeo  ut  ex  trans- 


namque  suiimpetus  pene  Hildenesheim  usquc  inten- 
tabant,  et  ipsum  sanctum  locum  prsedam  sibi  pro- 
mittebant.  Divino  itaque  instinctu  in  extremo  fere 
sui  episcopatus,  ubi  flumina  Alera  et  Ovokare  con- 
fluunt,  munitiunculam  admodum  munitam  (31) 
extroxit,  in  qua  copiis  militum  dispositis,  barbarorum 
impetum  repnlit,  populumque  Dei  ab  hostiii  feritate 
liberavit.  Dei  namque  gratia  tanta  securitas  pacis 
per  illum  in  locis  illis  fidelibus  condonata  est,  ut  ni- 
chil  dampni  vel  periculi  postea  a  barbaris  pateren- 
tur.  Hac  industria  Christi  sacerdotis  barbarico  tu- 
multu  in  illis  locis  eliminato,  acrius  in  circumsita 
loca  debacbati  sunt.  Unde  vigilantissimus  divini 
is  et  ex  Scotticis  vasis,  quae  regalis  majestati  ^  gregis  pastor  tjpo  Christi,  sui  domini,  adversariis 
ari  dono  deferebantor  quicquid  rarum  vel  eecclesiffi,  exultans  ad  currendam  viam  ot  fortis  gj- 
im  reperiret,  incultum  transire  non  sineret.  gas,  se  opposuit,  et  in  rure  Wirinholt  (32)  nuncupato» 
esos  namque  pueros  (30)  et  eximise  indolis      ubi  tutissima  illorum   statio  faerat,  liber  quoque  la- 

VARliE  LECTIONES. 
l  aliquo  investigare  addtmt  3.  4.  5. 

NOTifi. 

Ex  libris^jussu  ejus   scriptis  missale  a.    1014.      Bemwardm  prmsul  candelabrum  hoc  puerum  mum 

primo  hujus  artis  flore  non  auro  non  argento  et  ta- 
men  ut  cemis  conflare  jubebat.  V.  Kratz  t.  II, 
p.  32. 

(31)  Mundburg;  cf.  Henrici  II  confirmationem 
a.  1013.  Origff.  Guelf.  IV,  435. 

(32)  Neque  Wiringen  neque  Warenholz  esse  vide- 
tor,  quum  villa  utraque  nonnisi  multo  post  tempore 
ab  ecclesiis  matribus  sejuncta  sit.  Varenholz  mfra 
Rinteln  non  in  dioecesi  fiernwardi  sitam  erat» 


et  tria  Evangeliaria,  qaorum  unum  a.  1011 
itbaldum  scriptorem^  prsefert,  picturis  ornata 
esia  episcopali  Hildesheimensi  hodieque  as- 
Uir;  adest  preetereaa  Liber  mathematicaiis,  » 
emwardum  in  Ottone  III  instruendu  usum 
dicuut.  V.  Kratz  der  Dum  zu  Hildesheim 
),  1.  II,  p.  104-128.  Liber  alchemicos  sce- 
vu  periit,  t.  III,  p.  11, 12. 
Artem  gemmas  metallis  includendi. 

Candelabrum    hanc  inscriptionem  priefert : 


399 


THANGMARI  PRES6YTER1  HILDESUEIMENS. 


m 


trocinii  excarsas,  quocumque  susr   fraodis  insidias  A  persedenda  putaTimas,  ne  fastidium  prolixitate  ioge- 


intentarent,  prsesidium  munilissimum  instituii,  fos- 
sisque  aqoarumque  meatibus  per  rivirm  influentibub 
tutissimum  reddidit,  copias  quoque  militum  victu  et 
armis  cocterisque  necessariis  instructas  babundan- 
tissime  coflocavit.  Divina  itaque  gratia  periculosis- 
simum  locum  Dei  populo  paciiicum  fecit  et  tranquil- 
lum,  in  tantum  ut  omni  sporcicia  diabolica^  ac  bar- 
baricce  frandis  eliminata,  baratrum  irruptionis  et 
hostilis  incursionis  locum  faceret  orationis,  ct  oracu- 
lum  sancti  Lamherti  pontiiicis  et  martiris  Deo  con- 
secraret,  atque  ab  illo  die  summa  pace  sBCclesiee 
Christi  reddita,  ab  omni  hostili  impetu  Dei  populus 
Tivacissimi  provisoris  industriu  quietissime  feriarct. 
Pro  his  et  croteris  beneficiis,  quce  devotissimo  studio 
in  rem  publicam  populumque  fidelem  exercuit,  mul- 
torum  et  maxime  principum  in  se  invidiam  et  indi- 
gudtionem  commovit.  Unde  et  a  Magontino  archi- 
episcopoplora  et  miseranda,  ut  in  sequentihus  plenius 
dicemus,  apertis  inimiciciis  perpessus  est.  Cujus  ani- 
mositatem  patientissime  ferens,  divina  ac  regalia 
benignissime  amministrabat. 

8.  Et  licet  plura  copiosissimis  impensis  ad  repel- 
lendam  sfieviciam  barbaricam  foris  impenderet,  dici 
tamen  non  polest,  quanta  in  episcopatu  ad  usum 
suae  a^cclesise  contulit.  In  preediis  namque  tanta  con- 
gessit,  ut  triginta  vel  plura  praecipuos  curtiles  cum 
litorum  ac  colonorum  familiis,  clarissimis  aedificiis 
prflenitcntesy  compararet,  cum  in  aliis  innumerabili- 


B 


ramus.  Sanctum  quoque  locum  nostruni  mororam 
ambitu  vallare  summa  instantia  aggressus,  disposilif 
per  gyrom  turribus,  tanta  prudentia  opus  inchoavit, 
ut  decore  simul  ac  munimine,  velut  hodic  patet,  si* 
mile  nil  ia  omni  Saxonia  invenias.  Sacelium  etiam 
splendidum  valde,  foris  murum  in  honore  viviticft 
crucis  exstruxit.  Cujns  etiam  aliquantam  partem, 
largiente  domno  tercio  Ottone  augusto  imperatore, 
ibidem  clarissimis  gemmis  auroque  purissimo  inda- 
sam  condidit  (35} ;  ubi  etiam  divina  pietas  plurima 
suas  pietatis  indicia  apertis  signorum  miraculis  per 
virtutem  sanctee  crucis  ostendit. 

9.  Inter  qose  illud  unicum,  quo  Dominus  aatistitis 
nostri  devotionem  consolari  dignatus  est,  ioserere 
libet.  Nam  venerabilis  pontifex  Bernwardus  thecan 
auro  gemmisque  laulissimam,  in  qua  vivificam  li- 
gnum  includeret,  paravit,  et  cum  extribus  particalis 
sancti  ligni  qnartam  si  fieri  posset  excidere  tempta- 
ret,  ut  per  singulas  absides  singulas  conderet  portio- 
nes,  nec  gracilitas  vel  parvitas  quacumque  ex  causa 
NSectionem  admitteret,  cum  devotissimus  Dei  famulos 
animo  fluctuaret:  ecce  subito  inter  manus  ipsiusan- 
tistitis  quarta  particula  sacratissimi  iigni  angelieo  at 
creditur  ministerio  delata  apparuit.  Mok  igitur  prc- 
sul  Isetus  lignum  sanctum  per  quatuor  absides  para- 
vit.  0  quantiindepotantesardorem  vehementissiaue 
febris  ssepius  virtute  sanctae  crucis  restingaebant! 
Multociens  obortam    aeris  inflequalitate  pestilentiam 


bns  locis  decem  mansos  vel  octo,  aut  plus  aut  minus  C  fideles  hoc  vivifico  ligno  se   suaque  lustrantes  sedt- 


prout  causa  acciderat,  in  possossionem  suce  seccle- 
sice  conferret  (32*).  Antiqua  quippe  loca  ab  anteces- 
soribus  suis  possessa,  quce  ille  inculta  reperit,  opti- 
mis  sedificiis  collustravit,  inter  quee  qusedam  elegan- 
tiori  scemate  albo  ac  rubro  lapide  intermiscens,  mu- 
siva  pictura  varia  pulcherrimum  opus  reddidit. 
Quid  dicam,  quo  studio  vel  ambitu  sanctum  locum 
nostrum  vel  principalem  secclesiam  nobilitaverit, 
cum  se  ipsum  et  cuncta  qu®  habere  potuit  in  ejus 
usum  impertiri  maluerit.  Testantur  ejus  opera  (33), 
quee  futuro  sevo  pium  illius  animi  votum  apertis  lo- 
cuntur  (34)  indiciis.  Ecclesiam  namque  miro  studio 
decorare  ardenter  instabat.  Unde  exqaisita  ac  lucida 
picturam  tam  parietes  quam  laquearia  exornabat,  j. 
ut  ex  veteri  novam  putares.  Fecit  et  ad  sollempncm 
processionem  in  precipuis  festis  evangelia  auro  et 
gemmis  clarissima,  thimiamateria  quoque  precii  et 
ponderis  magnifici,  calices  nichilominus  plures,  et 
unum  ex  onichino,  alterum  vero  cristallinum  mira 
industria  composuit.  Adhuc  autem  unum  aurenm. 
valentem  libras  viginti  publici  ponderis,  ex  purissi- 
mo  auro  in  usum  ministerii  conflavit.  Coronam  quo- 
que  argento  auroque  radiantem  mir»  magnitndinis 
in  facie  templi  suspendit,  et  alia  perplura  quse,  su- 


verunt.  Nimiam  etiam  siccitatem,  prolato  in  pabli- 
cum  hoc  singulari  ligno,  ceo  pluviis  imperantes,  re- 
pulimus,  multaque  virtute  hujus  sanctissimi  triamphi 
fiunt  cottidiana  remedia  dum  quisqne  mcerens 
ibi  prostratus,  prompta  percipit  solatia. 

iO.  Ipsum  vero  sacellum  sanctoe  crucisy  vario  de- 
core  perfectum,  dedicavit  iv  Idus  Septembris,  anno 
incarnationis  Dominicse  996,  indictione  9,  regni  vero 
gloriosissimi  tercii  Ottonis  imperatoris  13,  imperii 
primo,  ordinationis  autem  suse  quarto ;  locamqoe 
quondamdomis  etvepribus  horridum,  vicinis  incolis 
—  gloria  tibi,  Christe!  —  ex  tuis  datis  baptismi, 
sepultarse,  unctionis  fecit  ttternum  solatium. 

11.  Pro  talibus  igitur  aliisque  piffi  devotionis  acti- 
bus,  quibus  ad  aecclesise  utilitatem  omni  nisa  men- 
tis  et  corporis  insudabat,  tam  Deo  cordi  interioi 
preesidenti,  quam  eecclesiae  operis  afiectam  exterios 
approbanti,  felicis  meraorise  praesul  acceptissimos 
erat ;  et  ideo  conseqnens  foit,  ut  vir  beatus,  eoi, 
sicut  de  sancto  Job  legitur  (Job  i,  8),  tunc  temporis 
in  terra  similis  non  fuisse  putatur,  per  temptatio- 
nis  incommoda,  sicut  aliarum  virtutum  ita  etiaa 
humilitatis  et  patienli®  prfficonio,  mirabilis  cunctb 
ostenderetur.   Anno   itaque  ordinationis   suse  octi- 


NOTiE. 

(32*)  Cf.  Bernwardi   chartam  donationis  pro   mo-  adversatur.  De  aliis  deperditis  v.   Kratz  I.  c,  p.  38. 

nasteriu  S.  Michaelis  editam.  (34)  Id  estloquuntiir. 

(33)  Supersunt  crux  aurea,   crux   argentea,  duo  (35)  Crux  ista  hodie  in  ecclesia  S.  Magdalene  ad- 

candelabrs  colomna  serea,  et  valvse  ffires   ecclesioe  servatur. 
cathedralis.  Crux  alia  Ileiningip,  patena  Ilannuverce 


40t 


VITA  S.  BERNWARDI 


402 


To  (em.  1000),  gravibus  insecnlioDQm  molestiis  pro  A 
territorio  Gandeaesheiraensi  ab  archiepiscopo  Wil- 
legiso  plane  contra  «ecclesiasticas  sanctiones  iropeti- 
tar,  sed  eis  minime  a  soIilaB  humilitatis  et  patientiae 
tenaci  observantia  moyetur.  His  tamen,  que  archi- 
episcopus  non  taro  justs  rationis  execntione  quam 
liberse  potestatis  praesiimptione  attemptabat  aocto- 
ritatis  constantia,  non  temeritatis  audacia,  sagacis 
ingenii  yir  obviabat,  et  secundum  iiiud  Pauli: 
Ouamdm  gentium  aposlolus  stim,  mmisterium  meum 
konorificabo  (Aom.  xi,  i3),  quoadusque  aecelesise 
Christi  pastoris  vice  preefuit,  episcopatus  sui  jura  in 
proprii  honoris  stata  conservari  summa  soUicitudine 
procaravit,  quod  et  Deo  annuente,  lahoriose  licet, 
obtiauit.  Sed  ne  similis  controversia  de  ipsa  Gande-  ^ 
nasheimensi  flecclesia  postmodum  valeat  oboriri, 
omoam  disceptationis  ordinem  inter  Mogontieusem 
antistitem  et  yenerabilem  virum  domnum  *  Ber- 
nwardom  hic  inserere  commodum  duxi.  Necessa- 
riom  aotem  reor  ista  paulo  altius  indagando  repe- 
tere  quod  tamen  lectori  minime  debet  esse  onero- 
som,  qoia  posteris  fortasse  iu  multis  erit  profotu- 
rom. 

I  12.  Territorium  Gandenesheimense,  situm  in  pago 
Fienithi,  cum  adjacentibus  villis  ad  provisionem 
Hiidenesheimensium  episcoporum,  ex  quo  primum 

i  episcopia  per  Saxoniam  disterminata  sunt,  certum 
est  pertinere.  Qnod  ex  hoc  cunctis  scire  capienti- 
bos  liqoido  apparet,  quia  ab  ipso  principio  novellse 
Christianitatis  nostrse  gentis,  etiam  ante  constru-  G 
ctionem  preefati  monasterii,  ad  curam  nostri  episcopi 
pertinebat.  Temporibos  namque  domni  "^  Altfridi, 
qni  qoartus  nostrse  aecclesiae  antistes  extitit,  Liudol- 
fas  dox  com  religiosa  contectali  *  sua  Oda,  magno 
stodio  in  divino  culto  accensi,  consilio  prffiscripti 
antistitis  Romam  perrexit,  ibique  a  domno  Sergio 
papa  magnifice  snscepti ;  et  cnm  votum  illorum  in 
divinis  agnovit,  dalis  reliqniis  sanctornm  praesulum 
Anastasii  et  Innocentii  cum  benedictione  a  se  dimi- 
sit.  Ad  patriam  itaque  Dei  gratia  pervenientes 
consilio  domni  Altfridi  coenobinm  virginom  Dei 
primo  Bronesteshosen  adonaverunt,  filiam  quoque 
soam  domnam  Hathumodam,  daodecim  annos  ha- 
beniem,  prsefato  episcopo  in  regimen  intromitten-  ^ 
dam  assignaverunt,  anno  Dominic®  incamationis 
852  (cf.  Ann.  Quedl.),  Rabano  Mogonciee  prssidente, 
omnem  aotem  provisionem  praedicti  loci  '  et  congre- 
galionis  domno  Altfrido  c^mmisernnt.  Unde  evoiu- 
tis  aliqoot  annis,  Karolo  Rabano  succedente,  anuo 
•ingalaris  nativitatis  Ghristi  856,  aospicatns  est 
ipse  quemdam  locom  super  iluvium  Gandfle,  quem  a 
flovio  Gandenesheim  ^^  nominavit:  ibiqne  consen- 


tiente  duce  fabricam  monasterii  majori  ambilo  io- 
choavit,  Liodberto  Mogontino*  existente  ^*  episcopo, 
qui  post  Karoinm  subintravit.  Locus  namqoe 
pratorum  ac  nemornm  amoBnitate  aptior,  tutior 
qooquo  silvarum  densitate  ac  palustri  munitate  ad 
habitationcm  Deo  militantium  visus  est.  Defuncti 
itaque  sunt  ante  consummatam  fabricam  Gande- 
nesheimensis  ^*  cecclesiae  et  dux  ac  domna  Hathu- 
mod  ^',  sepultique  in  antiqua  cecclesia  Brunesteshu- 
sen  ^^,  positaque  in  regimeu  domna  Gerburgis  '*  pri- 
ma  ^^,  soror  domnse  Hathumod  ^^,  Altfrido  venerabiii 
episcopo  mediante,  Liudberto  quoque  **  Mogontino 
archiepiscopo,  qui  Karolo  successit.  Nec  multo  post 
decessit,  biennio  tantum  emenso,  veuerabilis  dom- 
nus  Altfridus.  Gonsedit  autem  cum  Mogontinis  epi- 
scopis,  Rabano  ^',  Karolo,  et  duodecim  annos  cum 
Liudberto.  Gonsummata  qaoque  cum  omni  decoreHil* 
denesheimensi  eecclesifle,  quam  ipse  a  fundamentis 
constrnxerat,  et  Dei  gratia  consecrata,  plenus  ope- 
ribus  bonis  decessit.  Cai  successit  Marcwardas  ^ 
qointus  prsesul  '^  secclesise  nostree,  quatuorque'' 
tantnm  annos  sedens,  trabes  flecclesise  posoit.  Post 
honc  subintravit  domnus  Wicberias,  sextus  episco- 
pus.  Hic  fabricam  consummavit,  et  aecclesiam  ni- 
chiiominus  consecravit.  Hic  omnem  religionera  et 
disciplinam  cum  domna  Oda  et  Gerburga  ^  abbatissa 
in  prsefato  loco  inchoavit  et  perfecit;  ejus  consiUo 
omnia  disponebant  et  agebant.  Praeerat  autem 
domna  Gerbargis  **  congregationi  22  annos,  posi- 
taque  est  in  nova  secclesia,  juxta  domnam  Hathumo- 
dam''.  SororemantemejusGristinamdomnusWigber- 
tus  in  regimen  intromisit  et  consecravit.  Domna  qoo- 
que  Oda  centesimo  septimo  eetatis  anno,  omnibos 
liliis  prsemissis,  decessit,  Crislina  tantam  superstite, 
positaque  est  juxta  Hlias  suas.  Sed  et  ipsa  Ghristina 
sex  tantum  annos  matri  sapervivens,  felici  decesso 
migravit  ad  Dominum.  Domnus  quoque  Wigberios 
consedit  cum  Mogontinis  episcopis  Liudberto,  Suo- 
deraldo,  et  Hattone.  Post  hunc  Walbertus  succe- 
dens,  septimus  episcopus,  Rotsuitham  venerabilem 
feminam,  de  ipsa  congregatione  electam,  in  regimen 
intromisit,  consecrationes  quoque  in  secclesia  prse- 
scripta  et  ancillaram  Dei  velationes  et  csetera  ad 
ministeria  secclesiastica  pertinentia  fecit.  Post  Wal- 
bertum  ^  Sehardus,  venerabilis  vir,  pastor  octavos 
nostrae  eecclesise  ordinator.  Hic  absqne  .orani  contra- 
dictione  queecumque  ad  secclesiasticum  ministeriom 
pertinebant  in  praefato  loco  administravit.  Nonos 
post  Sehardum  Thiethardus  ^  antistes  nobis  prse- 
ficitur,  Fritherico  archiepiscopo  Mogontiae  **  pr»si- 
dente.  Hic  consecravit  novam  lecclesiam,  obi  mo- 
nachee  nunc  Christo  militant,  et  omnia  episcopalia 


VARlifi  LECTIONES. 

*  dominom  i.  "^  domini  1.  *  codex  lacwiam  prxfert  quam  contectali  explendam  esse  patet;  recens 
iamen  scriba  contectrice  inseruit,  quod  et  3.  4.  5.  legunt.  *  hac  voce  iucipit  2.  *^  gandesheim  2.  *^  deest.  2. 
**  gandeshemensis  2.  '*  hathomad  2.  *^  brunisteshosum  2.  **  gerbergis  2.  **  manu  2.  in  marg,  2. 
i^  hathomod  2.  '*  deest  2.  *'  brabono  2.  ^  marqouardus  2.  *^  deest  i.  '*  quatuor  1.  '*  gerberffa 
2.  ^  gerbergis  2.  '*  hathumodam  2.  *  oualtbertum  2.  ^  thiuthardus  2.  **  mogontia  2.  F.  a.  M. 
p.  manu  secunda  in  marg,  2. 


(03 


TUANGMARl  PRESBTTERI  HILDESHEIilENS. 


m 


in  prsefato  loco  rite  procaravit,  nulio  obviante.  De-  A  velationem     simul     agerent,     cfleterarom     qooque 


cimus  post  Thiethardum  ^  domnus  Otwinus  priefuit. 
Hic  domnam  Gerburgam  *^  secundam  *^  in  regimen 
constituit  et  consecravit,  et  omnia  episcopalia  fideli- 
ter  providit,  domno  Wiilebelmo  '*  magni  Ottonis 
iilio  in  nullo  iili  adversante.  Siniiliter  Hatto  et 
Rodbertus  in  nullo  illi  adversantes  amicissimum 
habuerunt.  Willegisns  **  quoque  illi  '^  succedens, 
veritns  tanti  viri  senectutem  et  morum  gravitatem, 
publice  illum  percoluit,  occulte  vero  pauio  mordacius 
quadani  animi  Indignatione  illi  adbellicabat,  nii  ta- 
men  in  regimine  prsefati  coenobii  asperum,  nec 
verbis  nec  **  factis  ostendit.  Hsec  itaque  ideo  pro- 
posui,  ut   cnncti  intelligant  '^,  quanta  levitate  ac  te- 


domnus  Osdagus  solns  prospiceret;  factamque  est 
insoiitum  nec  ante  a  nobis  visum,  ut  duo  epi- 
scopi  ex  latere  altaris  pariter  sederent,  pontificali- 
bus  paramentis  festive  iufnlati.  Ventum  est  itaque 
ad  ancillarum  Dei  coiisecrationem,  cum  epbcopas, 
qai  antea  a  pontificali  jure  timebatur  dejectus,  subito 
Dei  gratia  erectus,  inter  missarum  sollempnia  primo 
domnum  regem,  si  in  velationem  suse  sororis  con- 
sentiret,  humiliter  requisivit,  deindo  cceteros  mon- 
diburdos.  Quibus  consensum  fatentibus,  primo  dom- 
nam  Sopbiam,  si  ad  Hildenesheimensem  sedem 
sibi  suisque  successoribus  subjectionem  et  oboedien- 
tiam  protiteretur,   iuterrogavit,  deinde  aliaft  velao- 


meritate  sit  violatum,  quod  fere  per  docentos  annos  ^  das.  Qus  anamini  consensu   religionem   et   sabjec- 


tam  ^"^  venerabiiium  patrum  utriusque  loci  antisti- 
tum  concordia  roboratum,  omni  canonica  auctoritate 
fixum  atque  ratam  duravit. 

13.  Sedsecundi  imperatoris  Ottonis  filia,  foraes  ut 
pace  omnium  dicam  hujusmodi  dissensionis,  dum  a 
suo  episcopo,  domno  videlicet  Osdago,  sacrum  vela- 
men  accipere  spernit,  Willegisum  appetit,  indignum 
sestimans  nisi  a  paliigero  consecrari.  Quod  ipse  li- 
bens  annuit,  haut  considerans  quantum  antiqua 
canonum  statuta  ^  temeravit.  Nec  fraterna  caritate 
aditum  qusesivit,  sed  fratri  et  coepiscopo  diem  impe- 
ravit,  ut  ad  velationem  ancillarum  Dei  in  festivitate 
sancti  Lucee  evangelist»  illi  occurreret.  Nactus  ita- 
que  opportunum  tempus  domnus  Osdagus,  archi- 


tionem  confessae  sunt,  publiceque  **  denonciatam 
est  omni  clero  et  popolo,  archiepiscopam  niljoris 
sibi  in  illa  «cclesia  vendicare  ^*  prseter  consensam 
et  permissum  Hildenesheimensis  episcopi.  OmnibQs 
quoque  rite  peractis,  summa  pace  et  concordia  dis- 
cessum  est;  stetitque  unanimitas  sub  domno 
Osdago  et  Gerdago,  et  aliquot  annis  ^''  domni  Ber- 
nwardi,  adeo  ut  secclesias  aliquas  prfiesente  arciii- 
episcopo  ibidem  consecraret,  synodnm  etiam  ma- 
gnam  haberet  prsesente  domno  rege  tercio  Gttone  ^ 
assidente  nichilominus  prsefato  archiepiscopo,  com 
tamen  nil  sua  auctoritate  decerneret,  prseter  qood 
assensum  eeque  ut  alii  fratrcs  domno  Bernwardo, 
qui  synodo   prsesidebat,  prsebuit.   Interfnerunt  Isla- 


episcopum  secretius  qua  auctoritate  id  ageret  requi-  C  rius  *^  Magdaburgensis  archiepiscopus,  Liadoifas  * 


sivit;  cum  ille  minaci  vultu  mordacius  ad  suam 
parrochiam  pertinere  respondit,  et  statuta  die  se 
ancillas  Dei  velaturum,  omnemque  episcopalem  po- 
testatem  in  illo*loco  se  adempturum  promisit.  Cum 
itaque  ad  diem  ventum  est,  restitit  illi  plena  aucto- 
ritale  domnus  Osdagus,  prsesente  rege  domno  tercio 
Ottone,  cum  matre  imperatrice  domna  ^^  Theupha- 
nu  ^,  assidentibus  quoque  episcopis,  Rethario  *' 
Patherbrunnensi  episcopo,  Milone  Mindensi  episcopo, 
Hildebaldo  ^  Wormaciensi  **  episcopo,  cum  aliis 
principibus,  qui  ad  sollempnitatem  velandarum  vir- 
ginum  convenerant.  Cum  ergo  longa  disceptatio  esset, 
domnus  Osdagus,  simplicis  animi  vir,  divino  monitu 


Treverensis  archiepiscopus,  Miio  Mindensis  episco- 
pus,  Hildebaldus  Wormacieosis  '*  episcopus,  Hago 
Citicensis  episcopus.  Non  tamen  rata  perroansit 
hojusmodi  concordia,  quia  in  mediam  qamdam 
emerserunt,  quee  orientem  caritatem  falsititii 
lolia  '*  peremerant. 

14.  Odiosum  quippe  est  nostro  tempore  veritili 
aliquem  notare,  sicut  a  quodam  dictum  est:  VeriUi 
odium  paritf  sed  scribentibus  gravis  cnlpa  estvol 
falsa  dicere  aut  vera  intermittere.  Unde  pace  cun^ 
ctorum  liceat  dici,  quod  scelus  est  celari.  lUt 
quippe  preeclara  ancillarum  Dei  congregatio  >*  taolo 
studio  et  devotione  dominorum  nostrorum  patroa 


incitatus  episcopalem  cathedram  ad  absidem  altaris  ^  patrise,   ducam  ac  regum,  per  Altfridum    ^asqot 


poni  prsecepit,  hac  tuitione  locam  ac  regimen  sibi 
defendens,  faventibus  illi  fere  omnibus,  qnia  archi- 
episcopi  animositas,  etsi  metu  illius  dissimnlarent, 
cunctis  displieebat.  Destitntus  itaque  archiepisco- 
pus  multitudinis  favore,  qui  prius  suo  juri  omnia 
proiiiisit,  vix  domna  Theuphanu  et  episcopis  obti- 
nentibns,  ipso  quoque  ultra  quam  credi  potest  sup- 
pHcante,  obtinuit,  ut  ad  principale  altare  misteria 
ipsa  die  ageret,  ita  videlicet  ut  domn»  Sophise  ** 


successores  instituta  est,  ut  in  principio  omoibos 
imitabiles  exemplar  humilitatis  ac  caritatis  fion- 
rent,  episcopum  suom  a  Deo  **  sibi  prsepositaffl 
quasi  Dei  nuncium  ac  patrem  audirent,  colereotet 
amarent,  omnes  adventantes,  prout  cuiqae  peno- 
nse  competebat,  prsecipda  benignitate  suscipareot 
Hicillis  usus,  hoc  studium  fuit;  hoc  sancto  Ibcore- 
verentiam  et  illis  apod  omnes  gratiam  ezhib^Ml; 
hoc  humilitatis  privilegio,  cum  pro  causis  seccless 


VARIiG  LEGTIONES. 


^  thiothardum  2.  ^^  gerbergam  2.  *^  manu  secunda  2.  ^*  auillihelmo  2.  ^  Willigisus  2.  amitan' 
ter,  »♦  illis  2.  ^  uel  2.  »•  intellegant  2.  "^  tot  2.  ••  instituta  2.  »»  deest  2.  ♦<>  theofanu  2.  con- 
itanter,  ^^  brethario  2.  ^^  hildibaldo  2.  ^  wormacensi  2.  *^  sophyse  2.  %cme,  ^  Publice  qnoqoo 
2.  '•  dee$t  1.  «?  annos  2.  «•  d.  0.  I.  r.  2.  ••  islarus  2.  »  liudulfus  2.  ">  hildib.  wormocensis  1 
**  itaK,  2.  •*  in  marg,  Gandesheim.  •*  ac  de  eo  2. 


VITA  S.  BEBNWARDI. 


W% 


B 


im  citabaatur,  habitu  admodum  nitido  A 
i\o  venientes,  ut  vers  Dei  anciilfle  ab 
labebantur  ac  Tenerabantiir.  Sed  postquam 
iiperfluitas  accessit,  morum  insolentia  sub- 
ibcedientia  torpuit,  repulsa  episcoporum 
;  quod  caiqae  erat  placitom,  faciebat  lici- 
ita  est  quoqae  ad  augmentum  mali  diatina 
domnse  Gerbargis,  ejusdem  ccenobii  vene- 
>*  matris,  in  quamDomiaus  plurima  virtu- 
Qiacontulit  ;decessus  quoque  religiosarum 
quse  sub  nutrimine  antiquffi  discipiinffi  in- 
arant.  Numerosa  autem  juventus  Tirginum 
erat  in  tyrocinio  Christi.  Quee  ^delicatius 
metam  prioris  disciplinse  ac  severitatis 
Sy  ut  est  humanum  post  sua  vota  declina- 
iia  quoque,  domna  Gerburga  invita  mul- 
enitente,  ad  palatium  fdctione  Willegisi 
opi  se  contulit,  ibique  annum  vel  biennium 
a,  dissolubilis  vit»  tramitem  incedens 
e  se  sparsit  rumorem.  Quud  venerabilis 
118  episcopus  non  ferens,  quippe  qui  illam 
immo  amoro  et  gratia  percolebat,  blandis 
titis  ad  monasterium  redire  persuasit.  Cum- 
xteriori  auditu  vix  verba  illius  admitteret, 
iem  repetens  ad  coenobium  eam  repedare 
s  admonuit  *'.  Illa  autem  ^*'  ejus  accessum 
latum  primo  delinavit,  deinde  ad  arcbi- 
I  velut  patrocinanda  ab  illo  confugit,  ama- 
^erbis  ejus  animum  exasperavit,  pactum 
sua  velatione  inanibus  verbis  annullavit*  q 
illo  se  velatam,  non  ab  Hildenesbeimensi 
ad  provisionem  Bernwardi  episcopi  se 
lertinere,  ad  suam  diocesim  coenobium 
leimense  respicere,  plures  se  invenisse  qui 
ter  testentur.  His  et  hujusmodi  ^  verbis 
opi  animum  adversus  domnum  Bernwar- 
iter  commovit.  Post  hsec  Gandenesheim  *^ 
uria  de  episcopo  inter  sorores  disseminavit, 
;>oterat  illum  loco  expellere  atque  abalie- 
lat. 

.  iOOO.)  Interea  episcopus  cognoscens  talia 
loliri,  Gandenesheim  venit,  graviter  tulit 
ari,  nec  aliquid  caritatis  vel  honoris  sibi 
soribus  suis  exhiberi,  sed  infra  extraneos 
56  tractari,  cum  tamen  ab  antece^^soribus  " 
ictum  locum  innumera  bona  collata  sint, 
Boque  ex  sua  parte  plures  et  antiquitus  et 
tempore  impensee;  et  pro  bis  beneficiis 
st  contumeliam  sibi  reconpensari,  tributa 
decimis  solvenda  essent  imminnta,  sa^pe 
lude  negata;  oboedientiam,  qoo  nulla  vi- 
gratior  est,  cum  humilitate  in  ara  cordis 
immolari,  patienter  se  omnia  posse  suf- 
3at  tamun  Christum,  cujus  vice  fungitur, 
dere,  qnicquid  ingerant  pro  meritis  ^  sibi 


suppetere,  oboedientiam,  tamen  caritatem  et  reve- 
rentiam  suis  antecessoribus  ab  illarum  majoribus 
exhibitam,  non  ausum  sua  levitate  negligere.  H«ec 
cum  paterno  animo  perorasset,  majori  odio  peccatis 
stimulantibus  illas  in  se  concitavit,  Sophia  utro- 
bique  ex  parte  archiepiscopi  ac  congregationis  per- 
urgente. 

16.  Instabat  autem  hora,  qua  domna  Gerburgis 
secclesiam  quam  construxerat  consecrari  depoposce- 
rat.  Unde  quia  ipsa,  diutina  infirmitate  fatigata,  ad 
obeunda  tant«e  festivitatis  sollempnia  minime  sofife- 
cerat,  Sophia,  domina  et  matre  consentiente,  stu- 
dium  tanti  laboris  assumpserat.  Et  more  suo  pro- 
prium  episcopum  ^i  postponuntet  abjiciunt;  archi- 
episcopus  accersitur,  quo  ordinante  cuncta  ad  dedi- 
cationem  pertinentia  disponuntur;  consecrationis 
diem' statuunt,  exaltationis  videlicet  sanctse  crucis 
sollempnitatem  (Sept.  H).  Mittitur  autem  et  legatus 
ex  latere  domnse  abbatissse,  qui  domnum  Bernwar- 
dum  ad  dedicationem  invitet.  diemque  denunciet. 
Sed  quamquam  plures  illum  anticipatum  archiepi- 
scopi  advocationo  objicerent,  leni  tamen  animo  suf- 
ferens«  ad  praescriptum  diem  se  venturum  promisit. 
Interea,  incertnm  qua  de  causa,  archiepiscupus  sta- 
tutum  mutat,  diem  abdicit,  atque  eandem  dedicatio- 
nem  in  festivitatem  saneti  Mathei  apostoli  indicit 
(Sept,  21),  domno  quoque  Bernwardo  pari  potestate 
ut  olim  in  velatione  Sophise  venerabili  domno  Osdago 
legationem  dirigit,  mandans  ut  incunctanter  illi  ad 
dedicationem  in  prsefata  festivitate  occurrat.  Ipse 
vero  saam  legatum  atque  scripta  archiepiscopo  re- 
mittit,  astroens  imperialibus  jussis  obstrictum,  seriis 
quibusdam  occupari,  nec  posse  ad  dedicationem  ut 
jussum  est  ipsa  die  illi  occurrere. 

i7.  In  exaltatione  tamen  sanctae  curis  Gande- 
nesheim  venit,  secclesiam  dedicaturus,  sicut  domna 
abbatissa  in  principio  disposuit;  nil  paratum  reppe- 
rit,  immo  aliquos  coUectos,  qui  illi  resisterent,  et 
cum  injuria  ejicerent,  si  forte  cum  suis  eecclesiam 
consecrare  violenter  appeteret.  Hanc  enim  famam 
illae  disperserant,  cum  Dei  teste  niihil  hujuscemodi 
attemptaret  vel  mente  conciperet.  Jam  enim  tota 
mente  ad  archiepiscopum  confugerant,  se  atque  lo- 
cum  ejus  tuitioni  devoverant.  Sophia  assidue  illi 
cohflerens  et  cohabitans,  hsec  interdiu  noctuque  am- 
biebat.  Missarura  vero  "*  sollempnia  domnus  episco- 
pus  ipsa  die  ibidem  celebravit,  lieet  maxima  con- 
gregationis  indigriatione,  easdem  tamen,  nt  oblatio- 
nes  "^  offerrent  benedictionemque  perciperent,  ad- 
monuit.  Plebs  quoque,  comperto  sui  episcopi  ad- 
ventu,  quasi  ad  sollempnitatem  convenit,  moerens 
et  ultra  quam  credi  posset  segre  ferens,  episcopum 
insolentia  atque  inoboedientia  ioco  detrudi.  Quos  et 
omnes  adventantes  limato  sermone  consolans,  laeri- 
mabili  questu  publice  commemorabat,   se  ipsa   die 


VARIiE  LECTIONES. 

I.  2,   <rt  I.  eadem   manu   venerabilisMmap.    ••  ammonoit  2.    '^  namque  2.    »■   hajuscemodi  2 
shem  2.  ctmitanter,    *^m.  suis  j».  2.    ••  dee$t  I.    "  quoque2.    ••  o.  ad  missam   o.  2. 


407 


TIIANGMARI  PRESBYTERl  HILDESHEIMENS. 


408 


ad  dedicatioaem  fficclesiffi  invitatuin,  nil  lUi  honoris  A  modi  invasione   desistat,    nec   86  introinittat  nisi 


exhibitum  immo  exclusam  ;  unde  consecrationem 
secdesiee,  qu»  ad  se  pertineat,  oranibus  sine  suo 
consensu  canonica  auctoritate  interdicit.  Qua  de  re 
congregatio  sororum  indignata,  igne  majoris  indi- 
gnationis  accenditur  *^*  Verum  cnm  ad  oblationem 
ventom  est,  oblatas  indignatione  et  incredibili  fu- 
rore  projiciunt,  szcva  maledicta  episcopo  ingerunt. 
Quo  insoiito  tumultu  perculsus,  lacrimis  perfusus 
antistes,  non  suam  injoriam  *^,  quam  parvi  ducebat, 
pensans,  sed  veri  pastoris  pro  persecutoribus  orantis 
exemplo,  ignorantiam  seu  potius  malivoientiam  fu- 
rentinm  feminarum  deplorans,  ad  altare  rediit,  mis- 
sam  suo   ordine  magna   animi  contritione    peragit, 


quantom  canoncs  concedunt ;  si  suo  juri  singulari 
privilegio  qoiddam  suffragari  sestimet,  ipsum  non 
defuturum,  qnin  communi  consilio  fratromy  ubicam- 
que  delegerit,  justiciam  plenissime  exequatnr.  Ar- 
ehiepiscopus  anteui  acerbiori  indignattoDe  iuflam- 
matus,  mandat,  ut  primo  mane  sequentis  diei,  qiue 
lunc  Dominica  illocescebat  (Sept.  22),  ad  conseera- 
tionem  praefatee  secclesiae  incunctanter  properet;  si 
venire  tardaverit,  nichilominns  ^^  secclesiam  dedici- 
turum.  Hanc  autem  iram  et  indignationem  archi* 
episcopi  adversus  venerandum  priBsulem  creaTit 
niazime  prsecipua  familiaritas  domni  imperatoris, 
qoa  illum  speciali  devotione    pictatis   cseteris   fa- 


deinde  populnm  alloquitur,  benedicit  et  corroborat;  „  miliarins  percoluit.    Affectuosissimo    namque   ob- 

««.  V  *  I\  1*11*  J  A.  _  ^^  •  1**A*V**  «  *  » 


deductusque  honoriiice  ab  illis,  unde  venerat  repe- 
dabat.  0  ^  dignee  memoriae  virum,  omnium  ore 
celebrandum,  cunctorum  devotione  intime  ample- 
ctendom,  apud  se  quidem  iucredibiliter  bumilem, 
sed  apud  Denm,  cordis  inspectorem,  ejusqoe  iideles 
vere  sublimem!  Quis  eum  crederet  in  tanto  pontili- 
calis  dignitatis  honore,  generis  nobilitate,  ministro- 
rum  multitndine  contra  irrogatas  sibi  contumelias 
patientioe  potius  quam  potentice  maluisse  clipeo 
muniri?  Sed  vir  beatus  humanse  abjectionis  probra 
non  curabat,  qui  totus  divino  amori  mancipatus, 
illius  tantnm  oculis  quem  singulariter  diiigebat  pla- 
cere  summopere  gestiebat.  lieec  pro  commendando 
magnce  uliiitatis  exemplo  ad  imitationem  audientinm 
inserere  libuit;  nunc  ad  ordinem  redeamus. 

i8.  Interea  archiepiscopus  et  Sophia  omnem  appa- 
ratum  ad  novellse  cecclesice  consecrationem  necessa- 
rinm  diligenter  prseparant,  inconsulto  Bernwardo 
episcopo,  quem  tamen  adjungere  domna  Gerburgis 
temptat,  sed  verita  archiepiscopom,  votis  ejus  ob- 
viare  pertimescit.  Preeterea  archiepiscopus  in  vigilia 
sancti  Mathei  (Sept  20)  ad  prsefatom  monasterium 
venit  cum  episcopis,  Rethario  ^"^  Paderbronnensi 
episcopo,  et  Berengero  Vcrdensi  «•  episcopo,  Ber- 
nhardo  ^^  qiioque  dace,  cum  aliis  plurimis,  conse- 
craturus  scquenti  die  secclesiam.  Mittuntur  quoque 
domno  Bernwardo  episcopo,qui  illum  ad  sollempni- 
tatem  «cclesiae  invitent.   Postera  vero  '®   die  (Sept, 


seqoio  devinxit  sibi  imperatorem,  qnia  cuneta, 
quee  ad  gratiam  illios  competere  sciebat,  vigiiao- 
tissimo  studio  obibat;  et  ob  hoc  animositatem 
invidiamque  ''^  plurimorum  in  se  commovebat,  ad- 
prime  quoque  Mogontini  episcopi,  qui  indignabator, 
aliquem  prseter  se  familiaritatis  locum  apud  impera- 
torem  habere.  Dominica  itaqne  irradiante,  adeit 
prsedictns  episcopus  Eggehardus  ''*  com  venerando 
fratrum  nostrorum  senatn  ""  vice  domini  nostri 
directi,  qui,  canonica  aoctoritate  etprisca  saocto- 
rum  patrum  consuetudine  objecta,  fortiter  arehi- 
episcopi  coeptis  restiterunt;  atqne  sic  consecratio 
praescripti  monasterii  intercepta  est.  Ipse  tero  epi- 
scepus  inter  missarum  sollempnia  facto  ad  populum 
G  sermone,  synodum  suam  biduo  ante  sancti  Andres 
natalecum  banni  approbatione  dennnciat;  deiode 
adaltare  regressus,  in  cathedra  sedens  privilegii 
qusedam  ante  incognita  mandat  recitari,  in  qoibus 
continebatur,  ut  nemo  de  jure  illius  flecclesise  aofer 
ret,  quicquid  tunc  in  decimis  vel  preediis  vei  ulla  re 
in  vestitura  contineret.  Hoc  quoque  banno  robora- 
vit  sicque  discessum  est.  Episcopi  autem  ^  qoi 
aderant  cegre  admodum  archiepiscopi  animositatem 
conquesti,  fratri  et  ccepiscopo  per  nus  mandaot, 
pertinacirim  ipsius  et  temerarium  inceptum  » 
cohercere  non  posse;  id  unicum  suppetere,  aposto- 
licum  atque  imperatorem  ut  adeat;  illius  causao 
illorum  esse  communem;  nec  se    defutnros,  qninde 


2i)   adest  diluculo    vice    domni  nostri  venerabilis  p.  eisdetn  utrisque,  apostolico  videlicet  atque  impera-  j 
episcopus  Eggehardus  ''*  cum  majoribus  natu  nostree      tori,  scriberent. 


congregationis  et  aliquibus  primariis  de  nostro  mo- 
nasterio  ''*.  Qui,  fandi  licentia  data,  archiepiscopom 
cum  omni  bonore  ex  nomine  domni  Bernwardi  epi- 
scopi  devoto  obsequio  salutant ''';  imperiali  illlim 
obequio  detentum,  adesse  non  posse;  mirari  tamen 
vehementer,  in  sua  parrochia  et  secclesia  ab  ante- 
cessoribns  suis  absque  omni  contradictione  semper 
possessa,  sine  suo  consensu  secclesise  consecrationem 
indici;  fraterna  caritate  deprsecari^  nt  ab  hujusce- 


i9.  Yenerabilis  itaque  Pater  domnos  Bemwardoi 
ultra  modom  sollicite  ferens  quanlolumcumqne  acis- 
ma  in  secclesia  grassari,  sciens  quoque,  infusom 
venenum  nisi  apostolico  et  imperiali  antidoto  coo- 
primi  non  posse,  quamvis  gravi  corporis  molestii 
ssepius  lassaretur,  et  tantum  iter  imbecilii  ejus  eo^ 
pori  omnimodis  esset  oontrarium,  tameo,  ut  paeem 
reformaret,  contra  vires  suas  subire  non  recasant 
Nam  jam  pridem  ardebat  miro  desiderio  domnom 


VARIiE  LECTIONES. 

*^  1.  m.  I.  a.  desunt  2.  *'  n.  s.  i.  usque  f.  depiorans  desunt  2.  ^  reliqua  capitis  desunt  2.  **  hre- 
thario  2.  ^  berngero  uardensi  2.  *'  bernwardo  2.  ''^  namqne  2.  ^^  ^  tnanu  secunda  eggeardol 
*"  deestt  spatio  relicto  2.  ^*  salutavit  dicens  i.  3.  4.  5.  ''^  n.  se  eec.  2.  ^'  et  individiam  2.  "^*  JB  manu 
munda  echeardus  2.    ^"  deest  i  ceto  et  senatu  3 .    "^*  qnoqoe  2. 


mk  S.  BBRNWARDI. 


410 


itorem,  qaem  unice  amabat,  videre.  Paratis  A 
taoto  itineri  necessariis,  per  valiemTarenti  (36), 
i  Tia  commodior  est  visa,  ire  ^*  procuravit, 
»  secum  scripta  ^  omnium  cisalpinorom  epi- 
um.  Porro  anno  incarnationis  Domini  m*llesi- 
rv  Nonas  Novembris  {Nov.  2)  uimio  moerore 
congregationis  plebis  quoqae  a  monasterio 
as,  magna  compunctione  universorura  dedu* 
Dei  (an,  1001)  gratia  comitatus,  ad  votam 
cedentibus,  secundo  Nonas  Januarii  Romam 
lus  est  (Jan,  4).  Quod  humillimus  ac  piissimas 
itor  audiens,  miro  affecta  dilectum  magistram 
i  flagrans,  ad  suam  preesentiam  tamen  eam 
e  nolebat,  sed  festinus  a  palatio  fere  duo  mi- 
id  sanctum  Petrum  illi  occarrit,  benignissime-  ^ 
isceptum,  inter  ampiexus  familiarissime  de- 
tum,  ad  hospitiam  deduxit,  diuque  cum  illo 
uians,  sequenti  die  ad  palatium  illum  venire 
t,  nec  permisit  ut  quantulumcumque  de  suo 

0  in  ministerium  suum  impenderet,  sed  per 
>timanas,  quibus  apud  illum  morabatur,  sufQ- 
*  in  usum  sui  suorumqoe  cuncta  indigua  lar- 
ministrari  prsecepit  *'.  Mane  vero  domnum 
licnm  convocavit  in  occursuin  carissimi  hospi- 
n.  5).  venientem  quoque  foris  iu  atrium  ob- 
»rocedentes  libentissime  susceperunt,  nec  per- 

est  ad  suum    domicilium  reverti,  sed    juxta 
le  domnus  imperator  habitabat  *',    splendidis- 

1  illi  habitaculum  '*  exhibebat.  Vicissim 
ennnc  imperatoris  cubiculo,  interdum  episco-  G 
sidentes,  et  forenses  causas  et  rei  publicsa 
aria  conferebant.  Nam  de  archiepiscopo  et 
tu  Gandenesheim  oborto  ante  accessum  domni 
pi  fama  prscurrens  cuncta  divulgaverat ; 
Qoa  opus  habebat  singula  evolvere,  sed  bre- 
strictimque,  imperatore  interrogante,  panca 
:uit  ■». 

Sed  archiepiscopus  quod  mente  perceperat, 
erfecerat.  Quidam  enim  maligni  illum  impu- 
,  Sophia  nichilominus  institerat.  Venit  itaque 
ante  sancti  Andreo;  festum  Gandenesheim  ad 
im  {an,  1000,  Nov.  28),  ut  disposuerat,  ha- 
lecum  venerabilem  cpiscopum  Retharium  ■', 
le  complures  extrancos,  videlicet  de  Thurin-  ^ 
Sassis,  quorum  id  nichil  intererat,  nonnullos 
de  sua  diocesi  infra  Saxoniam.  Sed  in  prin- 
ictionis  vencraDdus  prsesul  Eggehardus  *^  ar- 
(copum  comraonet,  ut  a  synodo  desistat,  nec 
ina  aecclesia  talia  prsesumat,  prsecipue  cum 
is  episcopus  ad  quem  secclesia  pertineat  absit 


et  cam  domno  apostolico  et  imperatore  consistat.  Ad 
hsec  incredibili  furore  archiepiscopus  succensus, 
vultu  torvo  ac  minaci  jubet  ut  sileat ;  nil  ad  se  talium 
pertinere ;  ut  propriam  secclesiam  habeat,  illam  gu- 
bernet!  Econtra  Eggehardus:  «  Peccatis,  inqoit 
agentibns,  termini  episcopatas  mei  barbarica  sunt 
feritate  depopulati,  civitas  deserta,  secclesia  deso- 
lata;  sedem  non  habeo,  servum  me  sanctse  Mariie  et 
Hildenesheimensis  secclesiae  recognosco,  et  in  cun- 
ctis  qaoad  potero  sancto  loco  prodesse  studebo.  » 
Archiepiscopus  itaque,  productis  viris  quos  adduxe- 
rat,  requisivit  episcopos,  si  liceat  illos  homines  ban- 
no  suo  ad  sacramenta  constringere,  ad  cujus  dioce- 
sim  illnd  ccenobium  pertineat.  Illi  quamquam  me- 
tum  illius  veriti,  aiunt,  legitime  fieri  non  posse, 
absente  episcopo  Bernwardo.  Eggehardas  **  itaqne 
praesul  et  fratres  nostri,  populus  quoque,  orant 
instanter,  sacramenta  suspendi.  Qua  nnanimitate 
cleri  etrplebis  archiepiscopus  commotus,  Eggehardo 
episcopo  minatur,  nisi  sileatquod  cum  injuria  illom 
pjiciat,  Super  hoc  multi  indignati  et  aliquanti  quos 
archiepiscopus  adduxerat,  cum  propemodum  tumul- 
tus  oriretur,  Eggehardus  prsesul  ab  episcopis  roga- 
tus  seccessit,  cnnctosque  Gaudenesheimenses  et 
omnes  ad  Hildenesheimensem  diocesim  pertinentes 
ad  suam  sjnodum  invitavit.  Ad  cujus  bannum  una- 
nimiteromnes  egressi,  illum  sicut  sunt,  tantum- 
modo  cnm  archiepiscopo  suis  propriis,  quos  addu- 
xerat,  relictis.  Gum  vero  de  diocesi  sacramentis 
examinati  requirerentur,  alii  Ethrinam  (37),  Frides- 
larensem  fluvium,  terminum  Hildenesheimensis  par- 
rochiae  affirmabant,  errorem  faciente  nomine  Eder- 
nse  fluminis,  quod  Gandenesheim  alluit ;  alii,  certum 
nil  scire  nisi  quantum  aliorum  relatn  didicerint, 
approbant*';  nullus  aliquid  vel  memoria  dignum 
asseruit.  Archiepiscopns  tamen,  acsi  veritate  cuncta 
fixa  constarent,  banno,  ne  quis  illi  sacramento  re- 
tentum  coenobium  auferret,  munivit ;  sicque  libero 
errore  discessum  est.  Populus  vero  quicquid  ab 
Hildenesheimensi  senatu  jubebatur,  obcedienter 
obivit. 

21.  (An.  1001.)  Interea  legatus  Romam  super  his 
domno  episcopo  dirigitur,  scripta  quoque  domno 
apostolico  et  imperatori  lacrimoso  admodom  stilo 
ferebat.  Unde  tam  apostolicus  quam  imperator  et 
omnes  Romani  graviter  coramoti  .  canonum  aucto- 
ritatem,  patrum  nichilominus  traditionem  violatam ; 
contemptum  quoque  maximum  Romance  sedi  et 
apostolico,  imperatori  etiam,  tali  prsesumptione  ir- 
rogari;  periculosum  scandalum    in   ecclesia   hac  in- 


VARIit:  LECTIOiNES. 

fe$t  2.  '®  s.  fere  o.  c.  fratrum  2.  *^  a.  i.  D.  m.desunt  2.  *'  codex  2  addit :  natnrales  qnoque  cibos, 
I  in  patria  illum  usum  noverat,  piusconviva  exhibebat,  medum  quoque  et  cervisam  fama  prsecurrente 
entnm  amantissimi  hospitis  prseparabat,  vasa  etiam,  picarios  ac  nitidas  sciitellas,  candelas  qnoque 
irandendum  providit  (38).  ^  habitat  2.  '*  cubiculum  2.  •'  contex.  2.  ••  ita  et  2.  *^  eggihar- 
8Xpiu8,    '^  Ekkihardus  2.     ^^  approbabant  2. 

NOTiE. 

Tridenti.  (38)  Sseculi  undecimi  mores  a  nostris  haud  mul- 

Eder.  tum  diversos  cernis. 


411 


THANGMARI  PRESBYTERI  HILDESHEIMENS. 


41 '2 


solentia  ^  posse  generari ;  hujasmodi  viras  fanditas  A 
extirpaodum  ^*. 

22.  Per    idem    tempus    mansit  cum  imperatore 

unicum  decus   imperii  domnus   Heinricus,   tunc  dux 

potentissimus,  in  proximo  quidem   Dei  pietate  rex 

futurus,  in   quem   Domiuus  cunctos  thesauros  di- 

vinflB   et   humanse   sapientise   contulit.  Hic  graviter 

semper  ferebat  Gandenesheim  obortam   controver- 

siam,  atqoe  ardenter  instabat   secclesiam   paciiicare, 

etsub  Christi  signis  militantes  ad  caritatem   et  gra- 

tiam  reformare.  Hujus  itaque  suasu  et  cleri  |ple- 

bisque  coadunta  est  sjnodus   viginti    epiccoporum 

de   Romania;  aliquanti  etiam  afTuere  de   Italia  et 

Tuscia;  deuostris  quoque  Sigefridus  ^^  Augustensis, 

Heinricus  Wirciburgensis,   Hugo  etiam  juriior  Citi- 

censis;  prsesidente  domno  Gerberto  apostoiico  cum 

imperatore  in  palare  ^'  (39)  in  «cclesia  sancti  Seba- 

stiani  martiris,     prsesente   nichilominus    singularis 

meriti  viro  domno  Heinrico  '^  duce    pacatissixno    et 

«bbatibus,  astantibus   quoque  presbiteris   et  diaco- 

nibus  omnique  Honana  dignitate.  In  fronte    itaque 

actionis  post  evangelia  lecta  et  queedam  Patrum  ca- 

pitulo,  benedictione   data  cum   consedissent,    facto 

silentio  venerabilis  episcopus    Bernwardus   de   loco 

sessionis  suae  modicum    progressos,   humiliter  apo- 

stolico  et  imperatori  et  domno  Heinrico   duci  omni- 

que  sjnodo  causam  susb  scclesiae   elimato  sermone 

exponit.    Cunctis  itaque   ejus   questu   compunctis, 

sapientissimus  papa  interrogavit  concilium,  si   sy- 

nodus  habenda  vel  vocanda  esset,    quam   archiepi-  C 

scopuscam  suisquos  adduxerat  collegisset,    in  sec- 

clesia    ab  Hildenesheimensibus  episcopis  ^'    scmper 

possessa,   praecipue   cum   episcopus  defuerit  et  ad 

Romanam  sedem  pro   eisdem  caosis  confugerit;  vel 

quo   nomine   tale    conventiculum   vocitandum  sit. 

Sanctum  consilium  secessum  petit,  ut  secretius  'inter 

se  de  hisconquirant.  Quod  ^*  piissimus  papa  ^annuit. 

Egressique  sunt  soli  Romani  episcopi,  et  postmodum 

introgressi  cum  iterum  consedissent,  sapientissimus 

papa  dixit :  «  Quid  sancitis  fratres,  de  sjnodo  ?  »  San- 

ctum  conciliomrespondit  :  «  In  aliena  secclesia  et  ab 

aliis  possessa  nil  juris  habuit ;    neque    canonice  ibi 

synodum  habereaut  aliquid  constituere  sineconsensu 

proprii  episcopi  potuit,   nec  omnimodis  synodus  ca- 

nonice  dici  poterit.    •   Sapientissimus  papa   dixit : 

«  Ergo  quo  nomine  rite  vocari  potest?   »  Sanctum 

concilium  respondit :  •  Scismaconcilians  discordias.  » 

Sapientissimas  papa  dixit   :  «   Abjicienda  sunt  quse 

ibi    gesta  sunt?    »  Sanctum   concilium  respondit : 

«  Canonica  auctoritate  et  sanctorum  Patrum    exter- 

minanda  sunt,  quse  ibi  adinventa  vel  statuta  sunt.  » 


D 


Sapientissimus  papa  dixit :  «  Apostolica  potestate  et 
sanctorum  Patrum  auctoritate  dissipamas,effriDgimii8 
et  adnullamus  quae.  absente  fratre  et  coepbcopo 
Bernwardo,  Gandenesheim  in  sua  diocesi  ab  archi- 
episcopo  Willegio  et  suis  compUcibos  adinventa  et 
sacramentis  statuta  sunt.  »  Et  superadjecit :  a  Frater 
et  coepiscopus  ^^  Bernwardus  petit  sibi  restitui 
sublatam  vestituram  ab  archiepiscopo  :  quid  [sanc- 
citis,  fratres?  »  Sanctum  conciliumrespondit :  «  Vesti- 
turam,  quam  archiepiscopus  non  potuit  auferre, 
non  est  necesse  illi  reddere ;  sed  quia  hoc  ipse  pe- 
tendo  instat»  si  domno  imperatori  placeat,  apostola- 
tus  vestri  fenila  vestitura  illi  redintegretur  et  robo- 
retur.  »  Sapientissimus  papa  dixit  :  c  Fiat  juxta 
placitum  vestri. »  Et  tradidit  illi  apostolicam  ferulam, 
dicens  :  «  Gandenesheimense  coenobium  cum  adja- 
centibus  villis  et  terminis  tuo  juri  redintegro  et 
corroboro,  et  apostolica  sanctorum  Petri  et  Panli 
auctoritate  interdico,  ne  aliquis  tibi,  nisi  quantum 
canones  permittunt.  obsistat.  >  His  finitis  domnui 
apostolicus,  quid  faciendum  esset,  concilium  requi- 
sivit.  Responsum  est,  si  utrisque  principibus  id 
conveniat,  scriptis  archiepiscopum  incusandum, 
quod  tam  audax  inceptum,  canonibos  Patnimque 
regnlis  contrarium,  vir  summse  gravitatis  attemp- 
taret;  simulque  nt  in  posterum  a  tah  controversia 
desistat,  nec  aliquid  se  intromittat,  nisi  canonice 
emancipet;  synodum  quoque  episcopis  per  Sax<^ 
niam  indici,  vicarium  nichilominus  ex  parte  domni 
apostolici  destinari,  qui  synodo  prsesideat.  Compla- 
citum  est;  locus  Palithi  habendfle  synodi  disponitar, 
dies  XI  Kalendas  Julii  denunciatur,  Frithericos 
cardinalis  presbiter  sanctse  Romanae  secclesiae,  post 
quidem  Ravennse  archiepiscopus.  Saxo  genere,  ja- 
venis  setate  sed  senior  morum  probitate,  Yicarius 
domni  apostolici  eligitur  atque  dirigitur,  apostolicis 
paramentis  atque  insigniis  non  minus  infalatus, 
quam  si  ipse  papa  procedat  ^. 

^^  23.  Illis  quippe  diebus  domnus  imperator  Tybe- 
rinam  civitatem  (40)  arcta  obsidione  vallavit.  Machinis 
autem  et  plerisque  instrumentis  ac  exp  ugnationem 
prsesidii  paratis,    fossis   etiam  mirce   magnitudinis, 
ut  aquam  a  meatu    deducerent,  cum   magnam    vini 
civibus  ingererent,  nec  ad   deditionem  cogere   pos- 
sent,    imperator  invitatur.    Nec   mora,   adest  cum 
apostolico   et  venerabili  episcopo  Bernwardo.  Cum- 
que  ut  in  talibus  fit,   alii  augere  obsidionem  suade- 
rent,  alii  diuturno  ac  grandi    labore     parum     se 
profecisso^  dicerent,  bonnm  videri,    tantum  ot  cum 
honore  fiat,  obsidionem  solvi,  imperator  Bernwardum 
prsesulem   seorsum  abducens,    quid   agat   consalit. 


VARIiE   LECTIONES. 

«>  i.  scientes  p  3-5.  »»  decreverunt3-5.  ••  sifridus  1.  sigifridus  2.  »»  in  p.  desunt  2.  «♦  H.  2.  »•  deest 
1 .  ••  deest  2.  *'  p.  libens  a.  3-5.  episcopus  1 .  ••  1.  ••  i.  procedat  apostolicus  2.  '**  sequentia  usque  Con- 
venerunt  capiiis^i^  nulla  lacunaindicata^  desunt  2. 

NOTiE. 


(39)  Aspastico  forte  et  salutatorio    vel  locutorio 
Browbr.  Yulgo  Parlatorium  vocant  Lbibniz. 


(40)  Tivoli. 


mk  S.  BERNWARDl. 


4i4 


dmodum  ferre   se,    cam  injoria  coepta  desi-  A  Cbristi  mox  adesse  prffisentiam»  c^jus  et  iu  nativi- 


Ld  quem  iiie :  «  Non  patior,  ait,  super  his 
ma  mi,  quem  vita  cariorem  babeo,  commo- 
ed  nanc  prfficipite  artiori  obsidione  urbem 
nam  etsi  reditum  ad  patriam  cupio,  non 
najestate  vestra  diverto,  quam  urbem  popu- 
r  vestro  juri  subacta,  Dei  pietale,  videbo.  » 
;  imperator  Istus  dilecto  gratatur  magistro, 
artiori  obsidione  munit,  milites  ad  expugna- 
instruit,  intrandi  vel  exeundi  licentiam  om- 
mperiali  auctoritate  interdicit.  Aiiquot  diebus 
domnus  Bernwardus  et  apostolicus  prsefa- 
rbem  adeunt.  Cives  Isti  adveutantes  servos 
loorifico  excipiunt,   urbi    intromittunt ;   nec 


tatis  ortu  primum  pacis  gaudia  nuncianlur,  et  post- 
modum  ejnsdem  pacis  amatores  evaogelica  veritate 
fiiiorum  Dei  appellatione  censentnr.  Ipsius  itaque 
pietate  totius  discordiae  rebellione  sopita,  hostes 
pacem  exposcunt,  arma  projiciunt,  iu  crastinum  se 
ad  palatium  venturos  promittunt.  Mane  Dei  cle- 
mentia  assunl,  pacem  petunt,  sacramenta  innovant, 
fidem  se  imperatori  perpetuo  servaturos  promit- 
tunt. 

25.  Interim  piissimus  ac  mitissimas  imperator 
cum  paucis  turrim  quandam  ascendens,  ad  illos 
concionabatur  dicens  :  «  Auscultate  vt:rba  patris 
vestri  etattendite,  et  ea  mente  diligenter    reponite. 


esistunt  (41),  quam    omnes  pacatos  impera-  g  Vosne  estismei  Romani?  Proptervos  quidbm  meam 


iitioni  Dei  gratia  adjuti  sobdunt.  Postera 
e  die,  nobili  triumpho  subsequente,  episcopi 
itorem  adeunt.  Nam  cuncli  primarii  cives 
ipt«  civitatis  assunt  nudi  femoralibus  tan- 
:ti,  dextra  gladios,  laeva  scopas  ad  palatium 
dentes ;  imperiali  juri  se  suaque  subactos ; 
isci,  nec  ipsam  quidem  vitam;  quos  dignos 
erit,  ense  feriat,  vel  pro  misericordia  ad 
scopis  examinari  jubeat.  Si  muros  urbis  solo 
loari  votis  ejus  suppetat,  promptos  libenti 
cuncta  exequi,  nec  jnssis  ejus  majestatis  dum 
contradicturos.  Imperator  pacis  conciliatores, 
et  domnum  Bernwardum  episcopum,  ma- 
gratando  extollit,  atque    ad  iilorum    uutum 


patriam,  propinquos  quuquereliqui.  Aroore  vestro 
meos  Saxones  et  canctos  Theotiscos,  sanguinem 
meum  projeci;  vos  in  remotas  partes  nostri  imperii 
adduxi,  quo  patres  vestri,  cum  Orbem  ditione  pre- 
merentnumquam  pedem  posnerunt;  scilicet  ut  no- 
men  vestrum  et  gloriam  ad  fines  nsque  (44)  dilatarem ; 
vos  fiiios  adoptavi,  vos  cunctis  prsetuli.  Causa  vestra, 
dnm  V08  omnibus  proposui,  universorum  in  me 
invidiamet  odium  commovi.  Et  nunc  pro  omnibus 
his  palrem  vestrum  abjecistis,  familiares  mcos 
crudeii  roorte  interemistis,  me  exclusistis,  cum  ta- 
men  exciudere  non  potestis;  quia  quos  paterno 
animo  compiector,  numquam  ab  affectu  meo  exulari 
patior.   Scio    equidem   et    nuto   oculum  seditionis 


niam  tribuit;  placitoque   habito,  nrbem   non  ^  principcs  assigno ;  nec  verentur,  dum  publice   om- 


.  in  commune  deliberant.  Urbani  gratia  impe- 
donantur,  et  ut  se  pacifice  agant,  ncc  ab 
.tore  deficiant,  commonentur. 
Romani  deniqne  indigne  ferentes,  Tyberinos 
nperatore  pacatos,  urbis  quoque  suae  portas 
nuniunt,  vias  obstruunt;  libere  intrandi  vel 
li  Romam  facultas  negatur,  vendendi  et  emendi 
aonium  interdicitur;  nonnulli  qnoque  regis 
um  injuste  perimuntur.  Palatini  autem  a 
Bernwardo  episcopo  salntaribus  monitis  in- 
»  confessione  nichilominus  purgati,  sacro  quo- 
iatico  inter  missarum  sollempnia  muniti, 
I  egredi  et  hostes  fortiter  impetere    parant. 


nium  ocalis  notantur ;  nichilominus  etiam  fidissimos 
meos,  de  quorum  innocentia  triumpho,  sceleratorum 
admixtione  commaculari,  nec  posse  distingui,  mon- 
stro  simile  arbitror.  >  Hac  ratione  imperatoris  ad 
fletus  usque  compuncti  satisfactionem  promittunt, 
duos  corripiunt,  Benilonem  etalium  quendam,  quos 
crudeliter  c«sos,  nudos  pedibus  per  gradus  tractos 
seroivivos  in  prsefata  turri  ante  imperatorem  proji- 
ciunt. 

26.  Hac  antem  seditione  sedata,  venerabilis  Pater 
Bernwardus  ad  sanctum  Paulum  orationis  causa 
accessit;  apertoqoe  sarcofago  sancti  Timothei,  dc 
quo  in  Vita  sancti  Silvestri  legitnr,  astante    cnstodo 


irdus  episcopus  dominicam    hastam  (42)  sub-  ^x  qu^m  ipse  imperator  ibidem  posuerat,  de  integro 

brachium  sancti  martiris  abstulit.  Presbiter  quoque 
ejus  (45)  non  minimam  partem  de  eisdem  reliquiis 
ad  castra  asportavit. 

27.  Egressi  itaque  papa  et  imperator  doroinica 
Exurge  quare  (Pebr,  16),  immensis  iacrimis  civium 
non  longe  ab  Urbe  castra  ponunt.  Domnus  quoqne 
Bernwardus  episcopus,  jam  pridem  antequam  Urbi 
excederent  accepta  licentia  ad  patriam  redeundi, 
praemissis  omnibus  suis,  simplici  tantum  veste  im- 
peratorem  ad  duas  mansiones  comitatus,  quinta 
feria  ejusdem  septimanae  {Febr.  20)  ab  eo  dimissus 
est  :   dici  non  potest,  quauto  moerore,  quantis  utro 


qaoque  atqoe  omnes  vivificae   crucis  muni- 

ignat,  benedictione  pnblice  data,  ac  vitalibus 

s  consolans  et  corroborans,  signifer  ipse  cum 

hasta  in  prima  fronte  aciei   egredi  parat.  Se- 

autem  mane  imperator  cum  suis  post  missa- 

lollempnia    venerabili    Bernwardo     episcopo 

entis    cffilestibus    ac  divinis   exhortationibus 

lii,  adversus  hostes  certamen  instruunt,  |ipso 

jB  cum  sancta  hasta  in   principio   terribiliter 

ante  (43),    cordis    vero  instantia  pacem    ab 

i   pacis  suppliciter  flagitante.    Unde   contigit, 

militis  sui  precibus  exoratam    pacifici  regis 

NOTiE. 
Papa  et  Bernwardus.  (44)  scil.  Orbis. 

▼.  T.  p.  III.  p.  322.  Liudpr.  Antap.  IV.  24  v4o)Thangmaras  ipse;  cf.  c.  34 

ef.  Richeri  1.  0. 


415 


TILVNGMARI  PRESBYTERl  HILDESHEIMENSIS. 


B 


ramqae  lacrimis  fusis,  ut  in  publicnm  procedere  A 
verereatur.  Piissimus  imperator,  qus  stiio  vel  lega- 
torio  intimare  dubitaverat,  fido  magistro  in  ar- 
clianum  meiitis  secretarium  sapienti  trutina 
libranda  commendat.  Reliquias  nichilominus,  in- 
tegrum  videlicet  corpus  sancti  Exuperantii  martiris, 
diaconi  sancti  Sabini  episcopi,  Gosiarice  per  iiluni 
direxit  ibidem  sua  industria  in  celebri  loco  (46)  re- 
ponendas.  Episcopus  quoque  mellito  afTamine  ut 
magisteriali  moderaminc,  ut  quondam  puero  alinde- 
bat,  agenda  queeque  commeniorabat,  fugienda  sua- 
debat  vicia,  mores  omnium  sequitatis  lance  pensare, 
patientiam  familiarissimam  in  cnnctis  vernacnlam 
sibi  conciliare,  ante  omnia,  ne  quid  nimium  perti- 
naciter  intentet.  His  gestis  unanimem  magistrum 
in  hospitium  ducens,  exquisitis  donis  remunerat; 
deinde  apostoiico  convocato,  benedictione  data  ca- 
rissimum  magistrum  inter  oscula  flentes  Dei  gratia 
pace  dimittunt.  Socios  quoque  vias  ex  suis  impera- 
tor  cum  illo  dirigit,  qui  eum  deducant,  ad  se  quo- 
qne  remeantes,  illius  salutem,  itineris  quoque 
prosperitatem  exponant.  Rebus  itaque  Dei  clemen- 
tia  votum  cedentibus,  Papiam  pervenit,  ubi  ejus 
adventum  prssnles  ac  comites  totius  Liguriae  expe- 
ctabant.  Quibus  legationem  iroperatoris  dedit,  atque 
in  placito  considens,  plura  cum  illis  de  rei  publiciB 
utilitatibus  contulit.  Jllius  namque  consilio  cuncti 
parebant,  quia,  quantum  ab  imperatore  diligeretur, 
sciebant.  Leo  quippe  Vercellensis  episcopus,  vir  lit- 
teris  eruditus,  fandi  quoque  copia  exercitatus,  ad  G 
suam  civitatem  maximo  honore  et  affectu  illum  in- 
vitavit;  vix  quoque  obtinuit;  prsveniensque  collecto 
maximo  '^^  cleri  populique  coetu,  in  laudem  Dei 
cunctis  psallentibus,  campanis  quoque  personanti- 
bus,  non  minori  ambitu  quam  si  papa  aiveniret 
excepto,  omniaque  in  ministerio  ejus  opulentissinio 
Inxu  quantum  imperatum,  estimpendit,  donis  quo- 
que  eximiis  honoravit.  Socios  quoque  cum  illo  misit, 
qui  sequenti  die  hospitium  plenis  copiis  provide- 
bant.  Inde  per  diversa  loca  et  civitates  veniens, 
plurimorum  beniguitate  in  muitis  locis  usns,  clu- 
sas  excedens,  Alpibus  (47)  Dei  pietate  superatis, 
Octodorum  (48)  prstergressus,  Agaunum  (49)  adiit, 
ibiqne  a  Rodulfo,  rege  Burgundise,  liberalissime  ^ 
excipitur.  Qui  tradidit  episcopo  in  proprietatem 
infra  Papiam  cum  manuscripto  tres  curtiles,  et  sua 
subscriptione  anulique  impressione  roboravit.  Inde 
Dei  gratia  munitus  divertens,  prospero  Dei  pietate 
itinere  Hildeoesheim  com  maximo  cleri  plebisque 
tripudio  in  sancta  festivitatj   herojcse  coenee  intra- 


vit  (ApriL  10).  Reliquias  quoque  sanctorui 
advexit,  magno  honore  in  aecclesia  condidit;  i 
snm  quoque  pecuniam  in  aitaris  servitiuon  a' 
usus  pauperum  expendit.  Totum  autem  c 
tempus  in  exstructione  mororum  civitatis, 
Hildenesheim  inchoaverat,  institit,  interdun 
gravi  stomachi  molestia  iaboravit. 

28.  Interea  aiTiiit,  ab  apostolico  et  imp 
vice  pap»  directus,  cardinalis  presbitcr  Fritfa 
omnibus  insigniis  apostolicis  acsi  papa  pi 
infulatus,  equis  apostolica  sella  Romano 
ostro  instratus.  Scripta  quoque  a  papaet  imp 
episcopis  et  coeteris  principibus  mittuntur, 
manum  legatum  digno  honore  suscipiant,  < 
legationi  indubitanter  omnes,  quasi  apos 
prsesens  cernatur,  oboediant  *^*.  Gonveneronl 
Palitbi  ad  sjnodum  decimo  *^'  Kalendas  Jul 
22),  juxta  decretum  apostolici  prsescriptum  * 
gatum  ergo  vario  aifectu  excipiunt ;  archiep 
vero  et  qui  ei  favebant  mira  indignatione  et 
tione  illum  spernebant.  Episcopus  vero  Bemv 
et  Lievezo  ^^^  Hammenburgensis  archipraesul 
conplores,  reverenter  eum  tractabant  prfeci; 
honore  colebant.  Sed  postquam  ad  conciliu 
tum  est,  vix  dici  poterit,  quanta  seditione  et  ti 
agitaretur.  Nam  nec  locus  sessionis  vicario  t 
lici  idoneus  conceditur,  borribilis  strepitus  i 
nator,  jus  fasque  ^^*  contempnitur,  canonic 
plina  annullatur.  Vicarius  inter  episcopos  L 
nem  i^^  et  Berwardum  sedens,  apostolici  sci 
legationem  ad  episcoposse  habere;  facultatec 
quendi  quse  fcrat,  sibi  exhiberi  orabat.  Im 
denique  *^^  silentio,  primo  dulci  aff«imine  ep: 
de  pace  et  caritate  et  concordia  commonet, 
epistolam  papce  archiepiscopo  specialiter  di 
profert,  publiceque  in  auribus  omnium  reciti 
catur.  Quam  com  archiepiscopus  tangere  vel 
dedignaretor  «^^  episcoporom  jodiciopalam 
citata:  in  qua  ipse  episcopus  aperte  corripi 
et  de  fraterna  concordia  et  oboedientia  ammi 
Vicarius  autem  quamvis  ^*^  archiepiscopom  : 
magno  studio  parceret,  tamen  miti  affatu,  qa 
que  illi  objiciantur,  oboedienter  fratrum  a 
satisfacere,  apostolica  auctoritate  commonei 
his,  etsi  indignatus,  consilium  a  fratribos  et 
pue  ab  archiepiscopo  Lievizone  quserit.  i 
ille,  bonum  sibi  videri,  quia  I«sus  frater  dom: 
nostrorum,  apostolici,  et  imperatoris,  suffra 
tiit,  coram  vicario  illum,  episcoporum  judi 
tisfaciat.   Januce  interim  secclesi»  pandanta 


VARIiE  LECTIONES. 

lot  collectio  maxima  1.  kic  pergit  2.  '^*  X.  KI.  Julii  2.  ^^*  Prescriptum  qnippe  legatun 
affectu  excipiunt  archiepiscopus,  et  qui  eum  favebant  2.  i<^'  lieuizo  hammab.  2.  ^^  et  fas  2.  >* 
zonem  Siaipitis.     '^  itaque   2.    ^^  indignnm  duceret  2.    i><^carpitur  2.     **' quamquam  2. 


NOTiE. 


(46)  Goslaria  igitur  eo  jam  tempore,  metallifodinis 
Ottone  I.  regnante  detectis,  celebris  erat  et  diocesi 
Hildesheimensi  adscripta. 


(47)  Monte  Jovis. 

(48)  Martinach. 
(40)  S.  Moritz. 


VITA  S.  BERNWARDI. 


418 


Unntar,  fit  strepitas    tumultasque  validus,  A  sis  (51)  «cclesifle,  sibi  ab  imperatore  traditam,  etsol- 


inis  exultantibus  ^i'  arma  exposcunt  "*,  im- 
miuas  iogerunt  *^*  adversus  apostolici  vica- 
t  Bernwardum  epi$copum.  Legatus  autem.et 
»U8  Bernwardus,  nec  tumultu  moti,  nec  mi- 
'iti,  iicet  numerosiores  haberent  militum  co- 
on  arma  fremunt,  sed  seditionem  compes- 
^iscopi  negotium  iu  posterum  diem  prote- 
i  *>'  suggerunt,  in  iid^m  suam  suscipiunt, 
iscopum  adventurum  justiciamque  oboedien- 
^oturum. 

[nterea  archiepiscopus  furore  nimio  succen- 
editur,  quem  infra  coronam  fratrum  vicarius 
tur,   et  banno  apostolicffi  auctoritatis  ad  sy- 


lempni  ab  ipso  dedicatione  devotissime  consecratam, 
et  divino  servitio  excultam,  pluribusque  beneficiis 
ac  donis  ab  eo  ditatam,  ubi  etiam  sua  matertera  ^^ 
matris  regimen  agebat,  in  prsecipua  Ifestivitate  illa- 
rum  ^*^  adire  disponebat,  priemisso  omni  apparatu 
ad  tantam  soUempnitatem  coniluentibus  nccessario. 
Cum  jam  omnia  parata  essent  et  ipse  in  proximo 
futurus  esset,  supervenientes  nocturno  tempore  ho- 
mines  archiepiscopi  cuncta  invadentes  dissipaverunt, 
aliqaantos  vero  domesticos  episcopi  crudeliler  cesos 
dimiserunt. 

32.   Hac  injuria  exacta,   venerabilis  praesul  Gan- 
denesheimeusecoenobiumadireetquspqoe  emendanda 


in  eandem  secclesiam  sequenti  diluculo  invi- 1.  essent  corrigere  disponebat,  ne  qua  sua  culpaesset 


cque  illa  actio  soluta  n^est.  Matutino  itaque 
!ulo  clam  archiepiscopus»  omnibus  ignoran- 
um  suis  abscessit.  Vicnrius  autem  **^  secuii- 
tionem  synodi  sequenti  die   {Jun,  23)   ador- 

principio  actionis  archiepiscopam  inquirit; 
|uia  non  aderat,  ab  omui  episcopali  ministe- 
[ae  ad  prfesentiam  papse  suspendit.  Cunctis 
liscopis  synodum  in  uatali  Domini  ad  prffisen- 
ap«  apostolica  aoctoritate  indicit ;  archiepi- 
lihilominus  scripta  in  hunc  modumdiriffit: 
pu>do  te  subtraxisli  etjussis  Romaniponti/icis 
ens  fuistif  auctoritate  sanctorum  apo^olorum 
IPauli^  et  illorum  vicarii  papae  Silvestri  ^*^, 
i  sacerdotali  officio  scias   te  usque  ad  prx- 

iUius  suspensum.   Sic  **^  secunda  actio  ter- 

est. 
icarius  aatem  ^^  cum  domno  episcopo  Ber- 

aliquantum  moratus,  prsecipuis  muneribus 
omnes  sui  remunerati,  in  pace  dimissusest; 
ensqne  **^  ad  apostolicum  et  imperatorem, 
lis  ordinem  aperuit.  Super  quo  graviter  indi- 
',  jobent  aniversos  Theotiscos  ***  episcopos 
itale  Domini  ad  illoram  prffisentiam  festinare, 
um  ad  synodum,  sed  ciim  omni  suo  vassati- 
ita  **^  instruclos,  ut  ad  bellum,  quocumque  im- 
*  prfficipiat,  possent  procedere.  Prsfatus  quo- 
ithericus  non  multo  post  episcopalem  cathe- 
(avennffi  obtinuit. 
^raeterea  episcopus   Bernwardus  sperans   Dei 


neglectum.  Cui  obstitit  immensa  multitudo  non 
minus  armis  instructa,  qiiam  si  ad  publicum  bellum 
cogercntur.  Hos  concivit  ^'*  Sophya,  cunctos  vide- 
licet  quos  vel  de  vassatico  archiepiscopi  vel  de 
familia  illius  convocare  poterat,  omnes  suos  notos 
et  familiares,  et  de  propria  familia  manum  validam; 
turres  et  munitiora  loca  circa  fficclesiam  armato  com- 
plent  milite,  et  contra  unum  hominem,  saum  videlicet 
episcopum,iaermem,etbenedictionemillisportantem, 
ita  castellum  muniunt,  qoasi  barbarico  procinctu 
se  defendere  parent  *'* ;  ut  veraciter  illud  Apostoli 
impletum  in  illo  videatur:  Omnes  qui  pievolunt  vivere 
in  Christo  persecutionem  patientur  (II  Tim.  iii,  12). 
Ilis  prffisul  auditis,  suos  quid  agat  consulit.  Cuncti 
pericalo  cedendum  statuunt;  diriguntur  quoque  qui 
veritatem  diligenter  investigent;  qui  omnia  qoe 
sparserant  >^  vera,  et  his  majora  renunciant. 

33.  His  hoc  modo  gesfis,  episcopi  hujusmodi  con- 
troversiam  in  fficclesia  grassari  cernentes  <**,  su- 
perque  tanti  viri  tam  inauditis  et  intolerabilibus 
injoriisnimium  dolentes,  conventum  Francanavord  i^ 
post  assumptionem  sanctffi  Mariffi  expetunt.  Invi- 
tantur  etiam  archiepiscopi  Coloniensis  et  Treverensis. 
Ventum  et  ad  diein  concilii,  prffisidentibus  archi- 
episcopis,  Willegiso  Mogontiensi,  Heriberto  Colo- 
niensi,  Liudolfo  Treverensi,  cum  cffiteris  servis  Dei, 
Rethario  Patherbrannensi,  Rodberto  Spirensi,  Ba- 
ringero   *"    Vardensi,    Eggehardo    Sleswicensi  "*. 


Sed  quia  Eggehardus  ^*'  ipse  Hildcuesheim  hospi- 
st  utrorumqae  principum  clemcntia,  summa  ^  tabatur,  barbarico  tumultu  sua  civitatc  et  fficclesia 
3  conversalurum,  abbatiam  ^*'  Hildewarden-      depopa1ata,domnus  Bernwardus  ^'^raolestia  corporis 

VARIiE  LFXTIONES. 

ceitantibus  2.  ^'*  poscunt  2.  *'*  ingerunt,  cum  tamen  apud  vicarium  et  dominum.  B.  esset 
»$as  exercitus.  Sed  nec  tumultu  moti  2.  **'  protelare  2.  **•  relicta  corr.  solula  2.  *"  vero  2. 
marg.  qui  Gerbertus  2.  *»^  sic  et  s.  2.  ****  namque  2.  *»*  Perveniens  autem  ad  2.  *«*  commoli  2. 
itiscos  2.  ^'^  deest  2.  *'*  a.  hildiuuardensis  fficclesiffi  ab  antecessoribus  suis  divino  servicio 
n  atque  exercitatam,  sibi  quoque  ab  iniperatore  traditam,  ubi  2.  ^'*  tn  mar^.  Hemma  sanctissima 
un  Dominus  multa  facit  miracula  2.  *"  illorum  2.  **•  conscivit  1.  conciverat  2.  *'•  parant  i. 
Mittnnt  tamen  aliquos  qui  accensom  non  sine  magno  periculo  temptandum  referant;  consulcius 
co  cedeadum.  Sin  secns  agere  deliberet,  nimirum  maximum  dampnum  conciiiet.  His  prffisui 
2.  *•**  q.  fama  sparserat  2.  *"  c.  s.  t.  v.  t.  i.  et  i.  i.  n.  d.  cksunt  2.  *"  francanafordi  2. 
gcro  2.  "*  sliesuvicensi  2.  *"  deest  2.  *'•  episcopus  2. 

NOTiE. 


^assaliorum  coetu. 


^51)   Hilwardshausen  ad  Wiseram,  infira  Mandam. 


419  THANGyARl  PRESBYTERI  UlLDESUEIIiENS.  4M 

impeditus,    ad   conyentuin  vice   sua  illum   direxit,  A  missas,  piurimonim  benivolentia  per  Timm  gratia 

addens  ei  socium  **^  Thangmarum  <^,  presbiterum  domini  sui  usus,  imperatorem  in  Spolitanis  partibui 

et  monasterii  decanum,  qui  subcenturiatus  adesset,  repperit»  a  quo  merito  domni  episcopi  benignissime 

si  quid  forte  adversi   ex  parte   archiepiscopi  emer-  susceptus,  apostolici  adventum  prsstolabatur.  Qoi- 

sisset.  In   priocipio  itaque  primn  ^*^  actionis  archi-  bus  convenientibus,    legationem  et  scripla  tradidit, 

episcopus  miliori  relatu  fratribus  abseotiam  domni  imperatore    clementer   apud    apostoiicum  cpiscopi 

Bernwardi  conqueritur,    justitiam  fraterno  jadicio,  causam   prosequente.    Deiode  jubetur  synodum  ex- 

si  adesset,   se  iili   factorum   asscrit.  Econtra  nqn  te-  pectare,  qus  apud  Tudertinam  civitatem  (52)  in  na- 

meritate  vel  inobcedientia  deesse  refellitur,  sed  gravi  tale   Domini  futura  erat,   bonis  omnibus  ex  parte 

corporis  moiestia    impeditom:    qu^ecumque    sacer  utriusqueprincipis  opulentissime  sustentatus  *'*. 

eonventus  divino  ilatu  '^^  illustratus  delibaret,  sta-  35.  Eodem  tempore  quibusdam  jussis  |imperialibas 

tuat,  vel  imperet,   obcedienter  se  obsccuturum   ac  obnitentibus,  [frater  Bernwardi  Tammo  comes  impe- 

servaturam  i*^  Sic  quoque  mutua  benedictione  data,  ratori  gratus,  vir  certe   omni  moram  probitate  prc- 

ipsa  die  actio  finita  est.  Sequenti  die  archiepiscopus,  clarus,  ad  regis  imperium  '**  Paternum  (53),  raiuii- 

quibus  impellentibus  incertum,  mordacior  i^'  ad  ses-  tum  valde  castelfum,  insedit;  ci^us  sollertia  atque 

sionem  progreditur.  Aliqui  namque  et  quidara  de  industria  in  iliis  locis  bene  tuebatur  res  publica. 

episcopis  '*',  favore  illius  adducti,   episcopum  Ber-  36.  Anno  singularis  nativitatis  Domiui  nostri  Jesu 

nwardum  publice  in  synodo  requirendum  suadent^*^  Christi  miliesimo  secondo,  indictione  15,  apostolicos 

Thangmarus    autem     presbiter    domuos   episcopos  cum  imperatore  Tudertinse  natale   Domini   celebra* 

commonet,    ut   archiepiscopum  a  pertinaci  animosi-  vit;  ubi  in  festivitate   sancti    Joanois    evangelist« 

tate  compescant.    Denique   Dei  pietate  mitior  archi-  {Dec.    27)  concilium  coadonatur  episcoporum  per 

prsBSul  efiicitur;  instantibus  tamen  cunctis,   ut  ve-  Romaniam  et  aiiquorom  de  Tuscia  et  ^**  Italia.  De 

stituram    Gandenesheimensis    coenobii    Bernwardos  nostris   quoque   consederunt  Notgeros  Leodicensis, 

praesul  possiderct,   nullo  modo  episcopus  consensit,  Sifridus  Augustensis,  Hugo   Citicensis.  Inter  missa- 

sed  ut  ^^  neuter  illorum,  usque  octavas  pentecostes  rum  itaque  <^  soiiempnia  considentibus  ad  triginta 

Fridislare    >**   ad    palatium  conveniant,  se  ^^^  intro-  patribus,  pr«sidentibus  quoque  domnis  principibus 

mittat.  Sicque  concilium  Dei  gratia  solutum  est.  Urbis  ^*^  papa  atque  imperatore,  post  ^*''  evange- 

34.  Episcopus    perinde  domnus   Bernwardus  ge-  lium  recitatis  ex   decretis  sanctorum  Patrum  aliqai* 

mina  gratia  Italiam   ardebat   adire,  preecepto  vide-  bus  capitulis,     ad  prsesentiam   sjnodi  per  obiatio- 
licet  apostoHci   ^*^  satisfacere,  et   carissimum  dom-  C  narium   legatus  venerabilis  **^  Bemwardi   episcopi 

uum  regem  >^'  videre,  quem  vita  preciosiorem  co-  statutus  ^*^  est.  Ad  quem  ^^  apostolicusdixit:  «  Dic, 

Ifctat.  ^^  Direxit  autem  Thangraarum   *>i  presbite-  qua  causa  ad  nostram  prsesentiam   veneria  **\  vel 

rum  vice  sua,  qui  et  priori  anno  comes  peregrina.  quid  ad  synodum  habeas.  >    Mox  legatus  preabiter 

tionis  ejus  apud  imperatorem  fuerat,  qui  a  primseva  Thangmarus  toto  corpore  ad  terram  prostratus,  era- 

juventute  usque  ad  caniciem  scolari  studio  intentus,  ctusque  faventium  manibus,  pedibus  utriusque  pnn- 

nutriendis  pueris  operam  dabat.   Hic  ad  prseseatiam  cipis    provoivitur;    consurgensque  ita   ***   incipit: 

papse  et  imperatoris  cum   epistolis  ac  mandaticiis  «  Dominus    meus  apostoiatus  vestri   auctoritatem, 

VARIiE  LECTIONES. 

*"  notarium  3.  *••  T.  2.  **•  prono!  i.  **^  statu  i.  flatu  2.  *♦*  servaturum.  Acerbiora  namque 
utrobique  asperius  gesta  a  fratribus  ante  processionem  consedentibus  sunt  publice  explauata,  quce  in  si- 
nodo  reticere  imperant,  ne  furte  litem  generent.  Sic  2.  *^'  i.  q.  i.  paulo  m.  2.  *^'  e.  metu  ac  f.  2. 
'^^  suadent.  Directos  quoque  ab  eo,  et  praecipue  presbyterum,  commonent,  sacramento  ut  episcopam 
excuset.  Ille  de  se  nil  prsesumens,  cum  tamen  sepissime  siuodicis  interfuerit  conciliis,  cum  cseteris  qiii 
illum  favebant  archiepiscoporum  csteroromque  clericos,  qui  in  divinis  peritissimi  aderant,  negocium  per- 
peiidere  orat;  sacramentum,  quod  sibi  iutendant,  nunquam  nisi  canonum  auctoritate  subeat;  po.<tremo 
conventum  nulla  auctoritate  subnixum,  quem  super  apostolicam  siuodum  conciverint;  humiliter  se  sop- 
plicare  et  obsecrare,  ut  dominos  (a)  episcopos  commoneant,  ut  archiepiscopum  a  pertinacia  et  animontata 
compescant.  Ciim  post  hoc  Dei  pietate  mitior  archiprsesul  efiicitur  2.  i^'  deest  i.  '^'  fridisiari  2. 
*^^  aeest  i.  ***  aplico  2.  *^'  deest  2..**^  colebat.  Sea  frequenti  febre  laborans  tantum  iter  subire ' 
timebat.  Direxil  2.  ^^*  Thongmarum  2  saepitis,  '•'  sustentatus.  Romani  vero  imperialibus  jussisobti- 
nentes,  crebra  incursione  fatigantur.  Copise  imperatoris  Paternum  munitum  valde  caslellum  insidentes,  in- 
ccssanter  irrui)tione  et  depraedatione  et  multorum  sepe  internecione  graviter  ilios  vexabant.  Frater  (luippe 
Bernwardi  episcopi  Tammo  comes,  imperaturi  gratus,  cum  aliquibus  vassis,  ouos  prsfatus  episcopas 
in  arma  imperialia  destinaverat,  prsesidium  servabant,  et  ad  illorum  nutum  betiicus  apparatus  agetbi- 
tur.  Apostolicus  perinde  Tudertine  singularem  Christi  nativitatem  celebravit.  2.  cf,  cap.  35.  ***  I.  do 
Sommerschenburg  paternum  in  loco  raso  3;  correctio  insipientis  librarii,  qui  Paternum  in  Italia  igwh 
rans,  hic  de  castello  Tammonis  patertio  quod  Sommtrsckenburg  fuisse  a*edidit^  sermonem  e$se  pulabatl 
*'♦  vel  2.  ''^*  namque  2.  *»•  orbis  2.  *»'  ante  2.  **•  venerandi  2.  *•'  statuitur  2.  **  q.  domnusaS. 
••*  venires  2.  *•»  Consurgens*itaque  2. 

NOTiG. 

(52)Todi.  (a)diminos2. 

(53)  Patemo. 


VITA  S.  BERNWARDl. 


m 


ileiD  qaoqae  majestatem  magaitice  gratatas  A  cias  <^^  :  cam  aatem  nallomodo  fieri  posset  ut  conye- 


pro  caactisin  qaibus  clemeater  pro  saa  ecclesia 
tis.  Quid  Miteni  ^  legatus  rester  profecerit, 
d  ei  ia  sua  legatiooe  occarrerit,  ipse,  quia 
s  est,  melius  expoaet.  Post  discessum  autem 
piscopi,  doleates  litem  et  controversiam  diu. 
icliari,  cooveatum  Fraacanayordi  statuuot. 
im  cam  meos  seoior  veoire  ooo  posset,  cor- 
ravi  infirmitate  impeditus,  vice  illius  me  di- 
'andem  io  commune  reverendi  patres  decre- 
,  at  neque  archiepiscopus  nec  meus  senior  in 
lesheimense  ccenobiom  se  intromittat,  usque 
^vas  pentecostes,  et  tunc  Frideslare  ad  syno- 
rohacipsa  causa  conveniant.  Et  quia  hsec  ad 


nirent,  presbiter  *'*  Tangmarus,  ut  absoiveretor, 
omoi  oisu  institit  "'.  Tercia  itaqae  Ydos  Januarii 
{an.  1002.  J<m.  !3),  imperator  dimisit  a  se  legatum 
cari  magistri  soi  Berowardi  epiaeopi^  sepe  diclum 
presbiterum  largissime  rerauneratam.  Episcopo 
quippe  muoera  praecipua  direxit ;  ioter  alia  ooiehi- 
num  vas  magni  prsecii,  species  quoque  medicinales 
diversas,  pigmenta  etiam  diversa. 

37.  Jam  vero  in  proximo  imminebat  miserabilis 
dies,  obitas  videlicet  mitissimi  iroperatoris.  Confes- 
sus  est  namque  presbitero,  cum  ab  illo  interrogare- 
tur,  leviterse  febricitari.  Ingravescente  ergo  cottidie 
morbo,  astantibas  episcopis  communitus  sacramento 

atus    vestri    sedem    deluta,   vestris    scriptis  ^  corporis  et  sangoiuis  Domini,  inter  verba  purae  con- 
iens  est   *"  annullata,   vestrum   expetit  judi-      fessionis,  iO  Kalendas   Februarii   (53)    {Jan.  23)  mi- 

tissimus  ac  humillimus  imperator  cum  ingenti  dolore 
omnium  bonorum  spiritum  efflavit.  Quis  valet  stilo 
exprimere  vel  fando  disserere  inremediabilem  dolo- 
rem  undique  ad  ezequias  coniluentium  ?  Funerea 
itaque  Theutonum  legio,  prsparatis  cunctis  ad  iter 
indiguis  corpus  piissimi  domini  Aquis  portabant; 
sasceptnmque  est  saocta  die  palmarum  (Mart.  29) 
festivo  obsequio  totios  regQi,  cunctisqoe  principibos 
prfficipuo  affectu  ad  exequias  famolantibas,  sepul- 
tusque  est  in  medio  choro. 

38.  Interea  vota  principum  in  diversa  rapiuntur, 
plerisqoe  regni  fastigiom  sine  respectu  timoris  Dei 
usurpare  nitentibus.  Unde   princeps  quidam  Bruno 


at  vestra  auctoritas  jubeat,  in  quo  foro  vel 
ibos  judicibus  causam  terminare  debeat.  Ad 
tiam  nichilominus  hujos  sanctissimi  conven- 
*atia  sancti  Spiritus  hic  per  vos  aggregati  *^*, 
iem  meam  destinavit,  ut  omnis  senatus 
icK  scciesis  publice  cognoscat,  illum  devo- 
•  affectu  domno  apostoiico  et  Romanse  sedi 
"e  et  consentire,  et  vestro  judicio  adinventa 
reta  poscere  **''  et  pro  posse  perpetuo  ser- 
»  Ad  hffic  domnos  apostolicus  oboedientiam 
episcopi  et  devotionem  ac  studium  magniflce 
at,  prosequitur  quoque  venerabilis  Ravenna- 
lesie  metropolitanus  Fridericus  ^**,    et  quae 


iili  atque   in  tota  legatione  sua  occurrerint  C  nomine,  sciens  venerabilem  Bernwardum  episcopum 


lit,  archiepiscopi  inoboedientiam,  injuriam, 
iptum  etiam  Romanffi  sedis.  Econtra  domni 
jrdi  benignitatem,  caritatem  ^*^  exponit,  et 
)  illo  prfficipuo  honore  sit  habitus  et  afQuentia 
n  bouorum  opulentissime  refertus.  Ad  hffic 
itas  archiepiscopi  palam  ab  omnibos  Roma- 
scopis  improbata  ^^^,  temerilas  prssumptionis 
trpitur.  In  commcne  tamen  cuocti  deliberant 
iosem  archiprffisulem  cffiterosque  episcopos, 
izime  venturi  erant,  expectandos;  mittuntur 
auQcii,  qui  in  epiphania  Domini  ad  prffisen- 
^usque  principis  illos  venire  jnbeant.  Sed 
linime    venirent,   expectantur  ad  trcs  indu- 


domno  Heinrico  duci  reverentissimo  esse  fidissimom 
timens  ne  coeptis  ejus  adversaretor  si  quid  inciperet, 
quoscumqae  in  exicium  ilhus  vel  io  dampoum  Hilde- 
oesheimeosis  fficclesiffi  armare  poterat,  pro  viribus 
iostitit,  hioc  prffidis  et  rapiois  passim  bachatas  ia 
loca  et  homioes  episcopi.  Sed  ille  more  suo  oasqoam 
a  fide  dcsciverat,  quamvis  multis  sffipe  lascessitas 
injuriis.  More  autem  sapientissimi  architecti  pru- 
dentissimus  prffisul  fundamina  novi  regni  precum 
iniciis  inchoavit.  Omoes  namque  fratrum  ac  soronim 
catervas  quffi  divinis  sceptris  sub  ejus  vexillis  mili- 
tabant,  intenta  supplicatione  in  taota  reram  necessi- 
tate  advigilare  monebat   Ipse  quoque  quod  tamen 


VARliE  LECTIONES 

ratatur  2.  *•*  a.  vel  l.  2.  *"  sunt  2.  *•«  p.  congregali  2.  *•'  p.  scire  et  p.  2.  *'»  Frilh.  2.  *•*  ca- 
iqoe  2.  *^^  improbatur  2.  ^'^*  I.  Nam  per  omnes  re^ioues  comitatus  et  marcas  dispersi  sedebant, 
teeessaria  invenire  poterant.  Cum  2.  ^"^*  deest  2.  *^*  mstitit.  Iwmensa  namque  penuria  omniom 
lum  miserabiliter  laborabant;  et  jamin  proximo  imminebat  miserabilis  dies,  obitus  videlicet  mitis- 
iperatoris  nostri,  cum  tamen  validissime  se  haberet,  nec  si^num  aliquod  infirmitalis  ullus  in  eo  sen- 
ercia  Idus  Januarii,  dimisit  a  se  legatus  cari  magistri  sui  Bernwardi  episcopi  sepe  dictum  presby- 
T.  iargissime  remuneratum.  Episcopo  quippe  muuera  prfficipua  direxit;  inler  alia  ouichuium  vas 
i  precii,  species  quoque  medicinales  diversas,  pigmenta  eliam.  Confessus  nanque  presbylero  est 
oe  ab  iilo  ioterrogiret,  leviter  se  febricitari.  Sed  iugravesceute  cotidie  morbo,  astantibus  episcopis, 
mitos  etiam  sacramento  corporis  et  sanguinis  Domini,  inter  verba  purffi  confessionis  iOKal.  Fe- 
mitissimus  ac  humillimus  imperator  cum  ingenti  dolore  omnium  in  vespertino  creposculo  spiri- 
Cflavit.  Post  cujus  discessum,  domno  Heinrico  regalibus  sceptris  dei  gratia  potito,  non  minor  fuerat 
m  dissentionis  deceptatio.  Rege  namque  Patherbrunnum  sancti  Laurentii  nataie  celebrante,  domoa 
inda  (etCf  v.  infra  cap.  39). 

NOTiE. 

Ita  et  Ann.  Hildesh.  et  Einsidl.  —  9  Kl.  Febr.  Aoo.  QuedL  Tietm.  et  Necr.  Fuld. 


42a. 


TIIANGMAia  PRBSBYTCRl  UILDESHCIMENS. 


m 


B 


cunctos  celabat,  arta  abstinentia  Domini  clementiam  A 
exorabat.  Unde  ilt  mirabilis  Dei  pietate  in  clectum 
adunatio,  utpopularium  vuta  primorum  prsevenireut 
studia.  Nam  sicubi  publici  convenlus  cogebantur, 
Yox  una  Yulgarium,  domnum  Heinricum  debcn* 
imperare;  ipsum,  non  alium  quemllbet,  rebus  de- 
bere  pneesse.  Omnibus  ergo  pari  Yoto  in  electione 
illius  concordantibus,  Willegisus  arcliiepiscopus  et 
Bernwardus  prsesul  cum  caeteris  regni  principibus 
domnum  Heiuicum  Mogontiam  cum  summo  honore 
ducentes,  Domiuica  octava  Pentecostes  [Mai.  31} 
regimen  etregiam  potestalem  cum  dominica  husta  ^''^ 
ilii  tradiderunt;  qc  deinde  rile  omnibus  peractis, 
cum  maximo  tripudio  universorum  sollempniter 
illum  Dei  gratia  unxerunt. 

39.  NoYus  antcm  rex  Paderbrunnun  sancti  Lau- 
rentii  natale  (Aug,  10)  celebravit,  ibique  domna 
Cunigunda  regalem  coronam  et  beoedictionem  a 
Ycnerabili  Willegiso  archiepiscopo  accepit.  Sophia 
Ycro  ad  ^''^  Gandenesheimense  rcgimen  electa  more 
suo,  velut  in  sacro  velamine  proprium  repudiata  est 
episcopum,  ita  nunc  quoque  dedignata  a  suo  pastore, 
et  patre  regiminis  ^"^*  et  consecrationem  percipere, 
tumore  et  fastu  vauitatis  a  palligero  benedici  ob- 
tentu  regis  et  reginae  ac  principum  expetit,  Dom- 
nus  autem  ^^*'  Bernwardus,  non  valens  resistere 
annuit. 

40.  Anno  ^^*  incarnationis  Domini  millcsimo  ter- 
cio  rex  orationis  causa  episcopia  et  abbatias,  [sancta 
Yidelicet  loca,  circumiens,  ubi  servi  Dei  vel  ancillse 
religiosius  in  divino  servitio  excubabant,  ut  se  re- 
gnumque  ^^^  divinitus  illi  collatum  illorum  precibus 
tueretur,  Hiidenesheim  adire  magoitice  desidcrabat, 
Sed  quia  nullus  regum  ante  illum  religione  loci  id 
aggredi  temptabat,  Bemwardum  episcopum  conve- 
nit;  qua  ratione  sanctum  locum  visitare  audeat, 
consulit.  Licentia  quoque  ab  illo  accepta,  ante  pai- 
marum  (55)  sanctum  diem  praefatam  secclesiam  adiit 
sasceptusque  e^t  sollempni  honore.  Ipse  quoque  in 
altaris  ac  fratrum  ministerium  prsecipuam  pecuniam 
largitus,  iocum  ditare  et  honorare  promisit,  atque  ex 
magna  parte  benignissime  perfecit. 

41.  {An.  i006)  Tercio  ^*®  autem  post  hsec  anno 
occidentalibus  ^Gallis  rem  publicam  infestantibus,  D 
idem  imperator  Heinricus  expeditionem  adversus 
iliosmovit.  Cujus  arma  vcnerandus  pontifex  Ber- 
nwardus,  juxta  prseceptum  Domini,  quse  Dei  erant 
Deo,  quse  Csesaris  Csesari  fideliter  restituens,  cum 


immensa  militam  manu  secutus,  Yigilaotissimo  ob- 
sequio  ad  gratiam  militabat,  Expeditione  Yero  solota, 
quod  prius  votodecreverat,  adsanctum  Martinum(56) 
tetendit,   non  absque  regaii  tamen  licentia  fraler- 
naque  episcoporum  muniiicentia.  Suos  itaque  om- 
ues  iter,  quod    disposuerat,   diligentissime    celabat, 
quiaillorum   lacrimas  ne  posset  sufferre   timebat; 
regi  tamen  commcndatis,  non   multis  comitatns  iter 
aggressus,  Parisius  apud  sanctum  Dionisium  aliquot 
dies  consistens,  saucta  loca  iustrando,  magna  animi 
contritione  totum  se  Domino  mactavit.  Inde   Turonis 
tendens,  magna  sedulitate  Rodberti  regis  in  Yia  osas 
cst.   Ibi  etiam  septimanam  conversatus,  coram    pio 
patrono  sua  suorumque  commissa  cottidianis  uber- 
tim  laerimis  deOet.  Honoratus  denique  a  rege  etepi- 
scopis  praeciosissimis  bcati  Martini  de  sacro    corpore 
reliquiis,   nam  maximam  sestimabatur,    si  cui    ali- 
quanta  particula  de  casula  sive   cseteris  paramentis 
sancti  confessoris  posset    contingere,   ipse     cselesti 
thesnuro  remuneratus  et  aliorum  complurium   san- 
ctorum,  cum  benedictione  et  gratia  cunctorum   iode 
digressus,  Parisios  perveniens,  aliquot    dies  consaeto 
exercitio   precum  intentus,     nichilominus  etiam  a 
praefato  principe  et  episcopis  prseciosis&imi  martiris 
Dionisii  sociorumqne  ejus   sacrosanctis    pignoribus 
perceptis,  cum  benedictione  et  gratia  ab  illis  digres- 
8US,  felici  cursu  patriam  repedabat.  Et   quamqoam 
post    tanti   itineris  difficillimam   laborem,  celerem 
reditum  vota  omnium  prseoplarent,  vicit  tamen  affe- 
ctus,   quo  semper  dominis   obsequebalur,   et  beni- 
gnissimum  regcm  Aquis  positum  adiit.  A  quo  affe- 
ctuosissime  excipitur,    qua  jam  diu  segre  illam  Yi- 
dere  cupiebat.  Nam  Bavenberg  regaii  loco,  qai  sibi 
hsereditario  jure  a  majoribus  suis  competebat,  epi- 
scopalem  sedem  noviter  instituere  disponebat.  Unde 
synodum    omnium    episcoporum  in  FrancanaYord 
adunavit  scripta  Romani    pontificis   super  hoc    et 
decreta  communi  judiciocomprobaret.  Cai  taxationi 
insignem    Dei   s^rvum    et   antistitem    Bernwardom 
primo  regalis   majestas,      tum  episcopalis  dignitas 
interesse  magis  pnecibus  postulabant ;   oec  abnuit, 
quin  promptissima  oboedientia    domnum  regem  ho- 
noravit.  Reversns  vero  Hiidenesheim,  delatas  sancto- 
rum  reliquias  Ycneratione    condigna  serYandas  loca- 
vit,  semet   ipsnm    in  sanctimonia  solita  sollicitius 
diatim  exercuit,  episcopatus    sni  terminos  antiqui- 
tus  prsefixos  labore   nimio   et  sollicitudiae  custodi- 
Yit  »»». 


VARIiE  LECTIONES. 

*'•  vox  hasla  deest  i.  "'  a.  g.  r.  e.  m.  s.  jam  erasa  2.  *'•  regimen  2.  *^  quoqae2.  *''•  koc  eapui 
deest  2.  ^''^  regnum  i,  ^^  hoc  caput  deest  2.  ^*^  kic  in  3.  4.  5.  leguntur  nonnulla  Annalibus  Hidesk. 
a.  1013.  tnntxa,  sed  quae  voces  beatus  et  sanctae  Hild.  civitatis  patronus  |)os^ertort6u5  sseculis  inserta  €Si€ 
docent  :  Illis  diebus  miserabilis  cunctisque  sancte  matris  ecclesie  flliis,  perpetuo  lacrimabilis  Iuctus«  pee- 
catis  nostris  exigentibus.  exortus  est,  ita  ut  12  Kalentas  Februarii  nobiie  monasterium  sancte  Hiidennense» 
mensis  ecclesie  diaboiice  fraudis  facuHs  nostrornmque  criminum  flammis  pene  incendio  perditum  est 
Nam  in  eadem  nocte,  prime  quietis  tempore,  cunctis  infra  nrbem  commorantibus  magis  peccatorum  pon- 
dere  sopitis  quam  somni  altenus  quietis,  deditis,  grandis  ille  dolor  nobis  miseris  supervemt.  Verum   sancte 


(55)  Quse  eo  anno  in  d.  21    Martii  incidit. 


NOTiE. 

(56)  Turonis. 


VITA  S.  BERNWARDI. 


426 


•«  Interea  domna  Rothegardis  digna»  memo-  A  dissidentes  forte  repperit,  aut  statim  reronciliabat, 


Idewardensis  flecclesiffi  abbatissa,  venerabiJis 
irdi  episcopi  matertera,  diutina  corporis  in- 
ta  castigata,  resolutionis  su»  diem  sibi  sem- 
itabilem,  diviuo  ut  creditur  instinctii,  inslare 
it.  Unde  in  sacratissima  uocte  Dominicse  na- 
I  [Dec,  T6)  ad  missam  «  Dominus  dixit  »  in 
am  se  ferri  pro^cepit :  ibique  Dominici  corpo- 
anguinis  viaticum  percepit  lude,  rite  peractis 
18,  denuo  ad  lectum  reportata  est,  convocatis 
iQS  ita  ezorsa  est  :  Ex  hac  vita  me  hodie,  ca- 
t^  quo  Deus  jusserit  invitari,  vobis  dcnuncio ; 
;  quia  infra  majoris  missx  soHempnia  futurum 
m  ignoro^  ne  qua  divini  famulatus  fiat  intcr- 


vel  si  quicquam  obstitit,  nt  id  non  posset  efticere, 
noraquam  mente  feriabat,  donec  violatam  caritatem 
reforuiabat.  Qiiod  etiam  tunc  in  ipso  festo  singiila- 
ris  nativitatis  facere  *■*  prudenter  institit  *'^  Nam 
vetus  odium,  quod  archiepiscopus  Willegisos  ad 
Hildenesheimensem  Bernwardum  episcopom  ^^  le- 
vibus  de  causis  conceptum,  rsevis  irarum  stimulis 
inremediabiliter  sub  mente  nutriebat,  scepius  deii- 
nire  cupiens,  animositate  iliius  victus  destitit.  Ve- 
rumtamen  coram  multis  episcopis  aliisque  principi- 
bus,  qui  '^^  ad  palatium  in  iiia  prfiecipua  festivitate 
contluebant,  illum  ***  conveniens,  tanta  auctoritate 
perlinaciam  animi  illius  *'^  digna  invectione  confre- 


vos,  auditamea  morte,  minime  turbari  deposco,  j.  git,  ut  se  totaroque  controversiam  illius  judicio  et 

M  m  *ff*l_^*.  *  ff  •  JW        M  tfkc  1  *>a  «AOIi  •■  kl  I  •  •  • 


mque  tanto  michi  largius  auxilium  affuturum 

ifido,  si  modo  nulla  ejus  servitii  mei  causa  fuerit 

iM$io,  Divinis  itaque  sollempniis  ex  more  com- 

ad  communiendum  exitum  meum    quantocius 

re  festinate,  suoque  creatori  animam  praecibus 

ta  eommendare   curate,  vestrumque  semper  fi- 

spectum  habenteSy  in  Hlo  tremendo  judicio,  dum 

.  t$ty  pcr  bona  opera  Deo  dignas  invcniri  satagi^ 

dictiSy  eas  stupentes  nimium  pariler  ac  mi- 

abire  permisit.  Quod  quia  spiritu  prophetico 

lerit,  rei    patenter  exitus  oslendit.   Nam,  ut 

:erat,  infra  majorem  missam,   incipiente  se- 

By  sancta  illius  anima  carnis  est  ergastulo  so- 

Jode  manifeste  datur  intdligi,  beatam  hanc 


fratrum  submitteret  *^\  et  in  nulio  vel  ejus  jussis 
vel  fratrum  votis  obstaret  *^'.  Deinde  sapientissi- 
mus  rex  ssepius  interceptam  ^^  Gandenesheimensis 
ecclesiffi  dedicationem  in  vigilia  epifihaniffi  Domi- 
ni  indixit,  quse  tunc  prima  feria  Dominicse  resor- 
rectiouis  accidit;  velatiouem  etiam  ancillarum  Dei 
in  ipsa  die  epiphaniarum.  Venerabilis  igitur  episco- 
pus  Bernwardus  Willegisum  archiepiscopum  et  cs- 
teros  fratres  in  aiixiliiim  sui  ad  consecrationem 
prsescriptse  secclesiffi  iuvitavit  (an,  1007,  Jan.  5). 
Nec  mora,  adest  sacra  soliempnitas ;  consecrationis 
misteria  ex  prsecepto  domni  Bernwardi  episcopi  dis- 
ponuntur;  iiunt  omnia  fraterna  caritate,  ita  ut  ar- 
chiepiscopos  in  aspersione  primum  locum  teneret, 


im  plus  aliquid  cseteris  mortalibus  divinse  gra-  C  et  cum  illo  episcopus  Bernwardus.  In  secclesia  vero 


acepisse,  cui  non  solum  suae  carnis  absolutio- 
im  evidenter  concessum  est  priescire  potiiisse, 
etiam  eo  die  prsesentis  vilse  miseriam  felici- 
isiase,  quod  ad  eam  pro  totius  niundi  salute 
idam  Redemptor  humani  generis  ex  iuviolato 
is    ntero   inetiabiliter   prodiens   creditur  ad- 

B. 

Anno  autem  ^*'  incarnationis  Domini  nostri 
Christi  miiiesimo  septimo,  rex  venerandus 
cus  ^**  totius  Romani  imperii  potentissimus 
i  natale  Domini  ^*'  cum  niaxima  gloria  ceie- 
.  Qoocumque  vero  *^*  sapientissimus  impera- 


ipse,  cujus  parrochia  erat,  misteria  *^^  consecrationis 
fratribus  dispensabat;  primum  numque  gradum  ille 
obtinebat.  Expletis  itaque  Dei  gratia  omnibos  fra- 
terna  caritate.  rex  cum  archiepiscopo  et  cseteris  ad 
populum  progressus,  sic  prosecutus  est  :  Diutumamy 
pcccatis  agenlibus,  controvcrsiamf  karissimi  *^*,  ho- 
dic  deponerc  et  terminare  debemus,  Agnosco  enim  et 
scio  hanc  seccUsiam  et  adjacentes  vitlas  ad  Uitde' 
nesheimenses  episcopos  sempcr  pcrtinere^  et  ab  itlis 
.absjue  contradictione  possessam  esse  ^^.  Ad  heec  ver- 
ba  imperatoris  Willegisus  archiepiscopus  tandem 
Dei  pietate  in  se  rediens,  et  quicquid  proprio  rea- 


ora  sui  sacratissimi  vultus  circomtulit,  si  quos  D  tu  vel  aiiorum  instinctu  in  Deum  et  sanctam  ejus  Ge- 


VAUIiC  LEGTIONES. 

enitricis  interventu  sanctorumque  nostrorum  pie  precatn  (a)  dominique  nostri  venerabilis  Bem- 
episcopi  acerbissimo  ploratu,  omnis  ille  vehemens  ardor»  divini  roris  infusione  extinctos  est, 
d  venerabile  templum  mansit  inculome,  servatum  Dei  gratia,  nisi  quod  nobis  perpetuo  est  lugen- 
qaod  ciim  preciosissimo  missali  ornamento  inexplicabiiis  librorum  copia  periit,  nosque  spiri- 
m  nostri  armurum  inermes  reiiqiiit.  Ipso  quoque  anno  beatus  Bernwardus  sancte  Hildenuensemen- 
itatis  (6)  patronus,  seqoenti  omniiim  sanctoriim  festivitatis  die,  altare  summum  sancte  Dei  Ge- 
Sy  qiiod,  pruch  dulorl  peccatis  nostris  promerentibus,  vatida,  ut  dictum  est,  ignis  inundacione  con- 
m  erat  devoiissima  mentis  intencione,  4  Nonas  Novembris  in  melius  restanravit  et  benedixit,  Deoque 
;iiis  hominibusque  laud^bilius  auri,  argenti  gemmarumqoe  claritate  effecit.  '*'  hoc  caput  deest  2. 
iro  2.  "*  deest  2.  *'»  D.  cel#*bravit  cum  magno  honore  2.  *••  autem  2.  *•'  rex  2.  *••  deest 
iia  2.  instituit  corr.  institit  i.  **>  hildheseimenses  episcopos  2.  *•*  verom  dissidentes  episcopos  co- 
fratribos  qui  2.  <**  deest  2.  **»  pertinaciam  illorom  2.  *»*  summilterenl  2.  *•'  obstare  2.  *•«  s. 
mt  2.    ^^  ministeria  2.     *^  deest  1.    '••  ad  hsec  usque  dicens  desunt  2. 


S.  n.  deprecatu  4. 

Patrol.  CXL. 


(6)  Ecclesie  4. 


14 


427 


THANGMARl  PRESbYTERI  HILDESHEIMENS. 


Ditricem  ezercuisset,  videiicet  iD  injusta  iovasioDe  A 
parrochise  GaDdeoesheiDa  ad  titulum  saoctflB  Hilde- 
Desheimeosis  aecclesisB  pertineotis  publice  confi- 
tens,  juri  et  repetitioni  ejusdem  loci  abrenunciavit, 
et  in  testimonium  hujus  abrenunciationis  feralam 
episcopalem  domno  Bernwardo  tradidit,  dicens  : 
Fraier  karissime  et  coepiscope^  abrenuncio  juri  istius 
secclesiXf  ei  hanc  pastoralem  ferulam  ^,  quam  manu 
gesto,  tibi  sub  tcstimonio  Christi  et  domini  nostri  re- 
gis  et  frairum  nostrorum  trado  in  testimoniumj  ut 
post  hoc  neque  ego  neque  ullus  successof*  meus  ali- 
quam  interpeHaiionem  vel  repetitionem  de  hac  re  ha  - 
bere  possit.  Sicque  officium  missse  a  Willegiso  archi- 
epifcopo  com  consensu  domni  Bernwardi  episcopi 
soliempniter  peractum  '^*  est.  Sequenti  autem  die  ^ 
^piphanise  Domini  velatio  virginum  sollempni  cele- 
bratioue,  prsesente  rege  et  omnibus  episcopis,  a 
domno  Bernwardo  facta  est;  sicqne  Dei  gratia  rebus 
in  pace  et  caritate  sapientia  piissimi  '^*  priocipis 
compositis  *^^,  discessum  est.  Archiepiscopus  vero, 
hac  lite  sedata,  prssulem  nostrum  omni  honore  et 
caritate  ultro  dileiit,  et  in  uostro  monasterio  fra- 
ternitate  honoriOce  acquisita,  summam  dilectionem 
et  loco  et  fratribus  providit. 

44.  His  ^*  ita  se  habentibus,  idem  archiepisco- 
pus  qointo  postea  auno,  plenos  dierum  et  bonorum 
etiam  operom,  ad  Christum  migravit  6  Kalendas 
Martii  {an  iOlf,  Febr.  24). 

45.  Post  quem  Erkenbaldus  subrogatur  Mogonti- 
no  regimini,  prius  abbas  Foldeniis  ccenobii,  cui  C 
nichil  deerat  catholica!  fidei,  quem  domnus  Bern- 
wardus  Kalendis  Aprilis  Mogontioe  coosecravit 
(Apr,  1).  Divino  itaque  respectu  surrexit  in  archi- 
prcesulem,  quia  in  tempore  iracundiffi  factos  est  re- 
conciliatio.  Qoi  quoadusque  '^'  vizit,  prioris  discor- 
dise  lenocinia  posthaboit,  insuper  *®*  ordinatorem 
suum,  consanguinitate  '^  etiam  sibi  propinqnum, 
debita  devotione  ut  patrem  coloit  et  paterna  carita- 
te  tractavit. 


46  '^.  Interea  ^  venerabilis  priesQl  Ben 
ampliare  studens  divinae  servitutis  obsequian 
rochia  sui  pr«psulatus,  ob  recompensatiooc 
ram  Christum  haeredem  elegit,  et  quod  pra 
haboit,  se  ipsom  cum  omnibos  acqoisitis  mi 
rendis  rebos  Patri  omnipotenti,  sicut  jam  di 
secreto  mentis  statuerat,  in  sacrificium  obti 
nasterium  itaque  in  septentrionali  parte 
Hildenesheimensis,  in  loco  quondam  squali 
quoque  seu  brutis  animalibus  coaptato,  iot 
tione  et  apparato  decenti  instituit,  quod 
sufficieDtibus  dotatnm,  coenobitis  Deo  famti 
ibi  collectis  delegavit. 

47  ***^.  Anno  vero  incaruati  Verbi  1015,  r 
tem  domoi  Heiorici  piissimi  imperatoris  14, 
tionis  domni  Bernwardi  venerabilissimi  prc 
iudictione  13,  3  Kalend.  Octobris  (Sept.  2S 
ejusdem  monasterii  magno  decore  Dei  gra 
summata,  dcdicatur  a  preefato  antistite  Be 
et  honorabili  Sleswicense  episcopo  Eggehan 
venerando  Mimigardevordensis  cecclesi» 
Thiderico,  in  honore  Salvatoris  Domini  no 
Christi,  et  ejus  beatissimse  et  gloriosissimi 
tricis  perpetuseque  Virginis  Marise,  sanctii 
chahelis  archangeli,  totius  qooque  militi 
stis  '^^  et  simol  sexaginta  sex  reliquia 
eisdem  venerabilibus  prcesulibus  ibidem  di 
neratione  recooditarom. 

48  *^>.  Quinto  deinde  anno  (1020)  Erki 
Mogontise  metropolitanus,  plenos  ***  dierua 
ritorum,  15  Kalendas  Septembris  pacem  i 
Dei  dereliquit,  et  animam  in  manos  angelon 
vit  **^  Huic  Aribo,  regios  capellanos,  soc< 
regimine  ;  per  quem  rediviva  restaurantar ' 
discordise,  quse  sub  prsedecessore  sno  sopita 
runt,  pra^valente  gratia  concordije.  Quem  : 
pontificem  cum  in  sacerdotem  '**  consecran 
ret  **^  Deo  dignissimus  antistes  Bernwardos, 
verbi  Dei  ilium  obstrinxit   ***   ei  anathemi 


VARIiE  LECTIOiNES. 


101 


^  in  marg.  codex  2,  manu  secunda  :  Nota  de  hoc  ipso  in  Vita  S.  Godardi  plenius.  ""»  pei 
^*  deest  2.  *^^  compositis,  in  Thuringia  aliquamdiu  commoratus  ad  Bajoariam  progressii 
ginesburhc  sanctum  pascha  (a)  iniciavit.  Reliqua  capitis  desunt  2.  *®*  His  ita  se  habentibus,  eatao 
tenipestate  6  Kl.  Marcii  Dci  judicio  tactus,  humanse  natnree  concessit  prffidictus  archiepiscopi 
ligisus,  in  ipso  mortis  confinio  sero  poenitens  et  rerom  confitens,  qoicquid  proprio  vel  i 
Deo  odibilium  iDstincto  in  Deum  et  sanctam  Dei  Genitricem  exercuisset,  videlicet  in  i^jo 
vasione  parrochiffi  Gandeshem,  ad  titolum  Hildinemensis  ecclesiffi  pertinentis.  Quantis  syno 
decretis,  nonc  in  presentia  Homanorum  cardinalium  a  domno  apostolico  directorum  tritus,  tua 
duobos  imperatoribiis  tertio  Ottone  et  benigno  Heinrico  cum  eo  confiictantibus,  presidentibos 
archicpiscopis  ct  episcopis  sen  etiam  ducibus,  ipse  superatus,  ab  incepta  sed  numquam  perpetrata 
dum  veritati  et  equitati  cedere  nesciens,  predictam  parochiam  juri  domini  Bernwardi  episcopi  reliqu 
per  impudeos.  Pust  quem  Erkembaldus  subrogatur  Mogontino  regimini,  prius  abbas  Fuldensis  e 
cui  nihil  deerat  catholicffi  fidei.  Quem  Deus  promoverat  in  archiepiscopatu  Mogonti»  unctione  ei 
cratione  Bernwardi  episcopi  Hildinemensis  eccIe.Mffi.  Divino,  etc.  2.  «®'  dum  2.  *^  i.  B.  episco| 
•®'  c.  e.  s.  p.  d.  d.  desunt  2.  *<"•  capu*  aeest  in  2.  ^^  interea  domnus  episcopus  B.  diutina  infirmital 
c.  48)  2  media  capita  46,  47  et  49  —  53  desunt.  «»»  caput  deest  in  2.  «"  c.  exercitus  3.  »*«  u 
tn(2)  3.  4.  ^.  ante  capri.  46  et  47  habentur.  «»3  tractavit.  Hic  plenus  2.  «»♦  efflavit.  Quem  succMstl 
et  nomine  quidam  Aribo  vulgo  dictus  iErvo,  qui  consono  nomine  et  agnomine  vivere  sibi  institoit  la 
tyrannide.  Per  quem  2;  in  margine  Er  (vo  absciso)  2.  **'  inst.  2.  ««•  sacerdote  2.  «"  d.  doini 
B.  2.  «1«  obstrixit  2. 

(a)  Apri7.  21 . 


VITA  S.  BERNWARDI. 


430 


le  domno  **'  Heinrico  benignissimo  '*^  im-  A 
«  et  diversis  episcopis,  cum  astantibos  cle- 

populis,  ne  post  susceptum  regimen  sanctse 
»heimensi  oecclesise  inferret  injuriam  super 
lia  Gandenesheim  dicta.  Quod  id  ipsum  ite- 
*  repetiit  et  confirmavit,  dum  illum  •*•  vice 
i  archiepiscopum  venerabilis  '"  Eggehar- 
episcopus  consecravit.  Sed  quod  tonc  subdole 
it,  grassante  stulticia  post  fefellit.  In  ipsa 
promotione  soa  ^*'  domnum  Bernwardum 
mm  ficta  pace  per  legatum  suum  convenit,  et 
ilsa  salutaria  querimoniam  snper  Gande- 
n  temptavit.  Coi  domnus  Bernwardus  episco- 
iTina  inspiratione  doctus,  non  ejus  vaniloqnio 
ms,   obligationis   su»  anathema    illi  retexit,  ^ 

sibi  nii  commune  cum  iilo  "*  esse,  si  bene 
nisi  ea  quee  Dei  essent;  de  parrochia  vero  ^^'^ 
sque  dobio  nichil  sibi  cessisse.  Hac  respon- 
obstruitur  machinatio  archiepiscopi ;  ct  ^'" 
lac  re  nec  **'  mutire  '^^  quidem  aosus  est  in 
aerabilis  Bernwardi  episcopi  '**  (57). 
*.  Anno  perinde  secondo,  boc  est,  anno  incar- 
s  Dominicffi  i022,  regni  autcm  domni  Heinrici 
toris  21,  ordinationis  vero  Bernwardi  episcopi 
llctione  5,  3  Kalendas  Octobris  (Sept,  29), 
ictum  monasterium,  ad  utilit&tem  monasticee 
mstructam,  mulliplicique,  velot  hodie  patet, 

perfectom,  dedicatum  est  cam  omni  devo- 
ecclesiasticffi  religionis  a  venerando  ejusdem 
ae  provisore  Bernwardo  pontifice,  et  ab  ho-  ^ 
i  Unewano  archiprsesule  Hammenburgensis 
se,  ab  Eggehardo  Sleswicense  episcopo,  et  a 
16  Aldenburgensis  secciesis  reverentissimo  an- 
in  honore  Salvatoris  Domini  nostri  Jesu  Chri- 
)jus  sanctissimse  Genitricis  semperque  Virginis 

ac  salutiferi  ligni  adorandse  et  yivificse  crucis, 
peciale  patrociniam  sancti  Michahelis  archan- 
dtinsque  militise  coeli,  et  ad  laudem  venera- 
>mniani  sanctorum  Dei. 
Sed  mbx    ejusdem   monastcrii   habitaculum 
ssnm  est  ad  regendum  abbatis  officio  Gode- 
•«  coenobii  sancti  Pantaleonis  preposito. 
'aadem  vero  sancti  Michahelis  aecclesiam  vir 
postqaam  prsediis  opulentissime  dotavit,  prse-  d 
ipostolici  legato,  uno  Tidelicet  cardinalium, 
ndecim  episcopis,  necnon  et  diversarum  pro- 
am  personis,  banni  sni  auctoritate  roLoravit. 


Hoc  autem  pre  devotionis  opus  qaam  mature  animo 
intenderit,  quo  fervore  nacta  oportunitate  aggres- 
sus  sit,  qua  vigilantia  et  assiduitate  institerit,  qua 
caritate  sufficientiam  exteriorum  ei  providerit,  qua 
libertate  construxerit,  qua  auctoritate  firmaverit, 
qnantum  eliam  ipse  interim  divino  tactus  verbere 
profecerit,  ipsius  verbis  melius  proferemus.  Dicit 
enim  ipse  in  privilegio  eidem  coenobio  dato : 

«  Omnis  creatura  homo  nomine  ideo  a  suo  condita 
»  est  Creatore,  ut  juxta  ritum  naturce  potius  suo 
»  serviat  Creatori  quam  creaturse.  Cujus  habitudinis 
»  status  dum  fit  rerum  discolor  nsus,  animum  tamen 
»  rationis  compotem  semper  reflectit  ad  suae  condi- 
»  tionis  tramitem.  Sed  quo  amplius  quemque  cor- 
»  rexerit  divinior  haustus,  tanto  divinius  se  Deo 
»  qaisque  obligat  in  omnibus  rebus.  Et  hoc  fieri 
»  nequit,  nisi  nbi  valida  Dei  manus  quemque  sibi 
»  attraxerit.  Unde  in  appetitu  gratiae  se  caiqae  ima- 
»  ginat  et  conformat  protectio  divinse  misericordise. 
»  Cojus  rei  experimentum  dum  consulimus,  e  vesti- 
»  gio  nobis  occurrit  divinum  responsum,  quod , 
»  peccante  Adam  et  inde  exilii  longa  dispendia  per- 
»  ferente,  credidisse  Abraham  Deo  et  hoc  illi  repu- 
»  tatum  esse  ad  justiciam.  Cumque,  et  divina  pree- 
»  veniente  clementia,  tum  et  exigentibus  meritis, 
»  accipimus,  legis  latorem  Moysen  ducem  ac  prse- 
I»  ceptorem  extitisse  popali  Israel,  pari  examine 
»  sanctitatis  miramur,  miraculorum  factorem  He- 
»  lyam  humani  sevi  nondum  cognovisse  metam,  sed 
»  corru  igneo  snblatum  esse  ultimo  sfleculorum  judi- 

>  cio.  Excedit  mentem  nec  capiet  finem,  si  de  his  et 
»  horum  similibus  nostra  ratio  uUerius  se  tendere 
»  voluerit.  Satis  indicio  est,  quantns  assurrexerit  in 
»  prseliis  David  manu  fortis,  et  sole  lucidius  est, 
»  structo  tabemaculo  Dei,  quantis  religionam  ritibus 

>  et  libaminum  misticis  cultibus  se  Deo  approxima- 
»  verit  sanctns  Salemon,  cujus  pcenitentiae  meritis 
»  nullus  umquam  repertus  est  similis.  Quibus  omni- 

>  bus  ad  habitudinem  factorum  revelavit  Deus  se- 
»  creta  meritorum,  ut  temporaliter  merito  et  opere 
»  omnibus  semper  essent  dispares,  insuper  seterna- 
»  liter  angelicis  spiritibas  fierent  cofiequales.  Haec 
»  ego  considerans  Bernwardus,  Dei  preeeiectione 
»  non  meis  meritis  dictus  episcopus,  et  diutorna 
•  medilatione  volvens,  qua  meritorum  architectara, 

>  quove  rerum  precio  possem  mercari  celestia,  com 
»  essem  audicus  scriba  doctus  et  beatse  memoriff^ 


VARliE  LECTIONES. 

mt  2.  «««  benigno  2.  "»  deest  2.  «"  eum  2.  "»  deest  2.  "«  egkih.  2.  "»  sui  2.  "•  c.  i. 
2.  *"  deest  2.  *»•  nec  2.  ***  deest  2.  *'*^  mnttire  audentis  in  vita  episcopi  2.  *•*  episcopi. 
t  Tangmarns.  Interea,  etc.  3.  Quod  jam  auctoritate  eudieum  1  et  2  refeUitur.  —  Antiquus  alius 
de  Translatume  S.  Bemwardi  expressis  verbis  dicit,  Tangmarum  de  conversationis  S.  Bemwardi  sancti- 
ntarum  magnificentia  et  transitu  plenissime  narrasse.  Nec  styhis  alium  prodit  autorem,  LElBNiZ. 
.  49-53  desunt  m  2. 

NOTiE. 

Bernwardi  conslitutionem  de  synodis  quater      1020  d.  6  Idus  Octobr.  editam  v.  Legum  t.  II.  B. 
tnis  in  diocesi  Uiidenesheimensi  habendis  a.      172,  173. 


431 


THANGMARI  PRESBYTERl  UILDESUEIMENS. 


432 


»  tercii  Ottonis  imperatoris  didascalas  simul  et  pri-  A 
»  miscrinius,  divina  lactus  gratia,  reatus'mei  siiper- 
»  flua  perborrescens,    divinamque    gratiam    concu- 
n  piscens,    distraxi   animuni    in    diversa,    qtiomudo 

V  aplernae  salisfacerem  misericordiae  sicque  reme- 
»  diiim  mccc  obtinercm  auimse.  Sed  in  tennitate  tnnc 
»  mese  qualitatis,  quicquid  auimo  proponebam,  aut 
»  vix  incboandum,  aut  numquam  hoc  periiciendum 
»  timebam.  Animus  tamen  roagis  ac  magis  ardore 
»  sancti  propositi  desudabat,  licet  tunc  temporis 
»  forluna  quid  incboasse  velabat ;  cum  ecce  Dei 
))  electio  senatunmque  declamalio  me  pontificalis 
»  glorise  solio  intbronizandum  pra^eligunt;  et  ne  grcx 
n  Domini  turbarelur  sine  paslore,  ne  a»cclesia  maler 
»  nostra  esset  qcasi   vidua,  in  electione  novi  ponti- 

ficis  cor  unnm  et  animam  unam  omnibus  fecit 
»  babere  spiritus  pacis.  lutbronizatus  Beunopoli- 
>  tanse  (58)  (pcclesise,  quod  diu  conceperam  animo, 
»  opere  complere  volebam,  videlicet  beata*  memoriie 
))  tradere  titulum  nominis  mei,  secclesias  strnxisse, 
«  ac  ofticia  Deo  servientium  inibi  ordinasse,  omnem- 
n  que  fdcultatulam  nieam  Doniino  lucrasse.  Et  quia 
»  sunt  occulta  Dei  jndicia,  semper  tamenjusta,  con- 

V  sensu  et  bortutu  Cbristi  fidelinm  novam  Dei  ceccle- 
»>  siam  condere  coepi,  in  qna  ad  laudem  et  gloriam 
))  nominis  Domini,  et  vuti  mei  propositum  adimplevi, 
»  et  sanctee  Cbristianitati,  adbibitis  Deo  dilectis  fra- 
»  tribns,  consulni.  Fuudato  enim  uuvello  opere,  et 
»  designatis  eo  loci  locurum  qnalitatibus,  ne  occasio 


» 


» 


» 


)> 


B 


» 


labris,  palliis  aliisque  a^cclesiastici  ordiois  oma- 

mentis  contuli,  totum  usibus  fratrum  per  manni 
»  advocati  mei  tradidi,  Deo  et  saoctis  «gus,  pro  ani- 

mabus  prffidictorum  seoiorum  meurum  im|>erato- 
»  rum  et  mea  omniumque  successorum  meorum  et 
»  eornm  qnornm  patrimonia  acquisivi,  quateous 
»  servitores  Cbristi  ab  omni  terreno  servitio  liberi, 
»  snb  defensione  et  patrociniis  sac(  essorum  meorum 
»  pro^muniti,  in  pace  et  misericordia  quieta  tempora 
))  ducant  el  in  salutem  viventinm  beatse  contempla- 

tioni  inbffreant.  Si  qnis  autem  mei  ordinis  suc- 
»  cessor  aut  aliqua  ssecularis  persona  hoc  efTringfre 
»  voluerit  et  ba^c  tyrannicae  sibi  usurpare  pncsum- 
»  pserit,  gladio  verbi  Dei  a  Deo  et  sanctis  ejus  illum 
»  submoveo,  ut  incnmbente  super  illum  omni  ma- 
»  ledictione  careat  benedictione,  sicque  exlerminatus 
•  a  coelo  et  terra,  partem  habeat  cum  Juda  et  cam 
»  his  qui  in  ha^reditale  possident  sanctuarium  Dei. 
»  Insuper  bseredes,  Dei  et  nostra  licentia,  in  suos 
»  usus  sua  studeant  repetere,  dum  vident  alieoum 
»  invasorem  in  suis  patrimoniis  debachare  *^^.  • 

52.  Ilsec  beati  viri  dicta  consideranti  fdcile  pate- 
bit,  quanta  vel  ipse  in  Deum  devutione  profecerit, 
vel  quanta  superni  respectus  diguatio  eum  assum- 
pserit.  Qni  enim  tali  iusistens  operi,  coelesti  vert^ere 
merebatur  eliqnari,  manifestis  indiciis  probatur  a 
Domino  diligi. 

53.  His  itaque  piffi  devotionis  studiis  Deo  digne  el 
bominibus  laudabiliter  omni  vitse  suae  tempore  con- 


9  terrenjE  vagationis  esset  dilatio  incepti  operis  —  C  versatus,  anno  ordinationis  su8e3l,  cum  jam  trans- 


»  gloria  tibi,  Christe!  —  lactus  febris  incommodo, 
»  flegrotare  coepi  quinquennio.  Et  dum  nichil  iit  in 
»  terris  sine  causa,  castigans  castigavit  me  Domi- 
»  uus,  et  niorti  non  tradidit  me,  ut  credo  el  confido 
»  in  Domino,  ne  abseutia  mese  praesentise  fieret 
»  qneedam  intermissio  spei  mese.  Cui  loco,  Deo  san- 
»  ctseque  croci  perpetuaeqne  Virgiui  Mariae  sanctoque 
»  Micliabeli  arcbangelo  titulato,  monastici  ordiuis 
»  indidi  persouas;  qnas  ea  ratione  cuadnnavi,  ut 
»  sicut  jnxta  monacbicam  norniam  sunt  a  saeculi 
»  aclibus  alieni,  ita  essent  ab  omni  impedimento 
»  saecularis  servitii  liberi.  Consilio  itaqne  senioris 
»  mei  imperatoris  Heinrici,  et  magistri  mei  arcbi- 
»  episcopi  Erkenbaldi,  quem  ipse  ego  cum  confra- 
»  trum  meonim  conventu  in  arcbiepiscopum  conce- 
»  cravi,  qnicquid  terrenarum  fdcultatum  iu  curtis, 
»  curtilibns,  terris,  pascuis,  aquis,  silvis,  pralis, 
»  a»cc'lesiis,  sanciornm  pigneribus,  libris,  argento  et 
»  anro,  et  quicqnid  id  est  qnod  ba^reditario  jure 
»  possedi  aut  seeculari  coemptione  acquirere  potoi, 
»  exceptis  plurimis,  quae  altari  sanctffi  Mariee  in  prin- 
»  cipali  fficclesia  io  corouis  aureis,  calicibas,  caude- 


D 


itus  sui  diem,  quem  semper  optaverat,  imminere 
prcevideret,  capellam  inter  sacelium  sancla;  Cracb 
vi  monasterium  snum  constrnctam  in  honore  beati 
Christi  confessoris  Martini  a  venerabili  viro  Egge- 
hardo  Sleswicense  episcopo  dedicari  ft^cit,  ibidem- 
que  pro  augmeuto  religionis  ipso  die  habitum  prio- 
rem  mutans,  monachictB  professionis  jugum  susce- 
pit. 

54.  Tactus  deinde  infirmilate  ultima,  com  adesse 
sibi  exitus  sui  boram  sensisset,  in  eamdem  capellain 
se  ferre  prsecepit,  justum  esse  asserens  ibidem  vita 
terminum  sortiri,  ubi  ssecularis  abrenunciatiouis  ha- 
bitn  se  contigisset  insigniri.  Sic  '^*  itaque  vir  beatis- 
simus  diutina  corporalis  molestiae  infirmitate  tritus, 
bonom  certamen  cerlans,  cursum  consummans,  fidem 
servans,  viam  '^'  universffi  carnis  ingressus,  ut  cre- 
dimus  divinis  admixtu  spiritibus,  duce  Michaheifl 
archangelo,  beato^  immorlalitati  est  prassentatus. 
Qui  '^^  qnoadusqne  vixit,  Domino  se  sacriticium 
justicis^  sacriticavit;  sicque  plnrimis  mirificatus  in- 


signus 


tS7 


cselesti   pace   qniescit.    Obiit  autem  f2 


Kalendas  DecembrLs   (Nov.  20).  Sedit  autem  *^  in 


VARIiE  LECTIONES. 

"'  qui  esset  pars  et  hsereditas   mea   addunt  3,  4,  5.    '^*  hic  iternm  indpil;  2  :  Interea  domnus  episco- 
pus  B.  diutina  iniirmitate  trita*.  "•  vias  2.  *•***  defst  2.  **'  insignis  2.  ****  qai  sedebat  2. 

NGTiE. 

(58)  I.  e  Hildesheimensi  :  v.  Annales  Ililde^^b.  SS.^Il,  pag.  •11. 


433 


VITA  S.  BERNWARDI. 


434 


calhedra  triginU   annis.  Cujus   discessas  ad  Deuut   A  desiastico  exequiis  rile  celebratis.  corpus  Deo  di- 


f^cit  nos  pupillos  absque  patre,  matrem  nostrain 
sanctam  Uildenesheimensem  aecclesiam  '^^  quasi  vi^ 
duani  '''^.  Nam  mox  tauti  patris  cxcessu  tota  civilas 
peraio  a  congcmuit,  et  tam  cleri  quam  plebis  coetus 
omnis  corde  tenus  iudoliiit.  Ubique  vociferatio  lu- 
giihris  ezoritur,  moeror  inconsolabilis  cuju.^que  ])ro- 
fe5>ionis  au«liiur;  et  quem  secum  manentem  com 
muni  aOfeclu  sempar  amplecleban(ur,  bunc  non 
immerilo  decedentem  communi  Jamentatione  prose- 
quiintur.  Ilinc  pauperum,  binc  viduarum  orpbano- 
rumque  turba  miserabili  ejulatu  palreui  se  amisisso 
proclamat,  biuc  putrice  dcfeusorem,  pacis  amatorem 
ac  totius  rei  pubiicoB  sagaci-ibimuui  pioviburem,  tam 
nobiliom  dignitas,  quam  plelium  bumilitas,  con- 
eordi  dolore  subtractum  esse  deplorat.  Alirum  neinpe 
in  modum  vir  iste  omnibus  omnia  factus,  inter  di- 
Tiles  et  pauperes,  inler  elatos  et  bumiles,  auclora- 
bili  quadam  modestia  medius  incedebat;  et  utro- 
bique  juste  providus,  nec  milibus  intractabilis,  nec 
protervis  despicabilis  apparebat.  Commimi  ergo,  ut 
dtctum  est,  querimonia  defunctus  plangebatur,  qui 
communi  dilectionis  bonore  vivens  colebatur.  Sed 
ne  irrationabiliter  more  eorum  qui  spem  non  habent 
contri^emur,  si  consolantem  dolemus  perdidisse  in 
terris,  patrocinantem  babere  gaudeamus  in  cselis, 
et  sic  corpori  compassiouis  oflicia  impendamus,  ut 
etiam  spiritui  feliciter  cum  Deo  regnanti  congratu- 
lationis  debita  persolvamus. 


B 


lecti  praBsulis  in  cripta  ccenobii  quod  ipFe  fundave- 
rat,  ante  altare  sanctse  Murise,  maxima  cum  lidelium 
Cbristi  devotiune  sepelitur.  Srpulcbrum  autem 
suiim  sancta  sibi  devotiune  ipse  prspparaverat,  et 
taJe  solitae  bumilitatis  epytaphyum  superscripserat : 

Pars  bomiuis  Bernwaninsernm  ;  nunc  claudor  in  isto 
Snrcopbngo  diro,  vilis  et  ecce  ciuis. 

Proh  (lolur,  ofticii  cnluieu  quia  uou  bene  gessi! 
bit  piu  pax  auimse,  vus  et  Amen  cuuite ! 

5(5.  Quid  bac  bcati  viri  mansueludine  dulcius, 
quid  abjectione  iHudabilius?  Quo  euim  se  viliiis  sub 
bumilitatis  deprimit  modio,  eo  lucidius  in  secciesiao 
apparel  candelabro;  ct  quantum  r^uo  judicio  sacnr- 
dotali  houore  indignus  deputatur,  tanlum  laudabilis 
viliB  testiuionio  diguus  per  omnia  cumprobatur.  Pie 
denique  consideranti  modum  conversalionis  ejus  et 
sanclae  a  puero  institutionis,  magni  merili  luce  cla- 
rius  apparebit,  quamvis  longe  aliter  se  ipse  sestima- 
verit.  Valles  enim,  secuodum  Psalmistam,  frumento 
abundaut,  boc  est,  humiles  spiritu  potioribus  di- 
vinse  largitatis  muneribus  exuberant.  Scd  pius  Pater 
Deo  plaue  et  fiecclesise  dignissimus,  et  inter  cse- 
teras  virtutes,  quibus  adornatus  erat,  humilitatis 
cultor  prsecipuus,  quid  pro  ipsa  cordis  bumililate 
consolationis.  quid  iidei  ac  spei  couceperit,  mani- 
lestat  in  titulo  quem  bis  verbis  interioris  sarcofiigi 
insculpsit  loculo  :  Scto  '*'  (59),  quod  Redemptor 
meus  vivity  et  in  novissimo  die  de  terra  sunrcturus 
55.  Prsceperat  autem  adhuc  vivuns,  ut  feretrum,  C  sumj  et  rursum  circumdabor  pelle  mea,  et  in  carne 


qao  ad  tumulandum  corpus  ejus  eiterebatur,  non 
pallio,  ut  moris  est  in  talis  personce  funereo  obse- 
quio,  sed  cilicio  tantum  operiretur.  Quod  ideo  bic 
inserendum  putavimus,  utcunctis  legentibus  pateat, 
quanto  vir  iste  a  Domino  etiam  temporali  honore 
sublimatus,  semetipsum  humilitate  depresserit,  cu- 
jus  Tiventis  spiritus  devotio  tam  humile  obsequium 
defunctae  quoque  carni  providerit.  More  itaque  eec- 


mea  videbo  Dcum  saliatorem  meum,  quem  visurus 
sum  ego  ipse^  et  oculi  mei  conspecturi  sunt  et  non 
alius  ***.  ReposUa  est  hxc  **3  spes  mea  in  sinu  meo. 
Qua^  nimirum  dicta  eo  spiritu  ab  ipso  creduntur 
repetita,  quo  primum  ea  constat  fuisse  prolata,  acsi 
aliis  verbis  apertius  diceret  :  «  Bonum  certamen 
certavi,  cursum  consummavi,  iidem  servavi,  de  re 
liquo  reposita  est  micbi  corona  justicite  **•. 


VARI^  LECTIOiNES. 


S39 


8.  II.  e.  desunt  2.  ^'^"  reliqua  desunt  in  2«  qai  eorum  loco  haec  subjungit  in  Fita  Godehardi 
episcopi  edenda  :  Sed  ne,  etc.  «*»  SCIO  ENIM  QUOD  etc.  S^ircophaijus.  «•«  ALIUM  Sarc.  »*»  HEC 
Sarc,  '**  in  3  liaec  inseruntur^  qux  haud  ante  annum  1195,  scripta  esse^  uUima  verba  demonstrant  : 
Ista  qne  sequuntur  in  plerisque  libris  et  codicibus  inveniuntur  de  obitu  sancti  presutis.  Transitus  viri 
Dei  .%anctissimi  presulis  nostri  Bernwardi  nonnullis  divinitus  ostensus  est,  sed  ad  ista  prosequenda 
libet  priora  paululum  attendere.  Sedebat  aliquando  vir  Dei  Bernwardus  adhuc  vivens  cum  hospitibus  suis 
in  aula  sua.  Scholaiis  vero  quidam  pauper  aute  fores  elemosinas  petendo,  pium  presulem,  ut  sui  misere- 
retur,  invocavit.  Quod  audiens  homo  propheticus  et  spiritu  Dei  plenus,  jiissit,  ut  episcopus  Colo- 
niensis  foris  stans  mox  introduceretur.  Currentes  ergo  ministri  renunciaveruut,  neminem  foris  esse 
preter  illum  scholarem  pauperem.  Sanctus  autem  Bernwardus,  aftirmans  ipsum  esse  Coloniensem  episco- 
pum,  festinanter  adduci  precepit;  adductumque  benigne  suscipiens,  in  capiie  mens®  pauperem  renitentem 
collocavit.  Cui,  post  mensam  riibore  perfuso  et  verecundo  pro  reverencia  sibi  a  tauto  presiile  exhibita, 
vir  beatos,  quod  ipse  Coloniensis  episcopus  esset  futurus,  predixit;  bumiliter  exorans,  ut  primam  missam; 
quam  in  Colonia  celebraret,  pro  paupere  Bernwardo  decantaret.  At  ille,  cum  siimma  devocione  precibus 
ejus  annuens,   benedictione  petita  et  accepta,   recessit  ab  eo.  Factus  igitur  archiepiscopus  (a)  juxta  vati- 


NOTiE. 

(59)  Inscriptio  haec  bodieqoe  in  sarcophago  exstat;      pars  hanc  inscriptionem  exhibet 
V.  Kratz  descriptionem  ecclesiae  metropolitanae  Hil-      EPS  SERVVS  SERVOHVM  XPL 
desheimensis  tom.   III,   tab.    13.    Inferior   sarcofagi 


BEHNWAHDUS 


a)  Pilegriuus. 


435  THANGMARI  PRESBYTERI  lULDESUEIIiENS.  436 

57.  CerDitur  aichilominus  ad  dextram  partem  se-  A  pulchri,  soper  colompnarum  conscriptio  talis  (6i)  : 


Hac  tumuli  fossa  clauduntur  prsesulis  ossa 
Beruwaldi  *^^  miri  nuignificique  viri. 

Qui  patrise  etemma  radians  ut  gemma  serena, 
Acceptus  Domino,  complacuit  populo. 


Nam  fuit  flecclesise  condignus  episcopns  ille; 

Quem  Deus  Emmanuel  diligat  et  Michabel. 
TaDdem  bis  seuis  undeno  mense  Kalendis. 

Felix  hauc  vitam  mutat  in  angelicam. 


APPENDIX. 


MIRAGULA  SANGTA  BERNWARDI. 

t.    Qoanlis   '^^   post   bsec   miracnlorum   insigniis  B      3.  Fuit  in  civitate  nostra  miles  quidana  ministe- 


confessorem  suum  Domtnus  glorificaverit,  non  est 
nostrae  parvitatis  expianare.  Sed  ne  cuncta  prseter- 
isse  videamur,  pauca  de  pluribus  explicamus. 

2.  Pnelia  queedam  de  Erpesford  oriunda,  Hilde- 
gard  nomine,  cum  multa  langnentium  turba  diversis 
egritudinibus  vexata  Hidenesheim  advenit,  misera- 
bilem  in  modum  tota  contracta,  ita  ut  genibus  pe- 
ctori  inhserentibus,  manu  dextera  incurvata,  cubitali 
mensura  vix  a  terra  subrecta,  se  rependo  traheret. 
Quse  per  sex  menses  et  eo  amplius  circa  loca  sancto- 
rum  reptando,  mendicans  a  Deo  salutem,  a  populo 
stipem,  admonita,  ut  ipsa  referebat,  per  somnum, 
ad  tumnlum  beati  Bernwardi  reptando  pervenit;  et 


rialis  habitans.  Cojns  filia  infantula  egritadine 
pressa,  cum  desperaretur,  saltem  baptismi  gratiam 
opperin  posse,  pater  anxius  ne  sine  regenerationb 
sacramento  deperiret  anima,  c«eream  imaginem  ad 
sepulchrum  beati  Bernwardi  deferre  vovit,  ut  ejos 
meritis  spacium  infantulae  ad  baptismi  tantum  gra- 
tiam  accipiendam  optineretur  a  Domino.  Facto  voto, 
ilico  cera  effigiata,  nudipes  ad  tumulum  beatissimi 
prsesulis  adiit;  qni  inde  rediens,  infantulom  ex  inte- 
gro  convaluisse  repperit. 

4.  Qusedam  etiam  puella  in  vico  Hanovere  '^^  (62) 
tanto  cruciabatur  oculorum  dolore,  ut  penitus  elid 
orbibus  suis  ipsi  oculi   putarentur  vi  doloris    Pro- 


superposita   eidem   tumbse    cerea   efSgie,   continuo  p  missa  igitur  oblatione  ad  tnmbam  sancti  praesolis, 


coram  populo,  cujus  eodem  tempore  multitudo  forte 
convenerat,  nervorum  distensione  durius  cruciari 
coepit.  Quid  plura?  Infra  biduum  erecta  est,  ita  ut 
non  post  longum  tempus  sana  rediret.  Testis  est 
tota  civitas  nostra,  cni,  miseria  notificante,  dudum 
erat  notissima. 


ilico  sospitate  redeunte  conqnievit  vis  doloris. 

5.  Simili  passione  quidam  in  Runeberge  (63) 
vexatus,  in  nocte  decollationis  sancti  Johannis  Ba- 
ptistse,  cum  jam  penitus  oculorum  salutem  despe- 
raret,  invocato  ejusdem  viri  auxilio,  in  somnum 
resolutus  est.  Facto  autem  diluculo,  penitas  omni 


VARIiE  LECTIONES. 

ciniura  viri  sancti  regnante  domno  Heinrico  de  Bavenberch,  anno  Domini  1023  duodecimo  Kalendas  De- 
cembris  ad  altare  missam  celebraturus  accedens  ipse  Coloniensis  episcopos,  cantoresque  preveniens, 
missani  pro  defonctis,  omnibus  qui  aderant  stupentibus,  inchoavit,  ne^  immemor  interpretis  sui,  beati 
scilicet  Bernwardi,  cum  venisset  ad  canonem,  devotissime,  sicnt  promiserat,  memoriam  ipsins  egit  inter 
vivos.  Sed  inter  salutaris  victime  consecracionem  transitus  viri  Dei  divinitus  ei  revelatus  est ;  unde  mox 
eciam  in  memoriam  defunctorum  nominis  ejus  mencionem  fecit ;  et  omnia  qum  acciderant,  linita  missa, 
fidelibus  publicavit.  Qui  celeste  miraculum  curiosus  investigare  cupientes,  missis  exploratoribus  in  Hil- 
densem,  certissime  cognoverunt,  quod  eadem  hora,  quando  archiepiscopus  hostiam  nostre  salutis  immo- 
lavit,  anima  sanctissima  tidelis  et  prudentis  servi  Domini  nostri  Jesu  Christi  celeste  gaudiom  introivit.  — 
Fuit  nichilominus  in  remolis  partibus  a  civitate,  Lunda  (a),  ad  12  miliaria  (6),  viginti  sex  annis  <]nidaib 
inclnsus  in  quadam  silva  devotus  heremita,  Anselmus  nomine,  qui  solitas  Deo  preces  fundens,  statmi  foit 
in  spiritu.  Et  vidit  ipsa  die,  qua  anima  viri  Dei  celestia  clanstra  petivit,  celos  apertos  ciim  ingenti  lumine : 
et  audivit  inter  dulcem  melodiam  beatorum  spiritaum  hoc  carmen  ab  angelis  iterari  :  «  0  felix  anima 
Bernwardi,  cujus  merita  hominibus  adhnc  sunt  incognita,  Deo  autem  et  nobis  valde  nota.  »  Hec  tribos 
vicibns  continuis  die  deposicionis  vidit  et  audivit.  Predictam  revelacionem  vir  Dei  dum  sepe  cum  devocione 
revolveret,  ubi  tamen  illius  nominis  vir  tam  beatus  habitasset,  ignoraret,  ecce  astitit  ei  venerabilis  persona 
procere  stature,  venusta  facie,  respersa  canis,  et  operimentis  pontificalibus  vestita,  dicens  ei  :  «  Ego  snm 
bernwardus  episcopus  Hildensemmensis,  quem  tnna  visione  in  choro  angelorum  collaudari  audisti.  Ego 
templum  in  Hildensem  angelis  construxi,  et  Virginis  Filium  patrimonii  mei  successorem  feci,  cnnctisqoe 
seculi  voluptatibus  renunciavi;  habitum  angelicum  suscepi ;  nunc  quoque  centuplum  omnia  recipi,  ac  in 
tali  jubilo,  sicnt  vidisti,  vitam  eternam  possideo.  »  His  sibi  cum  aiiis  quibusdam  revelatis,  cum  ingenti 
lumine  disparnit,  et  pro  gloria  sancti  viri  solitarius  que  audierat  et  viderat  tidelius  reveiavit.  Obiit  itaque 
sanctas  presul  anno  Domini  1023  nt  dictum  est,  et  sepnltus  in  cripta  ecclesie  sne,  quam  construxerat ; 
iatuit  autem  sub  terra  annis  centum  et  septuaginta  duobos.  Codex  4  ea  inter  miraeula  post  cap,  7  scribit, 
<«'  Berwardi.  ***  quaB  sequuntur  in  codice  1  alia  manUf  sseculi  tamen  duodecimi  ineuntiSf  adjecta  nad. 
**''  honovere  4. 

NOTiK. 

(61)  Eam  a  Bennone  episcopo  Misnensi  compositam      igitnr   sseculo  xi  et  xii  ineunte  vicum  fuisse  hinc 
esse,  tradit  conversio  Theutonica,  constat. 

(62)  Antiquissima  civitatis  patrise  mentio,   qnam         (63)  Ronnenberg  prope  Hannover. 


(a)  Liihnde  ab  oriente  Hannoverse. 


(6)  Romana 


APPENDIX  AD  VITAIf  S.  BERNWARDI. 


438 


)  fdgato  surrexit»  eademqae  die  cum  testibns  A  circnitum  assidue  lambeudo  exosculans,  devotissime 


sanitatis  ad  tumalum  beati  praesulis  gratias 
is  venit. 

lukenem  (64)  Ticas  est  a  civitate  Hildenesheim 
ia  distans  miliaria  (65),  ubi  faber  quidam  fer- 
if  Dodo  nomine,  tactus  est  intirmitate  gravi 
res  septimanas;  ita  ut  manus  etpedes  jam 
lOrtoos  occasuros  a  sua  compagine  arbitra- 
.  Vocatus  autem  presbiter,  cum  jam  desperare- 
idyenit;  cujus  consilio  ceterorumque  propin- 
im  Tovit,  ut  si  infra  triduam  meliorari  co8- 
,  sepalcram  beati  viri  Bernwardi  gratias 
u  visitaret.  Hsc  cum  agereotur,  quarta  feria 
Dominicam  rogationum  sequenti  die  ac  nocte 
eonvaluit,  ut  proxima  sexta  feria  nadipes  per 
raBscriptum  Hiidenesheim  ad\eniret,  sic  tamen 
if  ore,  ut  ipsa  facies  conspecta  viri  audienti- 
lem  faceret  miracuii. 

lolier  qasedam  Goslariensis  Eilmod  nomine  a 
16  possessa,  cum  venisset  ad  beati  memoriam^ 
liquot  dies  ibidem  horribili  modo  vexata,  pre- 
ejusdem  sanctissimi  prsesulis  curata  est.  Se- 
int  plures  dies  postea  nobiscum  mansit,  cotidie 
mm  pontificale  cum  devotissima  gratiarum 
e  visitavit,  crebro  ibidem  corpori  et  sanguini 
li  communicavit.  Inde  digrediens,  post  septi- 
i  sex  iterum  rediit,  et  ceram  dnobus  denariis 
iratam  tambse  superponens,  pro  sauitatis  suse 
«rantia  retalit  gratias.   Testis   est   tota   Gos- 


B 


cum  iacrimis  liberatori  suo  gratias  egit. 

9.  Quidam  autem  mercatores  Bremenses  cum  in 
mari  versus  Angliam  navigarent,  tempestate  gravis- 
sima  praeventi.sunt,  ita  ut,  rupto  fune  anchore,  et 
navi  tota  concussa,  jam  vicinum  cunctis  pelagus  in- 
tentaret  interitum.  Camque  supplicatio  communis 
et  clamor  lacrimabilis  concreparet  ad  sanctorum 
patrocinia,  repente  quidam  intulit,  quendam  san- 
ctum  pontificem  Bernwardum  nomine  in  Hilde- 
nesbeim  coruscare  miraculis.  Ejus  ergo  communi 
voto  suifragium  postulantes,  continuo  intermedios 
undarum  verticps  sine  labore  in  solita  tranquillitate 
portum  petierunt;  et  in  minori  navicula  redeuntes, 
anchoram  snam  in  mari  elapsam  retulerunt.  Exinde 
domum  reversi,  duos  ex  comitibus  sais,  quorum 
unus  Godescalcus,  alter  Elvericus  vocabatur,  cum 
navicula  cerea  ad  tumbam  beati  viri  in  feria  tertia 
post  dominicam  Lsetare  Jerusalem,  pro  gratiarum 
actione  transmiserunt.  Idem  quoque  postea  simiii 
pericuio  per  eum  liberati,  argenteam  anchoram  per 
semetipsos  obtulerunt. 

tO.  Negociator  quidam  Hildenesheim  habitabat. 
Hnjus  conjnx  cum  die  parasceve  loca  sanctorum 
more  sibi  |annuatim  consueto  nndipes  circuiret, 
thuris  partem  comparavit,  quam  ad  tunibam  beati 
Bernwardi  ferre  destinavit.  Ergo  via  quffi  tendit  ad 
monasterium  sancti  Michaelis,  in  aqua  lutea,  qufle 
per  civitatem  versus  urbis  mnrum  decurrit,  pedes 


nbi  pro  mercimonii  sni  negocio  probatur  esse  C  lavit,  inde  ad  monasterium  pertendit.  Cumque  cimi- 

terium  ejasdem  fficclesifle  conscendisset,  agnovit 
elapsum  esse  thus  quod  emerat.  Unde  graviter,  ut 
ferebat,  animo  consternata,  excussis  vestimentis 
sicnbi  adhesisset,  eadem  via  qua  venerat,  nsque  ad 
aquam  qua  prius  pedes  laverat,  querendo  reversa. 
nichil  invenit;  mestaque  nimium  ad  monasterium 
rediit.  Inde  cryptam  ingressa,  ante  tumbam  beatis- 
simi  pontiQcis  in  orationem  cuni  largo  tletu  procu- 
buit,  reputans  apud  se,  ideo  oblationem  sibi  ela- 
psam,  quod  quasi  indigna  fuerit  eam  perferre  ad 
sancti  viri  memoriam.  Finita  oratione  humili  et 
lacrimosa,  snrrexit,  thus  perditnm  in  manu  sinistra 
invenit.  Quod  tumulo  superponens  cum  ingenti  pa- 


ima. 

uvenis  qnidam  in  Boemia  in  sacratissima  nocte 
licae  nativitatis  cum  duobus  fratribus  suis  ce- 
ue  coaevis  suis  '*^  ludis  quibusdam  invigilans, 
mo  demoni  vexandus  est  traditus,  fratribus 
m  iubitanea  morte  prsBventis,  ceterisque  omai- 
ai  eisdem  infaustis  ludis  intererant  aut  morte 
letis,  autdemonum  vexationi  contraditis.  Itaque 
riennium,  durante  infelici  passione,  juvenis  idem 
s  parentibus  huc  illucque  cursitans,  tandem 
leeheim  pervenit.  Ibi  dum  completorium  cane- 
monasterium  sancti  Michaelis  ingressus, 
are  ante  altare  sanctse  Crucis  vexatus  est,  ut 


I  qui  aderant   horrore  nimio  stupidi  et  mise-  ^  vore  abscessit,  quod  gestum  erat  sub  silentio,  abs- 


16  compuncti  redderentur.  Introducitur  itaque 
llentium,  niraium  renitens  ipse,  jn  criptam 
»ati  Bernwardi  tumbam.  Ubi  diutius  furore  ro- 
et  verba  blasphema  garriens,  ut  quidam  lin- 
ejus  intelligentes,  qui  tunc  forle  aderant,  cum 
re  pavidi  retulerunt,  tandem  concidit,  aperto- 
re  inhians,  liquorera  spurcissimnm  cum  fetore 
•  eructans,  incolumis  surrexit.  Postera  die  po- 
prsesentatus  est  sanus,  et  ex  eo  per  15  ferme 
lepulchrum  frequentans,  et  pavimentum   per 


condit,  donec  quinto  aut  sexto  die  a  familiaribus 
ejus  proditum  innotuit.  Quse  et  postmodom  cum  rei 
gestse  veritatem  a  quodam  fratre  nostro  promere 
peteretur,  non  sine  lacrimis  eam  narrare  potuit. 

II.  Miles  quidam  Thietmarus  nomine,  ministe- 
rialis  regis,  in  vico  Hogen  (66)  juxta  Wiseram  flu- 
vium  habitat.  Hnjus  iilius,  Machelmus,  annorum 
circiter  octo,  com  per  quinquennium  fistulse  incom- 
modo  in  maxilla  sinistra  vexaretor,  omnisque  medi- 
corum  in  illo  opera  frustraretur,  tandem  ad  tnmulum 


VARIiE  LECTIONES. 


ais  codex, 

Bokenem. 
)  Scilicet  Germanica. 


NOTiE. 


(66)  Hoya. 


439 


VHANGMARI  PRESBYTERI  HILDESREIIIENS. 


440 


sancti  episcopi  oblationem  snain,    cereum  videlicet  A  sulis  corpus  re  |uiescit,  condignas  suo  sanaiori  gra- 


B 


caput,  ferre  vovit,  si  infra  novem  dies  incolumitas 
illi  meritis  beati  viri  redderetur.  Igitur  infra  tri- 
duum  ante  tempus  prseoptatum  poer  remedinm 
accepit;et  tertia  feria  infra  ebdomadam  pentccosten, 
cnm  patre,  matre  et  avia,  in  testimoniom  sanitatis 
receptse  cum  votis  promissis  ad  memoriam  beati 
viri  sospes  pervenit. 

12.  Abbas  etiam  ccenobii  sancti  Micbaelis,  Con- 
radus  (07)  nomine,  cum  quadam  die  causa  utilitatis 
monasteriii  iter  ageret,  forte  accidit,  ut  equo  labente, 
cui  insederat,  tibia  coUisa  prorsus  debilis  et  dolore 
cruciatus  in  sella  gestatoria  referretur.  Jussit  ita- 
que  se  ad  sepulchrum  beati  pontiiicis  Bernwardi 
deferri;  ubi  in  oratione  prostratus,  cum  vovisset 
se,  quoad  viveret,  candelam  nocte  et  interdiu  ibi 
provisorum,  incolumis  continuo  surrexit;  qoique 
aiienis  manibus  est  illatus,  propriis  pedibus  est 
egressus  **®. 

i3.  Mulier  quedam  provincife  Marehern  de  civi- 
tate  Olomuz,  non  inGmis  parentibus  oriunda,  sep- 
tem  aniiis  digitis  sinistras  manus  in  volam  contractis, 
ejusdem  brachii  ulna  concreta  pectori  psene  cohe- 
rente,  debiiis  aruerat;  quae  multa  sanctorum  loca 
sanitatis  gratia  frequentare  solebat.  Venit  itaque 
multo  itineris  labore  fatigata  mane  7  Kalendas 
Junii  ad  sepulchrum  beati  Bernwardi,  ubi  infra  prio> 
rem  missam  posita,  populo  iuspectante  pristinam 
sanitatem  recepit.  Cujus  rei  testes  idonei  plurimi 
tunc  teniporis  astiterunt,  qni  illam  prius  se  debilem  G 
veraciter  agnovisse  asseruerunt.  Mox  ergo  omnes 
qui  buic  miractilo  prcesentes  affuerunt  multique  de 
civitate  accurrentes,  qui  hoc  factom  scire  potuerunt, 
Deum,  qui  tantis  famulum  suum  glorificat  miraculis, 
in  ymnid  et  laudibus,  campanis  etiam  concrepanti- 
bus,  devotissime  benedizerunt. 

i4.  Quidam  in  Thuringia  manum  habens  aridam 
omniqoe  operis  officio  privatam,  com  se  ad  beati 
Bernwardi  memoriam  cum  oblationibus  ire  vovisset, 
si  meritis  illius  sanitatem  conseqoi  promeruisset, 
inopinata  celeritate  quod  optaveratadeptus  est.  Ille 
autem  tantam  gratiam  parvipendens,  et  votum  quod 
fecerat  implere  dissimulans,  ejusdem  manus  itemque 
brachii  simul  debilitate  multatus  est.  Qui,  nimio 
dolore  cogente,  licet  sero  in  se  reversus,  et  cur  hoc 
pateretur  haut  ignaros,  com  oblationibus  promissis 
ad  beati  confessoris  auxilium  invocandum  ire  coepit, 
nondumque  peracto  itinere^  perfectam  sospitatem 
recepit.  Ut  ergo  ad  locum  pervenit,  ubi  sancti  prse- 


D 


tiarum  actiones  persolvit,  nobisque,  qualiter  boc 
gestum  sit,  cumpluribus  sue  sanitatis  testibus  enar- 
ravit.    . 

fo.  Alter  quidam  Volquardus,  omni  civitati  nostr» 
uolissimus,  siuiii  pas^ione  vexatus,  quodam  tcm- 
pore  cum  aecclesium  beati  Michaelis  introduclus 
fuisset,  corporalesque  medicinas  sibi  adluberi  petis- 
set,  quidam  presbiter  a  Deo  potius  sibi  sanitateoi 
esse  petendam  illum  admonuit,  et  in  criptam  ad 
beati  Bernwardi  tumbam  spe  sanitatis  ire  persuasit. 
Quo  facto,  vix  hora  dimidia  transacta  criptam  laeios 
exivit,  seque  sanalum  fuisse  cunctis  in  aecclesia 
consistentibus  cvidcnter  osteudit.  Qui  postea  septem 
diehus  peractis  revocatus,  et  de  perseverantia  sani- 
tatis  interrogatus,  cum  se  uichil  doloris  habere 
fuisset  professus,  populo,  cujus  tunc  multitudo  &d- 
erat,  estprsesentatus;  Deusque,  pro  eo  qnod  factQm 
fuerat«  ab  omnibus  magnis  iaudibus  est  gloriti- 
catus. 

i6.  Rosticus  quidam  in  vico  qoi  Lioline  ^^  (68) 
nuncupatur  habitans,  Romam  ad  sanctum  Petrum 
orationls  causa  tendens,  in  eodem  itiuere  gravi 
coepit  iniirmitate  detineri.  Qui  cum  oninimodisa 
carnium  esu  se  abstinere  vovisset,  quoadusqne  ad 
beati  Bernwardi  tumbam  gratias  acturus  venire  po- 
tuisset,  si  per  eum  contigisset  se  a  mortis  peri- 
culo  liberari,  continuo  pristinse  restitutus  est  sani- 
tati. 

\1.  Puella  quedam  parvula  Machthild  nomine,  de 
Bawaria  nata,  set  apud  nos  a  primis  fore  annis  in 
vico  Tosseim  (69)  conversata,  religiosi  cojusdam 
viri  '^^  susteutata  elemosints,  manum  habens  con- 
tractam,  venit  ad  beati  Bernwardi  tombam;quam 
mox  ut  attigit,  optatee  salutis  remediuni  invenit. 

i8.  Fuit  quoque  Bremis  mulier  quedara  non  igno- 
tse  inter  suos  opinionis;  cujus  facies  morbo  ingra- 
vescente  adeo  intumuerat,  ut  narium  et  oculorum 
discretionem  pene  funditus  ademisset.  Cumque  noti 
ejiis  beati  pontificis  Bernwardi  compassionem  im- 
plorassent  supernimiam  illius  afHictionem,  voventes 
eam  sepulcbrum  illius  visitaturiam,  dolor  statim 
cessavit,  et  inopinata  celeritate  sanitas  pristioa 
rediit. 

i9.  Fuit  item  in  Nitelogon  (70),  qui  estTicus  duo- 
bus  miliaribus  (71)  a  civitate  llildenesheim  distans, 
puella  quedam  ita  diversis  per  qninquennium  pas- 
sionibus  et  molestiis  corporis  affecta,  \\i  novissime 
nervis  et  membris  pene  omnibos  contracta,  et  sibi 


VARIit  LECTIONES. 

**•  3, 4,  5,  arfdwn^:  Neqoe  hoc  reticondum  videtor,  quia  plures  Deo  devoti,  tam  viri  qnam  femine, 
nocturne  qtiietis  tempore  ad  sepolcbrum  beati  presolis  psalmodie  cantiis  se  audisse  et  luminaria  divinitus 
accensa  vidisse  et  miri  odoris  fraglanciam  sensisse,  testati  sunt.  "®  limine  corr,  liuline  eadem  mariu  i. 
"*  Ekberti  nomine  addit  3. 

NOT.€. 


(67)  A.  1102-1124. 

(68;  Luhnde. 

(69)  In  loco   ubi  jam  Marienburg,   inter  meridiem 


etorientem  Hildesia^. 
r70)Nettlingen. 
(71)  Germauicis,  ab  oriente. 


^l  APPENOIX  AD  VITAM  S.  BERNWARDf  442 

ssset  ioDtilis  et  suis  efiiceretur  gravis.  Hsec  igiiur  A  et  aliorum,  qui  de  diversis  iocis  ad  sollempnitatem 

S    Nonas  Maii   vehicolo    adducin,   criptam    basilicae  ioventionis  sanctte  crucis  eo  die  contluxerant,   nou 

Dostrffi  difticiilimo  iat)ore  duobus  innixa  baculis  irre-  modica  turba;    acceptoque  testituouio  a  pareutibus 

psit,  ac  se  supcr  beati  viri  tumbam  inclinavii ;  ihique  et  civibus  puellse  de  eo  quod  acciderat,  omuipolen- 

ib  omni  quo  iaborabat  incommudo  mira  celeritate  tem  Deum  publicis   iaudibus  in  saucto  suo  devotis- 

eonvaluit.  Die  sequenti  convenit  incredibilis  multi-  sime   gloriticaveruiit.  Pueila  vero  eodem  die  ad  sua 

todo  populi  nostrse  civitatis,  peregrinorum  quoque  incoiumis  reversa  est  *^*. 

VARIyE   LECTIONES. 

*"  huc  usque  codex  1,  foliisaliguot  vacuis  exstantibus.  —  C  3,  4,  5,  ita  prosequuntur : 

20.  Vir  quidam  de  civitate  Lubek,  Adelwardus  uomine.  ita  paralisis  murbo  lungo  temporo  dissoliitns 
jacet>at,  ut  nec  in  lccto  semetipsum  crigere,  nec  ad  os  mauum  propriam  potiiisset  addiicere.  Hujus  uxori 
beatus  pontifex  Bernwardus  iu  visione  apparuit,  eamque  ut  pro  saliite  viri  Ccindelam  juxia  lungitudinem  ac 
latitiidinem  sepulcbri  sui  factam  Deo  vovere  debere,  edocuii.  At  illa  de  snmpuo  evigilans  et  visiunem  re- 
tractans,  iiico  siirrexil,  et  assumptis  duabus  feminis,  iu  vestibulo  domiis  sue  solo  prosterniiurf  postque 
oracionem  et  votum  promissum  ad  maritum  reversa  est;  iuveoitqiie  eum  pro  recuperata  j^m  sanitate  Deo 
gracias  agentem.  Qui  ab  illa  bora  tam  plene  convaluit,  ut  non  louge  post  ad  votiim  persolveudum  cum 
Qzore  sanrti  viri  sepulchrum  visitaret,  ac  pairati  se  miraciili  relator  cerlissimas  existeret. 

2t.  Alfo  quoque  tempore  jam  dirti  palri-familias  filius  adhuc  iufaMtiiliis,  ciijtisdam  molis  desuper  ve- 
nientis  ruina  oppressus  atque  contrilus,  cum  jam  pene  vitJeretur  exanimi.^,  ejiilabuuda  mater  sd  saucii 
Bernwardi  patrocinium  confugii;  nec  spe  sua  frusirata  est.  Nam  continiio  post  preces  et  lacrimas  ejiisad 
Deum  fusas,  sub  iuvocacione  sancti  presulis  puer  tamquam  ab  ipsis  mortis  faucibus  ereplus,  viie  reddi- 
tus  est. 

22.  Miles  quidam  Herebordus  de  villa  Horhiisen  (a)  diuiina  intirmitate  consiimptus,  ad  extrema  perve- 
nerat  Cognatis  autem  ei  amicis  illiiis  pro  amis.Hiuue  carissimi  sui  nimium  doleiitibiis,  sacerdos  ejiisdem 
ioci  soggessit,  ot  pro  eo  pairocinium  bnati  Bernwardi  implorarent,  voluiii  facieiites,  ut  si  vite  re>titui  et 
salutem  coosequi  potuisset,  ad  sepulchrum  saucii  laneis  iudutiis  et  discalciatus,  de  domo  sua  incipiens, 
yenire  debuisset.  Omnibusergo  id  fideliter  voventibus,  eger  meiius  hitbere  cepit;  et  proticientibiis  melio- 
racionissoe  augmentis,  in  brevi  ad  plenum  convaluii.  Qui  postmodum  aiterius  cauf^e  occasione  Bruneswich 
cifitate  consistens,  ex  eodem  loco  ad  persolvenduin  votum  iter  arripiiit,  eo  quod  brevioris  vie  compeiidio 
08I1S,  in  ambolando  minus  esset  laboratiirus.  Perveniens  iiaque  ad  civitatem  Hildensemmensem,  graviler 
infirmari  cepit.  Sed  tamen  ceptum  adimplere  desideraus,  ecclesiam  sancti  Michaelis,  in  qiia  sanctiis  presul 
reqoiescit,  expeciit,  ;  s»>d  ante  atriiim  ecclesie  tamquam  ab  aliqiio  impiilsus  corruit.  His  autem  qui  comita- 
bantor  eom  apprehendentibus  atque  ducentibus  ut  ad  januam  basilice  ventum  est,  horrore  nimio  percui' 
sos  et  pavore  inter  manus  eorum  collapsos  est,  nec  ullo  modo  assurgere  aut  intrandi  ecclesiam  vires  habere 
potuit,  U!»que  dum  publica  confessione  omnibus  qui  aderant,  pro  qiio  reatu  hac  pena  muiiaretin*,  aperiret. 
neceptis  ergo  viribus,  ad  sua  revertens,  et  inde  procedens,  voti  sui  ordiuem  tanto  jam  devocior,  quanto 
divino  Tdiviue  3]  verbere  erudicior,  explevit. 

23.  Matrona  qiiedam  Bremensis,  in  iutirmitate  posita,  vidit  assistere  sibi  quendam  reverendi  vultus  iu 
habitu  sarerdotali,  interrogantem  eam,  ulrumnamagnosceret  quem  aspiciebat.  Que  res]iondens,  ut  pote- 
rat  — vix  enim  in  solo  pectore  vitalis  spiriius  anhflabat  —  dixit,  eum  sibi  prorsus  inco^riiitiim  esse.  At  tlle 
benignissimo  atfatu,  quod  ipse  esset  Beruwardus  Hildensenimensis  episcopus,  indicavit ;  et,  qiiia  saiulis 
eausA  adveni«set,  asseruit.  Ammoniiii  eciam,  ut  ad  sepuichriim  ip^ius  nummatam  vini  (b)  ad  celebracionem 
missarom,  recuperata  sanitate,  offcrret,  atque  hoc  dicto  disparuit.  Miilier  vero,  que  morti  vicina  putaba'- 
tur  —  nam  solo  prostrata  more  fidelium  ex  hac  viia  migrancium  jacuerat  —  erigens  sepdulisper,  omnibus, 
qoi  ad  exitus  ejus  expectacionem  convenerant,  visionem  enarravit;  atque  ab  eadem  hora  salva  fHCta  est. 
Postmodiim  visitans  s^^piilchriim  sancti,  oblacionem  prescriptam  fideliter  obtulit,  aliisqiie  fidelibus  ad  se- 
^nendam  hujosceniodi  devorionem  exemplo  fuii.  Nam  multi  postea  tam  pimn  facium  imitanies,  suffragan- 
tibus  meritis  beati  Bernwardi,  a  variis  languoribus  et  calamitatibus  sunt  liberati. 

Bic  finis  codicum  4,  o.  Adjicit  bcriptura  paulo  minori  3  : 

24.  Miles  qoidam  de  docatn  Mekelenborch  ffbre  acriter  correptus,  ad  exhortacionem  aliquorum  ammo- 
Ditiis,  ot  sancto  Bernwardo,  Hiidenesemensium  patrono,  votum  faceret,  et  sine  dubio  relevamen  et  sanifa- 
tem  recipere  non  dutiitaret,  facililer  acqiiievit ;  et  voto  facto,  mox  iit  verba  de  ejus  ore  exieriiut,  sanatus 
est ;  in  cujns  evidens  testimonium  niisit  idem  miles  floreniim  aureum  per  duos  sacerdotes  ad  sepulcrum 
sancti  prnsulis  ;  qoe  predicta  sic  rontiuisse,  tideliter  testati  sutit. 

25.  Riisticos  eciam  quidam  de  diocesi  Hiidenesemensi  cum  diu  febriscitaret,  aquam  de  tumha  sancti 
presolis  sibi  afferri  peciit,  quam  mox  ui  bibere  cepit,  febris  abscessit,  et  post  illum  diem  uou  comparuit,  et 
Qt  ipse  dixit,  in  sanitate  perseveravit. 

(a)  Ita,  4,  5 ;  3  in  loco  raso  hornsen.  —  Non  esl  Hor-  (6)  Id  est  pretium  vini. 

som  prope  Aifeid. 


443 


ALPERTI  S.  SYIfPHORlANI  hfETEfiS.  MON^CU. 


444 


CIRCA  ANNUM  DOMINI  MXXIV. 


ALPERTUS 


SYMPHORIANI  METENSIS  MONACHUS. 


S.  NOTITIA  DE  ALPERTO  ET  EJUS  OPERIBUS 

(Apad  Pertz,  Mmumenta  Germaniw  kistorica,  Script.  tom.  IV,  pag.  696.) 


Alpertus,  Sigeberto    auctore  (i)  sancti   Sjmpho-  A  imperatoris   ante  oculus    haberet  (12),  [res   potios 


riani  Metensis  monachus,  ssculo  xi  ineunte,  duos 
libellos  composuit,  alterum  de  episcopis  Metensibus, 
Constantino  abbati  (2)  inscriptum,  cajus  quod  unum 
exstat  fragmentnm  (3)  de  Deoderico  prsecipue  agit ; 
altenim,  quem  De  diversitate  tenporum  vocavit,  ad 
Burchardum  Wormatiensem  episcopum  (4).  Priore 
quffidam  memoratu  dignissima  ad  historiam  anuo- 
rum  978-984  facientia  tradit,  quse  a  viro  in  obse- 
quiis  Deoderici  I  episcopi  quondam  assiduo  compe- 
rerat  (5);  de  Adalberone  II  et  Theoderico  1(  pauca 
tantam  addit,  quae  nostrum  ex  partibas  Adelbero- 
nis  Ifl  et  Theoderici  ducis  contra  Theodericum  epi- 
scopnm  stetisse,  ideoque  ante  annum  1017  scripsisse 


provinciae  quam  imperii  enarrandas  sibi  proposuit. 
Narravit  igitur  quse  aut  ipse  expertus  fuerat  (13] 
aut  a  viris  qai  ipsi  fide  digni  videbantur  audierat 
(14),  res  tempore  Ausfridi  et  Adalboldi  in  dicecesi 
Trajectensi  gestas,  nullo  partium  studio  (15)  ductus, 
at  in  homines  improbos  et  nefarios  acriter  invectus. 
Libro  primo  de  rebus  Ansfridi,  secundo  de  rebas 
Adalboldi  episcopi  agit.  Scripsit  anno  1021  (16)  aa- 
1022,  defuncto  jam  Balderico  (17),  sed  ecclesia  ca- 
thedrali  Trajectensi  nondum  consecrata  (18). 

Liber  ad  tntelligendam  terrse  illius  historiam  valde 
utilis,  una  cum  historia  episcoporam  Metensium 
seecnlo  xi  in  manus  Sigeberti  Gemblacensis,  in  mo- 


indigitant.  Liber,  catalogumepiscoponim  Metensium  g  nasterio  S.   Vincentii  Metis    morati,    devenit  et  ab 


sancto  Clementi  ostensum  secutus,  Alpertum  ali- 
quando  in  Metensi  dioecesi  versatum  cieroque  Me- 
tensi  ascriptum  fuisse  probat  (6),  nec  tamen  Metis 
conscriptus  est,  cum  Constantino  abbati  directus  (7) 
non.  autem  oblatus  esse  dicatur.  Certe  libros  De  di- 
versitate  temporum  Alpertus  minime  Metis  (8),  sed 
in  dioecesi  Trajectensi,  cujus  clero  snb  Ausfrido  et 
Adalboldo  episcopis  ascriptus  fuerat  (9),  in  ecclesia 
aut  monasterio  e  sinistra  Rheni  (tOJ  sito,  Trajecti 
fortasse  (11)  aut  Noviomagi  preesens,  composuit  *,  et 
cum  Adalboldi  episcopi  librum  de  gestis  Heinrici  II 


ipso  exscriptus  (19)  est.  Usus  est  Sigebertus  fortasse 
eodem  codice,  quem  jam  manibns  tero,  unico  sal- 
tem  qui  supersit  et  quem  a  Roberto  Verboeckhorst 
prseposito  S.  Lndgeri  Helmstadiensis  sibi  traditum 
Eccardus  in  Corpore  SS.  medii  aevi  t.  I,  p.  9i-13f, 
paucis  locis  emendavit,  sed  compluribas  male  ex- 
pressit.  At  pars  operis,  scilicet  libri  i  capita  11-15, 
Eccardo  ignorantejam  anno  1680  sub  titulo  Ftte 
S.  Aufridi  episcopi  Ullrajectini  parSy  auctore  niofia- 
cho  Ulti'ajectino  S.  Pau/i,  tomo  I,  Maii,  pag.  431. 
432,     in    Actis    SS.    Antwerpiensibus     prodierat, 


NOTifi. 


(1)  De  SS.  eccl.,  cap.  143. 

(?)  De  eo  vide  supr$i  pag.  658  (PatrologisB  tom. 
CXXXIX,  ad  an.  1024). 

(3)  Ad  deperditam  operis  partem  pertinere  viden- 
tur  quee  Hugo  Flaviniacensis  libro  ii  tradit  :  Domnus 

Fingenius  Scottorum  progenie    oriundus Cujus 

adventum  peregrinationem  et  conversionem  qui  plenius 
nosse  desiderat,  in  Vita  Theoderici  eximii  Metensis 
episeopi  sciri  potest. 

(4|  Ad  Theodericum  II  Metensum  episcopum^  scri- 
bit  Aleuri.sse  in  llist.  epp.  Metensium,  p.  349,  eo 
fortasse  in  errorem  ductus  quod  ultimum  codicis 
unici  caput  de  Theoderico  II  agit. 

(5)Cap.  1. 

(6)  Deodericum  vocat  nos^nim  pra?sti2em,  cap.  1. 

(7)  Igitor  missus,  haud  a  preesente  oblatus. 

(8)  Vocat  eam  Metim  inBelgis  i,  5. 

(9)  Clericos  Trajectense  nostros  vocat  i,  8,  12, 
13  ;  cf.  et  narrationem  de  Ansfrido  i,  11-18,  de 
mercatoribus  Tielensibus  et  bello  contra  Frisiones  ii 
20  sqq. 


(10)  II,  1,  9. 

11)  1, 14  :  £s(  coUis  sex  millibus  a  Trajecto, 

12)  I,  5.  Cf.  Adalboldi  laudes  ii,  2. 

13)  Exempli   gratia  i,   15  :  Audivi  quemdam^  etc. 

(14)  I  18,12;  II,  14. 

(15)  Cf.  II,  14.  Balderici  res  Thietmarus  eodem 
fere  modo  exponit. 

(16)  Initium  scribendi  fecit  Heinrico  II  jam  impe- 
ratore  (i,  7)  et  postquam  Adalboldi  liber  de  Heinri- 
co  II  prodierat ;  opussuum  usque  an.  1021  produxit, 
II,  16,  17. 

(17)  An.  1021. 

(18)  Consecratio  solemnis  ecclesifie  cathedralis 
Trajectensis  per  Adalboldum  episcopum  d.  vi  Kal. 
Julii  an.  1023  praesente  Heinrico  11  imperatoreel 
duodecim  archiepiscopis  et  episcopis  facta  est ;  quam 
certe  noster  non  silentio  prffiteriisset,  si  ea  peracta 
scripsisset.  Scripsit  etiam  dum  Heinricus  II  m  vifis 
erat 

(19)  Ad  an.  978,  982-984,  997,  1003,  1005.  1006, 
1009,   1010,   1020;  an.  1808   Baldericum  antehabet. 


LIB.  D£  EPISGOPIS  METENSIBUS  LIBELLUS. 


446 


ce  membranaceo  vetusto    S.    Pauli   Traje-  A  ea  mana  aut  ab  altero  ejusdem  seeculi  scriptore. 


iescripta»  quem  ez  codice  HannoveraDO  haud 
apparet,  quare  ejus  quoqne  ratio  habenda 
itioni  igitur  nostrae  inservierunt : 
regins.  Constat  foliis  sez  membranaceis  in- 
binis  per  paginam  columnis  littera  exigua 
oe  sseculo  xi  ezaratus  est.  Scribam  librum 
tilexisse  muHa  loca  probant,  aut  ipsius  post- 


fortasse  Sigeberto,  quem  nnmero. 

2)  Signavi,  sed  nec  ipso  ioterdum  verse  sententie 
callido,  correcta. 

3)  Editio  capitum  ii-15  libri  primi,  in  Actis  SS. 
L  c. 

Qnibus  adhibitis,  textum,   qnantum  fieri  potuit, 
pristinse  integritati  restitutum  proponimus. 


DE  EPISCOPIS  METENSIBUS  LIBELLUS. 

..  Hujus  (20)  itaque   temporibus   {an.   978)  B  contra  Graecos  duxit  exercitum.  Ubi  dum  inconsulte 


iis  rex  Francorom  in  partem  Belgarum  regni, 
sub  imperio  Ottonis  caesaris  erat,  animum 
•  ut  suae  ditioni  Hrenum  usque  sibi  subju- 
iam  dum  forte  Aquis  Otto  Csesar  '  ad  con- 
igendos  tutus  et  omni  timore  sublato  con- 

et  id  per  exploratores  Lothario  regi  enun- 
easet,  magnis  itineribus  ad  eum  contendit,  <et 
oviso  prope  castra  accessit,  ut  imperatori  vix 

soi  recipiendi  relinqueretur,  atque  in  fuga 
nda  emolomenta  essent  multa  relicta,  qusB 
prcedse  hoslibus  fuerant.  Hac  felicitate  rex 
los,  spem  suis  augere  et  andacios  crebras 
»nes  agere,  Mettimqoe  usque  proficiscitur  : 


et  nimia  celeritate,  neque  ut  res  praelii  exposcit, 
pugnam  commisit,  omnis  nobilitas  nostri  exercitus 
gladio  et  sesto  nimii  caloris  et  siti  periit,  nec  unns 
quidem  ez  eis  superfuit,  qni  facta  posteris  nuntiaret 
(an.  982).  Quo  rumdre  ad  %ures  reginae  Thenphanu 
perlato,  qn&e  ab  imperatore  Rohsan  (21)  relicta  fue- 
rat,  statim  procaci  locutione,  ut  fert  levitas  mnlie- 
rom,  conterrales  suos  —  erat  enim  de  Greecia  — 
ad  coelom  extoliere  ezilumqoe  adversi  preelii  cum 
summo  probro  ad  derogationem  imperatoris  intor- 
quere,  qui  tanta  frequenter  virtute  *  laudatns,  a 
suis  tam  facile  sit  superatus.  Prsesul  Deodericos, 
auditis  reginffi  contumeliarum  verbis,   mnltum,  ut 


a  re  navefacta  probrosos  rediit.  Et  sicut  ex  p  dignum  erat,  contra  eam  movetor;  et  cum  de  ami- 


d  obrepit  insolentia,  sic  item  ex  eadem  ali- 
desidia  mentis  oriri  solet.  Prsesul  itaque 
CQS,  quamvis  inanes  incursus  regis  forent, 
BJQS  ineptise  ut  reprimerentur  statuit.  Unde 
sam  legatis  ad  Ottonem  Cssarem  missis,  de^ 
iia  eom  certiorem  facit,  dicitque  in  tanto 
lerio  non  debere  eum  hanc  contumeliam  diu- 
i  sibi  popnlisque  ejus  fieri.  Quibns  auditis, 
1  rem  imperator  curse  necessario  flestimavit 
snsnesse  enim  Francos  regno  ejus  impetus  et 
facere,  detrimenti  et  contumelise  illi  esse 
i.  Gonvocatis  itaque  cunctis  principibus,  de 
ibi  injuriis  a  rege  conquestos  est.  Hii  ^  om- 
Qsilio  dato,  armis  iili  obviandum  esse  dice- 


cissimi  ac  reverentissimi  domini  adversitatibus,  tum 
suorum  dilectorum  ^  militum,  et  ceterorum  ami- 
corom  qni  occobuerant,  maximo  dolore  afQigitor, 
tamen  procacitatem  et  contomeliam  reginae  obli- 
vioni  non  dedit.  Hoc  oltione  divina  actnm,  secundom 
preedictnm  sancti  illius  hominis,  a  multis  credebator, 
ut  qui  in  vastationem  regni  Prancorum  consiiiom 
dederant,  ipsi  in  peregrinis  terris  sepultora  et  om- 
nium  amicorum  solatiis  carerent.  Ipse  vero  Otto  Csb- 
sar  temerario  cursn  cum  paocis  ad  naves  Grcecorom 
pognaturus  advolavit;  a  qoibus  circomceptus  —  et 
nulios  ei  locos  evadendi  patoit  —  in  mare  cum  equo 
insilivit.  Supp.r  quem  tam  diu  sedit,  donec  indumenta 
omnia  quibus  indutos  erat  gladio  discideret,  nt  se 


•aorom  omniom  consensn  suscipit  negotium,  ^  ad  natandum   expeditiorem  aptaret.  A  longe  vero 


ani  parte  impeni  sui,  etiam  ex  Italia,  innu- 
is  moltitudinis  cogit  exercitum,  usque  Pari- 
'rexit,  et  vastata  regione,  sine  ullins  coogres- 
idiii.  Erat  tum  temporis  in  Francia  vir  san- 
et  spiritu  talis  ',  cui  divinitos  revelatum 
nes,  consilio  quorom  actum  est,  ut  exercitus 
leiam  duceretur,  infra  septem  annorum  cir- 
sse  morituros.  Cujus  propbetiam  ita  com- 
colligimus.  Nam  dum  Francia  reversus  est, 
i  secundo  anno   post  imperator  in  Calabria 


aspiciens  navim,  ad  quam  summo  conatu  —  erat 
enim  peritissimus  natatu  —  tendere  cupiebat.  Quem 
nantse  natantem  cernentes,  captnm  traxerunt  in 
navim.  Erat  enim  quidam  in  navi  cum  eis  ex  na- 
tione  Sclavorom  notus  imperatori,  qui  mox  paln- 
damentom  quo  erat  indutus  exuens  ',  ut  eo  indoe- 
retur  et  nuda  membra  obtegeret,  tradidit  et  nutu 
quo  poterat  innuit,  suspicionem  nautis  adimeret,  ne 
animadverterent  ',  ipsum,  qui  esset,  esse.  Is  etiam, 
adprimcB  persuasionis    *^  eloquio   idoneos,   ait,    si 


VARIiE  LECTIONES. 


)eros  adjeci.    '   regnique  c.    '  cesar  nonnunquam  c.  et  alia  ejumodi  e.   g.  regine,   letus«   edificia, 
«pit,   presol,  cenobiom,   eqoavi,   sed  pluHmum  e^  m.  cr  scnbit.    •.  hi  2.    "  spiritalis  c.    *  mann  2. 

trani  i*  S   aTions   ««/mh*     avnanc   /»         9   onimnvaf*tarant   />  10    •#/•    V.     rkAranAAinFlft  i*. 


>nim  c. 


exiens  corr.  exuens  c. 


kilicet  Deoderici  episcopi. 


'  animaverterent  c. 
NOTiE. 

(21)  Rossano. 


ita  E.  persuasions  c. 


U7 


ALPERTI  S.  SYMPHORIANI  METENS.  MONACH. 


448 


B 


monitis  suis  aarem  prsebereDt  et  consiliis  obsecun-  A 

darent,  fortunatissimos  in  brevi  futuros ;  non  longc 

bioc  abesse   Kohsan  '*  civitatem  :  in  qua  omncs  the- 

sauri  Otionis  Czsaris  sub  istiuSy  qui  cubicularius  ejus 

esty  custodia   retinentur;   quorum    maximam  partem 

vobis   dandam  profeclo  noveritis^  hitnc  si  iltuc  duxt- 

ritis  et  libertatem  ftui  pcrmiseritis.  His  auditis,  et  in- 

vicem  se  circumspicienlibus  et  multa  ad  bspc  inter  se 

couferentibu?,  tandeui,  ut  est  mos  bumanse  cupidita- 

tis,  spe  pecunia)  illecti  :  Si,  quse  pollicitaveris,  aiuut, 

re  pcrpetravcris,  hortationcm  consiiii  tui  sine  dilatione 

aggrcdimur  1  —  lluic  pollicitationi,  inquit,  me  ipsum 

et  pdem  interpono.  Naulse  videnles  cunstantiam  pro- 

mi^soris,  de  cujus  ore  pendebant,  scmetipsos  cohor- 

tabantur,  dicentes,  extremffi  dementise  esse,  ea  quae 

jure  ab  eis  pro  redemptione  captivi  accipienda  essent 

e  manibus  amittere.  Mox  impulsa  navi,  venerunt  ad 

prffidicium   locum    Robsan  civilatem,   et   applicue- 

runt  ^*'  Ductor  vero  eorum  cernens  omnia  sub  animi 

sui  voluntate  esse  convoiuta,  Isetus  surgit  et  paucis 

cobortatur  nautas;  ut  securi  ejus  reditum  expecla- 

rent,  prsecepit;  se  iturum,  et  celeriter  subsecuturos 

captivi  cum    pecunia,    quam    promi^erat,    adductu- 

rum  *^.   Qui  festinus  ingressus  civitatem,  Deoderi- 

cum  pontiticem  repperit,  qui  imperatore  proficiscente 

ad  prselium  it)i  cum  regina  Theopbanu  relictus  erat, 

iilique  omnem  rei   ordinem    expromit,   et  id  cum 

summo  silentio  supprimat  monet,  et  ad  eum  mox 

veniat;  nullum  secum,  si  imperatorem  salvum  reci- 

pere  cupit,  prceter  duos  virtute  probatos  miiite^  su-  C 

mat.  Episcopus  gavisus  de  incolomitate  regis  domini 

sui,  Liuponi  et  Hichizoni  militibus  suis,  secum  per- 

gant  ^S  jussit;  se  foras  muros  civitatis,  situs  ioco- 

runi  et  cediticia  domorum  visendi  gratia,  proccdere 

velle.   Et  exiens  alliludinem   navis    conspexerat   — 

erat  enim  miro  opere  secuudum  Grsecorum  morem 

constructa,  —  et  sublili  inluitu  introitum  ejus  explo- 

ravit,    et  tandem   nisu   quo  potuit,   difticilem  ejua 

ascensum  superavit.  Conspicatur  ergo  dominum  longe 

ab  bonore  regio  sedentem,  et  mauibus  applosis  ele- 

vata  voce  clamavit,  rexque  ilico  baud  segniter  foras 

exiluit.   Nautse  vero  primum  familiares  captivi  pe- 

cuniam   portantes  arbitrati ;  set  cum  aliter  ac  rati 

erant  accidisset,  arma  capere  hostibusque  resistere 

templabant.   Milites  vero  prsedicti  Liupo  et  Hichezo 

episcopum  ut  celerrime  exiret,  ammonebant,  cun- 

ctautem  ob  timorem    submersionis,  vi  etiam  veste 

scissa  de  navi  ejecerunt,  magnoque  impetu  strictis 

gladiis    in    nautas    facto,    alios    interficiunt,    alios 

sauciant;  alii  sub  transtra  delituunt,  alii  certatim 

se  de  navi  ejiciunt,  et  cum  periculo  vitae  pelago  se 

crediderunt.   Rex  vero  innectens  nudis  pedibus  cal- 

caria  et  ascenso  equo,  omnes  traxit  ad  terram.  Qui- 

bus  necessariis   liberalitate  regia  sufQcienter  attri- 

butis  et  copiosissima  pecunia  ditatos  abire  cum  pace 


D 


permisit.  Ipse  autem  pum  Deoderico  prsesule  Ho- 
mam  rediit,  ibique  aeger  non  post  multos  dies  mori- 
tur  [an,  983,  Dec.  6);  apud  Sauctum  Petrum  in  pa- 
radysu  juxta  oratorium  sanctae  Marise  honorifice  cum 
maximo  fletu  tocius  urbis  sepelitur.  His  ita  gestis, 
Deodericus  prcesul,  parata  profectione,  iter  domum 
proliciscendi  arripuit,  et  niemor  reginse  improperii 
adversus  Cfiesarcm  prolali.  secum  volvcre  coepit. 
qualiter  illi  sub  occa:>ione  tilii  regnandi  jura  suii- 
traheret.  liaec  cogitanti  res  oportuna,  ut  sibi  videba' 
iur,  set  absque  pisedestinatione  Dei  accidit  Erat 
quidum  Noricus  nomine  Heinricus,  vir  magnarum 
opum,  desiderio  rvgnaudi  ioduclus ;  quuscumque 
potuil,  udit  ^^  persuadetque,  communem  cum  eu 
causam  sLatuant.  Multis  largitionibus  datis,  facile 
eos  ad  suam  seuteulidm  perduxit.  Plurimi  Uis  per- 
suasionibus  illecti  se  ei  dediderunt,  et  euin  siiper  ^* 
se  regein  ^^  nominaverunt.  Ubi  hspc  a  narrantibus 
praesuii  nuntiata  suut,  dlvertens  ab  itinere  ad  eum 
profeclus  esl,  a  quo  et  ***  magnifice  suscipitur,  et 
causa  inter  eos  diu  agitata,  dolis  pseudoregis  —  erat 
enim  astutus  eloquio  —  piaesul  circumvenitur;  oblatis 
donis  eximiis  *^  et  pluriora  cum  maxima  pote^tate 
regni  pollicens,  electionem  et  deditiouem  fecil,  et 
ad  coeptum  iter  reversus  est  (an.  984).  Cumqiie  hoc 
factom  late  per  popolos  percrebrescerei,  prorsas  ^ 
erat  nullus  summus  neque  minimas,  qui  ejns  acta 
non  detestaretur  :  cum  eum  locum  gratioe  aptid  im- 
peratorem  teneret,  ut  nemo  in  omni  regno  potentia, 
consilio  et  familiaritate  regis  eum  prsecederet,  non 
debere  eam  tautum  facinus  ^'  contra  omnium  opi- 
nionem  adversus  iilium  regis  committere.  Sicque 
factum  est,  ut  dum  repentiuse  suse  temeritati  consa- 
lere  noluit,  multorum  ad  sui  derogatiouem  ora  ape- 
ruit  *'.  Denique  cum  plurimis  principibus  ejus  con- 
silium  displicere  comperit,  quia  hif  insciis  bsec 
omnia  egerat,  mngno  dolore  affectus,  domi  se  conti- 
nuit,  et  nusquam  'Jigrcdions,  transgressionem  suam 
occulte  secum  miserebatur.  Post  non  multum  tem- 
poris  segriludine  superatus  in  leclum  decidit,  et  circa 
quintum  prsedictorum  septem  annorum  decessit,  et 
in  coenobio  sancti  Viucentii,  quod  ipse  construxit  et 
innumeris  atque  amplissimis  accumulavit  oina- 
mentis,  tomulatas  est  ".  Hjbc  in  extrema  noslri 
praesulis  setate  acta,  ab  eo  qui  in  ejus  erat  assidue 
obsequiis  cognita,  confeci,  non  comparantia  ejas 
superioribus  gestis  ab  illo  gloriosissime  peractis,  qoB' 
quia  pleniter  nota  non  erant,  a  nobis  prseterita  suol. 
Verum  aiiqiii  quadam  miseratione  animi  mirari  so- 
lent,  qoomodo  vir  talis  ac  tot  virtutibus  prsedictus 
ab  stutu  suse  auctoritatis  tam  facile  deviare  potois- 
set,  at  regi  praedicto  tam  repente  sine  consilio  suo- 
rum  se  subderet.  Huic  ammirationi  responsio  nostra 
bac  excusatione  facile  medebitur.  Hecenti  enim  ca- 
lamitate,   atque   dolore  vebementi  quo  premebatur 


VAHLf:  LECTIONES. 

*»  rothsan  2      *»  apl.    I.     '*  adventnrum   f .     '*  peragant  i.     **  adiit  2.     '*  sab  c. 
•'  cximis  c.     *^  prosus  i .     **  facnus  i .    "  apperuit  i .     ''  locem  E.  supple  it. 


rege  c. 


18 


te  f 


449 


LIB.  DE  EPISCOPIS  METENSIBUS. 


450 


ex  amicissimi  et  coDJunctissimi  viri  morte,  desti-  A 
tottis  et  alflictas,  et  regiu^e  obprobriis  slimulatns, 
simulqiie  regis  praedicti  asserlationibus  *^  seductus  *', 
paeae  obitviscitur  **  sui,  et  animo  in  diversa  distra- 
cto,  quid  ageret  incertus  erat.  Set  tamen  non  deerat 
ei  verissimi  scieutia  et  ratio  consiiii,  quibus  sem- 
per  prae  omnibus  pollebit ;  quin  id  in  brevi  re- 
sarciri  et  ad  suam  pristiuani  perducero  pos^et  di- 
guitatem,  illi  diutius  si  vivere  licuisset.  Vorum 
dum  omuium  virorum  noslrorum  causas  subli- 
mium  cousidero,  nibil  in  eis  repperio,  quod  non 
ejiis  vitse  eligantia  superet ;  et  hoc  quisque  eliam 
criinen  arrogantiee  subit,  si  exi^timet,  se  vitte  Deo- 
derici  cujusque  judicio  po<se  comparari.  Mulli  n.im- 
qiic  non  a  se  ipsis,  set  ex  aliorum  beuetlciis  vel  ^ 
etiam  rapinis,  Jocupletes  ct  clari  *'  effecti;  Deode- 
ricus  vero  longe  aliter  generosilate  parcutum  ct  ex- 
cellentia  majorum,  ex  iunata  quoque  copia  magna 
prsediorum  clari^simus  habetur.  Aliter  enim,  vires 
ejtis  magnitudinis  ab  ineunte  (etate  secum  crescere 
et  sDse  glorium  potenlise  usque  in  tiricm  vitse  apud 
se  consistere,  impossible  esset.  Quam  frequens  el 
sedolus  circa  sus  s^alutem  animeefuerit,  tcstimonium 
eA  oratorium  sancti  Vincentii,  de  quo  supra  dicium 
esty  in  insula  Mosellse  tluminis  foras  niuros  Mettis 
civitatis  opere  maguiiico  ab  eoconstructum,  in  quod 
etiam  plurimorum  corpora  sanctoium  ex  *"  longin- 
qtiis  regionibus  pio  studio  advecla  congessit.  Quic- 
qotd  etiam  facultatis  coenobio  et  congregationi  divinis 
sibi  obseqitiis  insistentibus  coiitulit,  papse  Romaiia!  C 
sedis,  pne^ente  Csesare  Oltone  secundo,  auctoritate 
sub  analhemate  stabilivit.  Denique  de  his  omnil»us 
papa  privilegium  conscribi  jussit,  et  prffisule  roganle 
dalmatioam  et  sandalia  abbati  sancti  Vincentii  misit, 
ut  semper  abbas  loci  illius,  absente  episcopo.  divi- 
num  ofticium  vice  sua  in  sede  episcopali  in  donio 
sancti  Stepliani  prothomartyris  peregissct. 

Hoc  opuscnlum  ego  Alperlus,  nec  intcr  servos 
Dei  Dominandns,  de  pra^sule  nostro  digessi,  tibique 
sancte  Pater  Constantine,  ad  corrigendum  direxi  *•, 
ne  «emulos,  si  quis  est  qiii  dormitando  sacri  vigilan- 
tia  abhorret  studii  amplectiluique  a»gri  torporem 
otii.  aliquid    in   eis  ad  detraheudum  reperiat.   Sin 


autem  adbuc  post  emendationem  pertinatiam  ^  de- 
ponere  noluerit,  sumat  sibi  solatio  ttia  licentia  et 
meo  atfectu  caniuam  litteram,  ut  vel  sic  iiiconve- 
nienti  sono  deditus,  ridiculum   pra?beat  legeutibus. 

2.  (.4/1.  98V,  OcL  Ui;  t005,  Dtc.  14.)«  llem 
Adalbero  auuis  22.  »  Veiba  sancti  angeli  brevia  et 
obscura  solent  esse,  ut  in  his  indagandis  pise 
meutes  deleclabiliter  exerceanlur.  Ecce  eteuim 
dicit :  c  Item  Adalbero  :  »  quasi  diceret,  istum  sii- 
periori  (22)  esse  similem  et  nomiiie  et  vita,  ut  qtii 
concordabit  nomine,  non  discrepabit  operatione. 
Dicitur  autem,  utrosque  (23)  episcopos  devotissimos 
in  curis  pauperum  extitisse,  et  in  extruendis  et 
regendis  ecclesiis  sine  defeclu  perseverasse,  unde  et 
nomiue  et  vita  merito  ab  angeio  cosequari  merue- 
ruut. 

3.  {An.  t006,  1047.)  Hffic  littera  (24)  illius  (25) 
nomiui,  qtii  in  sede  nunc  substitutus  est,  minime,  ut 
perspicuum  est^  congtuit ;  unde  et  multi  opinautur, 
illum  in  numero  ponliticum  non  computandum,  set 
propter  transgre^sionem  populi  subpositum,  et  tain- 
diu  quoad  ille  veuerit  qui  litteram  prienotatam  por- 
taverit,  episcopatum  cessare  dicunt.  Set  uos  etiam 
ad  nostram  opinioncm  mittamus  manum.  Nain  exi- 
stimamus  A  positam  qiiasi  Alter  Deodericus,  in  quo 
nos  quo^slio  obscura  eo  angustat,  cur  uou  angelus 
dixeril  ^*  :  «  Item  Deodericus  »  ;  sicut  de  superio- 
ribus  dixerat.  Denique  hujus  sermonis  occulta  dum 
enbdare  cupimus,  occurrit  animo,  quasi  ob  duas  si- 
gniticationes  alterum  posuisse,  aut  ex  coinputatione 
numeri,  quadicimtis^'  «  uniis,  »  «  aller,  »  a  tercius  » 
aut  ex  discretione  allerius  vitse,  ut  ^^  nomine  sequi- 
vocossetvita  dissimiles  futiiros  innotesceret.  Neino 
tamen  noslrum  vitam  illorum  dii^cutere  poterit, 
quia  solus  Deus  corda  mortaiium  intuetur,  et  actus 
ctiam  sublimium,  qui  a  nobis  aliquaudo  vel  aduiu'- 
tione  vel  amore  etiam  ignorantia  venerantur,  co- 
ram  oculis  Dei  disti*ictioris  judicii  sententia  exami- 
nantur.  lllins  namque  nomen  Redeniplor  noster  no- 
vit,  quem  omni  cura  ovibus  commissis  faclis  lauda- 
bilis  convcrsationis  et  virtutum  exemplis  secuudum 
dignitatem  apostolicam  preesidere  cognovit. 


VAULE  LECTIONES. 

*•  asert.  c      "  set  dticLus  c.      *«  o!)Iiviscelur   I.      *' dari  c.      *•  et  c.      **  dirig.  corrcxi  1. 
tiam  c.     **  dixerit.  dixit  c.     ^'  diins  c.     *'  «o  1. 


-"  pertinan- 


(22)  Scil.  Adalberoni  I. 

(23)  Adalberones. 


(24)  A. 

(25)  Theoderici  11. 


i51 


ALPERTI  S.  STMPHORIANl  METENS.  MONACH. 


452 


DE  DIVERSITATE   TEMPORUM 


LIBRI  DUO. 


INCIPIT  PROLOGUS. 


Frater  Immo  (26)  causa  amoris  ad  me  venit:  tua  A  collegi,  ne  verbosior  quam  debuerim  Tiderer.  Et  ut 


sancta  stadia,  veaerande  preesul  Burcharde,  fidem, 
sanctitatem  et  honestatem  morum  retulit,  et  quanta 
auctoritate  construeres  et  regeres  ecclesiam  tibi  a 
Deo  commissam,  ostendit.  Ejus  relationibus,  fateor, 
admodiim  non  solum  congaudebam,  sed  etiam  con- 
digna  admiratione,  gratias  Deo  toto  corde  repen- 
dens,  exultabam.  Cumque  adhuc  de  tua  bonitate 
pluriora  scire  desiderarem,  quanta  meditatione  in 
sanctis  Scripturis,  Jabore  jejuniorum  et  vigiliarum, 
et  in  csteris  Christi  operibus  esses  occupatus,  eipo- 
suit.  Denique  quanto  amplius  tui  mentionem  apud 
nos  egerat  '%  tanto  gratiorem  nobis  diem  et  jacun- 
diorem  effecerat.  £t  quia  in  tam  laudabili  vita  agni- 
tus  es,  qnamquam  et  ante  plurimis  et  prsestantibus 
viris  referentibus  multa  prsclara  et  illustria  de  te 
sint  audita,  secundum  dicta  Salvatoris  nodtri  nnici 
Filii  Dei :  c  Non  potest  ''  civitas  abscondi  super  mon- 
tem  posita,  neque  lucerna  supra  candelabrum  missa 
{Matt,  V,  i4,  15);  »  tamen  interior  tua  conversatio 
apertins  manifestata,  memoriam  tui,  sigiilo  caritatis 
Christi  pectori  nieo  arcius  impressam,  perpetua 
conglutiuatione,  si  prsesamo  confiteri,  mihi  copn- 
labit.  £t  si  angustia  familiaris  rei  in  administrandis 
obsequiis  copiam  mihi  negabit,  tamen  pioet  meniis 
affectus  in  Christo  ^tibi  semper  aderit,  fulcitns  testi- 
monio  Scripturse,  dicentis :  (c  Voluntas  buna  sufficit 
omnia.  »  Csetenim  nomini  tuo  istum  consecravi 
libellum  de  nostrorum  dierum  hominibus  composi- 


B 


propter  tuas  occupationes  sanctissimas  fastidinm 
vitarem,  brevitati  animum  in  omnibus  dedi.  At  n 
smulus  quis  forte  ex  adverso  emerseritf  et  livido 
oculo  his  inspectis  ob  invidiam  rugam  contraxerit, 
et  in  hoc  me  reprehendere  temptaverit  *^  qaod  sa- 
perflue  nova  et  impudenter  inpolito  sermone  edi- 
derim,  eo  qaod  sufliciant  libri  quos  studiosi  reci- 
piant,  nedum  etiam  istis  imperitis  scriptis,  quasi 
inutili  fasce,  onerontur,  et  ea  caosa  libellam  repu- 
lerit :  is  sciat,  eum  tuse  cogniiioni  solummodo  esse 
missom,  ut  too  judicio  aut  aboleatnr,  aut  legendus 
servetur.  Nam  spe  gratise  tuse  confisus,  ab  bas 
intentione  mentis  mes  non  facile  qnisqnam  retraxe- 
rit,  quin  qnicquid  sentencia  tua  probaverit,  absqae 
ambiguitate  id  aliorum  etiam  examinatione  sit  sta- 
biliendum.  Et  si  demnm  haec  objicientur  et  arguar, 
quod  omnibus  cognita  scripserim,  tuo  consilio  per- 
pendant,  me  hac  responsione  uti :  nota  deiectabiliter 
saepius  audiri,  ut  solet  fieri  in  cantilenis,  quod,  vete- 
ribns  ex  assiduitate  fastiditis,  novse  frequentins  in 
dies  repetitee,  delectabilius  audiuntur.  Inter  hfec 
noverittua  dtgnitas,  quod  etiam  ad  evitandam  ocio- 
sitatem  et  desidiam  cordis  res  istas  scribendas 
snsceperim ;  et  quia  ad  opus  Dei  sive  ad  alicujas 
virtutis  profectus  idoneus  non  sum,  in  hoc  aaltim 
opuscnlo  miserum  animam  ab  inani  curiositate  cobi- 
berem.  Quod  etiam  ideo  sine  nomine  aactoris  posi- 
tnm  est,  ut,  si  displicet,  sicut  praedixi  superius,  re* 


tum,  cui  nomen  est  De  diversitate  temporum,  quia  C  ^eces,  sive  fossa  facta  hamo  operiri  jnbeas;  si 
in  eo  diversa  collecta  videntur.  Non  enim  pleniter  yero  placct,  adposito  nomine  causa  exercicii  feliciter 
omnia    quse   de  proposita  materia   scribenda  erant      legas. 

INCIPIT  EPISTOLA  DOMNI  BURGHARDI  EPISCOPI. 


BuHCHARDGs,  sauctffi  Wormacieusis  secclesiffi  pro- 
▼isor  humiliimns  Alpkrto,  speciali  sno,  gratiffi  in- 
tegritatem  et  plurimam  salutem. 

Literas  tuas,  quas  nomine  meo  tibi  multnm  inco- 

VARLiE  LECTIONES. 
•*  egerit  l.egerat2.    "*  pote  I.    *•  taemptaverit  c.    '^   studui  I. 


gnito  misisti,  hilariter  accepi,  qaas  etiam  per  dili- 
ctionem  parilerque  tuam  peticionem  et  ipse  legi,  et 
coram  me  legere  prsecepi  ;  in  quibus  stndii  *^,  ac 
voluntatis  tuae  devotionem  satis  superque  cognovi. 


NOTiE. 


(26)  Immonem,  abbatem  Gorziensem,  Pramiensem 
et  Auguiensem,  fratrem  Alperti  fuisse  suspicatur  Ec- 
cardus  ;  sed  Immo  diaconus  Wormatiensis  fuisse  yi- 
detur,  ad  quem  monachus  Tielensis  epistolam  de 
miraculis  S.  Walburgis  scripsit.  Act.  SS.  Febr.  III, 
p.    548.  etiam  de  Immonis  fratre  sermo    est  :   Si 


testem  hujus  signi  habere  eupis^  ftatrem  ttmm^  an  ita 
se  res  habeat,  interrogabis,  qui  Aanc,  marito  suo  in  iUa 
miserabili  csede  Frisiorum  interfecto,  duxit  uxorem. 
Quem  tamen  ab  Alperto,  clerico  ut  Tidetur,  diversum 
habuerim. 


453                                      DB  DIVERSITATE  TEyPORUIf  LIBRI  DDO.  —  LIB.  I.  i54 

Set  has  qaociens  reTolvi,  tociens  per  singola  pene  A  in  quolibet  libro,  diversas  sex  causas  qDseri  convenit 

verba  commotas,  nostris  pueris  prsesentibus  soper  atque   expediri  of  ortet,  sicut  in  prooemio  editionis 

hoc  dolui,  scilicet    quod  his  temporibus  sunt  nuUi,  prims  ysagogarum  Porphirii  Severinus  ^,  pruden- 

▼el  vix  paucissimi,   qui  ad  stadendom  inveniantor  tissimus  doctor,   Fabio    exhortanle,   dicendo   insti- 

idonei,  vel   qoibas  voluntas  sufflciat  stadendi,  cum  tuit:  «   Primum   inquit,    docet,    qose  sit  cujusqoe 

et  hoc  negotio  et  unusquisque  reflceretur,  ac  labiis  operis  intentio,  secundoquaeutilitas,  tercio  qoi  ordo ; 

animus  a  variis  tumultuantis  seculi  commissis  inte-  quarto   si    ejus,     cujus    opus     esse  dicitur,    ger- 

rira  suspenderetur,  necnon  cata   cautione  posteritati  manos  propriusque  ^^  liber  est ;  quinto  quee  sit  ejus 

sequaciom  laudabile  traderetor  exemplam.    Omnes  inscriptio;  sextum  est  id  dicere,   ad  quam   partem 

aotem  delectamento  mundanorum  illusi  et  ad  dete-  philodophise  cujuscumqoe  libri   ducatur  intentio.  » 

riora  pronissimi,  miseris  hujus   seculi   vanitatibus  Hsec  omnia  in  libro  tuo   caute  conservasti,  set  no- 

inserviunt,    et   tam    delectabiles  animarum  epulas  minis  tai    inscriptionem   non   apposuisti.  Quoniam 

exercere  aut  quserere  '^nesciunt  ac  penitus  neglegont,  autem   meo  arbitrio    hoc  jadicandum  *^  reliquisti 

sicnt  scriptum  est:    «  Omnes  declinaverunt,  simul  ideo  sicjudico  nec  non  et  jubeo:  Titolum  libro  ap- 

inutiles  facti  sont;   non  est  qui  faciat  bonoro,  non  ponas,  nomen  tuum  fiducialiter   inscribas,  et  uni- 

est  osque  ad    unum  {Rom.  m,    12).  »  Igitur  stndii  cuique  legere  volenti  liber  pateat,  ac  stabilis  incon- 

tui  devotio  non  est  inanis  apud   me,  nec    videtur  vulsasque  meo  judicio  permaneat.  Si  quis  vero,  in- 

vituperanda,  set  multum  laudanda.  Nam  in  dictami-  vidia  stimuiante,  detractionis  murmure  nos  nostra- 

nis  tui  filo,  haud  segniter  tornato,  magnas  et  aocto-.  qoe  vituperet,  huic  respondeo,  et  confusom  his  verbis 

rales  causas    non  titubantibus  vestigiis  cautissime  obmutescere  facio : 

conservasti.  Tn  omni   enim  expositione  auctorali,  et  Invidus  es  nostris,  qnoniam  tu  talia  nescis. 


EXPUCIT  EPISTOLA  DOMNI  BURCHARDI  MTORMACIENSIS  EPISCOPI. 

INGIPIT  ALPERTUS  DE  DIVERSITATE  TEMPORUM. 


LIBER  1«. 

i  ^.  Apod  Germanos  qui  circa  Rhenom  incolunt  G  ullam  spem  pociundi  ne  quidem  existimaret,  pro- 
doo  ditissiroi,  Wicmannos  (27)  et  Baldericus,  sum-  pterea  quod  habebat  (30)  sororem  nomine  Liotgar- 
mis  opibos  inter  se  de  potentatif  contendebant.  Set  dam  abbatissam  Eltnensis  montis  (31),  qoa  nolente, 
Wicmannus  gratia  et  amicicia  regis  multommque  nullam  coutumeliam  suo  generi  degeneri  conubio 
Germanorum  nitebator;  alter  Goloniensis  sacerdotis  inferre  aodebat.  Videbator  enim  illesecundom  qoo- 
itemque  Gerhardi  Mosellensis,  potentis  viri  aoxilia  rumdam  opinionem,  quamyis  loco  nobilitatns  ^^ 
sibi  concibat.  His  rebus  confirmati  *^,  contumeliosom  genere  tamen...  ^^  ;  is  etiam  et  quidam  Godizo, 
exbtimabant,  nec  alter  alteri  in  oUo  *>  negotio  ce-  Hichizonis  filios,  vir  magnarum  opum,  qui  inter  se 
deret.  Interdum  etiam  pace  iuter  eos  facta,  dolo  in  illo  spacio  temporis  societatem  et  fidem  firmave- 
pocins,  qoam  ut  uUius  verse  amiciciae.  fidem  serva-  rant,  in  clientelam  Liotgardse  se  devoverant,  ejusque 
rent,  studebant.  Set  Baldericas  ditissimi  et  longe  obsequiis  et  imperiis  obtemperarant.  Erat  enim  6o- 
nobilissimi  Wicmanni  (28),  cujus  majorcs  magnam  dizo  consanguineus  harum  sororum,  et  primum  ad 
partem  Germaniie,  et  maxime  circa  littora  oceani  amiciciam  alterius  se  addicavit,  eique  s^udium  suum 
imperia  tenebant,  filiam  duxit  uxorem  ;  Wicmannus  et  auxilium  prsestiterat.  Set  cum  animi  ejus  levita- 
vero  aliquos  annos  post  prsefecti  Godeiridi  (29),  tem  et  morcs  faciles  animadverteret  ab  ejos  fami- 
avunculi  Balderici,  filiam  in  matrimonium  sumpse-  liaritate  se  removit,  et  ad  domnae  Loitgardse  clien- 
rat.  His  rebus  et  hic  in  Gallia,  et  ille  in  Gerroania,  telam  se  contolit.  Qui  post  hinc  bienniom,  ob  ple- 
prsedia  et  «edificia  multa  ex  dotis  jure  sib.i  adquisie-  rasque  injurias  quas  Adela  sorori  domnae  Liutgard» 
raDt.  inrogabat,  adjuncto  sibi   Balderico,   casteilom  illios 

2.   De  eastello  Adelx  ^  incenso,  et  ejtisdem  moribus,      sobito     inrompens,   prseda  et  incendio    consompsit. 

Erat  antea  tempus,   cum   Baldericus  suse  uxoris      Ipsa  vero,  comperto  eorum  adventu,  paulo  ante  me- 

VARIiE  LECTIONES. 

'•  pudentibos  deletum  c.  »'  propriisque  c.  ^®  jodicastom  I.  •*  MORVM  1.  **  L1BER  I  desunt  in  c. 
*^  numeros  addidit  Eckhart,  ^  contirmata  1.  **^  illo  1.  **  Addelae  2.  •'  nobilitatis  1.  *»  viiis  supplet 
Eekh  fortasse  mediocris  v.  infta  U  8,  pag,  713. 

NOTiE. 

(27)  De  cujus   genere  cf.  cl.    Wedekiud  noten  II,  (30)  Scilicet  oxor. 

60  soq.  (3i)Eltenad    Rhenum,    a  Wicmanno   Liutgardse 

(28)Gomitis  pagiHamalant.  patre  fundatum. 

(29)  Comitis  Hattuariorum ;  cf.  ii,  6. 


455 


ALPEHTI  S.  SYIfPHOHlANt  UETBNS.  IfONACH. 


456 


diam  noctem  cum  paacis  profugit.    Set  prscterea  res  A  illius   nccem  cogitabat,  et  consilio  cum  qnibusdam 

pestiferis  ioilo,    illam    veneDO,    ut  fertur,  extinxe- 
riint.    Nus  eam  rcm,  pro  magnitudine   sceleris  pa- 
ram   nobis   compertam,   existimatiuni   yulgi   rumi- 
tiuiidum  relirjquimus.  Set  illi  qui  venenum  confnce- 
raut,  capti    '«  atque    oculis  dampuati     sunt.    Post 
morteni  ejus   cum  omnes  ubique  orbitatem  *'  tants 
mulieris  cum  luctu  et  planctu  deplorareut  soror  il- 
lius  lucum  furibunda  invadit,  et  omne  patrimonium, 
quod  soror   pia   intentione    ecclesiie    contulit,    ad 
suam  potestatem  retorsit  "^.    Set  non  mnlto   post  ex 
prfiecepto    Ottonis  tertii    *^  imperatoris   cum  dede- 
core   expulsa,    his  adversitatibos  prsevideri   cogita- 
bat;  et  consilio   cum  suis   accepto,  cum  post  viram 
..  priorem    sine   occultatione  turpiter  vixisset  et  ca- 
pienti   sui   copiam    non   negasset,    postquam   vidoa 
lasciva  ^^  secuudum   dictum    sancti  apustoii  (/  Tim, 
V,  xi)  diu  luxuriata  fuisset,  illum  de  quo  supra  dixi- 
mus  Baltericum  duxit  maritum,  cum  viveute  sorore 
neuter  copulam  alterius  ne  mente  quidem  coocipere 
auderet.    Nec  multo   post,    iustigante  illa,    cum  ar- 
mata  manu   montem  Eltnse  '^  subito  occupat  Cum 
opidani  rcpentino  metu  perculsi  fuga   sahitem  qos- 
rerent,  in   monastorio  se  abdiderunt.  Expugnatoqae 
monasterio,  et    jaculis    altaribus   trajectis,    unum, 
quem    sibi    inimicum  existiroari   voluit,    captivam 
duxit.    Set   com  id    regi  comperlum  foret,  graviter- 
que  factum   hoc  ferret,   delictum  Balterici  deprecato- 
rum  auxilio  peciinia   expiatum  est.  Hex  vero  altiori 


isla  vehcmenter  est  admiranda,  has  sorores  *^, 
parentibus  clarissimis  orlas,  lam  diversas  a  se  esse 
potuisse,  ut  qiiot  reprehensiones  in  una  notarentur, 
tot  in  allera  virtutes  prspdicareutur,  nis*i  hoc  cogita* 
tiunibus,  nostris  oppuuamus,  mirum  non  fuisse,  eo 
quod  el  primus  parens  noster  itidcm  dissimiles  iilios 
genucrit,  quorum  alter,  crudelissimus  parricida, 
allerum  mitis^imum  invidia  occidit.  Nostro  vero 
silentio  illa  praetermittenda  suut,  quce  de  Adela  di- 
cebantur,  quod  erat  clamosa  in  voce,  lnsciva  in 
verbis,  veste  composita,  auimo  dissoluta,  et  quod 
instubilitutem  mentis  nutibus  oculorum  pra^ferebat. 
Nosveru  scimus,  eam  ad  opera  niulta  esse  solertem, 
magno  ingenio,  et  numerusas  cubicularias  ad  varie- 
tatem  textrilium  rerum  iustrucUis  habere,  ct  in  pre 
ciusis  VMStibus  couticiendis  pene  omncs  nostrarum 
regioDum  mulieres  superare  (32);  hsec  sola  huma- 
nitas  in  ea  nota  est. 

3.  De  moribus  Liutgardse, 
At  vero  Liutgardis  lunge  dissimilis  huic.  Nam 
moribushonestis  erat  celeberrima,  virtutibus  omni- 
bus  ultra  quaui  credi  polest  prseclarissima,  hospi- 
talilate  ita  adsueta,  ut  in  adveniu  hospitum  maxime 
delectaretur,  itideinque  si  quando  abessent,  quod 
tamen  raro  contigit,  qaandam  quasi  mcesticiam  iu 
vuUu  prseferebat.  Prudentiam  ia  ea  laudari  non  est 
necesbe,  cum  non  solum  ex  )  alitio  ad  eam,  set 
etiam  ex    lunginquis   regionibus    magnus   numerus 


hoiniiium   ad    suarum  rerum  capiendum  consilium  C  consilio   in  posteriim    loci  illius  stabilitatem  praevi- 


couiliixisset.  Erat  enim  iu  ea  cum  summa  scientia, 
tum  verissima  facullassuorum  consiliorum  expedien- 
dorum.  OmnibusafTdbilis,  omuibus  extilit  benigna, 
muUa  etiam  dando  maximam  gloriam  adeptaest; 
unde  et  conligit,  ut  omnes  eam  maximo  houore  ce- 
lebrarent.  Pauperes  eam  quasi  matrem  etiam  ex 
peregrinis  locis  sine  intervallo  frequentabant,  quo- 
rum  neminem  sine  solatio  a  se  abire  permisit.  Mira- 
res,  ut  fragilitatis  feminei  sexus  tantis  vexationibus 
ne  quidem  ad  horam  gravaretur,  set  potius,  quod 
est  mirabilius,  ut  dixi,  delectaretur.  Unde  frequen- 
ter  inter  nos  collocuti  ^^,  dum  iu  cjus  gloriasestima- 
remus  tautam  humilitatem,  fateor  uos  jam  tunc 
divinasse,  id 
lam   in  his   regionibu 

vita  essc  futuram.  Patrimonium  quoque  omne,  quod 
sibi  hereditatis  parte  >'  successerat,  ecclesiae  cui 
ipsa  preeerat  conttilit.  Id  soror  ''-ejus  factum  gravi-» 
ter  ferens,  traditionem  illam  ssepius  resciudere 
moiiebatur.  Set  cum  id  efticere  non  posset,  in  vitse 


dere  volens,  Noviomago  ^  concilio  indicto  (an.  997, 
Mai.  18),  cum  undique  freqoentissimi  iliuc  couve- 
nirent,  tractandum  de  preedicto  loco  statuit.  Aderat 
cum  sua  conjuge  Baltericus,  eo  quod  sententifle  se- 
natorum  processerant,  ut  ille  convictus  secundum 
legem  in  perpetuuin  abillius  expostulatione  ecclesi» 
se  eximeret,  sicque  karta  et  privilegio  loci  stabilita- 
tem  tirmaverunt  (33). 

4.  De  obitu  Ottonis  et  dolis  Baldrici. 

Post  ha?c  vero  imperator  tercius  Otto,  bonce  in- 
dolis  adolescens,  in  Italia  moritur,  corpusque  ejus 
ad   Aquasgrani  elferlur,  et  ibi  cum  regio  honore  se- 

quod  yerum  erat,  illa   »'  extincU  nul-  „  P*="^"   (""•    ^^^^'   P"*'   '="J'»   ""»'""»    B'»lt«ri«'" 
■eKionibas  sui   consimilem  tam  illustri  "  ''"P''  ''"*'•'"'   «'  '«•*^"'  '"'"'"  adgressus  ad  montem 

Eltnas,    vallum  qui  ecclesiam   ad  instar  casteili  am- 

biebat    scidit,     familiamque   omnem     sibi 
coegit. 

5.  De  Ueinrico  •*  rcge, 

Ubi  vero  Heinricus  snmma  rerum  potitus  cst. 


servire 


VARIiELECTIONES. 


♦•  sopores  {.  '®  ita  Eck  . —  collocati  c.  ^^  illu  corr.  illa  c.  '*  patre  corr  parte  c.  "  sororor  corr. 
soror  c.  »♦  capiti  corr.  capti  c.  *»  ita  correxi;  sobrietatt^m  c.  ^^  retrorsit  corr.  retorsit  c.  *'  tercii  2. 
^ita  E.  lascoa  c.  **  etufle  i.  eitnee  2,  ^  novio  magno  1.  **  HENRICO  c.  hoc  loco. 


NOTiE. 


(32)   Eadem  fere  verba   de  sorore  Burchardi  epi- 
scopi  Wurmat.  in  ejus  Vita  leguntur  c.  12. 


(33)  Cf.  ca  dc  re  chartam  imperatoris  ap.  Schaten 
Auu.  Padcrb.  I,  343.  * 


i57 


DE  DIVERSITATE  TEMPORUM  LIBRI  DUO.  —  LIB.  I. 


458 


iterom   locum  iilam   in    priorem   statum    reduxit.  A  Meriwido  ^*   (34)  magna   celeritate  vecti,  usque  ad 


Malta  prseclara  de  hoc  viro  nobis  scribenda  sufli- 
ciunt :  quam  facile,  gratia  Dei  douante,  **  ad  api- 
cem  "  regni  pervenerit,  qualiter  illustres  viros  et 
summee  potentiae,  bella  adversum  se  concitantes,  ce- 
leri  victoria  in  deditionem  venire  coegerit,  qnaliter 
reges  in  *^  interioribus  Germaniffi  partibas,  qui 
sant  Winidi  vocati,  suse  dicioni  tribatarios  effece- 
rit,  et  Mettim  in  Belgis  diu  contra  se  male  cogitan- 
tem,  et  compluribus  annis  obsessam,  pene  ad  inter- 
nitionem  ^' vastaverit  {an.  i0i2?),  et  tandem  mul- 
tis  incommodis  illatissibi  subegerit;  set  quia  domnus 
Adelboidus  Trajectensis  episcopas  hsec  omnia  ple- 
niter  iu  uoo  volumine   luculento  sermone   compre- 


portum  Tjlse  (35}  pervenernnt  (an,  1006).  Populos 
vero  qui  circa  littora  Wal  fluminis  habitaverunt, 
comperto  tantffi  multitudinis  adventu,  spem  omnem 
salutis  in  fuga  ponentes,  sua  pene  omnia  prseter 
pecuniam,  quia  mercatores  erant,  alienissimis  reli- 
querunt.  Priefectus  vero  prudens  consilio,  veritus 
ne  flgri  hominibus  destituti  hostibus  faciiior  pateret 
ingressos,  vi  qua  poterat  ascenso  equo,  fugientem 
vix  retinuit  populum.  Hostes  usque  Tyls  venientes, 
vela  deposuerunt,  et  portum  nnlio  resistente  in- 
gressi,  copiam  victus  magnam  repererunt.  Qua  ce- 
leriter  exportata,  vicum  incendio  vastaverunt.  Mo- 
nasterium  quoque  sanctie  Walburgse  irrumpentes  ^', 


hendit,  a  nobis  pars  quse  aliquando  nostris  scriptis  ^  vestesque  sanctas  a  quodam   comite  Waltgero,   con- 

•  •«  ■  _1«  a  l*«  ^^  »  »  **V*i  *  W^  V  *  ^  M 


necessario  occurrit  prsetereunda  visa  est,  ne  histo- 
ria  tanlis   et  tam  venustis    documentis  edita  a  nobis 
tanquam  ab  insipientis  latratu  obfuscaretur. 
6.  De  viso  eometey  et  fame,  et  mortalitate. 

Post  hinc  triennium  quam  rex  in  solium  regni 
snblimatus  est,  commetes  horribili  specie  flammas 
hac  iilacqoe  jactans,  in  australi  parte  coeli  visus 
est.  Sequenti  anno  fames  et  mortalitas  gravissima 
per  totam  orbem  factee  sunt  {an,  1005),  ita  ut  in 
multis  locis  prs  multitudine  mortuorum  et  tffidio 
sepelientiom  vivi  adhuc  spiritum  Irahentes,  vi  qna 
poterant  renitentes  ^  cum  mortuis  obruerentur. 

7.  De  fFeeelino  apostata. 

Istis  etiam  diebos,   videlicet   Heinrici   regis   qui 


structore  ipsius  loci,  et  sua  conjuge  Deo  digna  ^* 
Alberada  ibidem  coUocatas  auferentes,  et  altare 
spoliato  "^^,  et  prseterea  quam  plurimis  rebus  eccle- 
siasticis  exportatis  ecclesiam  quidem  incolomem 
relinquentes,  ad  classem  se  recipinnt;  statimque 
nunciis  a  praefecto  in  omnes  partes  dimissis,  postero 
die  summo  mane  maxima  multitudo  convenit.  Et 
quia  praefeclus  exercitui  prseesse  non  poterat,  Bal- 
terico,  de  quo  supra  diximus,  itemque  Unruocho  ^* 
comiti,  strenuo  viro,  qui  in  exercitu  tercii  Ottonis 
imperatoris  Italia  in  re  militari  opinatissimas  ha- 
bebatur,  bellum  committitur.  Nostris  visis  et  celeri 
eorum  adventu  hostes  perterriti,  naves  quam  citius 
soiventes  recedebant,   adeo  ut  similis  fug»  recessus 


postea    benedictione   apostolica  impcrator    effectus  G  videretur.  Nostri  insequentes,  et  ex  utraque  parte 


est,  quidam  Wecelinus,  qui  fuerat  Cuonradi  ducis 
clericus  illusione  diabolica  seductus,  errori  Judeo- 
nim  consensit.  Hoc  aodiens  rex,  nimia,  ut  justum 
fait,  conturbatione  commotus  est,  atque  illius  jos- 
sione  unus  discipolorum  suorum  nomine  Heinricus, 
sqoivocos  regis,  preedictum  apostatam  veracissi- 
mis  sacrse  Scriptune  testimoniis,  ut  ejus  epistola 
affirmat,  falsa  verba  in  Christam  ejusque  sanctos 
dixisse  devicit;  et  quia  hsec  longiusculo  sermone 
protracta  sonty  in  fine  istius  libelli  ea  ponere  de- 
crevimos  (lib.  ii,  cap.  22,  35). 

8.  De  adventu  Nordmannorum  ^''. 
Wicmannos,  sortita  conjuge,  ut  supra  diximus, 
[mefecti  filia,  sibi  in  omnibus  obtemperare  fidemque 
iiii  et  amicitiam  ^  servare  constitnit,  et  frequenter 
alter  ab  altero  adscitus  ^^  convivio,  communem  sibi 
eaasam  fecerant.  Cumqoe  jam  senio  confectus  et 
sgritudine  ita  deprehensus  esset  prsefectus  ''^,  ut  vix 
pedibus  incederet,  pjratce  ex  diversis  insulis'''  oceani 
ciim  magna  multitudine  navium  emersi,  per  flumen 


D 


fluminis  levibus  prseliis  factis,  et  otrimque  ^^  paucis 
aut  ^*  vuineratis  aot  occisis,  ne  cupiditate  prsedse  a 
ripa  longius  hostes  vagarentur,  prohibebant  Vicis 
vero  juxta  littus  ^^  quos  adire  poterant  exustis,  nona 
hora  diei  omnes  de  navibus  desilierunt,  aciem  con- 
fertissimam  ^  instruxerunt,  nostris  *^  potestatem 
pugnandi  prsebuerunt.  At  nostri  loco  se  continue- 
runt,  et  quia  plurimi  ex  agris  coacti  convenerant, 
cum  his  ad  usum  beili  imperitis  et  superioris  anni 
propter  sterilitatem  inopia  familiaris  rei  vexatis, 
prmlium  committere  non  audebant.  Ubi  barbari  ne- 
minem  ad  pugnam  procedere  conspicerent,  satis  ad 
ostentationem  suse  audatiee  factom  existimantes,  ad 
naves  se  recipiont,  et  nullo  prohibente  regressi 
sunt. 

9.  De  secundo  adventu  Nordmannorum. 

Sequenti  anno    (1007)  iterom  quidam   pjratarom 

cum  nonaginta  longis  navibus  per  flumen  Laicam  (36) 

veniebant.  Nostri,  extimplo  coacta  magna  multitu- 

dine  eqnitum  et  peditum  et  '^  paucarum  navium,  per 


VARI.E  LECTiONES. 


*' donantem  e.  •*  ipicem  c.  ^*  deest  in  e,  sei  adest  apud  Sigebertum  di  iOOZ.  •*  internitio  c.  ••  remit- 
tentesc.  •''  NORMANNORUM  1.  «*  amicitiam  c.  *•  adsitus  e,  '^  perfectus  s.  'Mocis  corr.  insuli»  c. 
^'meriuuidoc.  ''•  irrupentes  c.  ''*  digne  c.  ''•  spoliate  c.  ''^  ita  E,  recte  ex  cap.  16  emendav\t\  in  c. 
locus   Sj/Uabx   un   vaeat.    ''^  ita  E.    utrique  c.    ^"    ac  c.    "^*  litus    2.    ^  confestiss.  e.    ^^   nostram   i. 


ac. 


NOTJS 


(34)  Hodie  de  Merwede,   Rheni  sive  Vahalis  bra- 
chium. 

Patrol.  CXL. 


(35)  In  dextra  Vahalis. 

(36)  Lek. 


i5 


459 


ALPERTI  S.  SYMPnORIANI  METENS.  MONACH. 


ripam  iDslrucli  armis  adventom  hostiam  expecta-  A  iste  sanctus  scriptis  nostris  interrenit,  libet 


bant.  At  primi  barbarorum  visa  tanta  multitudine 
perturbantur,  et  in  medio  fluminis  alveo  anclioris 
naves  statuenles,  reliquos  expectare  disponunt. 
Postqoam  in  nnum  conveniebant,  et  sententiis  inter 
eos  conlatis,  invitis  nostris  transire  diffidebant,  le- 
gatos  ad  eos  roiserant,  ut  ipsos  per  fines  eorum 
transportari  paterentur;  sibi  esse  in  animo  sine 
injuria  et  malelicio  irc  vello,  et  ut  id  eorum  pace  et 
licentia  liceret  prccari.  Et  impetrato  ^^^  eo  die  pace 
Insisnnt.  Sequenti  die  cum  classem  movisscnt,  jam- 
que  primi  Ilrenum  essent  ingressi,  nostri  cum  paucis 
navibus,  clnmore  magno  novissimos  adborti,  bcllo 
lacessere  '*  cffipenmt.  Quo  clamore  ab  aliis   audito, 


de  vita  ejus  huic  operi  nosiro  inserere. 

M.  De  beato  Antfrido comite. 
Erat  ^^  igitur  Ansfridns  in  Bratuspantiai 
bus  (37)  comes  summae  justiciffi,  nt  neque  0 
bns  neque  donis  ^  a  rectitudinis  calle  reflecti 
Frequenter  in  conciiiis  et  conventibus  seniei 
eo  inprimis  exqoisitffi,  ab  ore  ejus  omnes  era' 
dentes  et  quse  ipse  legum  decrela  statuit,  h 
contradiccre  fas  fuit.  Sermo  ejns  ita  mediocr 
discretione  temperatns,  ut  non  comici  00 
ctum  (Ter.  Andr  I,  i,  34)  :  Ne  quid  nimiSf 
grederetur.  Sed  et  hoc  adnectendum,  quia  • 
deratione   soorum   verborum    f.icile    compos 


celeriter  accurrnnt,    et   armatis    circa  littus  dispo- ^  honestas  cjus  occulti  cordis  ab   audientibus  i 

potuit.  Quicquid  vero  ^*  in  jugi  et  cotidiani 
bulaiione  loquebaiur,  hoc  divinarum  Scripli 
exomplis  blande  lenitorque  condiebat;  rt  si 
contigit  ut  a  secularibus  negotiis  quieius  ti 
terat,  aut  justa  judicia  ^'  tractabit,  aut  1 
tanto  studio  insistebat,  ut  a  qaibu^dam  insi 
bus  monachicam  vitam  illom  agere  derid 
Quod  ideo  minus  sit  mirum  necesse  est,  quia 
avidiori  meditatione  sancti  divinis  operibas 
lant,  tanto  amplius  viliores  mundo  iiunt,  et 
ticnlia  eorum  prohetur,  a  pravis  hominibus  • 
missione  Dei  plerumque  dehon^^stantnr,  tes 
tario  Spirilus  sancti,  dicente  :  Obprobrium  im 
dedisti  me  (PsaL  xxxviii,  9).  Summi  etiam  i 
C  stresviri,  dum  in  jure  dicendo  gravius  ^' quic 
ptandum  erat,  et  ut  solet  iieri  diversi  divcrsi 
rent,  et  variari  sententiffi  viderentur,  ad  eum 
discendi  et  interrogandi  recurrebant  '*.  Imper 
quoque  sccretis  sa^pissime  intererat,et  quoci 
majoribus  rebus  traclandum  erat,  tanta  aud 
et  dignitate  ^'  liabebatur,  ut  sine  ipsins  consil 
aliquid  statueretur.  Hoc  sibi  in  omni  setate 
tnm,  hoc  sibi  propositum,  non  sicut  quos^ 
nostri  temporis,  quos  plerumque  aut  miser 
aut  invidia  a  ^^  judicio  labi  conspicimns,  de  j 
legis  veritate  nihil  diminuerat  ^.  Ob  ha»c  ••  1 
frequenter  adscitus  et  carus  prse  cseteris  h 
ejus  oratione  et  ipravos  ^^  coherccbat  ct  rem 


sitis,  nostros  ne  adpropinquare  aoderent  perterrent. 
Intermisso  noctis  spacio  et  omnibus  nostris  flumen 
transportatis,  et  ^*  diluculo  nd  nostros  qui  m  navibus 
erant  fiisa  faroa  porvenissot  '^,  equites  cum  hosti- 
bus  magno  cortamine  conflixisse  jamque  quasdam 
naves  direptas  esse,  nihil  roliqtii  ad  celeritatcm  sibi 
focerunt.  Tumultu  et  clamore  omnia  complentes, 
nullo  doce,  nullo  certo  ordine,  nl  quique  sibi  cele- 
riores  yidebantur,  hostihus  appropinquabant.  Qoibos 
visis,  in  unom  hostes  conglobati  occurrerunt.  At 
nostri  qni  in  navibus  erant,  nt  viderunt  Nordmannos 
integris  viribus  occurrisse,  relictis  navibns,  praici- 
pites  se  fogse  dederunt.  Quos  hostes  consectati,  tot 
in  ea  fuga  peremerunt  quot  cursu  consequi  potue- 
runt. 

\0.  De  portuTrajectensi  incenso. 

Trajectenses  *'  de  adventu  barbarorum  cerciores 
facti,  ne  hostibus  commodi  aut  usui  ad  obsidionem 
castelli  foret,  portum  omnem  ipsi  incenderont. 
Portu  cxusto,  conquesti  sunt  barbari  cur  tantnm 
incommodum  esset  admissum,  se  nullum  malum 
adversus  locum  moliri,  proesertim  com  Ausfridus 
tantffi  sanclitatis  vir  cidem  prseesset  episcopus. 
Religionis  tamen  causa  ot  in  castellum  intromitte- 
rentur  orabant;  ecclesias  oblationibus  suis  venerari 
se  velle  dicebant.  Quibus  oppidani,  assumpto  vullu 
ct  constantia,  respondent  se  aditum  armatis  pra^- 
bere  non  posse.  Et  quamvis  ^"  facillima  expugnaiio 


esset,  tamen  cognoscentes,   sanctum   iocum  et  tan-  d  c^m  *^^  cnm  pace  gubernabat.  PrsedonibQS, 


regio  Bratuspantium  ^'  maxime  alebatur,  4i 
simus  erat,  et  crebris  occursionibus  eornm  coii 
impediebat.  Principem  quoqoe  eorum,  desp 
hominem,  cujus  noraen  ne  ^®*  dici  quidem  op 
sanguine   civium    *^'  et  prscda  adultum,    fre 


tum  saccrdotem  suis  fortunis  alias  obsistere  posse, 
nullam  Isesiouem  civitati  inferentes  abierunt.  Quis 
hoc  meritis  sancti  episcopi  non  adscribat,  oppidanos 
contra  spem  metu  liberatos,  et  pericolum  cvdsisse, 
et  locum  illum  inviolatom  permansisse  ?  Qnia  vir 

VARIiE  LECTiONES. 

•'  impetrata  E.  •*  lascercere  i,  lassescere  2.  *'  verborum  constructio  nostro  propria,  •< 
venissont  c.  "  Trajectense  c.  •*  qnanvis  c.  •^  Anno  terlio  Henrici  imperatoris,  Ottonis  terlii 
memoriip  csesaris  augnsti  successoris,  erat  apud  Brachbantium  comes  Aufridus,  etc.  incipit  3  (Vita  S 
fridiA  ^  6.  transitoriis  nllo  modo  a  3.  •*  deest  \.  •*  i.  i.  logum  t.  3.  ••  prravis  c.  •*  requirel 
veniebant  3.  •'  tantee  auctoritatis  hahebatnr  3.  ••  quidam  3.  •'  aot  c.  ••  diminuere  3.  •• 
»®®  primos  3.  ••*  c.  et  rognum  per  eum  in  pace  g.  3.  '**'  brachbant  3.  *^»  conatos  3.  *®*  1 
*^  civilii  adullum  2.media  desunt, 

(37)  Brabant. 


461 


DE  DIVERSITATE  TKMPORUM  LIBRI  DUO.  —  LIB.  I. 


462 


faga  se  Tix  eripientem,  vehementer  promebat ;  cum  A 
ille  aat  '^  saltibus  aut  paludibus  densissimis  arbo- 
ribas  consitis,  praesens  pericDlum  evadere  cnpiens, 
sese  occoltaret.  Multi  priRterea  triamphi,  malta 
bella  feliciter  gesta  non  ad  perniciem  civium,  set  ad 
reprimendam  audaciam  improbornm.  Hsec  qaidem 
laicus  gerebat. 

12.  Quomodo  Ansfridus  comes  episeopus  efficitur. 

Cam  (38)  vero  Baltuvinus  '^^  sacerdos  Trajectensis 
vita  decederet  (an,  995),  nunciusqae  in  castra  ve- 
nisset,  rex  Ansfridum  seorsum  manu  ducens,  sacer- 
dotiam  illad  ei  offerre  ccepit.  Cumque  ille  renite- 
retur,  jamque  se  senem,  in  militaribus  armis  omni 
tempore  vitse  suee  versatom,  clcricatus  officia  susci- 
pere  omnino  absnrdam    videri  contenderet,  et  rex 


Qai  prius  in  raiiltis  vnloit  per  lielU  pericli9. 
Glona  pastoris  sonnt  ia  sermoTie  suavis ! 

14.  DecxeitatcetmonaehicavUaet  elemosina  AnsfiHdi, 
Sampto  episcopatu,  aliquandiu  canonicis  vestibus 
utebatur,  non  qaidom  elationis  causa,  set  ne  dedi- 
gnationis  saspicione  a  ceeteroram  moribus  sacerdo- 
tam  videretur  "*  dissentire.  Set  quia  pias  Dominus 
jam  illam  ad  snam  servitutem  advocavit  jamque  illi 
caram  Ecclesifle  commisit,  adhnc  ^*'  plenias  sna  con- 
sueta  pietatc  sibi  adjungere  disposnit.  Nam  qoamvis 
impossibile  sit  vitam  ullias  **^  sancti  sine  peccatis 
transire,  cum  *>^  tamen  illa,  qaee  fragilitate  camis 
incante  contracta  snnt,  largissima  Dei  **<  misericor- 
dia  in  hoc  seculo  aliqua  molestia  corporali  soleant 
purgari,   attestante  Scriptara,  quse  dicit  :  Ftageltat 


vehementer  instans,  vi  ad  suscipiendam  compellcret,  "  D^^  omnem  fUium  quem  recipit  (Hebr.  xii,  6).  Ans- 


perspicicns  '^*  quia  regi  resistere  non  posset,  nt  cam 
snis  rem  deliberaret,  exposcit.  Qaa  re  impetrata  et 
ab  suis  oratione  acccpta,  quse  rex  imperaret  se 
facturum  pollicetur.  Et  accepto  gladio  qno  erat 
accinctus,  super  altare  sanctn  Marise  posnit  dicens  : 
Baetenus  hoe  ^^  honorem  ttrrenum  obtinuif  et  hostes 
pauperum  Christi  et  viduarum  expuli;  nunc  deinceps 
huie  dominae  mex  sanctae  Marix^  qua  <'o  virtute  hono- 
rem  et  salutem  animsB  '**  optineam  commendo,  Hoc 
cnm  diceret,  omnium  obortis  lacrimis,  applausa  *** 
omniam  qai  aderant  dignis  ejus  meritis  tribuitur 
infnla  pontiOcalis.  Versiculos  quidam  e  nodtris  de 
his  rebus   cecinit,   quos   etiam   hnic  opuscalo  in- 


fridiis  lumen  harum  tenebraram  amisit,  taliter  quo- 
danimodo  manente  integritate  ocuIoram«  ut  nihil 
minns  quam  aspicienti  '*^  videns  videretur.  Defec- 
tum  quidem  visus  **^  sustinuit,  set  deformitas  fa- 
ciem  viri  nalla  dehonestavit.  Hoc  ex  benignitate 
Salvatoris  nostri  credo  actum  esse,  at  extincto  ocu- 
lorum  desiderio  et  exclusa  occasione  peccandi,  et 
vultus  dignitatem  episcopi  servaret,  et  ulterius  non 
haberet  unde  concupisceret.  Neque  hoc  incnmmodo 
accepto  nmquam  superatus  aut  animo  dojcclus  est ; 
set  eodem  vulta,  eadem  hilaritate,  eadem  jocandi- 
tate,  cum  summa  patientia  permanserat.  Igitur  '** 
respectu  Dei  in  se  propensius  rediens,  salutifera  co- 


texere  *»*  libuit,  ut  et  "•  alinm  in  nostra  narratione  c  ^itatio  sibi  incidit,  llores  hujus  mundi  sordes  apud 

Deum  videri,  et  ea  qaae  multo  sumptu  ad  omatum 
putrescends  carais  captarentur,  non  solum  ad  ^^ 
detrimentum  sed  etiam  *'*  ad  perpetuam  niinam 
animae  pertinere  ;  vestem  delicatiorem  deposuit,  in- 
dumenta,  ne  dicam  *''  vilia,  sed  potius  angelica,  ad 
institutionem  sancti  Benedicti  snmpsit.  Est  collis  <'*'* 
(39)  sex  milibus  a  Trajecto  distans,  undique  circum- 
cisus  <^*,  una  ex  parte  flumen  limosum,  reliquam 
spacium  perpetaa  palus  eademque  latissima  am- 
biendo  omnem  additum  *'*  excludit.  Hac  adacta  na- 
vicula,  trans  flamen  illud  se  ferri  jubet,  et  quia  ora- 
tionis  causa  tumultus  hominum  vitare  cupiebat,  ver- 
ticem  collis,  succisis  arboribns  et  fructicibus,  in 
planitiem  deduxit,  imprimis  oratorium,  dein  sibi 
^  cellam,  post  aliis  constructis  et  claustro  effecto,  con- 
venticnlam  '^^  monachornm  ibidem  collocavit,  et 
abbatem  ^^^  prsefecit  (40).  Huc  se  post  colloquia  re- 
gis,  post  synodnm,  post  diversos  conventus  recipere 
solcbat ;  hic  miseram  curam  secularis  negocii  a  se 


testem  haberemus. 

13.  Versus  deeadem  re, 

O  bona  Trajectam,  mater  prseelecta  locoram, 

Nuoc  retines  dominum  generali  laude  potitum  ii^. 

Ansfrld  pro  mcritisdecus  ii^est  tibi  pontificalis, 

Est  et  prslectus  Domino  confessor  et  almus; 

Qui  pnu8  in  bello  firmabat  regna  popello, 

Ecclesiee  custos  nunc  est  8anctus<]ue  sacerdos. 

Vertitur  in  roelius  stc  sic  certaminis  usns : 

Quondam  bellator,  nunc  autem  pacis  amator; 

Tnnc  pars  bellorum,  nunc  autem  dux  aDimarum  ; 

Qaondam  pugnabat,  populi  nunc  corda  gubernat ; 

Militis  offlcium  precis  obmutavit  in  usum. 

Veste  sacerdotiii  nuac  prorsus  liber  ab  armis, 

Accepit  calicem  manibus  liquitque  mucronem. 

Deposuit  parmam,  coepitque  ^'^  levare  <'*  patenam; 

Sprevit  vexillam  i**,  voluit  quia  psallere  missam  ; 

Nunc  missam  cantat  preclbusque  fideliter  instat. 

Ista  sub  exemplo  Petri  facit  indubitando, 

Qui  primus  cecinit  mi^am  barbamque  totondit. 

Qus  vult  ut  veniant  Deus,  omnia  protiaus  adatant  ^^  ; 

De  cane  fecit  ovem  Dens  hic,  ut  fecerat  olim, 

Ad  se  cam  Paulum  rapuit  de  sorte  luporum, 

Qaem  post  Ecclesiffi  doctorem  jusserat  esse. 

Nunc  est  albatus  <<',  cum  steojate  gloriHcatus, 


111 


Atqae  stolam  portat,  virtutis  et  arma  ministrat, 

VARIiE  LECTIONES. 

»^  deest  3.  »"  balduinus  3.  »<»  prospiciens  3.  ^^  hunc  3.  "<>  ita  e.  et  3"«  a  mefle  o.  3.  "•  ac 
plausn  3.  *'«  annectere  3.  »»•  quo  etiam  3.  *'*  ita  3  potivum  c  an  votivum  ?  *»•  datus  2.  "'  coepit 
3  "•  lavare  c.  *»•  vexillum  3.  "»  assunt  3.  "«  ablaius  3.  »"  his  scriptum  in  c,  »"  ad  haec  3. 
»*♦  ita  3  illius  c.  "»  deest  in  c. ;  adest  3  '*''  deestZ  »*'  aspiciens  et  v.  putaretur  3.  *"  in  ?e  2. 
««•  I.  ex  hoc  r.  3.  "®  deest  3  ^^»  deest  3.  *"  non  dixerim  3.  *"  **  iioii^AnKor»  «pihn* 
camclnsus  3.     *•*  additam  c.     *'®  conventicula  3.     *•'  a.  eis  p.  3. 

NOTiE. 

(38)  Cf.    Thielmari    I.    iv,   c.   22  sqq.    [?atrolog.      sford.  ^  .     oo     ,.  .   . 
tom,  CXXXIX,)                                                                      (40)  Fundationis    charlam   v    in  Actis  SS.   Mai  I 

(39)  Hohorst,  postea   Heiligenbcrg,   prope  Amer-      430. 


c.    Heilgenberg  tribus  m.  3.    *••   cir- 


463 


ALPERTI  S.  SYMPHORIANI  METENS.  MONACH. 


464 


removit,  viribos  totis  laudibus  Dei  et  obsequiis  in-  Ar  malicis  exercendse.  Qui  tamen  miser  paucis  diebus 


stitit,  orationibas,  vigiliis,  elemosinis  ita  intentos, 
ut  nemo  nostra  setate  sibi  possit  adsimilari.  Unam 
ex  ejus  innumeris  liberalitatem  in  panperes  Ghristi 
exhibitam  referemus.  In  ipsa  cella  quam  diximus 
positus,  coosoeto  ^^^  opere  Dei  expieto,  post  terciam 
vig^liam,  unom  ex  sois  ministris  ad  se  vocat,  quid 
iieri  velit  ostendit,  et  ut  nemo  id  cognoscat  summo- 
pere  interdicit.  Samit  situlam,  immiltit  vectem, 
seque  simul  portando  ministrum  ad  regendos  gres- 
sns  suos  usque  ad  flumen  preecedere  jobet.  Aqua 
hausta  redit  ^^^*,  igne  calefacit,  dolium  ipse  infodit, 
leprosum,  cojus  corpus  miserabilis  sanies  totom 
obduxerat,   pannis    exutom    in  balneum    deposuit 


post,  cffiteris  dormientibus,  suspendio  mortem  sibi 
conscivit.  Hsec  breviter  perstrinxi,  ne  quis  in  corde 
soo  existimet,  propter  defeclionem  probats  vit« 
servo  suo  Dominum  nostrum  Jesum  Christum  vir- 
tutem  signorora  concedere  noluisse,  qoi  multo  ma- 
jora  et  longe  his  feliciora,  id  est  vitam  fletemam  in 
coelesti  regno,  concessit. 

i6.  De  obitu  Ansfridi  episcopi. 
Igitur  cum  illi  virium  imbecillitas  adcresceret  et 
languore  corpus  ad  occasom  vergere  intellegeret, 
ad  supradictum  collem  transferri  jubet.  Cumqne  illic 
aiiquanto  tempore  vi  eegritudinis  premeretur,  Re- 
demtori  nostro,  cui  servivit,  spiritum  reddidit  (an. 


putre^centia  membra  manibus  perlustrans  diligen-  ^  lOiO).  Aderat  in  exequiis  ejus  iilia  ipsios  venerabilis, 


tissime  ^^  lavit,  lotom  in  iectulom  ^^*  ipsius  col- 
locavit,  et  vestibos  novis  veslitum  antelucanum  sub 
testatione  ne  qois  id  sciret  abeunti  ***-*'  praecepit. 
Hic  si  quffiras  cor  iste  tantus  vir,  tot  virtotibus 
prceditus,  Spiritus  sancti  gralia  inroratos,  leproso 
illi  solacium  curationis  non  inpenderit,  faciii  has 
cogitationes  obvius  hac  responsione  excipiam. 
15.  Cur  Ansfridus  infirmos  non  curaret. 
Legimus  namqoe  (I  Cor.  xiv,  22)  ;quod  signa  infi- 
delibus,  non  fidelibus,  data  sint  ^^^,  ut  in  initio  na- 
scentis  Ecclesise  corda  gentilium,  longissima  '^^ 
consuetudine  idolorum  indurata,  visis  tot  prodigiis 
ad  credendum  ^**  emollirentur.  Qois  enim  tunc  tem- 
poris,  mondo  in  florentissimis  rebus  posita,   prsedi- 


abbatissa  Tornensis  (41)  monasterii,  consanguineus- 
que  ejus,  de  quo  supra  diximus  (eap,  8),  Unruoch 
comes,  corpusculumque  in  oratorio  positum,  a  fra- 
tribus  solitis  freqoentabatur  olflciis,  futorum  ot  po- 
stero  die  in  ipsa  ecclesia,  ut  ipsi  animo  firmaverant, 
tumolaretur.  loterim  Tr^jectenses  qoam  frequentis- 
simi  convenerant,  corpus  exanime  ^^^  Trajectum 
deferendom  auferre  moliebantur.  Adhaec  peragenda, 
Deom  adjutorem,  in  ecciesia  justa  feretrum  pro- 
strati,  totis  gemitibus  precabantur.  Tum  subito  ex 
uno  latere  coUis  oflicina  quaedam  sive  casu  sen  jossu 
Dei  igne  correpta  est,  omnibusqoe  ad  restingoendum 
ignem  concurrenlibus  et  omnino  in  ea  re  occopatis, 
feretrum  Trajectenses  in  quo  corpus  viri  Dei  posi- 


canti  aliam  vitam  crederet,  nisi  ea  exiberentur  quae  C  tum  est  leviter  levantes,  ad  flumen  usque  progre- 


antea  nec  *^^  visa  nec  audita  foerant?  Et  quse  ne- 
cessitas  fuit,  istis  novissimis  *^'  temporibos  Eccle- 
siam  Dei  signis  illostrari,  cum  nollus  sit  locus  quo- 
vis  gentium,  non  mons,  non  vallis,  non  silva  infi- 
nita,  non  palns  immensa,  non  insula  ab  orbe  terree 
remota  ^*^,  qu6B  non  sint  ^^  Domini  nostri  Jesu 
Christi  confessione  repleta  *^' !  Vir  Dei  namque  ina- 
nibos  favoribos  hominum  extolli  noloit,  qui  semper 
intra  conscientiam  quod  boni  egit  soli  Deo  cogno- 
scendura  contegere  studoit  ^^*,  ;Et  fortasse  leproso 
illi  infirmitas  otilis  fuit,  ut  quee  humana  .fragilitate 
illicite  commisit,  ad  haec  iteranda  illum  debilitas  ^'^ 
corporis  impediret.  Neqne  ulli  de  istios  viri  sancti- 


diebantur,  et  positum  in  naviculam  flumen  transire 
coeperunt.  Et  quia  navicula  paocos  capere  poterat, 
cseteri  qoanidiu  vadum  *''  perraiserat,  deinde  natato 
sequebantur.  At  hi  qui  ad  submovendum  ignem  con- 
currerant,  cnm  non  prius  consilium  eorum  animad- 
verterent,  quamvis  brevissimum  spacium  iiiteresset 
quam  iili  navicolam  ad  aliud  litos  subducerent,  snm- 
ptis  armis  eorum  conata  advertere  parabant  Ibi 
abbatissa,  de  qua  praefati  sumus,  passis  manibus  so 
loque  prostratu,  ne  recedentes  insequerentur,  vii 
precibus  obtinuit.  Qois  etiam  hoc  meritis  beati  viri 
non  adscribat,  armatos  furenti  animo  faciliime  seda- 
tos,  etru.sticam  mullitudinem  in  flomine  transeundo 


tate  dubitandum  est,  quem  demones  etiam  confite-  ^  impeditam  et  periculum  et  necem  evasisse?  Sicqoe 

m  g  •  J  •  •  J  _  •  •  «  1  •  ^^       *A*A.*^t*  «  *l%*aa  •  * 


bantor.  Audivi  quendam  energominum  inter  diver- 
sorum  criminum  confessionem  hsec  etiam  adjecisse, 
se  frequenter  sancto  illi  episcopo  sine  caosa  de- 
traxisse,  mnlta  inhonesta  de  eo  dixisse,  com  illum 
sancta  religio  implicatum  teneret;  se  autemnibil  rei 
adversus  eum  habere,  nisi   solam  invidiam  ipsius 

VARIiE  LECTIONES. 

*»«  c.  o.  D.  e.  desunt  3.  «'»  rediit.  .  calefecit  3.  «*«  diligenter  3.  *•*  lectum  3.  »**-*»  abire  3. 
*♦•  sunt,  qiio  in  3.  *•*  longa  3.  **«  ita  3.  crescendom  c.  ^*'  non  3.  *♦*  nostris  3.  **'  ita  correxi; 
arbore  terr»  mota  c.  ab  orbe  remota  terrae  3.  adeo  remota  Eckhart  coni*.  ^^  sunt  3.  *•*  re  repleta  i. 
*"  noluit  corr.  studuit  c.  —  In  hac  voce  desinit  3.  *•*  ita  E  debitas  c.  "•  ita,  c.  i.  e.  processione  facta. 
—  examine  E,    **»  ita  E,  vasum  1. 


isti  et  illi  cum  summa  tranquillitate  invicem  con- 
juncti,  cum  psalmis  et  ymnis  ievissimum  onus  Hre- 
num  usque  deportantes,  in  navim  ad  hoc  ibi  paratam 
constitoerunt,  et  Trajectum  pervenerunt.  Comque 
in  litus  exponeretur,  concursu  populi  magnis  obla- 
tionibus   honorabatur,    et  sequenti   die  in  ecclesia 


NOTiE. 


(41)  Thorn  in  sinistra  Mosse,  sopra  Ruremonde. 


DE  DIVERSITATE  TEMPORUIf  LIBRI  DUO.  —  LIB.  II.  466 

i  Mariim,  abi  ipse  sedem  episcopalem  habebat,  A  per  cum  gul«  deserviret,  jam  sub  solis  occasom  do- 


oee  sepelitmr.  Usc  de  beato  viro  quse  dicerem 
iy  non  ut  pleniter  de  illo  omnia  qus  digne  com- 
anda  memoriaft  fuerant  colligerem,  set  ut  istud 
mlum  materia  ejus  vitffi,  quamvis  insipienter 
,  qaasi  sol  illastraret. 

17.  De  obtrectatoribm  Ansfridi  episeopi. 
libet  adhuc  percontari  ubinam  nunc  sunt  qui 
I  Ansfridi  venenaLis  linguis  carpere  solebant, 
ime  se  ipsum  afflixisse,  impie  calumpniabantur, 
c  umquam  ejus  aridum  corpus  in  tanta  sui  epi- 
tas  opulentia  vel  modico  cybo  refectum  esse, 
eris  invectionibus  *'•  dicebant  ?  0  profanos  sola 
is  plenitudine  gloriantes  I  0  nominem  illorum 


mum  reversus  quasi  redivivam  esuriem  sedaturns, 
usque  in  multam  noctem  convivium  protraxit  ^^, 
tandemque  optato  cybo  onustus  in  iectulum  se  col* 
locavit,  et  somnum  subit»  morti  sociavit.  Qui  ad 
sepeliendom  ejicitur,  et  in  magno  sepulchro  intru* 
ditur,  set  ventrem  admodum  porrectum  cum  lapis 
superior  superpositus  compressu  sno  stringeret,  per 
labra  sepulcri  in  giro  adeps  pingoissimus,  iutegra 
tamen  cute,  proh  pudor !  dilfusus  est.  Nimirum  si 
adesses,  foetorem  ferre  non  valens,  nares  veste  ob- 
clusisses.  Set  quorsum  ista  tam  multa  de  illo,  cujos 
memoria  prsetereunda  potius  est  quam  commenio- 
randa?  Quia  profecto  vides,  miserum  illum  fuisse 


;  ««.i^^o.  «;♦«  ««-  ,     4       i!w  •  .  ^  D  hominem,  qui  nec  in  ultima  sua  eetate  linguam  ab 

i  studio  vit»  occupatum  **»  mveniri  posse  I  0  B    ,  ^      ^  ^.'  ^  ^-     •  •  .  •      .,  . 


»  omnis  pietatis,  qui  nullius  in  se  virtntis  con- 
sanctis  bominibus  invident  quod  ipsi  assequi 
iont  I  Vere  fateor  illum  jejunio,  non  fame,  sicut 
statores  sni  per  officinas  oblatrant,  sepius  ia- 
86,  ipsumque  totis  animis  ad  Deum  conversum 
sros  syrenarum  sibilos  surda  aure  transisse. 
im  plures  ex  his  obtrectatoribus  videmus  di- 
jadicio  domo  expulsos,  prsedia,  vicos,  ediiicia 
re  debtituto  amisisse,  jamque  diu  per  aliena 
a  mendicasse,  sive  furto  seu  latrocinio  sibi  vi- 
tarpiter  adquisisse  cognovimus. 

i8.  Item  dequodam  obtrectatore, 

iivi  fidelem  nostrum  referentem,  quendam  ex 


obtrectatione  sancti  viri  compescere  voluit.  Cujos 
etiam  gloiiam  in  fine  mundi  conspecturus,  dicet  : 
Hic  est^  quem  aUquando  habui  in  derisu  et  in  simili' 
tudine  improperii.  Ego  insensatus  vitam  ejus  sestima'- 
bam  insaniam  et  finem  ejus  sine  honore,  Ecce  quo^ 
modo  compuUUus  est  inter  filios  Dei  et  inter  sanctos 
sors  ilUus  est  Audiant  ista,  qui  soli  carnali  cupidi- 
tati  inserviunt  et  consimili  invidia  virum  Dei  inse- 
quebantur,  et,  utrorumqoe  fine  conspecto,  qoem 
pocius  imitari  debeant,  ezempium  accipiant ;  et  me- 
minerint  *'',  alterum  non  ita  magnis  opibus  locu- 
pletem,  set  cotidie  per  domos  discurrentem,  nunc 
minis,  nunc  misera  subsannatione  alvum  implen- 
tem,  et  tandem  veluti  pecus  saginato  cadavere  salo- 


iseris,  cum  in  tabernis  vino   sestuans  derisisset  C  tem  suam  seculo  spemqoe  sepulcro  dedisse ;  item 


im  hominem,  ad  hanc  etiam  miserabilem  vo- 
rapisse,  animam  hominis  nihil  esse  et  in  ul- 
flato  in  auras  penitus  evanescere.  Et  quia  in 
ia  Denm  habere  noluit,  insuper  etiam  servos 
bscenis  verbis  impetere  non  timuit,  tradidit 
Deus  in  reprobum  sensom,  ut  faceret  et  loque- 
ea  quae  non  convenirent.  Unde  et  contigit  ut 
potestati  traderetur  cujus  ista  instinctu  age- 
Nam  aliquo  spatio  sibi  ad  poenitentiam  post 
nec  tamen  resipisceret,  die  quadam  sicut  sem- 


alterum,  cum  illi  omnis  boni  copia  suppeteret  et 
sibi  pene  omnia  ad  usus  pauperum  subtraheret  frn- 
ctuosum  laborem  gratia  Dei  largiente  ad  calcem 
usqne  perduxisse.  Cui,  quamdiu  vixit,  vivere  Chri- 
stns  erat,  et  mori  locrura.  Nos  vero  in  nostrse  nar- 
rationis  itinere  amoena  prata  conspicati,  non  inuti- 
iiter  a  via  divertimus,  et  per  loca  pulcherrima  ocu- 
los  circumferentes,  aliquantulom  demorati  snmus, 
et  necdum  odore  dolcissimorum  florum  saciati,  sib- 
pius  respectanteSy  coeptum  iter  perficere  conabimor. 


EXPLICIT   LIBER    I.   INCIPIT   II. 


1 .  De  simultate  Baldrici  et  Wicmanni  *^. 
(tquam  prsefecti  Godefridi  et  item  Wigmanni  ^** 
i  amicitise  ^^'  loedus  convenerant,  eamque  rem 
[06  in  posterom  satis  sibi  prsesidii  futuram 
marent,  Iprflpfectns  moritur,  filioqne  soo  pro- 
>robitatem  patris,  et  summam  consilii  diligen- 

qua  semper  viguit,  prsefectura  traditur.  Set 
iM  iners  et  nullius  consilii  nulliusque  paene  va- 
nis  erat,  amicitise  tamen  conventionem,  quam 

Wicmannus  ^^  devoverat,  consulto   ipsi  con- 


D  servare  constituit,  sperans,  si  cum  sibi  adjunctum  '^ 
haberety  facile  se  suorum  omnium  dominari  posse. 
Ex  eo  tempore  inter  ipsum  et  Baldricum  simulta- 
tes  **^  nascebantur  {an.  1011).  Et  com  neuter  alte- 
rum  sibi  superiorem  esse  pateretur,  convento  tamen 
ssepius  inter  se  facto,  suspecta  amicitia  *^  uteban- 
tur.  Set  res  illa  conatui  Wicmanni  obstabat,  quod 
eandem  copiam  agrorum  in  Gallia  quam  Baldricus 
non  habuerat,  quamvis  et  ipse  latos  fines  in  Germa- 
nia  teneret,  et  nihil  qoam  quod  cum  oxore  accepe- 


VARI^  LECTIONES. 


bis  scriptum  c.     **^  ocupatum  c.    ***  pertraxit  c.    "'  meminert  c.     *^  wincmani  c.    *•*  wi^man  c. 
nici»  c.     ^^  ita  c.    ^'*  wincmannus  ita  sospius  c.    ^^  adyunctu  c.     ^^  simnltantes  c.    ^*^  amiticia  c. 


4b7 


ALPEUTl  S.  SYMPUORUNl  METENS.  MONACU. 


m 


rat  eis  Hrenum  (42)  haberet ;   quod  tamen  alterius  A  tur,  ilii  qui  infra  oppidum  erant,  desperantes  ne  ob- 


copiis  aequari  non  poterat.  Unde  quibusdam  Cisre- 
nanis  familiaritate  ad  se  vinctis,  eis  quid  sui  sit 
consilii  propouit  (43). 

2.  De  castello  Wicmanm  **»*  a  Baldrico  expugnato, 

et  de  Munna  ***  tnunita. 
Est  stagnum  palustrae  a  Mosa  tlumine  ducentis 
passibus  distans,  infra  quod  erat  collis  exiguus,  dif- 
flcilis  aditu  —  nam  nisi  navi  propter  altitudinem 
stagni  et  impeditionem  paludis  nequaquam  adiri 
poterat  — ,  studenti  novis  rebus  casteUum  efticieu- 
dum  promittebat.  Hunc  locum  per  amicos  cognitum, 
advectis  navibus  adiit.  Quo  explorato,  extimplo  co- 
egit  magnam  ^''^  multitudinem  armatorum,  et  rusti- 
cis  undique  evocatis,  et  fossa  in  circuitu  facta,  edi- 
tiorem  admodum  fecit.  Quem  vallo  circumdedit,  et 
turribus  evocatis,  munitionem  satis  iirmam  perfecit. 
Dein  iinitimis  nou  sine  arrogantia  imperare,  ut  com- 
meatus  ad  oppidum  apportarent.  Custodes  ipsos,  qui 
ei  consilium  dederant,  munitioni  adponit.  Quem  lo- 
cum  in  rcliquum  tempus  ad  optinecdaro  prsefectu- 
ram,  et  Baldricum  si  quid  conaretur  facilius  repri- 
mendum,  satis  idoneum  existimabat.  Qua  re  audita, 
Baldricus  vehementer  perturbatur,  suisque  fortunis 
difticillimam  credidit,  et  nisi  his  adversitatibus 
summa  cura  non  prospiceret,  maximum  sue  digni- 
tatis  honorem  se  amissurnm  non  dubitabat.  Itaque 
convocatis  clientibus  suis,  quorum  magnum  nume- 
rum  habebat,  et  legatis  circumquaque  missis,  Lant- 


B 


sessione  a  suo  domino  iiberarentur,  et  timentes  ne 
victi  inclementius  tenerentur,  jamque  illis  victus 
deiicere  coepisset,  legatos  de  dedilione  ad  Baldricum 
miserunt.  Cognitis  eorum  postulatis,  ut  munitionem 
ipsam  quam  feceraiil  suis  manibus  ipsi  inccnderent 
atque  destruerent  jussit.  Quod  ut  factum  est,  ills- 
sos  cum  suis  omnibus  abire  permisit.  Hb  rebus 
confectis,  cum  vires  hostium  Wicmannus  sustinere 
difiideret,  Hrenum  clam  transiens»  Munnam  castel^ 
lum  aggere  et  turribus  edicius  extulit,  et  quia  supra 
montem  erat  positum,  tam  facile  illud  munivit,  ut 
nisi  obsidione  expugnari  non  potuerit.  Hostes  vero 
vicos  et  vicina  loca  crebris  incursionibus,  ne  castel- 
lanis  usui  forent,  rapinis  et  plerumqne  csede  vasta- 
runt.  Adjuvabat  etiam  res  Baldrici,  quod  adhafi 
gratia  imperatoris  multa  utebatur  ^^^,  et  Coloniensis 
sacerdotis  et  domni  Adelboldi  episcopi,  qui  celebri 
fama  omniuoj  nostrse  setatis  sapientissimus  et  Laciali 
lingua  longe  facundissimus  et  maximi  vir  ingenii  est 
habitus  ,  auxiiia  sibi  adscivit.  Gerhardns  qnoque 
Mosellensis,  et  Lantbertos,  de  quibus  supra  mentio- 
nem  fecimus,  quascumque  acerbitates  et  pericuia 
cum  eo  se  laturos  dixerunt.  Ui  enim  duo  semper  ad 
omnes  motus  et  seditiones^concitandas  erant  parati. 

3.  De  Aspola  (44)  ab  Adelbodo  episcopo  obsessa. 

Post  hsec  causa  extitit,  qua  domnus  Adeiboldus 
Trajectensis  sacerdos  castra  imperatoris  adiit,  et  his 
propter  quse  venerat  peractis,  navi  per  Hrenum  re- 


bertum  ^''^  cojus  supra  meutionem  fecimus,  et  Ger-  C  portatus  est.  Equi  vero  ejus   per  ripam  ejusdem  llu- 


hardum,  cujus  singulari  amicitia  usus  est,  et  cseteros 
amicos  in  unum  coegit,  ipsisque  prffisentibus,  quid- 
nam  contra  se  pararetnr,  exponit.  Et  causa  co- 
gnita  ^*^*,  sese  in  eam  partem  futuros  quam  ille  con- 
stituisset,  dixerunt.  Quibus  cum  magniiice  gratias 
egisset,  ipsis  hortantibus  alque  cupientibus,  ad  mu- 
nitionem  accessit  ^''^,  eamque,  in  quantum  situs 
paludis  permisit,  obsedit.  Nam  natura  loci  totum  *^^ 
circumvallare,  siuu  stagui  longius  porrecto,  non  si- 
nebat.  Oppidani  vero  certi  quod  telum  in  tanto  spatio 
ad  se  adigi  ueqoe  remitti  posset,  vallo  tuto  sese 
continebant  et  eveutum  rei  expectabant.  At  hostes 
experti,  quod  in  nullis  omoino  locis  vado  transire 
possent,  pontem  facere  instituunt.  Set  cum  diu  in 
hoc  opere  insisterent,  et  effectom  nullum  labor  ope- 
rantinm  prof  ter  inmensitatem  aqoae  dare  poterat, 
incepto  destiterunt  ^''^.  Dcnique  adductis  onerariis 
navibus,  adjungunt  animalia  et  in  stagnum  trahere 
parant,  ut  super  naves  machinis  exstructis  ad  mu- 
nitionem  adpropinquarent  ct  pugnam  committerent. 
Cumque  cum  plures  dies  in  his  operibus  versaren- 


D 


miois  juxla  Aspolamasuisreducuntur.  Quos  clientes 
Godizonis,  propterea  quod  favebant  partibus  Wic- 
manni,  interceperant  atque  inter  se  distribuerant- 
Qua  de  re  episcopus  necessario  commotus,  et  his 
injuriis  quaui  citius  medericupiens,  omnibus  suis  ^^ 
copiis  cum  Baldrico  adscitis,  de  improviso  veniens, 
Aspolam  ex  una  parte  obsedit.  Nam  ex  altera  pa- 
lude  et  stagno  interjecto  inaccessibiiis  erat.  Cum- 
que  aliquot  diebus  acriter  ab  utrisque  pugnaretor. 
et  omnia  studio  obpugoandi  experirentur,  propter 
firmitatem  loci  et  altitudinem  turrium  nibU  protice- 
re  poterant.  Set  cum  frustra  iaborem  se  sumere 
viderent,  et  spes  prociundi  opidi  a  se  discederet, 
simul  etiam  quia  dicebatur  ^*^*,  hostes  cum  exercitu 
adventasse,  obpugnatione  destiterunt,  et  in  snas 
sedes  se  receperunt.  Episcopus  vero  his  de  cansis, 
quod  aute  obsidionem  castelli  Godizo  ad  se  in  pe- 
tenda  pace  legatos  miserat,  et  de  injuriis  a  suis  ubi 
inlatis  omnibus  rationibus  satisfactorum  promiseret, 
quamvis  illum  dolo  loqui  suspicaretur,  et  ideo  nul- 
lam  conditionem  pacis  dare  voluisset,  et  sunm  do- 


VARIit:  LECTIONES. 


»»»   WINCMANNI   c.     »•«  vox  deest  spatio  relicto.    ""  magna  c.     «'*    ianttbertum   c.     »"   incognita  1. 
»gnita  2.     ^"^'   accedit  i.  accessit   2.    ^'*   tantum   corr.  tolum  c.     ^*'*  destituerunt  c.     "•  utebantur  corr. 

Lphatiir  c.  *"  Aj«  arrintum  \.  <'**  Hinphanltir  4. 


cognita  2.     **^'   accedit  ■.  a^f^.^on,   ^.        -    v 
utebatur  c.  *"  bis  scriptum  \.  "**  dicebantur  i 


(42)  In  siuistra  Hheui. 

(43)  Scil.  Wicmannus. 


NOTA\ 


(44)  An  Spei,  ad  confluentes  Hheni  et  Lippiae? 


DE  DIVERSITATE  TEMPORUM   LIBRI  DUO.  -  LIB.  II. 


470 


n  satis  expiatum  esse  populatione  agrorum  A  di^niorem.  Muneribus  qaoque  dandis,  auri,  argeoti, 


m,  et  hustes  jam  ad  sanitatem  reverti  arbi- 
ab  hac  procella  seditiouis  se  sobtraxit,  et 
itam  res  esset  habitora  interim  quietus 
I  ccBpit.  Baldrico  tamen  studium  suum  et 
semper  priBstilit. 

mce  inler  Baldricum  et  Wicmannum  facta. 
ex^trucla  et  iirmata,  Wicmanous  audacius 
et  spem  suis  augere,  plcrumque  hostibus 
is  adveoiens  eos  in  fugam  conjecit.  Set  cum 
;citise  ioler  eos  exercereutur,  et  homiciuia 
it  insidiffi  ab  utrisque  pooerentur,  et  iovi- 
r  ab  allero  fugaretur,  taodem  uirique  a 
astra  sunt  vocati.  £t  cum  diu  causai  eorum 
ntor,  et  rex  sine  offensione  multorum  neu- 
liiiariorem  in  recouciliando  '^^  habere  posset, 
regia  potestate  pacem  habere  jussit.  Qua 
ito  iirmata,  discesserunt.  Wicmaunus  cum 
ommodiorem  statum  coUocatam  existimaret, 
maii  dehxnc  suspicaretur,  \it  ropto  foedere 
^dilio  rursus  orirelur,  orationis  causa  limina 
etri  adire  parabat,  et  comparcitis  his  quse 
itinere  necessaria  erant,  profectus  est  ad 
In  eo  itinere  dum  esset,  uxor  Baldrici  quie- 
;iens  et  semper  prona  ad  res  novas  excitau- 
oratione  interpellat  maritum  : 

5.  Oratio  Adelx  uxoris  Baldrici. 
mem  istum  in  tanta  propinqoitate  »diticio-> 
:ioom   nostrum  pati  non  possum ;  et  quem 


B 


preciosse  vestis,  nun  deerit  tibi  copia ;  incunclanler 
omoia  tribuam.  >  Persuadet  facile  cupido,  et  more 
hominom  qoi  honoribui  eipleri  nestiunt,  suscipit 
negotium,  non  soluoi  ad  su»  familiaris  rei  dam- 
num,  sed  etiam  ad  perpetuam  ruinam  suse  salulis. 
Et  quamvis  graves  cuusse  irarum  inter  eos  anteces- 
sissent,  tamen  hsec  fomes  et  iniiium  utriusqoe  exli- 
tit  exitii ;  et  sicut  Hiezabel  Acbab,  ita  et  ista  hunc 
ad  iiagitia  semper  coucitavit,  dans  ei  consilia  qui- 
bus  ad  perniciem  suam  uierelur,  donec  abhomina- 
biiis  et  odiosus  omnibus  iieret. 

6.  De  prxfeclura  Baldrico  tradita. 

Parata  profectioue,  venit  ad  regem,  a  quo  et  be- 
nigne  suscipitur;  oblatis  bis  quee  attulerat,  causas 
adventus  sui  exponit,  et  regem  ad  volunlatem  sen- 
tentise  sofie  perduxit.  Denique  tradita  est  ei  prsefe- 
clura,  et  ne  ob  hoc  civiles  dissensiones,  unde  arma 
excitari  possent,  nascaotur,  summopere  interdictum 
est.  Qui  mox  ut  rediit  Ganipfie  (45)  municiuncuiam 
prsefecti  propinqui  sui  occupavit,  et  per  servum  fu- 
gitivum,  qui  se  jam  pridem  his  qui  in  turri  srant 
devoverat  et  studium  suom  promiserat,  dolo  intro- 
ductus  est,  et  eos  qoos  propinquus  suus  ad  tuen- 
dam  turrim  reliquerat  expulit,  prsesidiaque  sua  ibi 
ponit. 
7.  De  recondliatione  Adelboldi  episcopi  et  Wicmanni. 

Ubi  in  vulgus  populi  elatuni  est,  Baldricum  re- 
gem   adisse,   pra^fecturam   sibi    usurpasse,    Ganipie 


ibi  esse  ferre  non  valco,  si  superiorem  con-  G  turrim  invasisse,  tanta  sobito  omoiom  commutatio 


▼ivere  oolo.  Proinde  queeso,  utere  consiliis 

▼erba  mea,  cteteris  curis  postpositis,  menti 
)ode  ;  ex  hoc  enim   fortunatissimum  te  fore 

Ecce  iste  hostis  noster,  videns  nepotem 
se  sine  scientia  ullius  consilii,  falsis  adula> 

ia  dies  deludit,  et  dignitatem  suam  te  invito 
asit.  Denique  ille  stolidus  exislimat,  illum 
nitate  adductura,  sincere  suis  rebus  favere, 
lotios  ob  hoc,  ut  illum  in  proximo  priocipatu 
et  ipse  locum  ejtis  nimia  soa  calliditate  arri- 
coi  dubium  est,  illum  jam  pridem  adversum 
k  moliri?  Egone,  si  vir  essem,  eum  in  his 
)as  consistere  sinerem?   £t  si  nunc,   pace 

180 


facta  est«  ut  mentes  non  solum  iinitimorum  set 
etiam  domesticorum  ab  eo  in  tantum  averteren- 
tur  ^",  ut  pauci  reliqui  essent  qui  ejus  facta  non 
detestarentur  ^*^.  Inter  Alpes  Wicmanno  redeunti 
res  gesta  nuntiatur,  magnaque  cura  afiiciebator, 
quod  remedium  hoic  iucommodo  repperire  posset. 
Nam  pobiice  armis  rem  incipere,  metus  imperatoris 
prohibebat ;  unde  ab  animi  virtute  consilium  et  ra- 
tionem  queerendam  esse  statuit.  Talia  sollicitanti 
res  oportunissima  ad  capiendum  consilium  accidit. 
Audierat  namque  omnem  populum  contra  Baldri- 
cum  murmurasse  et  omnibus  precibus  ejus  facta 
detestari ;  ideo  primum  iu  his  elaborandum  esse  de- 
ista  occasio  nulla  intercedit,  qua  ^^  cum  eo  ^.  crevit,  ut  etiam  auxilia  episcopi  domui  Adelboldi  ab 


iooteudere  possis,  hoc  saltim  facito  :  regem 
t  prsefecturam,  quse  justius  ex  linea  consan- 
is  et  prosapia  majorum  tuorum  tibi  obtiogit, 
jo.  Si  propter  boc  aliquis  tumultus  ab  hoste 
m  te  concitabitor,  ipse  tibi  prios  peccabit, 
icrameoto  adstrictus  oon  teneberis.  Quid  tibi 
?  Quid  impedit?  Amplissima  domus,  latissi- 
edia,  milites  numerosi  vires  tibi  et  favorem 
ent  ^'S  neminem  quam  te  hoc  honore  esse 

VARIit:  LECTIONES. 

ciliando  c.    **^  qoam  c.    ***  adtribuunt   corr,  adtribuent 
r  c. 

NOTiE. 

sennep,  ad  conOuentcm  Niersse  et  Mosse,  in  pago  Hattuariorum. 


eo  detraheret,  et  spem  ad  illum  se  recipiendi  ulte- 
rius  non  haberet,  amicitiam  ejus  sibi  adjungeret, 
ejus  auctoritate  et  subsidio  hostem  ab  incepto  de- 
terreri  posse  existimavit.  Set  quia  nondum  bono 
animo  in  ipsum  ex  his  injuriis  quas  Godizo  illi  in- 
ferebat  videbatur,  primum  per  legatos  hominem 
temptare  disposuit.  Gumque  aditum  in  ejos  amici- 
tiam  patere  cogoovisset,  eo  quod  Baldrico  ex  his 
rebus  de   qoibos   sopra  demoostratum  est  amicus 


c.     ***  evertereotur  c.    ***  ita  Eckh.  de- 


471 


ALPERTI  S.  SYMPHORIANI  METENS.  MONACH. 


472 


Don  erat  <^,  Tenit  ad  eum,  et  cu*m  ^^  de  his  iuju-  A  latere  ejus  discedere  auderet.  Si  pnecepta  quoque 


stitiis  '**  quee  episcopas  questos  <"^  est  a  se  et  a 
suis  amicis  sibi  inlatis,  satisfaciendum  in  potesta- 
tem  ejus  promitteret  *",  pro  temporis  oportanitate 
fidem  et  amicitiam  inter  se  sanxerunt.  Quamvis  de 
conventione  iliorum  Baldricus  parum  moveretur, 
tamen  potestate  episcopi  in  iocis  qui  ad  prsefeclu- 
ram  pertinebant  jus  dicere  prohibitus  est.  Episco- 
pus  videns  adcrescere  dissensiones  et  in  dies  lites 
augeri,  metuens  ne  temeritate  eorum  plebs  labere- 
tur,  et  sperans  controversias  sua  auctoritate  minui 
posse,  diem  colloquio  constituit  eosque  ad  hanc 
venire  fecit. 

8.  De  sententiis  inter  eos  coUatis. 


imperatoris  servari  deberent,  hoc,  quod  sibi  propria 
mauQ  dederat,  injustum  esse  ab  ullo  interdici.  Quod 
vero  diceret,  ex  affinitate  injurias  ejus  non  negle- 
cturum,  se  ipsum  illi  propiorem  esse  consangoini- 
tate,    qui  avunculi  ipsius   existeret  filius,   et  ideo 
illam  dignitatem  ex  parte  majorum  ipsi  justius  pne- 
ter  nepotem    quam  alteri  obvenire.  Quod   vero  se 
dixerit  ad   lites  sedandas  interponere  velle,  neini- 
nem  quam  se  ipsum  in  communi  salute  civium  con- 
sulenda  studiosiorem ;   testimonium   esse  ejus  rei, 
quod  non  ex  ipsios  arbitrio,  set  imperatore  largieote 
negotium  susceperit   <^^.   Talia  et  multa  alia  com 
jam  in  longum  diem  ab  utrisque  proferrentur,  epi- 


Postquam  eo  conventum  est,  episcopos  hoc  ini-  ^  scopus  tandem,  litibus  eorum  plenius  cognitis,  in 


tium  orationis  habuit  :  se  segre  ferre  tot  motus  in 
dies  inrationabiliter  adcrescere,  oportere  ad  cogni- 
tionem  suam  et  omniom  qui  justa  decernere  velint 
referre,  et  has  improbas  seditiones,  quibus  plebs 
leeditur,  agri  depopulantur,  debere  comprimi.  Si 
vero  pertinatia  desistere  nollent,  imperatoris  pote- 
state  et  suis  copiis  vi  coacturos,  ut  ab  incepto  tu- 
multu  absistant,  demonstrat.  Ad  bsec  Wicmannus 
respondit :  intellegere  sese,  quse  commemoraret  de 
horto  tumuitu  esse  vera  *",  nec  quemquam  *•"  plus 
doloris  quam  ipsum  exinde  capere,  et  se  in  pote- 
statem  suam  dediturum,  et  omnibus  rationibus,  si 
qua  culpa  criminatur,  satisfacturum  promittit;  sese 
tamen  permoveri  quod    Baldricus,  post  amicitiam 


alios  conventus  rem  deferre  placuit,  et  interim  pa- 
cem  inter  eos  firmari  constituit  (an,  40i2).  Baldri- 
cus  vero,  quod  memoria  tenebat,  sororis  suse  do- 
mum  paucis  diebus  ante  quosdam  ex  parte  Wic- 
manni  invasisse,  et  qnibusdam  interfectis,  filiam 
illius  alterum  intra  ecclesiam  vix  necem  aufugisse, 
et  item  alterum  iib  indignis  captum  et  abdactom 
esse,  et  ideo  cum  his,  a  quibus  tanta  contumelia 
sibi  et  suis  illata  fuisset,  nullam  pacis  amicitiam 
sine  satisfactione  habere  posse  demonstravit.  Ad 
heec  AVicmannus  :  Si  conferri^  inquit,  injuriae  debenty 
imam  harum  hanc  esse  iniquissimam,  qaod  a  soro- 
ris  suoe  filiis  nondum  adultis  servili  agmine  congre- 
gato,  praefectum  cum  paucis  iter  secure  agentem  et 


inter  eos  firmatam,  belli  initia  primus  concitaverit,  C  oihil  mali  a  quoquam  suspicantem,  magna  insolen- 


preefectum  propinqoum  illius,  qui  fide  et  consilio 

prodesse  debuit,  omni  honore  ab  eo  spoliatum  et  a 

principatu  dejectum,  ipsi  et  omnibus  nationibns,  ad 

quas  fama  tantse  inhumanitatis  pervenire  potuit,  de- 

testabile  videri.  Qui  nisi  ab  his  injuriis  discedat  et 

liberam  facultatem  illi  in  suis  legibus  uti  permittat, 

ex  illa  saltim  affinitate,  quod  sororem  suam  (46)  in 

conjugiom  duxerat,  ejus  injurias  non  neglecturum, 

neque  hsec  faciendo   quicquam   maleficii  adversus 

gratiam    imperatoris   se   acturum,    praesertim  cum 

omnibus,  unde  lites  augentur,  sludio  pacis  summo- 

pere  se  interponere  et  ea  submovere  velle  confirmat- 

Baldricus  huic  sententise  haec  retulit  :  non  a  se  fi- 

dem  leesam,  neque  a  se  commissum,  unde  amicitia  j^  firmata  est. 

dissolvi    deboisset;    scire    se   qnidem   propinquum 

suum  non  illa  *®*  scientia  aut  prudentia  esse  ut  sibi 

commissee  dignitati  curam  habere  posset;  ideo  se 

illius    rebus    intermisisse,   ut   ei    potius   prodesset 

quam  obesset,  et  id  sua  voluntate  jam  pridem  agere 

Yoluisse,  si  *'*  ipse  copiam  cum  eo  colloquendi  ha- 

bere  potuisset;   sed  ita  illum,  quasi   snb  quadam 

castodia,   semper  a  Wicmanno   devinctum  et  tali 

disciplina  comtrictum,  ut  neque  ad  momentum  ab 


tia  de  inproviso  adortum,  etin  fugam  conjectum,  et 
in  sacra  eede  contutatum,  vix  morte  subtractum; 
neminem  fore  tam  pacientem,  qoi  talem  actam 
periculosam  contumeliam  inultam  transire  pati  po- 
tuisset  ^^^.  Baldricus  ubi  manifestius  intellexit  sibi 
resisti,  dixit  nequaquam  rem  exitum  iilum,  quem 
illi  existimarent,  esse  habituram.  Et  cum  ex  boc 
tumultus  pene  excitaretur,  accessit  ad  eum  quidam 
dicens,  et  id  clariori  voce  ut  magna  pars  suoniai 
audiret,  illum  ex  eo  agro  vivum  non  exiturum,  aisi 
hoc  faceret  quod  episcopus  et  Wicmanuas  con- 
stituissent.  Qua  voce  perterritus,  annuit  ut  pax 
fieret,  quee  ab  utrisque  ad  certam  diem  sacramento 


9.  De  dolis  Wicmanni. 
Set  preeter  ea  dum  mecum  reputo,  tot  sacra- 
menta  perfido  animo  perpetrata,  mirandumne  sit  an 
dolendum  dubito,  eo  quod  illi  qui  summo  honore  et 
dignitate  prsediti  ad  tantam  perfidiam  sint  devoluli, 
ut  talia  contra  justiciam  Cbristianae  fidei  agerent, 
qualia  nec  vile  vulgus  cogitatione  quidem  concipere 
prsesumeret;  unde  etiam  secundum  notarium  Spi- 
ritus  sancti  dicentem  :  Non  loquatur  os  meum  opera 


VARIiE  LECTIONES. 

*•♦   ita  E.  noverat  c.    *'"  vox  excidit.    *••  injustit  c.    *"  gestus   i.    **•  permitteret  c.    *••  veram  c. 
••0  quemq;  i.    *•*  illi  c.    *•*  se  c.    ^'^  susciperit  1.     *•♦  potuisse  c. 

NOT^. 

(46)  PrsefecU. 


473 


DE  OIVERSITATE  TEMPORUM  LIBRI  DUO.  —  UB.  II. 


474 


hommum  (Psal.  xvi,  4),  timeo   referre   perversissi-  A  Talibus  et  aliis  huJQScemodi  rebus  corda  non  pauco- 


mos  Dostrse  mores  eetatis,  et  pene  nulla  fide  stabili- 
tos  i^,  set  cseca  cupiditate  miseri  honoris  et  falsee 
potentias  addoctos,  omnis  humanitatis  et  bonitatis 
esse  oblitos  ^^.  Set  sunt  nonnulli  qui  AVicmannum 
in  his  litibus  iniquiorem  esse  contendunt,  hoc  in 
praesidium  suse  opinionis  assumentes,  quod  ea,  qu» 
cis  Hrenum  minus  in  possessionibus  habuerat,  qua- 
cumque  celeritate  consilii,  opibus  Baldrici  adsequare 
niteretur.  Quod  ex  evento  bic  sequentium  facile  co- 
gnosci  potest.  Nam  postero  die  ad  sororem  suam 
colloquendam  Baldricus  cum  paucis  Hrenum  trans- 
ivit.  Compertoqoe  ejus  per  exploratores  adventu, 
illi  de  quibus  prsediximus,  qui  domum  sororis  suee 


rum  a  mariti  umicitia  et  familiaritate  avertit  ^^, 
10.  De  exercitu  in  Bratuspantes  misso  et  eapto  Bal- 

drico. 
In  dissensione  vero  qu»  nunc  orta  est  qnia  nenter 
eorum  in  tanta  propinquitate  agrorum  tuto  sese  ab 
altero  cavere  posset,  concordia  iterum  inter  eos  ad 
certam  diem  condicta  est.  In  quo  spatio  temporis 
extitit  causa,  qua  ab  imperatore  exercitus  in  Bratu- 
spancium  fines  mitteretur  *^'  —  audierat  enim,  a 
quibusdam  importunis  et  seditiosis  hominibus  re- 
gionem  frequentibus  incursionibus  devastari  —  ;  cui 
exercitui  Adelboldus  episcopus  et  dux  Godefridus  et 
Wicmannus  prseerant.  Baldricum,  qnia  his  adversus 


impetiverant,  ex  Munna  egressi,  cum  magno  equi-  ^  quos  exercitus  ducebatur  amicus  erat,   secum  ha- 


tatu  per  ripam  Hreni  latenter  descendentes,  ei  ad- 
propinquarunt^  'Nec  antea  visi  sunt,  quam  propius 
▼icnm  accessissent.  At  isti,  equis  *^  in  pastum  per 
segetes  dimissis,  et  nihil  timentes,  propterea  quod 
pridie  ejus  diei  pax  esset  inter  eos  constituta  el  fir- 
mata,  remissius  ^^  sese  agebant.  Set  cum  hostes 
obstiDacius  *^  cursu  impetum  in  eos  facere  ceme- 
rent,  celeriter  revocatis  equis,  et  bipertito  equitatu 
diviso,  et  pro  augustia  temporis  acie  instructa,  eos 
exceperunt.  Cumque  acriter  ab  utrisque  pugnaretur, 
et  jam  res  in  eo  esset,  nt  superiorem  mannm  Baldri- 
cus  habere  debuisset,  propter  opinionem  omnium 
subito  converso  equo  fngse  se  dedit,  et  ad  ripam  na- 
viculam  nactus,  ea  profugit.  Quod  ceteri  conspicien- 


bere  nolebant.  His  profectis,  Baldricus  dabat  operam 
Gerhardo,  de  quo  supra  diximus,  qui  jam  multis 
diebus  municiunculam  Hengibach  (47)  obsedit.  In  al- 
tissimis  namque  rupibus  sita,  inexpugnabilis  erat. 
Set  tamen  diutissima  obsidione  oppidani  fatigati,  et 
omnibus  quse  secum  habebant  consumptis,  se  dedi- 
derunt.  Itineribus  Baldrici  exploratis,  Gevehardus, 
qui  domum  sororis  suae  viduae  prfiediclae  invaserat, 
omnes  vias  obsedit  et  summa  diligentia,  si  eum  in- 
paratum  aliquatenus  adire  posset,  cum  suis  omnibus 
invigilabat.  Nec  fefellit  fortuna  consilium  hominis. 
Nam  Baldricus,  clientibus  suis  in  sua  loca  hac  et 
illac  dimissis,  cum  paucis  Coloniam  versus  iter  in- 
cautius  adgressus  est.  Quem  mox  hostis  conspicit  et 


tes,  itidem  fugam   bac  et  illac  inierunt,  plures  in  C  celeri  cursu  insequitur,  cum  ille  de  improviso  per- 


ecclesia  se  conclusenmt.  Wicmannus,  qoi  tunc  forte 
ab  illo  loco  non  longe  aberat,  prselio  per  legatum 
accepto,  ceieriter  accorrit,  ecclesiam  inrumpit,  eos- 
que  qui  in  ea'  se  abdiderant  cepit,  graviusque  reti- 
neri  jussit,  et  Monnam  adductos,  in  vincula  conje- 
cit.  Ex  eo  enim  iterum  redivivse  inter  eos  quse  an- 
tea  ^  seditiones  ortse  sunt ;  et  quamvis  Baldrico 
causse  jostiores  in  hac,  ot  prsediximus,  lite  existe- 
renty  tamen  in  hoc  iQferiorari,  quod  milites  sui  cre- 
bris  expeditionibus  defatigati,  pro  tanto  labore  parva 
prsemia  consecuti  sunt,  et  uxor  sua  dedignanter  eos 
appellando  et  ignaviam  et  socordiam  improperando, 
a  soo  obseqoio  eos   dissuevit  et  multo  infideliores 


territns  et  viribus  dissolutus.  ut  nec  quidem  ascen- 
som  equi  accurlatoris  **'  qui  juxta  eum  ducebatur 
temptaret,  captns  est,  et  ab  indignis,  barba  ex  parte 
exvulsa  et  colafis,  infractis,  omni  indignitate  est  ha- 
bitus.  Ad  Munnam,  castellum  Wicmanni,  cum  sum- 
mo  probro  deductus  est,  ibique  minis  et  nimia  furia 
victoruro,  ot  Aspolam  traderet  nisi  capite  maluisset 
plecti,  compellebatur.  Ille  vero  legatum,  quem  illuc 
mitteret,  expostulat.  Quo  impetrato  *®*,  aliqui  ex  *®» 
suis  ad  eum  vpueront,  et  ex  casu  ejus  multo  dolore 
et  gemitibus  affectis,  munitionem  tradi  jussit. 
11.  De  GevehardOy  et  Baldrici  redemptione, 
Godizo  is,  de  quo  snpra  diximus   (lib.  i,  cap.  2), 


qnam  antea  essent  eilecit.  Domesticis  etiam  ita  gra-  j^  propinquus  venerabilis  Liutgardse  et  uxoris  Baldrici, 


vis  extitit,  ut  pro  levi  cnlpa  qaosdam  in  exilium 
mitteret,  quosdam  autem,  naso  aut  auribus  desectis 
deforroes  aspicientibus  redderet,  et  odiosam  vitam 
illis  prsesentem  efllceret.  Nobilitas  generis  et  om- 
niom  opulentia  rerum  pernimium  eam  extulit,  in 
tantum  ut  etiam  illius  satyrici  versu  non  immerito 
notari  possit  (Juv.  vi,  460) : 

Intolerabilius  nihil  est  qaam  femina  dives. 

VARIiE   LECTrONES. 

*••  stabilitas  corr.  stabilitos  c.  *^*  oblutos  c.  *^  manu  2.  *^'  remisius  1.  *''  obtinacius  c.  *^  ita 
corrt^o ;  que  quiinea /tnea  subductvm  c.  ***  advertit  c.  '^'  mitterentur  corr,  mitteretor  c.  ^^  ita  1. 
(i.  g.  spadonis  ?)  accuratioris  2.  '^*  imperato  c.  ***exl.e.  2  **  gehardi  c.  *'  adhibitus  c.  ^  mu- 
lieribos  c. 

NOTiE. 
(17)  Heimbach  in  Eiilia. 


moriensHengibach  et  Aspolam  in  Gerhardi  ^  fidem, 
quia  propinqous  erat,  ut  uxorem  et  filias  ejos  par- 
vulas  nutriret,  tradidit.  Gerhardus  vero  Aspolam, 
quia  proxima  erat,  Baldrico  commisit,  et  Hengibach 
viduse,  snis  custodiis  adhibitis  '^^,  tueri  jussit.  Quae 
muliebribus  '^^  rebus  agitata,  accitum  Gevehardum 
ad  se  admisit,  et  sibi  in  conjugium  copulavi^.  Hic 
miies  primum  Baldrici  fuerat,  set  qoia  hsec  omnia 
eo  insciente  et  sine  ejos  consilio  peregerat,  et  Aspo- 


475 


ALPEHTl  S.  SYMPHOHIANl  MET£NS.  MONACII. 


476 


lam,  qase  sub  sua  poiestate  erat,  isx  parte  uxoris  A  in  eo  quid  mihi  sit  eventurum  ignorms,  set   Deo  et 


appetitarum  cognoverat,  qua  carere  nolebat,  ami- 
citiam  ejus  repulit  et  militcm  abdicavit.  Qui  cum 
ejus  potentise  resistere  aou  posset,  Wicmanao  se 
dcvovit  ejusque  imperiis  se  subdidit.  Haec  erat  causa 
qu8B  Gevebardum  contra  Baldricum  acceaderat  et 
inter  eos  discidium  fecerat.  Aliquot  diebus  Baldricus 
cum  ia  viaculis  teneretur,  postulnvit  ut  accepta  pe- 
cunia,  quaatam  voiuisset  dimitteretur.  Cumque,  ut 
ilie  boc  iaudare  vellet,  vix  cogeretur,  constituit,  ut 
intra  brevissimum  spaciaui  temporis  duo  milialibra- 
rum  argenti  pruiiteretur.  Ea  quidem  ratione  dimis- 
sus  est,  et  ille  obsidibus  de  pecunia  cavebat.  Cumque 
baec  conquirerelur    et  couferretur   *®^,  et  jani  pars 


vestrse  fidei  me  medium  interpono,  Cumque  illi,  te- 
hementer  admirans  super  verbo  boc,  dixisset  nibil 
incommodi  Deo  dispouente  aut  aversitatis,  set  om- 
nia  quse  suse  saluti  et  honori  congruerent,  sibi  even- 
tura,  ingressus  est.  Uxorque  Baidrici  solo  corpore, 
non  animo,  procedens,  plurimis  verbis,  ut  mos  est 
adulantiuor.,  illum  suscepit.  Sane  quidem  pene  in 
siagulis  seutentiis  contra  eam  bellum  suscipere  vi- 
deor,  dum  invilus,  quae  de  ilia  referuntur,  aecessa- 
rio  ordiae  exponcre  cogor.  Illa,  statiui  ui  iagressas 
est,  de  morte  homiuis  tractare  ccepit,  et  primum 
veaeais  extioguere  temptavit.  Set  cum  hoc  nihil  se 
proiicere    aiiimadverlit    insciente    niarito,    consilio 


qusedam  data  esset   episcopus  et  Wicmaunus  cum  »  cum  duobus  inito,   uno  ex   militibos   et  aitero  '>' 


exercitu  redierunt,  rem  gestam  a  referentibus  co- 
gnoverunt,  et  eventum,  tantis  infortuniis  suis  exi- 
genlibus,  et  nimia  *'^  obtemperantia  uxoris  (48) 
commiserati  sunt.  Et  indicto  conventu,  simul  'i^ 
conveniunt,  Gevebardum  adhibuerunt,  et  ut  illam 
pecuniam  prffiter  quadringentas  libras  argenti  Bal- 
drico  indulgeret,  perfecerunt  *,  el  ille,  de  bis  omni- 
bus  quffi  in  eum  commissa  sunt  nullam  umquam  ul- 
tionem  expeteret,  sacramento  iirmavit. 

12.  De  nece  Wicmanni  (49). 

Non  multo  tempore  post  {an,  lOlG)  btec  familiari- 

bus  amicisque  Baldrici  et  Wicmanni  complacuit,  ut 

deinceps,  omni  simultate  postposita,  pax  stabilis  et 

iides  iirma  inter  eos  sanciretur.  Quod  cum    omnes 


st^rvo  ipsius,  perditis  bominibus,  promissione  firmata, 
datis  dextris,  ut  eum  quomodocumque  iuteriicerent, 
obtinuit.  Tercio  die,  finito  convivio,  maguo  comi- 
tatu  cum  Isticia  et  jocunditate  Baidricus  deducit 
abeuntem.  Quibus  proticiscentibus  ^*'  {Oct,  6),  qui- 
dam  ex  parte  uxoris  Baldrici,  intuens  Wicmanui 
elegantiam  et  bonestatem  hominis,  dixit  ad  socium : 
Tam  prudcntem  virum  et  tam  probis  moribus  decora- 
tum  et  tot  virtutibus  prxclarum  non  facile  quisquam 
repperiet.  Cui  alter  respondit :  Expecta  paulisper,  ei 
videbis  istius  invidissimi  hominis  gloriam  in  brevi  per- 
ituram,  Ex  qua  recolligitur,  vere  contra  eum  factam 
conspiralionem  fuisse.  Set  cum  aon  longius  miliario 
ab  oppido  progrederentur,  et  Wicmannas  cum  uno 


iiuo  auimo  collaudareut,  ad  constitutam  diem  ite-  C  de  sua  re  familiari  secum  agenti  paululum  prsece- 


nim  omnes  conveniunt.  Post  multa  colloquia  trans- 
ierunt  uudecim  cum  Baldrico  et  totidem  com  Wic- 
manno,  juramento,  inter  ipsos  habituram  pacem 
et  fidem  et  dilectionem,  summa  alacritate  omnium 
se  obligaverunt.  Quod  ut  factum  est,  satis  fida  ami- 
citia  sine  ulla  suspicione,  ut  quibusdam  videbatur, 
postea  usi  sunt.  Set  cum  procederet  jam  non  niul- 
tum  spacium  temporis,  scilicet  nondum  peracto  anno 
{Oct.)y  Wicmannus  ad  convivium  Baldricum  iuvita- 
vit.  Quo  peracto  et  amplissimis  doais  oblatis  et  be- 
nigne  his  susceptis,  dimisit  eum  et  cum  abeunte  comi- 
tatus  est.  Quibus  euntibus^  Baldricus  postulavit 
Wicmannom,  ut  vicem  illi  repeaderet,  ad  domum 


deret,  et  sui  ante  eum  per  agrum  sparsi,  DaUam 
opinionem  timoris  babentes,  prsecessissent,  illi  nefa- 
rii  bomines  de  improviso  eum  adgressi  sobito  in- 
teriiciuat,  et  rapido  cursu  se  iude  proripiuut.  Cumque 
coacursus  iieret,  et  alius  alium,  quidaam  tumaltus 
siguiiicaret,  clamosis  vocibus  percoutaretur,  et  nemo 
quicquam  certi,  nondum  re  cognita,  respondere  po- 
tuisset,  tandem  csede  conperta,  et  cadaver  sanguine 
conspersum  juxta  viam  jacens  cernerent,  clamoreet 
planctu  magno  sublato  hoc  scelas  oaanimiter  ia 
Baldricum  conferebaat;  tale  ejus  et  cousiliam  et  fi- 
dem  esse.  Et  quamvis  iuaoceas  hujus  consiiii  esset, 
uullus  tamen  ex  omnibas  ad  hoc  adduci  potait,  ot 


suam  veairet,  epulasque  sibi  deceati  apparatu  exi-      illum  culpa   aoa  teaeri  arbitraretur  ;   iia   propter 

L_^^      ll_^_^l  k  A^..,>. ? ^'x—l M.      _  M.  *^  ••     •  •  •  a«  •  '  m 


bere  iiceret.  Atque  primum  reaitebatur;  set  cum 
tantam  amicitiam  et  dilectionem  inter  eos  [conlla- 
tam  recoleret,  ot  nefas  putaret  si  non  voluntati 
ejus  adquiesceret,  suis  militibus  dissuadentibus  et 
quasi  jam  casum  ejus  divinantibu?,  tamen  annuit, 
et  deducentem  subsecutos  est.  Et  cam  jam  aute  iu- 
troitum  castelli  nomine  Upladii  (50)  venissent,  Wic- 
mannas  coaversus  dixit  ad  alterum  :  Ecce  contra 
voluntatem  meorum  militum  hoc  castellum  ingredior. 


maliciam  uxoris  in  odium  ejus  omnium  fama  con- 
sentiens  erat.  Baldricus  vero  ut  audivit  comitem 
esse  occisum,  auimo  consternebatur,  lacrimis  at 
multis  gemitibus  deflens  interitum  viri ;  et  metoens 
ne  contra  se  ex  recenti  dolore  tumaltus  excitaretur, 
celeriter  se  recipit  iu  oppidam. 

13.  De  Vbladio  destructa, 
Hac  re  ubique   divulgata,  statim  ab  domno  Adei- 


boldo  episcopo  et  duce  et  cseteris  amicis  eorom  le- 

VAHl^  LECTIONES. 
•^  conferreretur  c.      *'**  exnim  a  jam  exnimi  a  c.      ***  simu  1.      •**  alter  \      '^^  proliscicentibus  I. 

NOTiE. 
(48)Adel£B.  Larab.  Quedl.  an.  1016. 

(49)  Cf.   Thietmari   Chron.  vii,  33,  34.  Ann  Hild.  (50)  Haud  procul  Noviomagoet  Eltena. 


OE  DIVERSITATE  TE.MPORUM  LIBRI  DUO.  —  LIB.  II. 


478 


ad  imperatorem   mittuntur,   quitunccumA  utrisque  certatur.  Set  oppidanos  in  hoc  superari, 


in  Burgundia  morabatur,  ab  his  de  Wic- 
ede  cognoscat.  Qui  de  morte  amicissimi  et 
ssimi  viri  vehementer  commotus,  auctorem 
t  persequantur  et  bona  ejus  diripiant  jussit, 
ico  venturum  denuntiat.  Baldricus  vero  in- 
)  neminem  aliter  existimaturum  quam  suo 
hominem  interemptum,  propterea  quod  ab 
mi  invitatus  fuerat,  et  oppido  receperat,  et 
01  dedoxerat,  et  in  presentia  sua  necatus 
^vi  dolore  afiiciebatur  et  quid  huic  rei  op- 
excogitabat.  Quem  dolore  moerentem  uxor 
),  niultis  increpationibus  arguebat,  et  ut 
iam  et  vires  sumeret  et  desidiam  deponeret 
,ur.  Hanc  molliciem  animi  viii  mancipio  po- 
iim  illi  congruere  dicebat,  hocque  cequiore 
erendum  docet,  quod  nuUo  remedio  recupe- 
.sit.  Neque  etiam  dubitandum  quin  sua  ra- 
;  voluntafte  comitem  occisum  illos  arbitran- 
idcirco  procul  dubio  credendum  ultionem 
ssse  expeteudam.  Proinde  opus  esse  ut  suffi 
{ue  saluti  prospiceret  et  rebos  suis  tuendis 
cura  invigilaret.  His  et  aliis  hujuscemodi 
K>njugis  permotus  et  in  majores  angustias 
9,  commeatum  in  oppidum  conportari  jubet, 
lid  facto  opus  esset,  sibi  facoltas  resistendi 
uisset.  Mittit  nuntios  Coloniam  ad  archiprce- 
D  cujus  clientela  erat  et  ejus  largitate  be- 
multa  tenebat,  illi  reni  gestam  proponit.  At 


B 


quia,  cum  multi  accessissent  et  defatigatis  alii  suc- 
cessissent,  propter  paucitatem  defendeutium  ex  his 
nibil  ab  eis  iieri  potuit.  Mulieres  quoque  galeis  ca- 
pitibus  superpositis  per  murum  disposuerunt,  et 
per  eas  speciem  pugnantiom  prsebueront,  ut  visa 
quasicopiaarmatorum  desperatiouem  oppidi  potiundi 
hostibus  darcnt.  Talibus  incommodis  fatigati,  ali- 
quot  diebus  a^gre  obpugnationem  sustinent.  Set  hsec 
sola  res  remedio  illis  erat,  quod  locus  ex  planicie 
naiura  pauiulum  adclivis,  et  aggere  segregie  elevatus, 
et  muro,  quod  in  illis  locis  rarissimum  est,  circun- 
datus  erat.  iluic  iirmitati  pocius  quam  sibi  ipsis 
coniidebant.  Set  cum  imperatorem  adpropinquasse 
cognoscerent  et  ejus  castra  procul  extrui  animad- 
verterent,  desperata  salute,  de  deditione  ad  hostes 
legatos  miseruut.  Quibus  Adelboldus  episcopus  et 
Bernhardus  dux  veniam  dederunt,  et  uxorem  Bal- 
drici  cum  suis  rebus  omnibos  abire  permiserunt. 
Castellum  vero,  muro  diruto  ct  subverso,  incendio 
consumpberunt. 

14.  De  Ruodoldo  rege  Burgvndionum. 
Imperator  iilis  diebus  in  Burgundia,  ut  pra^dixi, 
cum  exercitu  hac  de  causa  morabatur.  Nam  Ruo- 
doldus  rex  Burgundise  propter  mansuetudinem  et 
innocentiam  vitee  a  quibusdam  principibus  suis 
contemptus  est,  unde  et  de  regno  eum  expeU 
lere  temptaverunt.  Qua  necessitate  compulsus 
ad  imperatorem   venit,   illique   caosani  omnem  or- 


ilia  sua    sibi   non  defutura    pollicitus  est.  G  dine    exponit,   et    quia  laborem    et  negotia   regni 


im  quoque  mittens,  supplementa  (episcopi 
.;  qui  ejus  adjutorem  et  amicum  fore  non 
smonstrat,  nisi  domino  suo  imperatori  au- 
le  admisso  scelere  inculpabilem  esse  fida 
ione  se  expurgaret.  Hac  spe  dejectus,  om- 
quibus  lidem  et  familiaritatem  sperabat,  ad 
mxilium  convocat;  et  priusquam  id  efticeret, 
ni  et  omnes  amici  Wicmanui,  et  maxime 
das  Trajectensis  episcopos,  qui  illi  ^ex  hac  re 
1  infestissimus   factus  est,  hostem  judicave- 

bona  sua  publicaverunt.  Summa  quoque  di- 
.  clam,  ne  id  ad  cognitionem  ejus  perveniat, 
les  inter  se  mittere  cceperunt,  et  quisque 
osftit  copias  cogat,  et  ad  constitutam  noctem 
nm  locum  conveniant,  et  iutra  munitionem 
am,  si  fieri  posset,  obsident.  Quod  cum  a 
ibus  celeriter  administraretur  ^^*,  hostis 
,odin«  sua  ante   primam  confectam  vigiliam, 

periculum  obsessionis,  oppido  cum  paucis 
s  est.  Qui  in  tenebris,  conspectu  adempto  '**, 
videre  non  potuit;  set  exaudito  tumultu  ad- 
ium  perterritus,  celeri  fuga  evasit.  Castellum 
iir  '^^  omnes  vici  et  privata  flediticia  ad  se 
ntia  ubique  vastantor,  et  magno  numero  pe- 
t  ceterarum  rerum  pociuntur.  Dein  qua:  ad 
1  praeparaverant,   expediunt.    Summa  vi  ab 


D 


diutius  ferre  non  poterat,  quia  jam  aetate  prove- 
ctus  fuerat,  regoum  imperatori  tradidit,  et,  amplis- 
simis  donis  acceptis,  in  patriam  regressus  est.  Post 
hsec  imperator  iu  Burguudiam  profectus,  conventus 
quos  constituit  peregit,  obsides  accepit,  et  re- 
bus  necessariis  imperatis,  rediit.  Hii  '*^  vero  qui 
antea  rebellionem  fecerant,  cum  viderent  regem  a 
negotiis  regni  alienatum,  et  se  a  priori  potestate 
submotos,  et  auctoritatem  et  graliam  inter  civitates 
in  quibus  dominari  solebant  esse  diminutam,  vene^ 
runt  ad  regem,  et  ejus  pedibus  provoluti  se  dedide- 
runt,  et  omnibus  rationibos  de  contemptu  satisfa- 
cturos  promiseront,  neque  se  umquam  ab  hoc  animo 
revocari,  qoin  semper  suis  imperiis  sint  obedientes ; 
unum  illud  specialiter  deprecari,  ne  alterius  gentis 
regem  super  popolum  suum  dominari  pateretur; 
legem  hanc  perpetuam  Burgundionum  esse,  ut  hunc 
regem  haberent,  quem  ipsi  eligerent  atque  consti- 
tuerent.  Horum  oratione  placatus  et  satisfactione 
accepta,  rex  legatos  ad  imperatorem  mittit,  dicens, 
adversarios  suos  ad  se  venisse,  veniam  de  his  quae 
in  eum  commiserant  postulasse,  sibique  dehinc  sine 
ulla  suspicione  fore  obedientes  contirmasse.  Petit 
ut  hanc  gratiam  sibi  concedat,  regni  sui  pristina 
potestate  pro  sua  clementia  "'  se  uti  permittat. 
Imperator  vero,    quamvis  sibi  hoc  videretur  incom- 


VARI^  LECTIONES. 


ia  £.  administretur  c.    ***    adeptoc.    '*«    obsiditur  c.     '>'    Hicc.    **•    potentia  eorr.  clementia  c. 


479 


ALPERTI  S.  SYMPHORIANl  METENS.  MONACU. 


480 


modum,  tamen  recolens,  propinquam  aiiumsumma  A  ignera  immiseruut,  et  spem  omnibus  ibi  ulterios  con- 


B 


necessitate  coactum  ad  se  venisse  et  regnum  non 
tam  volantate  quam  necessitate  adductum  sibi  tra- 
didisse,  ne  nimis  inhumane  contra  eum  egisse  exi- 
stimaretur,  peticioni  regis  annuit,  sibique  regnum 
reddidit,  et  principibus  suis  ut  ilii  in  omnibus  obse- 
cundantes  essent  imperavit.  Set  si  quis  in  his,  quse 
nunc  dijcimus,  propter  houorem  imperatoris  in  paucis 
verbis  ab  historia;  veHtate  me  declinasse  contenderit, 
quamvis  ego  nihil  fdlsi  mea  couscientia,  set  quse 
piurimorum  relatu  didici,  scripsissem,  is  prufecto 
sciat  hoc  tamen  omnium  testimonio  verum  esse, 
Burgundiones,  imperatoris  timore  perterritos,  regi 
pristinam  servitutem  deinceps  exhibuisse.  Heinricus, 
Burguudia  rediens,  Munnam  et  omnia  quse  Wi- 
cmanni  erant  Bernhardo  **^  duci,  ut  iilium  suum 
parvulum  nutriret  donec  adolesceret,  commisit. 
15.  Z)e  Munna  clam  tradtta. 

In  Munna  erat  servus  cujusdam  partium  Baldrici, 
ad  fallendum  valde  callidus;  hic  nescio  qoo  de  cri- 
mine  reus,  domiuo  suo  multis  diebus  fugitivus  erat. 
Qui,  excogitato  consiiio,  posse  domino  suo  in  hoc 
reconciiiari  si  castellum  illi  traderet,  clam  venit  ad 
eum,  ceriissime  promittens,  si  eum  sequi  vellet,  in 
roedium  Munnee  absque  ullo  periculo  deducturum. 
llle  autem,  ut  est  consuetudo  adolescentium,  nimium 
in  pollicitatione  ejus  exultans,  magna  ei  promittit 
munera,  et  ut  quam  celeriter  id  efQciat  hortatur. 
Ille  vero  lidem  dat  se   ita  facturum,  et  ad  constitu- 

tum  tempus  reseratis  portis  summo  mane  dominum  C  Qui  post  hinc  triennium  aeger  factus 
suum  intromisit.  Oppidaui  in  lectulis  adhuc  somno 
gravati,  inopinato  clamore  hostium  subito  excitan- 
tur.  Cumque  per  hospicia  hac  et  iilac  discurrerent 
et  quo  se  reciperent  ignorarent,  inermes  capiuntur, 
uno  tantum  in  prima  concursione  interfecto,  caeleri 
omnes  de  castello  expelluntur. 

16.  Deexpulsione  Baldridf  et  Aftimia  destructa. 

Baldricus  domo  expulsus  et  omnibus  fortunis 
amissis  (an.  1018),  ad  sacerdotem  Coloniensem  abiit. 
Qui  ejus    recentes  calamitates  commiserans,  sedem 


in  civitate  deiegavit  stipendiuroque  constituit.  Ger- 
hardus,  quoque  Mosellensis  Hengibach  illi  accommo- 
davit,  ut,  quo  se  recipiat  habeat,  et  tutus  ab  hosti- 


stituendse  munitionis  ademerunt. 
17.  De  qtUBStione  habita  cum  Baldrieo  de  morte  IFic- 

mahni, 
His  actis  rebus,  de  nece  Wicmanni  cum  Baldrico 
queestionem  habere  instituit.  Cumque  ad  hunc  con- 
ventum  multi  adessent,  imperator  Baldricum,  poblica 
data  iide,  advenire  jussit.  In  quem  cum  acerrims 
sententise  proferrentur,  et  ille  summo  conata  se 
inculpabilem  per  omnes  justicias,  quas  imperator 
constitueret,  demonstrare  cuperet,  dux  Godefridas 
et  Bernhardus  '*^  omnem  purgationem  soi  facien- 
dam  legibus  interdixerunt,  propterea  quod  sepius 
interillum  et  Wicroannum  lides  et  pax  sacramento 
iirmata,  seroper  ille  prior  discidium  fecerit,  et  ideo 
ejus  satisfactionem  ulterius  non  recipiendam  esse, 
qui  convictus  tam  manifestis  indiciis  perjorus  ^* 
existeret.  Curoque  loqui  conantem,  vocem  ejas, 
ne  causam  suam  diceret,  interciperent  et  in  eom 
frenderent,  ssevientes  ob  innocentis  mortem,  et  vix 
conspectum  ejus  ferrent,  res  jam  pene  ia  eo  eni,  at 
militum  manibus  discerperetur.  Cumque  videret  se 
in  arto  positum  et  evadere  posse  diffideret,  voce 
roagna  claroavit  petens  auxilium  regis.  Clamore 
ejus  audito,  surrexit  rec,  et  exlensa  manu,  ne  pu- 
biicam  datam  fidero  Isederet,  ex  manibos  saevientiam 
eripuit,  et  jam  disperatum  abire  a  facie  ejus  jussit 
Quem  archiepiscopus  suscipiens,  magna  cura  taeba- 
tor,  et  ab  hostibus  vix  ereptum,  Coluniam  remisil 

in  Hengibach 
moritur  (an.  1021),  corposque  ejus  in  posses- 
sionem  ^  suam  Seiluche  (51)  defertur  et  ibi  sep«- 
litur. 
18.  Quomodo  Gevehardus  in  mortem  **•  duetus  es<. 
Post  cujus  morlem  servus  isdem  qui  Mannaai 
tradidit,  venit  ad  Geveharduro,  de  quo  sopra  dixi- 
rous  (cap.  11),  promittens  iili,  si  ejus  consilioad- 
quiescere  et  se  sequi  vellet,  beatum  facturom,  id 
suum  castellum  Heugibach,  quod  ei  ex  parte  oxorii 
jure  successit,  deducturum,  et  sine  vulnere  liberam 
facultatem  sibi  pociundi  daturom.  Qoi  ad  sotn 
Infelicitatem,  nimiom  credulus  verbis  servi,  siiM 
mora  subsequitor  eontem.  £t  cum  per  exploratortt 


bus  existat.  Munna  vero,    ut  snpra  diximus,  a  sois  j^  eum  adpropinquasse  cognitum   est,    GArhardo9,vt 


capta,  augebatur  illi  spes,  sperans  se  "^  per  hanc  **^ 
casum  suum  et  dolorem  expiaturum  et  pristinam 
salutem  recuperaturum.  Set  ionge  aliter  res  accidit. 
Nam  Noviomago  concilio  indicto  {Mart.  16),  cum 
multi  advenissent,  imperator  Munnam,  ne  aliquod 
incommodum  aut  preeda  ex  ea  regioni  iieret,  destrui 
jussit.  Ad  ejus  destructionem  Heribertum  archi 
episcopum  et  Gerhardum  Mosellensem  et  alios  multos 
misit  *",   qui  funditus  fiedidcia  omnia  subruentes, 


condictum  erat,  magnam   multitudinem  armatoraa 
per  ofiicinas  et  conclavia  oppidi  abscondit,  et  qnid    , 
sui  sit  consilii  illis  ostendit,  et  ipse  in  circuitu  car  : 
stelli  in  silva  cnm  aliis  copiis  deiituit.  Et  cum  Ge-  \ 
vehardus  in   medium  munitionis  quasi  bos  ad  Tidi- 
maro  deductus  esset,   sobito  omnes  de  turribusat 
habitaculis    exsilientes,    portas     obsistont.     Paucb 
prirao  concorsu  viso  evasis,  ceeteri  sont  occiai.  Set 
ille,  non  segniter  muro  ascenso,  insidias  de  forif 

VARIiE  LECTIONES. 


•*•    berhardo    l.bernardo2.    "<>    manu  2.    "*    hunc   1.    «"    m nl tos  corr.  misit  c.    '••    berhardnae. 
***    pejuros  2,    »'»    possionem  c.    **•    montem  corr.  mortem  c. 

NOTiE. 

(51)  Fortasse  Seffereo,  ditionis  olim  Prumiensis* 


OE  DIVERSITATE  TEHPORUM  LIBRI  DUO.  —  LIB.  II. 


482 


is,  se  prfiecipitaTit  et  «egre  membris  collisus  A  cladi  possit,  cam  altera  juramento  denegabit.  Si  quis 


arbardus  quoque  accurrens,  porrecta  manu 
ejus  graviter  ferit,  bis  verbis  :  Seniorem 
jodem  modo  cecidisti;  en,  habes  quod  egisti! 
b  illo  a  quo  Wicmannus  csesus  est,  adjuncto 
n  serro  Baldrici,  confoditur  atque  interficitur. 
dum  pius  appetit,  iliud  quod  babuit  cum  vita 

19.  De  eelipsi  lunae  et  solis,  et  viso  comete. 
>  uno  antequam  conciliom  Noviomago  indi- 
»set  (an.  1017),  luna  post  mediam  noctem 
0  tempore  defecit,  et  rege  sequenti  anno  (1018) 
lem  loco  consistente,  in  pascbali  ebdomada 
dipsis  facta  est.  Tercio  quoque  anno  (1019) 


Dei  iidelium  apud  imperatorem  intercedat,  ut  bflec 
scelera  interdicat  ne  tot  animse  cotidie  pereant, 
magnam  profecto  a  Deo  remunerati<inem  sibi  donan- 
dam  sperare  poterit.  Adulterium  in  culpam  non  du- 
cunt.  Quamdiu  uxor  tacuerit,  virum  per  nefaria  sce- 
lera  sordescere  licitum  babent,  et  talia  agentem  ne- 
mioem  preeter  uxorem  in  synodo  interpellare  debere. 
Summo  mane  potationibus  sludent,  et  quisquis  ibi 
altiori  voce  turpes  sermones  ad  excitandum  risum  et 
ad  vinnm  indocile  vulgus  provocandum  protulerit, 
magnam  apud  eos  fert  laudem.  Siquidem  ob  boc  pe- 
cuniam  simul  conferunt,  et  banc  parlitam  singulis 
ad  lucra  distribuunt,  et  ex  bis  quoscumque  potus  '** 


is  in  aquilonari  parte  coeli  iongissimis  crinibus  ^  certis  temporibus  in  anno   cernunt  *^*,  et  in  cele- 


ida  specie  visus  est.  Sequuntur  boc  signum 
bella  et  in  plurimis  nationibus  maximus  san- 
>minum  per  prselia  fusus  est. 
Meriwido  a  Frisiis  obtenta,  et  de  Tielensibus. 
quam  boc  prodigiom  in  coelo  appareret,  circa 
ceani  bellum  coorlum  est  (an.  1018).  Hujus 
iflec  causa  fuit.  Pars  Frisiorum,  sedibus  suis 
,  in  silva  Meriwido,  de  qua  supra  diximus 
eap.  8),  babitacula  construentes  consederunt, 
iinctis  sibi  prsedonibus  magna  mercatoribus 
a  intulerunt.  Prsedones  vero,  eis  postea  sub- 
,  singulis  ad  modum  uniuscujusque  culturee 
irpanda  novalia  terram  diviserunt,  eamque 
jusserunt,  et  sibi  vectigales  fecerunt.  Unde 


brioribus  festis  quasl  soliempniter  ebrietati  **^  inser- 
viunt. 

21.  De  bello  contra  Frisios  adhibito, 
Imperator  vias  mercatorum  pateileri  volens  (an. 
1018),  Adelbaldum  '^'  episcopum  et  ducem  Godefri- 
dum  ad  se  vocans  (54),  mandat  ut  Frisios  adeant, 
eosque  ab  bi?  sedibus  quas  injuste  occuparant  pro- 
pellant  et  predones  submoveant.  His  mandatis  ac- 
ceptis,  immensam  multitudinem  cogunt,  clarissimos 
quoque  viros  et  adprime  in  re  militari  instractos, 
qui  tamen  equitatui  omni  vita  studebant,  navi  nibil 
poterant,  secum  adsciscunt  '**.  Gumque  in  unum 
convenissent,  omnem  exercitum  in  navibus  collo- 
caot,  eoque  ubi  Frisios  cum  coactis  copiis  audierant 


ores    Tielenses,    qui    etiam    specialiter   prfie  C  esse  contendunt.  At  illi  qui  silvam  occupabant,  ut 


facile  ad  quascumque  querimonias  excitan- 
eenduntur  ^^,  crebro  regem  interpellabant, 
sna  gratia  eos  ab  bis  injuriis  defendat.  Si  id 
dat,  neque  se  causa  negotiandi  in  insulam  (52) 

neque  ad  se  Britannos  commeari  posse,  et 
cligalia  sibi,  ut  oportebat,  plenius  provenire 
Mse,  dicebant.   Set  libet  pauca,   non  detra- 

set  ex  intimo  corde  condolendo  **^,  bic  in- 

quibus  moribus  et  institutis  isti  Tielenses  ab 
ris  '*'  differant.  Homines  sunt  duri,  etpene 
lisciplina  adsaefacti,  judicia  (53)  non  secun- 
igem  set  secundum  voluntatem  decernentes, 
ab  imperatore  karta  '^^  traditum  et  confir- 
,  dicunt.  Si  quis  qnicquam  ab  alio  mutuum 
Bommodatum  acceperit,  et  ille  ad  constitutas 
is  rem  suam  repetit,  constanti  animo  inficias 
loe  mora  se  nibil  ab  illo  accepisse  jorat.  Et 
18  deprebensus  fuerit  publice  pejurasse, 
•  posse  '^'  redargui  confirmant.  Si  rem  quo- 


D 


compererunt  per  exploratores  de  adventu  exercitu?, 
reliquerunt  domos,  et  ad  eos,  inter  quos  praidones 
municiunculam  constrnxerant,  fuga  se  receperunt. 
At  nostri  cum  tota  classe  pleuo  sestu  accesserunt  ad 
Flaridingun ;  sic  enim  bsec  regio  (55)  Frisiorum  vo- 
catur.  In  cujus  litus  cum  exponerentur  miJites,  dux 
ceteram  omnem  multitudinem  egredi  jnssit,  paucis 
relictis  qui  naves  in  altum  reducerent,  ne  iterum 
commutato  eestu  in  arido  consisterent,  ut  si  quid 
opus  esset  eis  libere  uti  potuissent.  Frisii  ubi  eos 
campum  audaciter  '*''  suis  agminibns  complere  cer- 
nerent,  et  neqoe  ab  bis  qui  in  munitione  erant  nl- 
lom  priesidium  sperarent,  eo  qnod  et  illi  circumjecta 
tanta  multitudine  nullum  effugium  baberent,  editio- 
ribos  **^  locis  in  stationibus  Frisii  coadunati,  quid 
consilii  bostes  caperent  expectabant.  Haec  tamen  res 
in  loco  eos  continuerat,  eo  quod  illos  sine  equis  adve- 
nisse  cognoverant,  se  autem  labore  cotidiano  et 
rustica  exercitatione  pedibus  plurimum  posse  confi- 
debant ;  et  si  ab  bostibus  premantur,  stabant  ad  fu- 


la  manu  tenuerit,  si  tantilla  est  ut  pugno  in- 

VARIifi   LECTIONES. 
acceduntnr   1.    **•  detrabendo  corr.   condolendo   c.    •••   ita  corrigo;   ist  corr.   vicis  c.    *^  ne  quis 

lcgi  suspicetur,  codicem  karta  habere  moneo.    *•*   pose  1 .    *®'  pot'  c.  an  polos  ?    **•  cernt  c.    '■*  ita 
ati  1.    *•*  adebbaldum  c.    "•  adciscunt  c.    **'  audacter  1.    '*•  editionibus  1. 

NOTiE. 
Britanniam.  (54)  Cf.  Tbietmar  vin,  13. 

Cf.  quffi  ea  de  re  duce  Y.  cl.  Birnbaum  D.  Jo.  (55)  Hodie  tantum  ejus  nominis  vicus  exstat  Vlaer- 

:us  Bencker  Andres  in  Specimine  de  origine      dingen,  quem  ab  Oceano  Mosam  invectos,  a  sinistra 
Qonicipalis  Frisici  p.  369  sqq.  nuperrime  dis-      infra  Roterdanum  conspicis. 


483 


ALPERTI  S.  SYMPnORlANI  METENS.  MONAGII. 


484 


gam  prieparati  atqae  expediti.    IJna   ros  erat  illis  A  crumpunt,  omnia  cadarera  mortaorum  pereqnitant, 


magno  usui,  quod  campum  omnem  fossis  prsRfo- 
derant,  sive  ad  defendendum  majorem  ffislnm 
roaris,  qui  in  plenilunio  validior  solet  lieri , 
sive  ad  impediendum  iter  hostium.  Quas  cuiii 
duci  videretnr  difficile  cum  multitudine  transeundas, 
jussit,  iit  qui  signa  ferebant  redirent,  et  circnta- 
tis  ^*®  fossis  in  locis  planis  consisterent,  ot  si  Fri- 
sii  «^*®  dimicare  vellent,  eos  excipiendi  expeditior  fa- 
caltas  esset.  Et  cum  cxercitns  ducis  '<*  signa  referre 
cop.pissent,  ortus  est  inter  novissimos  eorum  clamor 
a  quodam  sceleslissimo,  propinqiio  prsrdonum,  di- 
cens,  ut  qoisque  vita;  soa»  consoleret,  duccm  in 
prima  acie  impetu  Frisiorum  prcssnm  fuga  prrclio 
cessis<;e.  Hac  falsa  fama  per  exercitum  pcrlata,  om- 
nes  in  fugam  versi  sunt,  ei  lanto  timore  sunt  perter- 
riti,  nt  nomine  urguente  in  flumen  se  praecipitarent 
{JuL  20).  MuKi  confisi  viribus  ad  naves  trans- 
natare  cupiebant.  Quas  cum  prehendissent,  et  in  eas 
summo  studio  ascenucre  conarenlur,  multitudine 
circumstipante  naves  dimerso;  sunt.  Et  eo  modo 
plores  pcrierunt,  quod  quisque  carum  suum  et  pro- 
pinquum  in  mortis  natatu  periclitasse  conspiciens, 
dum  subvenire  illi  vellet,  circumfunditur  innumera- 
bile  vulgus,  navesque  in  profundum  trahunt,  et  sic 
paritcr  omnes  suflocati  sunt.  Pauci  videntes  hcec  et 
timentes  periculum  subniersiouis,  et  ut  solet  fieri, 
quod  plcrique  in  tali  perturbatione  non  recipiunt 
miserationem,  ne  simili  modo  perirent  incitatis  remis 


R 


illuc  ubi  ducem  a  muUitudine  circumdatum  cerne- 
bant  contendunt.  Quem  cognilum,  et  jam  in  adver* 
sum  os  vulneratum  et  pene  desperatum,  statim  ex 
periculo  eripiunt,  et  cum  paucis  captis  io  castellam 
perducunt,  pedibusque  ejus  provolvuntur,  eique  se 
dedunt,  obsecrant  ut  rebos  suis  consulat  et  apad 
imperatorem  et  episcopum  Adelbaldom  pro  eis  de 
negotio  confecto  interveniat.  Qiiibus  ciim  dixisset 
omnia  quse  ab  eo  postularent  sese  facturum,  tantum 
ut  ip&um  et  ceteros  qui  superessent  et  capti  erant 
illffisos  abire  permitterent,  rcsponderunt  mag^as  ini- 
micitias  parentum  et  propinquorum  illorura  qui  oc- 
cubuerant  ipsos  incurrisse  ;  si  impunitatem  illius 
facti  juramento  sibi  confirment,  ut  nullam  umquam 
vindictam  ab  ipsis  exigant,  sese  factoros,  qus  po- 
slularct,  ostenderunt.  Cumque  dux  hsec  laudaret. 
constiluunt  dicm  et  locum,  quando  hsec  omnialieri* 
debeant.  IIIos  autem  qui  capti  fuerant  usque  ad  in- 
ducias  condictas  in  vinculis  retinent ;  ducem  abire 
permittunt.  Quo  abeunte,  irruerunt  soper  occisos, 
et  oblili  omnis  humanitatis,  omnia  corpora  vesti- 
mentis  exuerunt,  ut  ncc  p  mnum  quidem  relinqoerent 
quo  vcrenda  tegerentur.  Dc  his  quoqoc  hec  feron- 
tur,  quod  qusedam  corpora  horum  longe  in  allam 
ab  incolis  propter  foetorem  expulsa,  ab  avibus  et 
bestiis  et  marinis  feris,  qu(B  cupidissimffi  humano* 
rum  cadaverum  sunt,  illoesa  et  intacta  permanserint. 
El  dum  iterum  ad  litus  per  aestum  projicerentur,  per 


fugam  accelerant.   Cum  plures  '^'  vero  metu  et  las-  C  duo  miliaria  aut  amplius  candor  eorom  visus  est, 


situdine  et  pondere  armorum  pressi  sicuti  cursu  in- 
trabant,  ita  sub  aqua  recti  et  exanimati  stabant.  At 
hi  qui  in  munitione  erant,  cum  viderent  concursum 
llcri,  et  ccrlatim  se  de  littore  in  aquam  pra?cipitari, 
animadverterant  eos  perlurbatos  fugam  inisse,  ct 
mox  nutu  et  vocibus  de  fiiga  eomm  Frisiis  signifi- 
care  cocperunt.  Dux  vero  videns  fugam  multitudinis 
cum  suis  stabat  stupefactus ;  fortissimi  qooque,  quo- 
rum  cor  ut  leonum  erat,  ita  pavorc  solutum  cst,  ut 
loco  in  quo  constiterant  sc  movcre  non  possent.  Ac- 
ciditque  —  nescio  quod  divino  judicio  — quasi  inau- 
ditum  miraculum,  adco  ***  ut  Frisli  ex  signiiicatione 
oppidanorum  evocati  accurrercnt  et  eos  quasi  saxi 
immobiles  stantes  interficerent;  et  ita  Dei  jussu  sunt 
in  suis  membris  obligati,  ut  nemo  ex  tanta  copia 
clarissimorum  virorum  manum  stricto  gladio  ad  re- 
sistendom  crigeret,  vel  scutum  ad  sc  protegendum 
opponeret.  Quibus  peremptis,  celeri  cursu  pervene- 
runt  ad  litus,  et  cum  plures,  qui  per  crepidinem  lit- 
toris  in  aqua  manibus  reptabant,  jaculis  confodiunt. 
Alii  namque,  dum  ducem  solum  stare  conspicerent, 
circumsistunt ;  .set  ille,  consnmpto  spiritu,  fortiter 
restitit,  et  missa  pila  ezcipit,  unom  tantum  '*<  a 
tergo  se  inpetentem  aversa  hasta  trajicit.  Quo  exani- 
mato,  reliquorum  impetum  paululum  repressit.  In- 
terim  prcedoncs  cx  oppidojam  loiti  de  victoria  subito 


l 


D 


quasi  litus  candidissimis  linteis  esset  ezpansum.  Hoc 
quoqoe  in  ejus  rei  testimonium  dicatur,  quod  novem 
corpora  illorum  Ralendis  Decembris,  simnl  adliac 
conligata,  in  quadam  ripa  sunt  reperta,  ita  iote* 
gra  ut  pene  nulla  putredo  in  eis  investigari  posset, 
quamvis  ca;des  iv  Kal.  Augusti  facta  fuisset. 

22.  De  clcrico  Judeo  facto. 
Superius  (lib.  i,  cap.  7)  me  promisi  relaturum  de 

illo  apostata,  qui,  relicta  religionc,  clericatus  in  per- 

fidorum  voraginem   incidit  Judeorum.   Set  in  ipsa 

promissione  exsolvenda  totus  contremesco,  et  uor- 

rentibus  pilis   capitis   tcrrore   concutior,    diabolum 

potuisse  Iiomini  persuadere  ut  tantas  sordes  aosus 

esset  contra  Cbristum  et  sanctos  cjos  jactasse.  Scri- 

pserat  enim  funestis  litteris  infelicissimus  ille  : 

23.  Scripta  ipsius  apostatx. 
«  Quid  contradicis  justo  insipiens?  Lege  Abacoc    j 

prophetam,  in  quo  Deos  dixit  :  Ego  $um  Deus  et  non 
mutor  {Malach.  iii,  6).  Si  ille  sccundum  vestram 
maledictam  fidcm  mutaretur  et  mulieri  commiscere- 
tur,  principium  verborum  suorum  non  esset  vcritas. 
Dixit  Dominus  ad  Moysen  :  iVon  entm  videbit  me  homo 
et  vivcre  potcst  {Exod.  xxxiir,  20).  Quem  filium  bo- 
minis  prcetermisit  ?  Dicit  enim  David  propheta  :  No- 
lite  confidere  in  principibus,  in  filiis  hominum,  w 
quibus  non  est  salus  {Psal.  cxlv,    3) ;  iBt    Ezechiel : 


VARIiE  LECTIONES. 
«»•  circutriis  c.  circujtis  Eckh. —  circotare  t.  q.   circare.    **^  frisi  c    ***  duos  1.     '*"  i.   q.   Complures. 

•*•  ita  E.  a  dno  c.    •**  Im  c. 


485 


DE  DIVETRSITATE  TEMPORUM  LHmi  DUO.  —  LIB.  II. 


486 


Maledietus  homo,  qui  ccnfidit  in  homine  et  ponit  car-  A  deas,  quem  dlcis  jastnm,  te  aut  propbetam?  Si   pro- 


nem  brachium  SHum,  erit  enim  quasi  miricse  in  de- 
Merto.  et  non  videbit  fructnm^  cum  venerit  bonum 
(Jer.  XVII,  5,  C).  Quid  conlra  hiscis  animall  Quem 
filiam  hominis  proetermisit?  Num  Petrum  et  Johan- 
nem  atque  Martjnum  et  alios  demones,  quos  san- 
ctos  Tocatis?  In  omnibus  locis  legitur  Deus  Israel, 
etnon  est  Deus  gcntium.  Ubi  est  vester  sensus?  Di- 
rit  David  :  Mcmor  erit  Dominus  in  seculum  testa- 
menti  sui,  verbi  quod  mandavit  in  mille  generationes, 
quod  disposuit  ad  Abraham^  et  juramenti  sui  ad 
Ysaac  (Psat,  civ,  8,  9),  hoc  est  lex  sua  sancta  et 
circuncisio  quam  dedit  Moysi  seryo  suo. 

24.  Jleinrici  cpistolu  ad  Wecclinum  *♦'. 


phrtam,  assentior,  tamen  in  eo  quod  illi  me  non 
contradicere  ostendam,  te  mentitom  esse  jure  con- 
vincam.  Si  vero  te  dicis  justum,  quem  constat  prius 
esse  mentitum,  nescio  quo  pacto  obtinebis  justiciam, 
quem  mendacii  polluit  macula.  Neque  legis  tum 
congruenter  simul  poteris  esse  assertor  et  prcBvari- 
cator  dicentis  :  Non  loqueris  contra  proximum  tuum 
falsum  testimonium  (Exod.  xx,  16).  Quod  si,  nti 
preemisi  prophetffi  non  contradicam  cum  ipse  pro 
me  dicat,  et  quae  tn  tibi  contra  me  comparaveris 
nrma,  his  tibi  Jffitalia  infligam  vulnera;  quoniam 
intulisti  proximo  tuo  falsum  testimonium  contra  legis 
prmceptum,  legis   incurres  reatum;     reatus  autem 


w  Respondere  caluinpnioe  tuae,  o  Judee  incredule,  »  trahet  te  ad  poenam  ;  poena  vero   perducet  te   usque 


qoam  ex  blasphemo  ore  in  Christum  ejusque  sanctos 
nunc  noviter  evomuisti,  cuique  in  militia  Christiana 
instnicto  facile  esset,  si  non  faciiius  esset  saxa  in 
mollitiem  posse  converti,  quam  corda  vestra  ad 
recipicndam  veritatem  discindi.  Quippe  cum  et  illa 
auctorem  suum  morientem  scissa  recognoverunt'^', 
et  tamen  adhuc  inscnsibilitas  cordis  vestri,  quamvis 
elisa,  quamvis  prcslrala,  in  duricia  inveteratae  ini- 
quitatis  perseveret,  et  licet  per  coceternam  Dei  sa* 
pientiam,  qua  mundus  et  mirabiliter  cst  conditus 
et  mirabilius  reformatus,  obslructum  est  os  loquen- 
tiam  iniqua,  et  iniqnitas  vestra  mentita  sit  sibi, 
toto  seculo  verbisque  prophetarum  et  exemplis 
sanctoram  eluceat,   qnam  sit  dampnata  infidelitatis 


ad  mortem.  Set  videamus  sequentia.  Infelix  Ju- 
dee'*^  quem  vocas  insipientem?  Non  nos  credentes 
in  Crucifixum,  qui  factus  quidem  est  vobis  lapis 
offensionia  et  petra  ^^  scandali?  Quoniam  quidem 
*lapidem  quem  reprobaverunt  sedificantes^  hic  factus 
est  in  caput  anguli,  A  Domino  factum  est  istud,  et  est 
mirabile  in  oculis  nostris  (Matth,  xxi,  42).  Ergo  nos 
insipientes,  et  vos  sapientes  estis?  Tamen  per  stul- 
ticiam  prsedicationis  jam  mundi  superbia  '^*  ceci- 
dit,  et  in  frontibus  regum  crucis  videtis  tropheum. 
Quia  qu(B  stulta  mundi  sunt,  elegit  Dens,  ut  con- 
fundat  fortia  (I  Cor.  i,  27).  Ac  per  hoc  libenter 
amplectimur  stulticiam  crucis  Christi,  quoniam 
credimus  nos   perventuros  ad   gloriam  Christi.  Set 


Testrae  cffica  impietas,  et  quam  gloirficala  assnmptse  ^  quid  surdo  narro  fabulam?  aut  quid   cseco  appono 


in  Christo  mortalitatis  infirraitas  :  tamen,  quoniam 
adhuc  non  desperat  de  machinationibus  suis  Judaicfle 
malignitatis  obstinata  improbitas,  et  ad  confutandam 
Christianam  rcligionem  scelerato  fastu  immurmurat, 
et  per  exempla  Patrum  dictaque  prophetarum  stan- 
tem  florentemque  ecclesiam  ipsa  jam  tociens  devicta 
et  omnino  prostrata  iterum  ad  certamen  provocat, 
aggrediamur  ^*"^  eos,  dante  et  juvante  ipsa  Dei  sa- 
pientia,  verbo  Dei,  Dei  Filio,  eoque  primum  lapide 
lapidea  corda  feriamus,  qucm  Daniel  propheta,  ul 
dicitis  vester,  immo  noster,  vidit  sine  manibns  de 
monte  (Dan.  ii,  3i)  concidi  et  implere  universum 
mundum.  De  quo   etiam  ct  David  dicit  :    Eructavit 


lumen?  vel  Judeo  evangelium  prsedico?  Redeamns 
ad  sequentia.  Inquis :  Ijege  Abacuc  propJietam,  non 
in  quo,  at  tu  dicis,  set  per  quem  ipse  Deus  dicit  : 
Egosum  Dcus  et  non  mutor.  Preemisi  tibi,  Judee, 
testimonio  Abacuc  nallatenus  me  contradicere,  et 
non  solum  Abacoc,  set  et  omninm  propbetaram,  et 
legis  documenta  me  dico  suscipere;  quia  cum  colo 
qui  non  venit  legem  solvere  set  adimplcre.  Dixit 
Deus  per  Abacuc  :  Ego  sum  Deus  et  non  mutor,  et 
hoc  firmiter  crcdit  Christiana  religio.  Quod  vero 
subsecutus  es  :  Si  ille  secundum  vestram  maledictam 
fidem  mutiretur  et  mulieri  commisceretur,  principium 
verborum  suorum  non  esset  veritas  ;    quid  "•  mirum 


cormeum  verbum  bonum   (  Psal.  xlit,   1).    Idemque  :  [)  cst,  cum  csecus  sis,  si  non  vidcs  locem  illam,  quam 


Dominus  dtxit  ad  me  :  Filius  meus  es  tUj  ego  hodie 
genui  te  '*•  (Psnl.  ii,  7).  Idemque  :  Omni  in  sapien- 
tia  feeisti  (Psal,  cht,  2't).  Et  Salomon  :  Dominus 
possedit  me  initio  viarum  suarum  (Prov,  viii,  22). 
Set  quoniam  non  de  seterna  Christi  nativitate,  in 
qaa  semper  fait  patri  flequalis,  set  de  temporali,  in 
qaa,  sicut  David  clamat,  minoratus  est  paulo  minus 
ab  angelis  (Psal.  vni,  6),  cum  Judeo  nobis  sermo 
est,  audiamus  quid  dicat,  et  objectioni  ejus  conse- 
qnenter  respondeamus.  Dic.is,  Judee  :  Quare  contra- 
dieis  justo   insipiens?  Primum  vclim   mihi    rcspon- 


non  vident,  nisi  qui  mando  sunt  corde;  immo  cum 
etiam  more  frenetici  contra  medicum  resilias,  ct 
sanare  te  volenti  maledicta  et  convitia  '**  obponas? 
Tam  enim  excelsa  et  profunda  sunt  incarnationis 
Christi  misteria,  quomodo  Yerborum  Dei  incom- 
mutabilitcr  apud  Deum  Patrem  semper  raanens, 
carnem  de  virgine  sampsit  naturamque  nostram 
sufle  univit,  quod  nemo  hsec  capit,  nisi  qai  spiritua- 
liter  sapit;  nemo  sapit,  nisi  Deo  donante  capiat; 
quo  donante  credit  qui  nondum  capit.  Nisi  enim 
credideritiSj  inquit  propheta,  non    intellegetis  (Isa, 


VARIiELECTIONES. 

**'  rubricam  adjcci;  r.  supral.l.  **•  recognovert  c.  '♦"  Agrediamur  c.  ^^  Ilic  aliique  plurcs  versus 
nonnisi  prima  cujusque  vocis  littera  scripti  sunt.  '*®  judex  1.  ^  petii  c.  "*  sapientia  corr.  supcrbia  c. 
"•  quod  c.     *»•  cumuitia  c. 


487 


ALPERTI  S.  SYMPHORIANI  METENS.  MONACn. 


488 


VII,  9).  Ergo   credenti  colligitar   meritum,   videnti  A  tates  nostras   (Isa.  liii,  5).  Et   multa  alia  de   iUo 


reddetur  prsemium;  quoniam  si  vides,  non  est  tides; 
quamdiu  enim  peregrinamur  in  hujus  mundi  tene- 
bris,  tide  mundantur  corda  eorum  qui  Deum  visuri 
sunt.  Hac  itaque  fide,  qua  Dei  iilius  etiam  hominis 
filius  preedicatur,  quosdam  vestrorum  mundandos 
longe  ante  Deus  prsedixerat  per  prophetam  Ezechiel, 
dicens :  Et  erit  in  novissimis  diebus,  effundam  de 
spiritu  meo  super  omnem  camem  (Act.  ir,  17),  et 
effundam  super  vos  aquam  mundam^  et  mundabimini 
ab  omnibus  inquinamentis  vestriSy  et  ab  universis 
idolis  vestris  mundabo  vos,  et  dabo  vobis  cor  novKm, 
et  spiritum  novum  ponam  in  medio  vestri,  et  auferam 
corlapideum  de  carne  vestra,  et  dabo  vobis  ccr  car- 
neum  (Ezech,  xxxvi,  25,  26),  et  csetera ;  quibus  evi- 
denter  ostenditur,  in  quibusdam  vestruin  abstulisse 
Deus  de  cordibus  velamen,  ut,  spiritu  Dei  agente, 
fide  prsepararentur  corda  muUorum  ad  suscipien- 
dam  aquam  salutarem,  in  emundationem  omnium 
peccatorum;  quosdam  vero  obcsecari,  et  infidelitatis 
errore  remansuros;  sicut  per  alium  prophetam 
scriptum  est :  Excxcans  excaecabo  corda  eorum^  ne 
videant  lumen  [Isa,  vi,  {10).  Unde,  o  Judee,  cum  tn 
palpabilibus  tenebris  obcsecatus  sis,  quomodo  te 
pntas  posse  advertere,  qualiter  Deus  sine  ulla  sui 
commutatione  mulieri,  non  ut  tu,  perfide,  garris, 
commisceretur,  set  de  carne  mulieris  corpus  sibi 
fabricaret,  quoniam  diviniiasverbi  Dei  in  unitatem 
81  bi  personse  assumeret,  ita  ut  nec  divinitas  in  car- 


B 


protulerunt,  quibus  aperte  edocetur,  omnem  Domi- 
nicam  conversationem  inter  nos  a  tempore  incama- 
tionis  usque  ad  ascensionis   concordare  testimoniis 
illorum.  Quod  contra  hsec  dicis,  sceleste?  nisi  forte 
opponas  mendacium,  quod  ei  patre  tuu  diabolo  est; 
sicut  idem  dominus  noster    Jesus    Christus   dixit : 
Vos  ex  patre  diaboto  estis^  et  opera  patris  vestri  fad- 
tis  (Joan,  vui,  44).  Ecce  quoniam  ratione  et   exem- 
plis  responsum    est  tibi    breviter,    quod   immata- 
bilis  permanet,  ettamen  carnem  sumpsitex  Virgine. 
Nunc  ad  sequentia  redeamus.  Dixit  Deusad  Moysen: 
Non  enim  videbitme  homo  et  vivere  potest.  Hic  inter- 
rogo,  Judee,  qui  semper   sequeris  occidentem  litte- 
ram  et  non  vivificantem  spiritum,    quomodo  putas 
posse  hominem  videre  Deum,  an  non  posse  putas? 
Si  posse,  utrum   corporalibus  oculis,  an  mente?  Si 
corporalibus  '*^  oculis,  absurdum  satis  videtur;  si- 
quidem  cum   ille  incircumscriptus  spiritus  Qec|moIe 
disleiiditur,  nec  loco  continelur,  nec  tempore  mo- 
vetur,   atque  omnia  late    patet   quam  infirmus   stt 
homanus  intuitus.  Si   mente,   non  videtur  impossi- 
biie,  si  tamen  munda.  Promissum  nobis  enim  est : 
Beati  mundo    corde,   quoniam  ipsi  Deum    videbunt 
(Matth.  V,  8).  Si  non  posse,    quomodo   erit  verum, 
quia,  dictante   veritate,  David  dixit:   Quaerite  Domt- 
num  et  confirmamini,     quaerite  faciem   ejus  semper 
(Psal.  cfv,  4).  Num  non  hominibus  loqoebatur  Da- 
vid,  quorom  mentes  ad  exquirendam  Domini  faciein 


nis   passibilitatem,    nec  humanitas  in   divinitatem  q  excitabat?  Num  quidnam  veritas  ^et  prseco  veritatis 


transiret,  essetque  tamen  et  fi! ius  Dei  homo  propter 
assumptum  hominem.  et  fiiius  hominis  Deus  propter 
assumentem  Deum.  Prmdixerit  tibi  propheta  :  Nisi 
credideritis,  non  intellegetis,  Crede,  et  intellegis ;  et 
roga  Deum,  ut  tollat  velamen,  ut  auferat  cor  lapi- 
deum.  Rogainus  etiam  et  nos  pro  vobis,  invitis  vo- 
bis.  Set  qooniam  Judeus  nec  rationem  recipit  nec 
prsedicationem,  nisi  Deus  '^^  tollat  velamen,  —  scio 
enim  ejus  cervicem  durissimam,  —  occurramos  ei 
oraculis  prophetarum,  ut  vel  sic  credat,  vel  sic  con- 
fusus  recedat.  Quod  *"  carnem  Christos  *»•  de  vir- 
gine  esset  sumpturus,  prsedixit  Isaias  :  Ecce  virgo 
concipiet  in  utero  et  parifit  filiumy  et  vocabitur  nomen 
ejus  Emmanuel  (Isa,  vii,  14),  »  id  est  nobiscum 
Deus.  Quod  de  tribu  Juda  esset  nasciturus  et  spiritu 
Deireplendus,  idem  ipse  ait  :  Exiet  virga  de  radice 
Jesse  et  fios  de  radice  ejus  ascendet,  et  requiescet  su- 
per  eam  spiritus  Domini,  spiritus  sapientiae  et  intet- 
lectus  spiritus  consilii  et  fortitudinis,  spiritus  scientiaB 
et  pietatiSj  et  replebit  **'  eam  spiritus  timoris  Do- 
mini(Isa,  XI,  i,  2).  Quod  inter  homines  conversari 
deberet,  prsedixit  Jheremias  :  Hic  Deus  noster  et 
non  sestimabitur  alius  praster  eum  ;  et  post  pauca  : 
Post  haec  in  terris  visus  est^  et  cum  hominibus  conver- 
satus  est  (Baruch.  iii,  36,  38).  Quod  pro  nobis  pati 
deberet,  item  Isaias  :  Vulnei*atus  est  propter    iniqui- 


D 


dissentieut?  Non  plane  quidem  intellegentibus.   Item 
qusero,  si  videre  homo  Deum  possit   et  vivere,  an- 
non?  Si  videre  potest  et  vivere,   quomodo  erit  Td- 
rum  qood  Deus  dixit  :  Non  enim  videbit  me    hmo 
et  vivere  potest,  Si  vero   non  potest,    ut  hoc    veniiD 
esse  possit,  quomodo  erit  verum    quod  Jacob  dixit: 
Vidi  Dominum    facie  ad   faciem^     et   salva    facta 
est    anima    mea    (Gen.     xxxii,    30) ;    et     Esaias  : 
Vidi     Dominum    Sabaoth    ocutis  meis  (Isa.  vi,  5). 
Quomodo    pr^edicabunt    contraria     et    veritas    et 
prophetae  veritatis?  Set  quoniam   stoliditas   vestrt 
in  vetustate  litterse  et  non  in  novitaie  spiritus  am- 
bulabat,  ex  eo  cseci   incurritis   offendicnlum,    onde 
luminis   possetis  habere  ducatum.  Ac  per  hoc  nos, 
qui  seterni   luminis   suscepimos  veritatem,  Judaice 
csecitatis  discindamus  errorem,  ut  et  fidelibus  men- 
tibus  propositse  qusestionis  pateat  veritas,  et   illi  au- 
diens  non  intellegant,   et   videntes   '^'  ceeci  fiant. 
Dixit  Deus  ad  Moysen  :  Non  enim  videbit   me  homo  et 
vivere  potest^    qnod    ita  intellegi  potest  :  Qaamdiu 
homo  in  isto  mortali  corpore,  qood  corrumpitar  et 
aggravat  animam,  vivit,  Deum  videre  non  potest  sic- 
uti  est  in  natura  divinitatis,   nec   corporeis  oculis 
necipsa  etiam  mente,  quamvis  monda  et  ob  oroni 
pene  vitiorum  labe  purgata.  Qu»  etsi  in  divina  jam 
sit  contemplatione,  minus  tamen  habet  ad  summam, 


*•*  n.  D.   bis  scripta 
dentes  c. 


VAmiE  LECTIONES. 
c.    •'•  quid  c.    •*'»  xpo    c.    **''  replevit  c.    ^  manu  2.    •»*  videotibos    corr.  vi- 


489 


DE  DIVERSITATE  TEMPORUM  LIBRI  DUO.  -  LIB.  11. 


490 


quod  aliqoam  macalam  cootrahit  ex  morlalitate,  et  A 
ideo  homo  Deum  ooo  potest  videre  et  vivere,  quous- 
qae  secuodum  homioem  vivit,  et  secuodum  Deum  ^**® 
minime,  et  sibi  oon  moritar,  ut  vivat  Deo.  Set  quo- 
modo  io  regiooe  mortis,  nt  ita  dicam,  mortaliter  vi- 
vens,  Deum,  qui  vera  Vita  est,  et  homo  videret  aat 
qoflereret,  nisi  misericorditer  ioclioata  vita  ad  mor- 
toos  desceodisset  ?  Mortui  eoim  eramus,  ex  quo  a 
facie  Dei  ex  illa  prima  pnevaricatiooe  io  Adam  om- 
nes  cecidimus.  Quapropter,  miserata  mortalitatem 
nostram  ^^  diabolica  fraude  deceptam,  ad  oos  Vita 
velata  caroe  descendit,  quia  ooo  aliter  ioaccessibi- 
lem  lacem  iofirmitas  carois  ferre  valeret,  oisi  ea- 
dem  Vita  caroe  se  velaret,  per  oppositiooem  carois 
monstraret  oobis  lucem  Deitatis,  quod  quasi  jam  fa-  » 
ctum  Esaias  ***  ante  preedixit :  HabitanHbus  in  regione 
umbrm  mortis,  luxorta  est  eis  (Isa.  ix,  2).  Haoc  ergo  lu- 
cem  aterque  Jacob  et  Esaias  oon  corporalibus  oculis, 
set  spiritualibus  vidit.  Atque  ex  hac  visiooe  io  vocem 
exaltatioois  alter  ^  eorum  prorumpit,  diceos  :  Vidi 
Dominum  facie  ad  fadem  et  salva  facta  est  anima 
mea.  fatellexerat  eoim  Deum  dixisse  ad  Ifoysen  : 
Hm  enim  videbit  me  homo  et  vivere  potest ;  quasi  de 
salate  animae  su8e  desperasset,  si  noo  per  prophe- 
tie  mjrsterium  ^  Deum,  qui  ab  homioe  videri  ooo 
poteraty  per  assamptionem  carois  videri  posse 
cognosceret.  Uode  quia  vidit,  clamavit  :  Vidi  Domi- 
num  faeie  ad  faciem,  et  salva  facta  est  anima  mea, 
et  inde  spem  salutis  assumpsit ;  uode  per  assamptse 
mortalitatb  speciem,  salutem,  exspectatiooem  muo-  ^ 
di,  per  carois  suee  probationem  ventaram  muodo 
cognovit.  Qaod  etiamio  beoedictiooe  filiorum  praedi- 
eeodo  expressit,  dicens  :  Non  auferetur  sceptrum  de 
Juda  et  dux  de  femoribus  ejus,  donec  veniat  qui  mit- 
tendus  esl,  et  ipse  erit  ejBSpectatio  gentium  (Gen.  xlix, 
10.)  I>e  quo  etiam  Esaias  ait  :  Super  quem  contine- 
Inmi  reges  os  suum  (Isa.  ui,  i5)  ;  ipsum  gentes  depreca' 
()miwr{Id.  XI,  10).  Nunc  quid  '**  contradicis,  Judee ;  cur 
vocas  nos  animalia  ?  Ecce  nos  aoimalia  ejus,  de  quo 
dixit  Abacac  :  In  medio  duiim  animalium  cognosce- 
ri$.  Non,  ot  ta  improperas,  hiscimus,  set  ot  rationa'- 


bilia  aoimalia  respoodemus.  Qood  vero  prosecutus 
es,  dixi^se  David  :  Nolite  confidere  in  principibus^  in 
filiis  hominum  in  quibus  non  est  salus,  ac  per  hoc 
nuUum  iilium  homiois  praetermisisse,  ut  ex  prophetfle 
testimonio  iojuriam  clam  videaris  facere  Ghristo  — 
set  aperte  servos  ejus  blasphemas,  quasi  non  inju- 
ria  servi  ad  contemptum  respiciat  Domioi  — ,  re- 
spondemus  ad  haec  diceotes  cum  propheta :  Muta 
fiant  labia  dolosa^  qu»  locuntur  adversus  justam  tnt- 
quitatem  in  superbia  et  in  abusione  {PsaL  xxx,  19, 
20).  Et  spem  nostram  io  hominem  ooo  ponimus,  set 
in  Deum  et  io  Ghristum  ejus,  quem  Deum  et  homi- 
nem  veradter  credimus  eumque  Deum  et  Dei  Filium 
esse  prophetarum  vestrorum  ^*  testimoniis  com- 
probavimus  *^^  Petrom  vero  et  Johaooem  atque 
Martinum  noo  demones,  set  expolsores  demonum  fi- 
deliter  confitemur,  et  hoc  verom  esse  certis  indiciis 
usque  hodie  cernimus,  non  in  eis  spem  nostram  po- 
nentes,  set  spem  nostram  apad  Deum  eorum  ioter- 
cessionibus  commeudantes.  Quod  vero  dixit  :  In 
omnibus  locis  legitur  Deus  Jsraet  et  non  Deus  gen- 
tium,  refellit  te  Deas  per  David,  dicens  ad  Pilium  : 
Postula  a  mCf  et  dabo  tibi  gentes  haereditatem  tuam  et 
possessionem  tuam  terminos  terrss  {Psal,  ii,  8)  ; 
idemque  ad  Abraham  :  Jn  semine  tuo  benedicentur 
omnes  tribus  terras  {Gen.  xxi,  18).  Si  vero  gentes 
hereditas  Dei  sont,  nescio,  qualiter  non  sit  Deus 
earum,  cujos  hereditas  sunt.  In  hoc  namque,  qnod 
sub  reqaisitione  nostri  sensus  innectis,  memorem 
fieri  Dominam  testamenti  soi,  verbi,  quod  mandavit 
in  milie  generationes,  quod  disposuit  ad  Abraham, 
propinquius  tuo  noster  sensus  veritati  concordat. 
Quomodo  hic  iotellegis  :  in  mille  gencrationes  ?  Si 
replices  geoerationes  ab  exordio  mundi,  non  iove- 
nies  mille.  Set  quia  in  Scripturis  sacris  soepe  fini- 
tum  pro  infinito  ponitor,  mille  generationes  omnes 
generationes  accipiendse  sunt,  ut  conseqaenter  ve- 
rum  sit  juramentum  ad  Abraham  dispositum,  quod 
in  semine  tuo  benedicentur  omnes  gentes,  id  est  in 
Ghristo. 


VARIiE  LECTIGNES. 


vox  ab  Eckh.  inserta. 
mm  c.    ^  cam  prob.  c. 


S6I 


nra.  c    •"  easaias  c    «••  aliter  i.    *•*  iestimoniam  1.    *•■  qd  c.    *••  vestra- 


Patrol.  CXL. 


i6 


491 


BURCHARDUS  WORMAGIENSIS  EPISGOPUS. 


492 


ANNO  DOMINI  MXXVI. 


BURCHARDUS 


WORMATIENSIS  ECCLKSIJ:  EPISCOPUS. 


PROCEMIA. 


NOTITIA    HISTORICA    ET    LITTERARIA 

(Oadin.,  Script.  eccles.  II,  525.) 


Burchardus  Wormatiensis  episcopus,  natione  Ger- 
manus,  patria  Hassus,  et  primum  Lobii  in  Belgio 
munachus,  et  Olberti,  Lubiensis  monachi  et  abbatis 
postea  Gemblacensis  discipiilus,  anno,  996,  Olberto 
magistro  instante,  episcopus  Wormatiensis  Ecclesise 
electus  est,  in  qua  resedit  usque  ad  annum  i025 
vel  1026,  quo  mortuus  est.  Sigebertus  in  Chronico  ad 
annum  i008  refert,  collaborante  maQistro  suo  Olberto 
abbate,  viro  undequaque  doctissimOy  magnum  Gano- 
num  volumen  edidisse :  et  in  libro  De  scriptoribus 
ecclesiasticiSj  cap.  141,  hsec  de  eo  refert:  c  Burchardus, 
episcopus  urbis  Wangiunum  quae  dicitur  Wormatia, 
magnum  Canonum  volumenf  quod  a  nomine  ipsius  Bur- 
ehardus  denominatur,  multo  studio  composuit,  quod 
testimoniis  omnium  authenticorum  conciliorum  et 
decretis  Romanorum  pontificum  et  sententiis  omnium 
pene  catholicorum  Patrum  auctorizavit,  ex  quo 
adhuc  omniom  couciliorum  decreta  auctorizantur.  > 
Ea  quffi  de  auxilio  Olberti  ad  compilationem  hanc 
faciendam  in  Chronico  scripserat,  confirmat  in  libro 
De  scriptoribus  ecclesiasticis  in  Olberto,  cap.  142, 
verbis  istis  :  «  Burchardus  episcopus  Wormatiensis, 
ejus  Olberti  magisterio  ad  hoc  provectus,  ut  ita  ec- 
clesiasticiB  utiiitati  intenderet,  et  ejus  studio,  ore 
et  manu  illud  magnum  Canonum  volumen  ad  com- 
munem  omnium  utilitatem  ederet.  »  Ubi  ei  quibus 
auxiiianlibus  Burchardus  hoc  perfecit  opus,  docet 
auctor  anonymus,  qui  vitam  ejus  post  obitum 
scripsit,  cum  Decreto  ipsius  editam  :  «  Forestus 
silva  est,  inquit,  duobus  milliaribus  a  Wormatia 
distans,  abietibos  abundans,  et  hanc  palus  limosa 
ex  una  parte  ambiendo  circomcingit,  in  cujus  me- 
dietate  collis  pulcherrimus  consistit,  ad  quem  vir 
Dei  se  transferri  preecepit ;  et  quia  mundanos  tu- 
multus  devitare  voluit,  arboribus  fruticibusque  suc- 
cisis,  coliem  ezplanavit.  Ibi  quoque  primum  fecit  ora- 
torium,  dein  aliis  ofQcinis  peractis,  cellam  egrogiam 
Gonstruxit.  Iliuc  se  post  concilia  regiaque  colloquia 
•t  pott  coram  tjnodalam  diversosque  mundi  stre- 


A  pitus  receperat.  Ibi  quoque  negotiis  ssecalafibus  post 
tergum  projectis,  totis  viribus  in  obsequio  Dei  sto- 
debat.  'Eodem  quippe  tempore,  in  collectorio  Ca- 
nonum  in  hac  cella  non  modicum  laborabat.  Nam, 
domino  Walterio  Spirensi  episcopo  adjuvante,  et 
Brunichone  prsposito  exhortante  et  suggerente, 
Canones  in  unum  corpos  collegit.  Non  pro  alla 
arrogantia,  sed,  ut  ipse  dixit,  quia  canonom  jora 
poenitentiumque  judicia  in  episcopaln  suo  omnino 
fuerant  neglecta  ac  destructa ;'  hoc  vero  corpus  sen 
Gollectorium  distinxit  et  in  viginti  libros  distri- 
buit.  »  Idem  in  preefatione  operis  sui  testatur.  «  Com 
in  sua  dioecesi  canones  et  pcenitentium  jura  confusa, 
imo  discrepantia  videret,  ut  aut  ex  toto  naglectt, 

^  aut  omni  pene  auctoritate  destituta,  vel  modice  in 
ecclesiastica  disciplina  institutis  apparere  potoerint, 
rogatu  Brunichonis  preepositi  Ecclesie  Wormatien- 
sis  coepit  congerere  et  digerere  jura  ecclesiastica 
ad  ntilitatem  suse  Ecclesifip,  ob  negligentiam  et 
inscitiam,  nt  ipse  ioquitnr,  sacerdotam.  »  Fontes 
autem  et  partes  sui  operis  ipse  in  fine  praefationis 
memoratee  ostendit. 

<(  Synodalia,  inquit,  preecepta,  sanctaque  insti- 
tuta,  tam  ex  sanctorum  Patrum  sententiis  qoim  ez 
canonicis  scriptis,  adjutore  Deo,  in  unum  fascem  ez 
amplissimo  orbe  coUegi,  eaque  ut  potui  uno  veloti 
corpore  connexa,  viginti  libris  distinxi.  >  Bt  qnibos- 
dam  interjectis  : «  Quantis  autem  hoc  laboribus  atqne 
vigiliis  preestiterim,   Deus  optimus  judicabit,  qoeai 

G  quod  pro  nostree  Ecciesiee  necessitate  fecenm,  non 
latet.  Quare  etiamsi  nostree  provincise  limites  non 
exierit,  nihil  omnino  eegre  feremus,  modo  nostro- 
rum  ministrorum  manibus  teratur.  Porro  legentibas 
etiam  id  persuasum  esse  cupimus,  nihii  de  meo  in 
hoc  opere  additum  esse,  sed  ex  divinis  testimonib 
Scripturarum  (  quaenam  hoc  tempore  hic  et  saprt 
divinee  Scriptnree  et  canonica  scripta  dicta  fuerint, 
id,  proh  dolor  !  statim  patebit)  singula  esse  decer- 
pta,  ea  sane  iide,  ut  perpetuam  auctotritatem  habi- 


PRO(EMIA.  —  NOTITU  HIST.  ET  LITT. 


494 


dubitem.  Ex  quibus  autem  scriptis  sele-  A 
do  sequens  indicat  : 
anonibus  qui  Corpus  canonum  vocantar. 
postolorum  Canone. 

•ansmarinis  conciliis.  Intelligit  Orientalia. 
lonsiliis  in  Germania,  Gallia,  Hispania  cele- 

lOmanorum  pontificum  decretb. 
rangelicis  apostolicisque  Scriptnris. 
eteri  Tesiamento. 

bris  sancti  Gregorii.  Ex  Hieronymo,  Augus- 
ibrosio,  Benedicto,  Basilio  Magno,  Isidoro. 
oenitentiali  Romano.  Ex  Poenitentiali  Theo- 
Pcenitentiaii  Bedae.  » 

:it  Buchardus  opas  suum  in  Hbros  viginti,  ^ 
qnilibet    sua  capita    seu  canones   habet; 
t  autem   caput    est  tantum  unias,  cuiqae 
anoni  summarium  seu    titulus  preenotatas 
Snmmam  librorum  hanc  Burchardus   ipse 

• 

I  liber  continet  de  potestat«>.  et  primatu 
BB  sedis,  patriarcharum  cffiterorumque  pri- 
metropoiitanorum,  et  de  synodo  cele- 
!t  Tocatione  ad  synodum;  De  accusatis  et 
ibus;  et  testibus;  de  exspoliatis  injaste; 
ubus  ac  de  omni  honore  competenti  ac 
,   et  diverso   negotio,     et   ministerio  epi- 

las  liber  continet  de  congruenti  dignitate, 
a  institations,  ac  nutrimento  vei  vitse  qua-  C^ 

diverso  negotio   et  ministerio  presbytero- 
diaconomm,    seu    reliqaorum    ordinum 
tieorum. 

\  liber  continet  de  divinarum  domorum  in- 
B  et  cultn  et  honore ;  de  decimis  et  oblatio- 
judiciis  sing^lorum,  et  qui  libri  in  sacro 
recipiantur,  qui  vero  apocryphi,  et  qnando 
di  sint. 

18  liber  continet  sacramentum  baptismatis, 
berium  baptizandorum  et  baptizatorum,  et 
ndorum  et  consignatorum. 
la  liber  continet  de  sacramento  corporis  et 
I  Domini,  et  de  perceptione  et  observa- 
nm. 

liber  continet  de  homicidiis  sponte  et  non 
immissis,  et  de  parricidio  et  de  fratricidiis, 
I  qui  uxores  legitimas  et  soniores  suos  in- 
t,  et  de  occisione  ecclesiasticorum,  et  de 
one  et  poenitentia  singulorum. 
ius  liber  continet  de  incesta  copulatione 
linitatis,  et  in  quo   geniaclo  fideles  et  con- 

separari  debeaot,  et  de  revocatione  et  de 
ia  singulorum. 

8  liber  continet  de  viris  et  feminis  Deo  di- 
sacrum  propositum  transgredientibus  et  de 
me  et  pcenitentia  eorum. 

liber  continet  de   virginibus  et  viduis  non 

de  raptoribus   earum,  et  de   separatione 
de  eonjunctione  legitimorum  connubiorum. 


D 


de  concnbinis,  et  de  transgressione  et  poenitentia 
singnlorum. 

Decimus  liber  continet  de  incantatoribos,  de  au- 
garibus,  de  divinis,  de  sortilegiis,  et  de  variis  illu- 
sionibus  diaboli,  et  de  maledicis,  et  de  contentiosis, 
et  de  conspiratoribus,  et  de  poenitentia  singulorum. 

Undecimas  iiber  continet  de  ezcommunicandis  et 
excommunicatis,  de  furibus  et  de  depraedatoribus ; 
de  prsesumptione,  et  contemptu,  et  negligentia,  et 
reconciliatione  et  poenitentia  eorum. 

Duodecimus  liber  continet  de  peijurio  et  de  poe- 
nitentia  ejos. 

Tertius  decimus  liber  continet  de  veneratione  et 
observatione  sacri  jejanii. 

Quartus  decimas  liber  continet  de  crapula  et 
ebrietate,  et  de  poenitentia  eorum. 

Quintus  decimus  iiber  continet  de  imperatoribus, 
de  principibus  et  de  reliquis  laicis,  et  de  ministerio 
eorum. 

Sextus  decimus  liber  continet  de  accusatoribus, 
de  judicibus,  de  defensoribus,  de  falsis  testibus, 
et  de  poenitentia  singnlorum. 

Septimus  decimas  liber  continet  de  fomicatione 
et  incestu  diversi  generis,  et  de  poenitentia  utriusque 
sexus  et  diversse  «tatis. 

Octavus  decimus  liber  continet  de  visitatione,  et 
poenitentia,  et  reconcilialione  infirmorum. 

Nonos  decimas  liber  qui  Corrector  vocatur,  con- 
tinet  correctiones  corpomm  et  anilnarum  medi- 
cinas,  et  docet  unumquemque  sacerdotem,  etiam 
simplicem,  qnomodo  vel  qnaliter  nniquicue  succur- 
rere  valeat,  ordinato  vel  sine  ordine,  pauperi,  di- 
viti^  puero,  juyeni,  seni,  decrepito,  sano,  infirmo,  in 
omni  ffitate,  in  utroque  sexu. 

Vicesimus  liber  SpecukUionum  vocatur,  specula- 
tur  enim  de  Providentia  et  de  prcedestinatione  divina, 
et  de  adventu  Antichristi,  de  ejus  operibus,  de  resur- 
rectione,  de  die  judicii,  de  infernaiibus  poenis, 
et  de  felicitate  perpetuse  vitae. 

Hffic  summa  libromm  viginti,  quos  continet  Decre- 
tum  Burchardi  Wormatiensis  episcopi. 

Opus  Decretorvm  Burchardi  editum  est  primum 
Parisiis,  anno  1499,  et  iteram  Colonise  Agrippinie, 
anno  1548,  in-8^,  denique  Parisiis,  anno  1549.  Gom- 
portavit  Burchardus  in  CoUectionem  hanc  multa  ex 
Isidoro  Mercatore  seu  Decretalibus  ejus  epistolis 
suppositis.  Specimen  exhibebunt  sequentia  exempla, 
quffi  clarissimus  vir  David  Blondeiius  in  Prolego- 
monis  Pseudo-Isidori  et  Turriani  vapulantium.  cap. 
18  accurate  coilegit. 

«  Assnmit  igiiur  ex  Pseudo-Clementis  epist,  1, 
libro  I,  cap  124,  125,  126, 127,  133,  137  et  155;  lib. 
II,  cap  94;  lib.  vi,  cap.  28 ;  lib.  xiv,  cap.  16.  £x  episto- 
la  2,  lib.  III,  cap.  216;  lib.  v,  cap.  11  et  14.  Bx 
epistola  3,  hb.  ii,  cap.  95;  jib.  iii,  cap.  59;  lib.  it, 
cap.  15.  —  Ex  Pseudo-^nadeti  prima  lib.  i,  cap.  4 
et  59;  lib.  ii,  cap.  154;  lib.  iii,  cap.  71,  77;  jib.  xi, 
cap.   18.  Ex  epistola  secunda  iib.   i,  cap.  1  et  15; 


495 


BURCHARDUS  WORMAGIENSIS  EPISTOPUS. 


496 


Lib.  II,  cap.  5.  Ex  tertia  lib.  i,  cap.  136,  152,  178.  —  A 
Ex  Pseudo-Evaristi  secunda  iib.  i,  cap.  76.  99,  34, 
40;  lib.  II,  cap.  9.  —  Ex  Pseudo-Sixti  primi  seeunda 
lib:  i!U  cap.  214. —  Ex  Pseudo-A  lexandri  prima  \ih. 
I,  cap.  129,  130,  132;  lib.  ii,  cap.  52;]ib.  v,  cap. 
5.  —  Ex  Pseudo-Teslesphori  epistola  lib.  iii,  cap.  63. 
—  Ex  Pseudo-Hygini  priore  lib.  i.  cap.  65.  —  Ex 
PseudO'Pii  secunda  lib.  ii,  cap.  29.  —  Ex  Pseudo- 
Aniceto  lib.  ii,  cap.  28,  63.  —  Ex  Pseudo-Soteris 
epist.  posieriore  lib.  iii,  cap.  215.  —  Ex  Pseudo-Eleu- 
thero  lib.  xvi,  cap.  30.  —  Ex  Pseudo-Victotis  priore 
lib.  I,  cap.  176;  lib.  iv,  cap.  3.  —  Ex  Pseudo-Zephi- 
rini  priore  lib.  i,  cap.  154;  lib.  xvi,  cap.  13.  —  Ex 
posteriore  lib.  ii,  cap.  3.  —  Ex  Pseudo-Callisti  priore 
lib.  II,  cap.  38.  —  Ex  posteriore  lib.  i,  cap.  66,  80, 
135,  171;  lib.  iii,  cap.  49;  lib.  vii,  cap.  1  ;  lib.  x, 
cap.  64.  Vide  el  libram  ix,  cap.  7.  —  Ex  Pseudo- 
Urbano  lib.  iii,  cap.  3  et  143;  iib.  i,  cap.  1.  —  Ex 
Pseudo-Antero  lib.  i  cap.  77;  lib.  iv,  cap.  66.  —  Ex 
Pseudo-Pabiani  secunda  lib.  i  cap.  in,  li8. —  Ex 
tertia  lib.  i,  cap.  183;  lib.  ii,  cap.  10.  —  Ex  Pseudo- 
Comelii  secunda  \ih.  i,  cap.  193;  lib.  xii,  cap.  12, 
19.  —  Ex  Pseudo-Lucio  lib.  i,  cap  54;  lib.  xi,  cap. 
19.  —  Ex  Pseudo-Stephani  priore  lib.  i,  cap  173 
Eiposteriore  iib.  i,  cap  142,  161,  177,  et  lib.  xvi, 
cap.  19.  -—  Ex  Pseudo-Sixti  secundi  posteriore  lib.  i, 
cap.  143, 192.  —  Ex  Pseudo-Dionysii  secunda  iib.  iii, 
cap.  43.  —  Pseudo-Felicis  primi  prima  lib.  i,  c. 
157,  169;  lib.  xvi,  cap.  11.  Ex  secunda  lib.  i,  cap. 
174.—  Ex  Pseudo-Eutychiano  lib.  v,  cap.  7.  —  Ex  C 
Pseudo-Cajo  lib.  i,  cap  139.  —  Ex  Pseudo-Eusebii 
prtmalib.  i,  cap.  138,  165.  Ex  secunda  lib.  xi,  cap. 
25,  27.  Ex  tertia  lib.  iv,  cap.  63.  —  Ex  Pseudo- 
Melchiadis  priore  lib.  iu,  cap.  2,  4,  5.  Ex  posteriore 
lib.  I,  cap.  2;  lib.  iv,  CQp.  61.  —  £x  Pseudo-Marco 
lib.  I,  cap.  98.  —  Ex  Pseudo-Julii  secunda  lib.  i,  cap. 
144, 170.  Ex  prima  lib.  i,  cap.  175.  —  Ex  Pseudo- 
Felicis  secundi  priore\ih.  i,  cap.  141,  163,  167,  180, 
221,222;  lib.  xvi,  cap.  11.  —  Ex  Pseudo-Damasi 
quinta  lib.  i,  cap.  153,  156,  171  179;  lib.  xvi,  cap. 
31.  —  Ex  Pseudo-Auastasii  priore  lib.  iii,  cap.  103; 
et  ex  posteriore  lib.  xix,  cap  129.  —  Ez  Pseudo-Pelids 
quarti  secunda  lib.  iii,  cap.  57,  58.  —  Ex  Pseudo- 
Joannis  secanda  priore  lib.  iii,  cap.  32.  —  Ex  Pscudo- 
Pelagii  secundi  nona  lib.  iii,  cap.  69.  —  Ex  Pseudo- 
Gregorii  epist.  ad  Felicem,  lib.   vii,  cap.   19,  —  Ex 


Pseudo-Dcusdedit  lib.  xvii,  cap.  44.  Prfleterea  malta 
alia  nescio  unde  bausta  congerit,  qase  tribait  Eva- 
risto,  lib.  iii,  cap.  17;  lib.  xviii,  eap.  16;  Jkxan' 
dro,  lib.  i,  cap.  59;  lib.  xix,  cap.  100.  Stxlo,  lib.  ir, 
cap.  46.  Hygion^  lib.  iii,  cap.  11,  21,  39;  lib.  i?, 
cap.  24.  Pio,  iib.  iii,  cap.  72,  124 ;  lib.  v,  cap.  27, 
47;  lib.  vi,  cap.  37;  lib.  viii,  cap.  18;  lib.  xii,  cap. 
4,15;  lib,  xv,  cap  10;  lib.  xix,  cap.  63.  Anketo^ 
lib.  V,  cap.  20.  Soteri^  lib.  iii,  cap.  73,  74;  lib.  ?, 
cap.  20,  44;  lib.  xii,  cap.  18.  Z^pAtrino,  lib.  viu, 
cap.  40.  Callisto,  lib.  xviii,  cap.  2.  FtU>iano^  lib.  it, 
cap.  l;lib.  v,  cap.  17,  24,  25,  36;  lib.  vii,  cap.  21; 
lib.  IX,  cap.  30;  lib.  x,  cap.  59,  60;  lib.  xii,  cap. 
40;  lib.  XIII,  cap.  8.  EutychtanOf  iib.  i,  eap.  91,  92, 
93,94;  lib.  v,  cap  35;  lib.  viii,  cap.  17;lib.  u, 
cap.  59,  60;  lib.  xi,  cap.  30;  lib.  xii,  cap.  14;  lib. 
XIV,  cap.  2,  3,  10;  lib.  xix,  cap.  105.  If orce/to, lib. 
in,  cap.  1,  3,  9.  Eusebio^  lib.  iii,  cap.  99;  lib.  vin, 
cap.  19;  lib.  ix,  cap.  13;  lib.  xiii,  cap.  17;  Itb.  xit, 
cap.  7;  lib.  xviii,  cap.  11 ;  iib.  xix,  cap.  llO.^iicto, 
lib.  xiY,  cap.  69.  Julio^  lib.  ii,  cap.  127 ;  lib.  in,  cap. 
1,  204  ;  lib.  v,  cap.  1 ;  lib.  vn,  cap.  7;  lib.  ix,  cap.  18; 
lib.  xviii,  cap.  21.  Liberio^  lib.  xiii,  cap.  13,  14, 18; 
Fe/tct,  iib.  I,  cap.  51 ;  lib.  xvi,  cap.  v;  lib.  xtx, 
cap.  62.  DamasOf  lib.  i,  cap.  25.  Bonifacio,  lib.  i, 
cap.  73,  131.  184,  202;  lib.  iii,  cap.  26;  lib.  xi, 
cap.  17.  Silverio,  lib.  iii,  cap.  23;  lib.  v,  cap. 
19;  lib,  xiii,  cap.  12.  Pelagio  lib.  xii,  eap.  9. 
Gitavit  etiam  Prsefationem  Pseudo-lsidori  lib.  i, 
cap.  42.  Heec  collegit  doctissimua  David  Blondel- 
lus  in  Prolegomenis  nempe  PseudoJsidari  ef  1^- 
rtant  vapulantium^  cap.  18. 

Agunt  de  Eurchardo  Wormatiensi  episeapo  Sige- 
bertns  in  libro  De  scriptoribus  eeclesiasticis^  cap.  141  et 
142,  Henricus  Pantaleo  in  Prosopographia  iUutirim 
virorum  totius  Germanise,  parte  ii,  pag.  mihi  46  edi- 
tionis  Basileensis,  anno  1565,  apud  Nicolaiim  BryliD- 
gerum^  in-fol.;  Antonius  Possevinus  tomo  I  AppOr 
ratus  sacri,  verbo  Burchardus  Wormatiensis  epise»' 
pus;  Gerardus  von  Mastricht  in  Historia  jurii  udt' 
siastici  et  pontificii^  niim.  248  ad  254,  pag.  280  ad 
291  editionis  Doesburgi  1676,  et  Amslelodami  1686 
in-8® ;  Guilielmns  Gavus  in  Historia  rei  HiterariM  ad 
annum  996,  pag  593  Londinensis  editionis  1681 
in-folio. 


I 
I 


PROCBSIIA.  —  DB  COLLECTIONE  BORGUARDI. 


49S 


DE   COLLECTIONE   BURGHARDI 

EPISCOPI  WORIUTIENSIS 

9  mos  imcribetidi  synodis,  pontificibus,  vel  Patribus  senienHas  qtiorumdam  posteriorum 
scripiorum^  Pcenitentiale  Ecclesiarum  Germanix  ab  ipso  recepium  ei  auctum. 

Dissertatioiie  FF.  Balleriniorum  De  antiquii  eoltect,,  Opp.  S.  Leonis  Magni  tom.  III,  sea  PatrologWf 

tom.  LVI,  coL  320.) 


Barchardas,  patria  Hassus,  non  monachas,  utA 
I  crediderunt,  sed  canonicus  et  capellanus  re- 
foit,  ac  postea  ad  Wormatiensem  cathedram 
otos  ante  annum  1062,  eamdem  tenuit  asque  ad 
n  1025,  quo  e  vivis  ezcessit  xiii  KaL  Septem- 
Dum  auiem  erat  episcopus,  collectionem  cano- 
hortante  Brunicone  Ecclesiae  Wormatiensis  pree- 
ly  eoncinodvit.  Stephanus  Baluzias  in  prffifatione 
itonii  Augustini  libros  de  Emendatione  Gratia- 
18»  animadvertit  verum  hajus  collectionis  au- 

0  dicendum  esse  potius  Olbertum  monachum 
Qsem,  et  postea  abbatem  Gemblacensem,  quo 
ts  et  magistrante  Burchardus  magnum  itlwi  ea- 
i  volumen  eentonizavitf  si  vera  hsec  sunt  qti8e 
tor  in  libro  de  Qestis  abbatum  Gemblaeensium, 

n  ex  mss.  Gemblacensibus  atque  Leodiensibus  ^ 
iliter  narrat  Bartholomseus  Fisen  in  Floribus 
im  Leodiensis^  pag.  328.  Gum  vero  Burchardus 
to  pr»ceptore  et  familiari  suo  uteretur,  eum- 
operis  adjotorem  adhiboisse  negari  non  potest. 
^gebertas  in  Chronico  ad  annum  1008  Burchar- 
eoUaborante  magistro  suo  OlbertOy  viro  undequa^ 
^ccUssimo,  magnum  Canonum  volumen  edidisse 
t.  Anonjmos,  qui  post  Barchardi  obitum  ejus 
digessit  editioni  Coloniensi  insertam,  aliam 
im   operis    adjutorem    coromemorat.     Eodem 

B  iempore^  inquit,  in  Colleetario   eanonum 

iHNftctim  laboravit,  Nam  domino  Walterio  Spi- 
episeopo  adjuvante,  et  Brunicone  prseposito  ex- 
Ue  et  suggerente,  canones  in  unum  corpus  eolle^  c 
otatu  dignus  est  titulus  :  Collectarium  eanonum  ; 
manuscripti  codices  omni  titalo  carent.  Con- 
Tero  cum  preefatione  ipsius  Burchardi  paulo 
(objicienda,  in  cujus  fine  is  suam  collectionem 
tarium  vocat. 

Ad  Ecclesise  suae  Wormatiensis  usum  idem 
se  confecisse  in  eadem  priefatione  testalur. 
non  inceptum  ante  annum  1012  colligitur  ex 
Becondo,  c.  227,  ubi  suam  formatam  epistolam 
ad  Walterium  Spirensem  scriptam  eodem  anno 

1  Martii.  Idem  vero  opus  jam  fuisse  perfectam 
nam  Burchardus  anno  1023  synodo  Salangusta- 
i  interesset,  ex  eo  cognoscimus  quia  ejusdem 
i  canones  cum  in  collectionem  non  potoissct 


inserere,  in  calce  omnes  subjecit.  Joannet  Molinms 
in  praefatione  ad  Ivonis  Decretum  auctor  est  multa 
in  editis  Burchardi  libris   desiderari  qnie  ipse  vidit 
in  veteribus  pleniora,  sed  ea  in  duodecim  libros  tan- 
tum  divisa,  quoruni  sexta  pars  est  editus  liber.  Hinc, 
ot  credimns,  Joannes  Albertus  Fabricins  tom.  XI  Bi- 
bliothece  Grec®,  pag.  8,  duodeeim  tomos  deeretorum 
a  Borchardo  collectot  tradit,  additque  :  Hoe  opus 
ipsius  integrum  necdum  lueem  vidit^  sed  tantum  excer^ 
pta  ex  iUo  divisa  in  libros  20.  At  non  solum  codez, 
ez  quo  editio  prodiit,  libros  20  Burchardo  inscribit» 
verum  etiam  illa  qooque  vetustissima   exemplaria 
quiB  Petrus  Pithoeus  commemorat.  Nos  item  quatuor 
integros  codices  vidimus,  duos  in  bibliotheca  Vati- 
cana  signatos  num.  1350  et  1355,  unam  apud  Patres 
Benedictinos  in  monasterio  Padilironensi,  et  aliom 
Patavinum  in  bibliotheca  S.  Justinse,  qui  totidem  li- 
bros  eidem  Borchardo  inscriptos  exhibent.  Addemos 
et  alia  doo  antiqua  Vaticana  exemplaria    1356  et 
4980y  quorom  alterum  incipit  a  libro  septimo,  alte- 
rum  a  nono,  et  atrumque  prosequitur  usqne  ad  li- 
brum  zix,  qui  ob  mutilos  codices  fine   caret.   Gom 
baBclibrorum  series  ac  ea  quae  ineisdem  continentnr 
eadem  sint  in  aliis  exemplaribus  integris,  hsec  qoo- 
que  duo  ezemplaria  eumdem  viginti  librorum  nn- 
merum  confirmant.  Gam  porro  nolli  hactenus  noti 
codices  ullam  collectionem  Borchardi  nomine  prse- 
notatam,  in  doodecim  partes  distributam  contineant, 
veremur  ne  Joannes  Molinseos  seqoivocatione  aliqua 
ductus  aliam  ampliorem  anonymam  collectionem  iu 
totidem  partes  divisam  ob  consonantiam  in  plaribut 
pro    Burchardiano    opere   inadvertenter   acceperit. 
Forte  ob  ocolos  habuit  collectiooem  Sorbonieo-Mo- 
tinensem  in  partes  duodecim  distinctam,  quam  de- 
scripsimus  capite  decimo  ;  deceptusque  ex  eo  fuit 
qoia  inter  titulos  librorum  Burchardi  i,  ii  et  spqucn- 
tibus,  ac  titulos  ejusdem  collectionis  preefixos  par- 
tibus  1,    11,   III,   IV,   V  et  x,    summa   con»en«io  eA, 
Certe  prsefatio  qofle  in  solis  mss.  20  libros  pcfffercn* 
tibos  invenitor,  Barchardum  hahet  aoctorem  ii«dem- 
que  libris  fidem  facit.  Id  autem  multo  rlarius  olucet 
ex  tribus  Burchardi  codicibus   Vat.   1355,  Patavino 
S.  Justinie,  et  Padilironensi,  in  quibus  ipsa  priefatio 
ab  editis  discrepans,  et  sincerior,  ut  mox  videbimus, 


499 


BURGHARDUS  WORMACIENSIS  EPISGOPUS. 


500 


qnam  vulgata,  noa  solam  eumdem  viginti  librornm  A  neqait,  rogayi^  me  dilectio  tua,  ut  hunc  librom  bre- 


numerum  expresse  approbat,  verum  etiam  ipsorum 
titulos  insertos  preeferens,  hos  et  nun  alios  a  Bur- 
chardo  concinnatos  testatur.  Goncinit  etiam  anony- 
mas  ipsi  Burchardo  coffivus,  qui  in  ejus  Vita  tradit : 
Hoc  vero  corptis,  s%x>e  Collectarium  distinxitf  et  in  vi- 
ginti  libros  distribuit,  Nonne  hsc  duo,  cooevi  scilicet 
scriptoris  et  ipsius  Burchardi,  testimonia  duodecim 
librorum  opinionem  expnngunt? 

3.  In  Operibus  Georgii  Cassandri  pag.  1091  et 
1098,  teste  Fabricio,  hsec  ieguntur:  Nacti  etiam  su- 
mus  fi».  opus  Burckardi^  quod  obiter  tantum  cum 
impresso  Parisiis  an.  1549  contulimus,  et  deprehen- 
dimus  epistolx  phrasim  totam  immutatam,  Idipsum 


viter  collectum,  nunc  demum  pueris  discendnm  tra- 
derem:  ut  quod  nostri  cooperatores  in  maturiore 
eetate  positi  nostris  diebus,  et  antecessorum  nostro- 
rum  tarditate  negleierant,  modo  eetate  teneris,  et 
aliis  discere  volentibns  traderetnr.  Siquidem  ut  prios 
fierent  probi  discipuli,  post  plebium  et  do.ctores  et 
magistri ;  et  ut  perciperent  in  scholis  quod  quando- 
que  docere  deberent  sibi  commissos.  Desideriom 
tuum,  et  petitio,  frater,  justa  mihi  videtur,  et  de  vo- 
iuntate  tali  gratias  ago.  Etiam  et  illi  multimodas 
gratias  refero,  qui  te  talem  mihi  prsstiterat,  quia 
pro  statu  Ecclesiffi  nostree  te  assidue  desudasse  eo- 
gnoveram.    Sed  '  quod  tuam  exhortationem  sspias 


et  nos  observavimus  in   tribus  laudatis  codicibus,  in      mihi  inculcatam   tandiu   distuleram,   me«e  ignavia 


qaibus  tantum  praefationem  inven^mus.  In  his  pree- 
fatio  non  solum  verbis  discrepat  a  vulgata,  verum 
etiam  ordine  :  ea  enim  quee  in  editis  ad  preefationis 
calcem  ab  aliis  adjectavideri  possunt,  ipsi  preefationi 
in  iisdem  mss.  ita  insemntur,  ut  Burchardo  auctore 
scripta  faisse  manifestissime  constet.  Horum  vete- 
rum  exemplariam  concordia,  cum  quibus  alios  quo- 
que  codices  qni  prsefatione  non  careant,  convenire 
non  ambigimus,  hanc  veram  esse  prsefationem  seu 
epistolam  Burchardi  ad  Bruniconem  suadet  ;  id- 
ipsumque  confirmat  ipsa  styli  ac  syntaxeos  inconcin- 
nitas,  quffi  illi  aevo  maxime  congrnit.  Prsefationem 
autem  vnlgatam,  cum  tam  aperte  a  memoratis  ve- 
tustis  mss.  dissentiat,  studiosi  alicujus  arbitrio,  cui 


nolo  ut  assignes,  quia  duabns  ex  causis  minime 
mihi  hoc  attingere  licuerat :  scilicet  propler  varias 
et  inevitabiles  ecclesiasticas  necessitates,  quse  quoti- 
die  more  fluctuum  emergunt;  et  insuper  cura  mun* 
dialium  rerum  ad  imperialia  mandata  pertinentiuoi, 
quee  studentis  et  ad  superiora  tendentis  animum 
valde  obtundunt;  quia  animuscujasquey  dam  dividi- 
tur  per  plura,  minor  fit  ad  singula.  Tamen  tois 
sanctis  petitionibos  obediens  synodalia  pr«ceptaet 
sancta  statota  tam  ex  sententiis  sanctornm  Patram 
quam  ex  canonibus,  Deo  largiente,  coUegi  et,  proat 
potoi,  corpore  connexui  in  uno,  et  in  viginti  libros 
idem  corpus  distribui.  Et  si  quis  diligens  lector  eos 
subtiliter  perscrntatas  fuerit,  multas  utilitates  nosth 


elegantior  stylus  placebat,   faisse   immutatam  arbi-  C  ministerii  in  eis  inveniet. 


tramur.  Illam  interim  qualis  in  codicibos  legitur  hic 
exhibemus. 

4.  c  Burchardus  solo  nomine  Wormaciensis  epi- 
scopus  Brunichoni  fideli  sno,  ejusdem  videlicet  sedis 
preeposito,  in  Ghristo  Domino  salutem. 

«  Multis  jam  saepe  diebus  familiaritas  tua,  frater 
charissime,  presens  nobis  hortando  suggessit  quale- 
nus  libellum  ex  variis  utilitatibus  ad  opus  compre- 
sbyterorom  nostromm  tam  ex  sententiis  sanctorum 
Patrum  quam  ex  canonibus,  seu  exdiversis  poeniten- 
tialibus  vigilanti  animo  corpns  in  unum  coUigerem  : 
ob  id  maxime,  quia  canonom  jura  et  judicia  poeni- 
tentium  in  nostra  dioecesi  sic  sunt  confusa  atque 
diversa  et  incolta,  ac  sic  ex  toto  neglecta,  et  inter  se 
valde  discrepantia,  et  pene  nullius  •  auctoritate  suf- 
fulta,  ut  propter  dissonantiam  vix  a  sciolis  possint 
discerai.  Unde  fit  plernmque  nt  confugientibus  ad 
remedium  pcenitentiee,  tam  pro  libromm  confiisione 
quam  etiam  presbyterorom  ignorantia,  nailatenns 
valeat  subveniri.  Gur  hoc  ?  Inde  sestimo  evenire 
maxime,  quia  mensnram  temporis  et  modum  delicti 
in  agenda  poenitentia  non  satis  attente,  et  aperte, 
et  perfecte  prsefigunt  canones  pro  unoquoque  cri- 
mine,  nt  de  singulis  dicant  quaiiter  unumquodque 
emendandum  sit;  sed  magis  in  arbitrio  sacerdotis 
intelligentis  relinquendum  statuunt.  Quapropter,  quia 
hoc  nisi  a   sapientibus  et  legis  divinee  eruditis  fieri 


D 


Index  (i)  singulorum  librorum  D,   Burehardi  Wor- 

maciensis  episcopij  breviter  quid  quoque  Ubro  eoa- 

tinetur  ostendens. 

«  Primus  libes  continet  de  potestate  et  primat- 
apostolicffi  sedis,  patriarcharum,  cseieromm  prioii- 
tum  metropolitanorum,  et  de  synodo  celebranda,  et 
vocatione  ad  synodum  ;  de  accusatis,  et  accusatori- 
bus,  et  testibus ;  de  exspoliatis  injoste  ;  de  judidbas 
ac  de  omni  honore  competenti,  ac  dignitate,  et  di«. 
verso  negotio,  et  ministerio  episcoporum. 

«  Secundus  liber  continet  de  congraenti  dignitite 
et  diversa  institutione,  ac  nutrimento,  vel  qualilite 
vitse,  et  diverso  negotio,  et  ministerio  preabyiero- 
rum,  et  diaconoram,  sen  reliqaoram  ordinum  eoclO' 
siasticoram. 

c  Tertius  liber  continet  de  divinaram  domoma 
institutione,  et  cnltu,  et  honore ;  de  decimis,  et 
oblationibus,  et  justitiis  singnloram ;  et  qni  libri  ia 
sacro  Gatalogo  recipiantor,^  qui  vero  apocryphi,  et 
qnando  apponendi  sint. 

c  Quartus  liber  continet  sacramentum  baptisma- 
tis,  et  ministerium  baptizandoram,  et  baptizatoraiD, 
et  consignandornm,  et  consignatorum. 

c  Quintus  liber  continet  de  sacramento  corporis 
et  sanguinis  Domini,  et  de  perceptione,  et  obserra- 
tione  eorum. 

«  Sextus   liber  continet  de  homicidiis  sponte  et 


({)  Hic  titulus,  vel  saltem  Burchardi  nomen,  librarioram  arbitrio  insertom  videtur. 


t  de  illis  qai  uxores  legitimas,  et  seniores 
ficinnt,  et  de  occisione  ecclesiasticoram, 
nratione,  et  de  poenitentia  singalorum. 
ms  liber  continet  de  incesta  copnlatione 
oitatis,  et  in  quo  geniculo  fideles  et  con- 
Bparari  debeant,  et  de  revocatione,  et  de 
I  singolorum. 

18  liber  continet  de  viris  ac  feminis  Deo 
sacrum  propositum  transgredientibus,  et 
ione,  et  de  poenitentia  eorum. 
I  liber  continet  de  virginibus  et  vidais  non 
raptoribus  earam,  et  de  separatione  eo- 
oigunctione  legitimoram  connubiorum,  de 


PROCEMIA.  —  DE  COLLEGTiONE  BURCHARDI.  502 

M  commissis,  et  de  parricidiis,  et  de  fira-  A  dnlus  qui,  pQstquam  istad  viderit,  mibi  inviderit,  di- 

cens  me  ex  alienis  aribus  coUigere  escas,  et  ex  aiio- 
rum  labore  mihi  facere  nomen  inane,  esto.  Fateor 
quia  ex  aiiorum  labore  coliegeram,  qnia  mihi  soli 
canones  facere  non  licet,  coUigere  licitum  est,  quod 
et  feci ;  Deui  novit,  non  pro  arrogantia  quadam,  sed 
pro  nostree  Ecclesiae  necessitudine.  Ut  autem  obstrua- 
tur  detrahentis  murmur,  liber  qualiscumqae  sit,  no- 
strorum  sit.  Non  rogo  ut  nostri  episcopii  limen  trans- 
eat,  sed  nostris  addiscendum  remaneat.  Quomodo 
autem,  vel  unde  ilium  coUegerim,  volo  at  audias ; 
et  si  est  peccatuin  uUum,  tuo  judicio  relinquo  diju- 
dicandum.  Nihil  addidi  de  meo  nisi  laborem,  sed  ex 
divinis  testimoniis  ea  quee  in  eo  inveneris,  magno 

,  de  transgressione  et  pcenitentia  singu-  »  sudore  collegi.  Et  ut  essent  quse  comportaveram  au- 

ctoritativa,  summo  studio  elal)oravi.  Ex  ipso  enim 
nucleo  canonum,  quod  a  quibusdam  Corpus  conontim 
vocatur,  que  sunt  nostro  tempori  necessaria,  ex- 
cerpsi.  Ex  canone  apostoloram  quaedam,  ex  trans- 
marinis  conciliis  queedam,  ex  Germanicis  quaedam, 
ex  Gallicis  et  Hispanicis  qufledam,  ex  decretis  Ro- 
manoram  pontificam  queedam,  ex  doctrina  ipsias 
veritatis  quffidam,  ex  Veteri  Testamento  qusedam, 
ex  apostolis  qaaedam,  ex  dictis  sancti  Gregorii  qae- 
dam,  ex  dictis  sancti  Hieronymi  qusedam,  ex  dictis 
sancti  Aagustini  queedam,  ex  dictis  sancti  Ambrosii 
qufiedam,  ex  dictis  sancti  Benedicti  quaedam,  ex  dictis 
sancti  Isidori  queedam,  ex  dictis  sancti  Basilii  que- 
dam,  ex  Poenilentiali  Romano  qasedam,  ex  Pceniten- 
C  tiali  Theodori  queedam,  ex  Pcenitentiali  Bedse  qtise- 


iiu  liber  continet  de  incantatoribus,  et  de 

y  de  divinis,  de  sortilegis  et  de  variis  illu- 

liaboli,  et  de  maledicis,  et  de  contentiosis, 

tpiratoribas,  et  de  pcenitentia  singulorum. 

imus  liber  continet  de  excommunicandis 

lonicatis,  de  furibus,  et  de  prsdatoribus, 

»samptione,  et  contemptn,  et  negligentia, 

iatione,  et  poenitentia  eorum. 

scimus   liber   continet  de  peijario  et  de 

I  ejus. 

18  decimus  liber  continet  de  veneratione 

tione  sacri  jejunii. 

os  decimus  liber  continet  de  crapula,  et 

et  de  poeniteniia  eoram. 


iis  decimus  liber  continet  de  imperatoribas, 
8,  et  de  reliquis  laicis,  et  de  ministerio 

I  decimas  liber  continet  de  accusatoribus, 

us,  de  defensoribus,   de  falsis  testibus,  et 

ntia  singuloram. 

nus  decimus  liber  continet  de  fornicatione 

diversi  generis,  et  de  poenitentia  utriusqae 

iversce  eetatis. 

DS  decimus  Hber  continet  de  visitatione, 

itia,  et  reconciiiatione  infirmorum. 

I  decimns  liber,  qui  Correetor  vocatur  et 

x>ntinet  correctiones  corporum  et  anima- 


dam.  Ad  hsec  in  Collectario  buc  si  quid  utilitatis  in- 
veneris,  Dei  donis  ascribe.  Si  autem  quid  superfiuita- 
tis,  meiB  insipientiee  deputa.  Bene  vaieas,  et  in  sacris 
orationibus  tais  mei  peccatoris  memoriam  deprecor 
ut  habeas.  Explicit  prologas.  »■ 

5.  In  hac  preefatione,  seu  epistola  ipsius  Burchardi 
notanda  sunt  verbd  in  viginti  libros  idem  corpu$  di$- 
tribui;  et  prseterea  recolendum  est,  quod  antea  at- 
tigimus,  sipguiorum  librorum  ordinem  et  titulos 
eidem  prsefationi  a  Burchardo  fiiisse  insertos,  ut  ne 
dabitari  possit  quin  editum  opus,  quod  cum  hoc 
librorum  namero  et  cum  iisdem  titulis  atque  ordine 
plane  concordat,  Burchardum  habeat  auctorem.  In 
einas,  et  docet  unumquemque  .^acerdotem,  |>  vulgata  prsefatione,  licet  rebus  pluribus  discrepans, 


iplicem,  quomodo  vel  qualiter  unicuique 
i  valeat,  ordinato  vel  sine  ordine,  pauperi, 
sro,  juveni,  seni,  decrepito,  sano,  iufirmo, 
state,  in  utroque  sexu. 
imus  liber  Speeulatumum  vocatur  :  specu- 
i  de  Providentia  et  de  prcedestinatione  di- 
e  adventu  Antichristi,  de  ejus  operibus,  de 
one,  de  die  judicii,  de  infernalibus  pcenis, 
te  pefpetuffi  vitse. 

t  frater,  si  regentibus  plebes  suas  ex  his 
unum  defaerit,  quomodo  eas  instruere  et 
terunt  ?  Etiam  sacerdotis  nomen  vix  in  eis 
quia  valde  periculosee  sunt  evangelicse 
ibus  dicitur  :  Si  csecus  cxco  ducatum  pra?- 
» tn  foveam  cadunt,  Quod  si  est  aliquis  invi- 


idem  libroraqa  numerus  indicatur.  At  ordo  diversus; 
et  qaeedam  particulfie  ita  ab  eadem  prsefotione  dis- 
sectfle  sunt  et  in  calcem  rejectse,  ut  non  a  Burchardo, 
sed  ab  alio  conscripte  et  adjectie  videri  possint.  Non 
solum  enim  index  titulorum  cujusque  libri  in  vaiga- 
tis  a  prsefatione  distractus  est,  verum  etiam  ipsi 
prsemittitnr  auctorum  ex  quibus  Burchardus  cano- 
nes  derivavit ;  catalogus,  ab  eadem  preefatione  pa- 
riter  divulsus  cuih  hac  inscriptione,  quee  a  Burchardo 
proficisci  nequit :  Ex  quibus  loeis  auctorum  scriptis 
ecclesiastica  hsec  decreta  collegerit.  Nucleus  eano' 
num,  quem  initio  catalogi  Burchardus  in  fine  prae- 
fationis  laudat,  et  eanonum  Corptu  a  quibnsdam  ap- 
pellari  affirmat,  est  pseudo-Isidori  collectio,  ex  qaa 
quidem  multa  apocrypha  decreta  transcripsit.  Plura 


503 


BCRGHARDUS  WORMAGIENSIS  EPISCOPUS. 


504 


Tero  capiiula  ex  Reginone,  et  nonnulla  etiam  ex  A 
daabus  appendicibus  quee  in  mss.  Reginonis  colle- 
ctioni  subjiciontur,  eum  ezcerpsisse  Stephanus  Ba- 
luzius  in  preefatione  ad  Reginonem  late  demonstrat. 
Verum  in  titulis  multa  mutavit,  aliis  titulis  ex  ar- 
bitrio  prsOxis,  qai  a  sobsequentibus  canonum  col- 
lectoribus  ex  eodem  suscepti,  magnam  confusionem 
pepererunt.  Cum  enim  non  pauca  apud  ipsum  inscri- 
bantur  nomioibus  conciiiorom,  vel  pontificum,  in 
quorum  decretis  aliunde  editis  nihil  iale  reperitur ; 
ea  in  deperditis  eoromdem  docamentis  a  Barchardo 
vei  ab  exscriptoribns  ejus  inventa  plures  credide- 
runt ;  ac  propterea  eadem  velati  fragmenta  pretiosa 
ab  ipsis  conservata  suo  cujusque  synodi,  vel  ponti- 
iicis  ioco  in  Conciliorum  editionibus  addita  sunt.  Qui  ^ 
vero  rem  hanc  accuratius  expendendam  suscepere, 
deiexerunt  Burchardum  synodorum,  Romanoram 
pontiiicum,  aut  sanctorum  Patrum  nominibus  tri- 
buisse  ea  capitula  quee  Regino  vel  ex  Capitularibus 
regum,  vel  ex  Rhabano,  vel  ex  Ferrando  diacono, 
vel  sine  uUa  auctoris  mentione  recitavit.  Siephanus 
Baluzias  in  Jaudata  praefaiione,  num.  22,  hsc  de 
Capitularium  libris  notavit  :  Burcharitis  cum  Regi- 
nonem  compilaret,  maluit  quas  hinc  accipiebat  capita 
tribuere  conciliis  quibusdam,  aut  Patribus  antiquis, 
quam  regibus  nostris ;  quod  Francorum  appellatio, 
qua  Reginonis  atque  Witichindi  etiamnum  sevo  glO" 
riabantur  reges  Germanorum,  usurpari  desiisset  wtate 
Burchardiy  adeoque  exuta  a  Saxonibus  esset  omnis 
Capitularium  istorum  reverentia,  Burchardus  enim  C 
semel  tantum  cap.  2i8  e^  219  /t6rt  primi  citat  capitula 
Karoli  Magni,  sic  ut  adiat  illa  ab  episcopis  coHau- 
data  esse  apud  Aqmsgrafium,  alioqui  forsitan  his 
non  usurus.  lilud  vero  Burchardus  sibi  prsstitisse 
videtur,  at  capitula  sumpta  ex  auctoribus  qui  non 
essent  vel  summi  pontifices,  vel  synodi,  vel  Patres 
satis  noti  et  ceiebres,  non  sui  cujusque  auctoris, 
sed  alio  celebriori  nomine  allegaret.  Qoffi  animad- 
versio  perutilis  erit  in  legendis  collectionibus  Bur- 
chardo  posterioribus,  ex  gr.  Ivonis  et  Gratiani,  qui 
piura  ejusdem  generis  ex  Burchardo  receperunt. 
Illam  porro  laudem  huic  collectioni  omnes  tribuunt; 
quod  raethodum  satis  aptam  sequatur,  ac  preterea 
canones  aliquot  conciliorum  Gennanife  posterioris 
temporis  contineat,  qui  vel  in  rarissimis  codicibus 
inveniuntar,  vel  eiiam  Jectiones  preeferunt  optimas, 
ex  quibus  vulgati  emendari  queunt. 

6.  Duo  tandem  omittere  nolumus.  Primo  in  bi- 
bliotheca  Vaticana  sine  auctoris  nomine  exstat  vetas 
codex  4227  inscriptus  Corrector  et  Medicus^  cui 
similem  iu  bibliotheca  Parisiensi  S.  Victoris  vidit 
etiam  Jacobus  Petit,  ac  ex  eodem  excerptum 
dedit   in  Poenitentiali  Theodori  tom.   I,  pag.   358. 


D 


Hic  autem  ad  Burchardi  colleciionem  pertinet,  in 
qua  est  iiber  decimus  nonus  eodem  titulo  preenota- 
tus,  ut  vel  ex  titulis  in  Burchardi  prsefatione  antea 
descriptis  fiqaet.  Secundo  in  ms.  Vat.  3830  sscuii 
XI  exhibetur  PoBoitentiale  in  quo  leguntur  interro- 
gationes  faciendoc  a  confessariis  cum  taxatione  poe.- 
nitentiffi.  Hee  omnes  interrogationes  ad  verbum  ex- 
scriptee  leguntur  in  eodem  Burchardi  libro  xix,  cap. 
5.  Solum  in  hoc  capite   Burchardiano  plnres  sunt 
quam  in   laudato  codice.  Interrogationnm  paragra- 
phi,  quos   vitandfie  confusionis  causa  numeris  com- 
putavimas    atque    distinximus,   apud    Bnrchardam 
sunt  centum  et  nonaginla  quaiuor.  In  eo  autem  co- 
dice  interrogationes  esedem  sunt  ac  in  laudaio  capite 
quinto  Burchardi  a  num.  1  usque  ad  num.  59,  qui 
incipit :  Violasti  sepulcrum.  Dein  apud  Burchardam 
abundant  sequentes  numeri  a  60  usque  ad   n.  103 
inclusive,  qui  inscribuntur  de  arte  magica,  de  socfi- 
legio,  de  gula  et  ebrietate,  de  irreligiositatef  item  dt 
arte  magica,  de  superstitione  et  item  de  arte  magica. 
Hi  omnes  numeri  desunt  in  memorato  codice,  qai 
post  illa  numeri  59,  Fiolasti  sepuicrum,  eic.,  subdit: 
Concubuisti   cum  sorore  uxoris  tuXf  etc,    oti  apud 
Burchardum  num.  104,  et  sequitur  usque  ad  num. 
152,    Credidistiy   quod  quidam  credere   solent^  qvod 
sint  agrestes  feminas^  etc.  Omittit  antem  que  in  fioe 
hujus  numeri  apud  Burchardum  adjiciuntur  :  In  istis 
omnibus  supradictis  debent  sacerdotes^  etc.,  ac  pne- 
terea  ignorat  sequentem  numerum  153,  cujusioi- 
tium  est :  Fecisti  ut  quwdam  mulieres  in  quibusdm 
temporibus,  etc.  Mox  idem  codex  produciis  numeris 
apud   Burchardnm    154,    155   et    156,    prffiterit  sex 
numeros  sequentes  a  num.   157,  Fecisti  quod  qvM- 
dam  mulieres  facere  solent^  ut  cum  fUio  tuo  parvvJii^ 
etc,  nsque  ad  num.  162.    Profert  auiem  namerom 
163,  Interfecisti  filium  vel  /E/iom,  etc,  cnm  duobos 
sequentibus.    Caret  num.    166,  Gustasti  de  semm^ 
etc.    Tum   descripto   numero  167,  Bibisti  chrimat 
etc,  omittit  cseteros  quatuordecim  a  num.  168  ns- 
que  ad  t81»  atque  concludit  cum  Burchardianis  na- 
meris  182,  Oppressisti   infantem^    et    183,    liroenttti 
infantem.  Barchardus  addit  in  fine  undecim  nama- 
ros,  qui  in  codice    non    reperiuntur.  PoBnitentials 
hujus  codicis  Germanicis  Ecclesiis  usitatum  indicail 
inter  C9teros  duo   nomeri,  in   quibns  Theuionies 
locutionis  fit  meniio.  Num.  30,  quod  TheuUmiee  ct- 
rina  vocatur;  et  quee  num.   151  apud  Borchardom 
efferuntur,   quod   vulgaris   stultitia    Werwolff  tooat 
in  codice  exprimuniur  sic :  quod  theutonice  Werewl 
vocatur.  Facilc  autem  ex  dictis  conjicere  licei  Bor- 
chardum  hoc  Poenitentiale  apud  suos  receptum  co\r 
leciioni  inseruisse,  et  ex  aliis  Poenitentiaiibas  addi- 
disse  qufie  in  eo  desiderantur. 


PRCXEMIA.  —  VITA  BURCHARDI. 


506 


VITA  BURGHARDI  EPISGOPI 

EDENTE  G.  WAITZ  PH.  D. 
(Apud  Pertz,  Mcmumenta  Germanix  kistorica  Script.  toiD.  lY,  pag.  829.) 


MONITUM. 


i    WormatieDsis    episcopi   Vitam,  rebns  A 

privatis  claram  atque  celebrem  (1*),  cle- 

uit  Wormatiensis,  qui  illum  vid»irat  ejus- 

idfuerat  (2).  Quod  munus  quo  consilio  et 

susceperit,  ipse  in  preefatione  latius  ex- 

librum  episcopo  cuidam  inscribit,  quem 

familiarissimum   et  amicissimum  ,  sibi 

e  magistrum   et  alterum    quasi  patrem 

cujus  nomen  vero  indagitare  nequivi  (3). 

lot  post  Burchardi  mortem  annis  exactis 

idetnr  (4) ;  sed  «  qus  viderat  et  qose  re- 

is  referentibus  bona  de  ilio  didicerat,  » 

memori»  tradidit  et  historiae  monumen- 

sum  et  magni  faciendum  posteris  reliqnit. 

I   vero,   per  medium  eevum  a  nemine,  ^ 

I,  lecta,  quod  etiam  a  recentioribus  valde 

editionis  unicae  raritas  in  causa  esse  vi- 

diit  enim  semel  tantum  in  volumine,  cui 

urchardi  Wormaciensis  EccL  epise.  de- 
M  XX.  —  Opus  nunc  primum  exctisum. 
B  otficina  Melchioris  Novesiani  1548  foL 
m,  tam  in  bibliotheca  regia  Hannoverana 
ingensi  et  Berolineusi  frustra  queesitum, 
illo  iiborum  thesauro  Guelferbytano,  V. 


cl.  Schonemann  precibus  nostris  solita  humanitate 
annnente,  accepimos,  atque  ex  eo  Vilam  illam, 
cojus  jam  codicem  nullum,  Wormatia  a.  1689  a 
Francogallis  fonestissime  diruta  et  incensa,  inve- 
niri  puto,  exprimendam  curavi.  Editor,  qui  Vitam 
post  decreti  capitulorum  indicem  posnit,  codice 
bono  satis  accurate  usus  esse  videtur,  ita  ut  non- 
nisi  leviora  quedam  emendare  conatus  sim.  Quam 
ad  rem  adhibui. 

2)  Chronicon  Wormatiense,  qaod  sseculo  xvi  in- 
cipiente  monachus  qnidam  Kirsgartensis  conscri- 
psit.  Hic  enim  :  c  Borchardus,  inquit,  sedecimus 
episcopns  Wormatiensis  fuit,  cujus  Historiam  ante 
annos  viginti  quinque  invenimns  ad  Sanctnm  Pau- 
Inm.  Similiter  et  in  majori  ecciesia  habetur ;  qoam 
hic  ad  laudem  civitatis  nostree  de  verbo  ad  verbum 
annectere  volo  prout  invenio  scriptanir.  »  Neque  ta- 
men  tam  fideliter  illa  usus  est,  sed  sermonem  sepe 
mutavit,  aiia  addidit,  alia  omisit,  et  opus  satis  de- 
pravatum  reddidit.  Huc  accedit  quod  tam  Ludewi- 
gii  editio  {Reliq,  mss.  11,  p.  43-72)  quam  codices, 
quos  VV.  Cll.  Bohmer  et  Petersen  benevole  nobis- 
cum  communicarunt,  Francofurtensis  (5)  et  Ham- 
burgensis  (6),  uterque  s«culo  xvu  scriptus,  mendis 
foedlssimis  scatent,  qu«  an   Kirsgartensi   monacho 


NOTiE. 


memoriam  seec.  xii  exeunte  etiam  Here- 
ericus  Wormatiensis  in  chartulario  Wor- 
elebrat,  cnjus  iocnm  jam  olim  cum  Vita 
ic  quoqne  ex  cod.  prarstantissimo  bibl. 
aoveranee  mbr.  s.  xii  ex  foi.  25  exhihen- 
lus  :  «  INCIPIT  PROLOGUS  DE  PRIVI- 
URCHARDI  WORMAT.  ECCLESIE  EPI- 
cursis  venerabilium  antistitum  tempori- 
is  Ecclesiam  Wormatiensem  sibi  a  Deo 
I  in  ondis  diversarum  procellarnm  se- 
bitum  oflitii  sui  pervigili  cura  guberna- 
m  vel  propria  largitione  vel  regum  seu 
iffi  traditione  facultatibns,  honoribus  exn- 
reliquerant,  accedendum  nobis  est  ad 
pii  pastoris  et  teropora  Borchardi  epi- 
s  memoria  propter  prerogativam  merito- 
homines  est  celebris  et  in  conspectu  Al- 
mortalis.  Qui  qoaliter  se  in  episcopatu 
lon  est  necessarium  verbis  exponere,  cum 
bUm  ejus  ubique  terrarum  comprobata  sit 
.testatione,  et  ut  pace  omnium  dicam, 
5  precesserint  eum  viri  mirap  sanctitatis, 
ormatiensi,  respecto  ejos  plantationis  et 
ationis  ecclesia  ista  tam  in  spiritualibus 
imporalibus  erat  qoasi  informis.  Hoc  te- 
U8  et  populus,  paterna  dilectione  educa- 


tus,  hoc  civitas  adomata  et  adaucta,  hoc  universus 
episcopatus  rebus  et  largis  possessionibus  ditatus, 
hoc  testantur  congreg[ationes  hujus  ecclesie,  auas 
ipse  permodicas  inveniens,  largitionibns  habundan- 
ter  ampliavit  vel  ex  novo  institoit,  corpus  canonum 
in  nnam  faciem  castorum  eloqoiorum  multo  labore 
collegit,  legem  specialem  familie  sancti  Petri,  ut 
infra  videtnr,  dedit,  et  nt  breviier  concludam,  eccle- 
siam  Wormatiensem  in  meridiano  splendore  omni- 
bus  bonis  locentem  feliciter  reliquit,  unde  13  KaL 
Septenibr.  in  pace  factus  est  ioccis  ejus  et  apud 
Sanctum  Laurentium  sepultus.  » 

(2)  C.  20-23. 

(3)  Azzecho,  qui  pnost  Burchardum  ecclesiam  Wor- 
matiensem  rexit,  vix  intelligi  potest,  quum  auctor 
nusquam  alterum  alterius  successorem  mdicet.  Ne- 
qoe   verba  c.  20  :  iUo  (Burchardo)  mortuo  m  hoe 

P  loco  nuUum  sui  consimilem  tam  clarissima  vita  esse 
futwrum^  in  libro  Azzechoni  directa  scripsisset. 

(4)  Proi.,  c.  2. 

(5)  V.  Archiv.  i,  p.  323.  Liber,  ex  bibl.  Joannis 
Maximiliani  Zum  Jungen,  s.  xvii  med.  in-folio  scri- 
ptos  est. 

(6)  V.  Archiv.  vi,  p.  244.  Ex  cod.  Francof.  de- 
scriptus  esse  videtur. 


»07 


BURCUARDUS  WORMACIENSIS  EPISCOPUS. 


508 


aut  scribis  imperitis  sint  tribaenda  nescio.  Nihilo-  A  nisi  liber  oblivione  pene  sepultos  et  codicum  aucto- 
minus  qusecanque  alicujus  momenti  esse  videbantur      ritate  jam  prorsus  destitutus  edendus  fui^t. 
lectiones,  in   notas   retuli,   quas  certo  omisissem,  G.  Vaitz. 


PROLOGUS  •. 


Yitam  actusqae  felices  beati  Patris  et  carissimi  * 
senioris  mei  Burchardi  episcopi  cum  scribere  me- 
cum  deliberarem,  tu,  proesul  piissime  N.,  occurebas 
menti  me«e,  ut  nomini  tun  scripla  consignarem  at- 
que  consecrarem.  Tua  namque  sapientia  cunctis  est 
cognita,  et  non  solum  in  propriis»  sed  etiam  in  im- 
perialibus  castris  sollertis  hominis  officium  exercere 
ab  omnibus  comprobaris.  Ecclesiam  aatem  a  Deo 
tibi  commissam  maxima  auctoritate  construis  et 
regis,  et  summs  vir  virtutis  aperte  prsedicaris,  et 
pater  pauperum  egenorumque  solatium  merito  no- 
minaris.  Quod  in  me  misero  apertissime  ostendisti, 
quando  per  varios  labores  me  valde  confractum  et 
ab  omnibus  despectum  ac  projectom  misericorditer 
recepisti  atque,  ut  decuit  te,  clementer  consulendo  " 
tecum  fovisti.  Talia,  mi  Pater,  erga  et  non  prome- 
rentem.  Non  enim  quse  hominum  sont  quseris,  sed 
quae  Dei  sunt,  ut  omnibus  patet,  pura  mente  medi- 
taris,  et  non  ad  personam  alicujus  respicis,  sed  re- 
ctam  coelestis  itineris  semitam  gressu  nec  titubante 
seqneris.  Ergo  dilectioni  vitae  tuse  perpetuse  conglu- 
tinatione,  si  praesumo  confiteri,  sigillum  Christi 
caritatis  pectori  meo  impressom  est.  Quamvis  enim 
inopia  rei  familiaris  in  exequiis  exhibendis  copiam 
mihi  negaverit,  tamen  mea  voluntas  semper  devota 
in  Christo  tibi  manebit.  Unde  nomini  tuo  istud  con- 
secravi  opusculum,  de  amicissimi  ac  familiarissimi 
tni  actibns  compositum.  Noverit  autem  dignitas  toa, 
quod  non  pro  superbia  aliqua  heec  sunt  composita,  q 
sed,  Deo  teste,  ad  evitandam  ociositatem  cordisque 
desidiam,  et  maxime  ob  suse  bealse  vitie  memoriam, 
nt,  cum  sua  iegantur  gesta  piissima,  obstruantur 
ora  contra  illum  loquentium  iniqua.  Si  qnid  vero 
inordinate  vei  impente  connexoi,  tuae  correctioni 
et  auctoritati  proferre  decrevi,  sperans  hoc  tua  mi- 
sericordia  corrigi  et  defendi.  Ad  ultimum  quoque 
oposculum  istod  tuo  judicio  subjaceat,  ut,  sibi  dis- 
pliceat,  aboleatur,  si  vero  placeat,  ad  testamentum 
factorum  Dei  servi  remaneat.  —  Istud  autem'opus- 
culum  hoc  modo  sumpsit  ezordium.  Cum  die  qua- 
dam  loco  secretiori  sedeus  mecum  diversa  voivendo 
non  sine  suspiriis  cogitarem,  meus  quidam  familia- 
ris  finterveniens  hujusmodi  allocutus  est  verbis  :  9 
c  Quid  tu,  inquit,  mi  carissime,  solus  hic  se- 
dens  animo  turbato  meditaris  ?  vel  cur  solito 
tristior  obstipo  capite  terram  intoeris  ?  Si  enim 
dictis  vel  factis  aliquis  te  commoverat,  tecum  me 
jam  tutbaverat.  Ergo,  si  quid  tibi  mentem  contur- 


bat,  narrabis,  et  propositom  animi   toi  a  me  non 
ceiabis,    quia  ad  qusecumque   me   vocabis,    meum 
consilium    atque    auxilium    paratum    habebis.    — 
Oportune,    frater,     inquam,    dilecte    mi,    me    hic 
invenisti,   et  quasi  exoptatus  mihi    advenisti.   iam 
dudum  enim  animi  propositi  aliqua  vel  dictatis  vel 
proditione    sermonis    tibi  aperire   cogitabam.   Sed 
multis  affectum  meum  impedientibus,  nsque  modo 
differebam.  Verum  inter  hcec  multa  maximum  |mihi 
fuit   hoc  impedimentum,  qaod  quee  excogitavi  in 
palam  promere  dubitavi.  Ipse  enim  nosti,  quam  per- 
niciosi  sunt  homines  moderni,  quam  pleni  diversa- 
rum  cogitationum.  Quid  si   aliqais,  invidia  stimo- 
lante,  videns    hspc  dicta,   his    verbis    vituperando 
me    confundat,    scilicet    magnam    esse   audadam, 
qaod   ego  paaper  et  stultus  prudentibus  viris  pro- 
pono  meas  propositionculas,  nndo   et  sitibundo  in- 
genio  vix  compactas?   Esto,  fateor,  me  paaperem 
esse  ac  stultum  ;  sed  si  pauper  sum,  dives  fieri  non 
erubesco  ;  dives  vero  pauper  iieri  erubescit ;  sicati 
divitem  villicum  legimus  dixisse  :  ■   Mendicare  em- 
besco  (Luc,  xvi,  3}.  »   Carios   mihi  est  cum  Lazaro 
vivere  paoperem,  quam  cum  divite  mitti  in  fletemum 
igaem.  Pauperes  et   nudi   omnes  nati  sumus.   Sed 
qnid  dedit  animam,  largitur  et  escam,  quiqae  corpns 
creavit,  vestimentum  tribuit.  Ipse  enim  habet,  ipse 
mihi  dabit,  quia  anima  plus  est  quam  esca,  et  cor- 
pus  plus  quam  vestimentum.  Ille  quoque  pauperes 
non  spernit,  sed  eligit  iniirma,  nt  confundat  fortia. 
Si  vero  nudus  aridusque  sum  ingenio,  tamen  induo 
me  temeritate  loquendi,  quoniam  illum   spero  id- 
jutorem,  qoi  dixit :  «  Aperi  os  tuum  et  impleboillod 
(Psal,  Lzxx,  11).  »  Ipse  qnippe  juzta   suse  promiS' 
sionem   clementiee  quce   facturus  dicturusque  sooi 
perliciet,  confirmabit  solidabitqoe.  Ergo  de  iis  ultn 
loqui  differo,  et  quie  nostra  series  posci  promeoda 
to8e  dilectioni  aperio.  Sanctam  Deoque  consecrataD 
Vitam  beati  Patris  nostri  Burchardi  episcopi,  oDoi 
laude  dignissimam,  secundum  mei  ingenii  moduloD 
et  conscientise  testimonium    scribere    animus  m 
assiduis  saggestionibus  incessanter    impulsat   id 
quod  opus  perficiendum  tunm  consilium  pariterot 
auzilium  snpplex  imploro,  quia  divinis  perdoetoD 
istorumque  te  consciom  et  ad   hoc  negocium  satb 
idoneam  esse  scio.  Adhuc  enim  non  sum  obUtiSi 
qoomodo  quodam  confabulationis  tempore  multom 
de  prsedicti  viri  virtutibus  me  interrogasti  ;  et  com 
illios  studia  sancta  et  morum  honestatem  tibi  re- 


VARIiE  LECTIONES. 
*  Prologus  totus  deest.    *  charissimi  1 .  Ejusmodi  vcrba  correxi. 


PROaSillA.  ~  VITA  BURCHARDI. 


510 


m,  etiam  qoanta  stabilitate  in  Christi  ope-  A 
in  Scripturis  sanctis,  in  jejaoiis  et  vigiliis 
itionibus  permansisset,  fateor,  non  sine  la- 
tibi  exposui,  necnon  quomodo  seculares  tur- 
diversasque  advursitates  et  aeris  terrores  ora- 
constantia  saepissime  compescuerit,  narravi, 
jucandissimom  duximus  diem.  Intendis?  Quid- 
Xam  postea  sancti  desiderii  manu  puisando 
3ctuque  me  instigans  petisti,  ut  de  vita  vel 
i>us  hajus  viri  aliqua  scripta  proferrem  sive 
iHsrendum  tibi  suggererem.  Tuis  qaippe  piis 
»oibu8  obtemperans,  aliquas  compositiones, 
ris  elingues,  superna  gratia  montis  meae  ra- 
n  imbuente,  cum  tuo  auxilio  de  ejas  vita  nar- 
itodebo.  Sed  qaoties  illius  beatissimi  mentio 
)ceurrit,  toties  fletus  gemitusqae  me  afQigit. 
mihi  tunc  est,  diiecte,  nisi  lacrimas  et  suspi- 
leessanter  effundere,  hasque  miserabiles  co- 
•nes  tacite  mecum  volvere  :  Quis  fui,  aut  quis 
▼el  quis  ero?  Ego  sum  ille  misericorditer 
08  et  miserabiiiter  derelictus,  in  iabore  et 
aa  constitutus    et  pene   omnium    vilissimus, 

generis,  parentelee  peccatricis  cunctis  in- 
iis,  sed  tamen  mihi  conscius.  Similitudo  gen- 
eommotio  capitis  in  popalis.  Nam  ut  deses 
NT,  at  foBtens  expuor,  ut  patridus  despicior, 
non  immerito.  Cotidie  namque  infelicissimus 
i  peccatorum  volutabro  putresco,  et  onera  gra- 

meo  collo  importabiiia  miser  gerere  fer- 
Qnicquid  enim  labilis  desiderat  animus,  velut  C 
nullo  camino  probatum,  ad  peragendum  mol- 
et  commissa,  qu»  semel  vix  exortis  lacrimis 
,  totias  animi  salatis  oblitas,  statim  centu- 
Uode  et  verba  mea  dolore  sunt  plena.  Heec 
lor,  similiter  mecum  cognoscere  puto,  quem 
His  terminis  *  non  semel  sudasse  haud 
»•  Sed  quorsum  heec?  Quorsum  te,  dilecte,  su- 
toa  ratione  demum  duco?  Supervacuam  ra- 
1  dico,  quam  verbis  profltemur,  sed  factis  non 
iniffiar.  Nam  in  primordio  hujus  rationis  non 
ititiam,  sed  ad  jucunditatem,  non  ad  dolorem 
l  Itttitiam,  non  ad  vitia,  sed  ad  virtutes  pro- 
las  te,  dilecte,  vocabam.  Ergo  ad  inceptam 
sententiam,  dilectionemque  tuam  *  rogito 
fobnixe  flagito,  ut  vel  interrogando  preecedas 
)  de  hujus  viri  vita  narrantem  intelligas,  seume 
ogantem  corrigas  et  prsedictas  virtutes  nar- 
pleniter  edoceas.  Econtra  ille  grates  re- 
^  ioquit :  «  Tua  petitio  vel  admonitio,  caris- 
noo  vitaperanda,  sed  multum  mihi  videtur 
ida.  Quse  enim  petendo  qaasi  scripsisti,  ad 
16  salubria  narrando  admonuisti,  sicque  saiu- 
▼erbis  me  commotam  fecisti.  Dixisti  namque, 
1  adhuc  esse  oblitam  meee  interrogationis  et 
ibus  nostri  senioris.  Et  ego  quippe  memor 
nes   inquisitionis  ac  tuse  de   ejus  virtatibus 


D 


ezpositionis.  Petivi  ergo  et  peto  itemm,  ut  de  fe- 
licibus  illius  factis  aliqua  scribas    sive  ad  scriben- 
dum  mihi  saggeras.  Turpe  est  enim  vela  deponere, 
cum  prosper  ventus  non  cessat  afQare.  Ergo   pro* 
missio  tua  impleatur,  et  quia  fortana  aspirat,  ultra 
non  differatur.   Sed    iila  de  quibua   dixisti  gravia 
onera  et  miseras  mundanarum  rerum  curas,  usque 
modo  vixmecum  nomine  notas,  ita  acclivis  jam 
humeria  porto,  ut  heu !  nec  respirare  nec   prce  ma- 
gnilndine    ponderis  suspicere  potero.   Illos  autem 
fluctuantes  secuii    turbines    diversasque   adversita- 
tam    incursiones  aerisque  terrores,   quos    vivente 
beato  patrono  nostro  rarissimos  sensimus,   prome- 
rentibus  peccatis  nostris  jam  quasi  cotidianos  vel 
momentaneos  snstinemus.   Illius  namque  piis  ora- 
tionibus  dum  vixit  apud   Deum  adjoti,  a  periculis 
omnibus  quasi  muro  muniti  faimus   *.    Postquam 
autem  ejus  benedicta  prssentia  orbati  sumns,   quo 
secundam  vocem  Dominicam  extincto  pastore,  qaasi 
oves  sinc  offensaculo  positi,  sumus  dispersi  et  pene 
ad  nihilam  redacti.  Unde   qaoties  talia  te  loquente 
modo  audiebam,  toties  per  singula  pene  verba   ta- 
cite  flebam,   nec  nudis  lacrimis,   sed,  teste    con- 
scientia  mea,   ex  intima  compunctione    concretis. 
Ergo,  qaaeso,  perge  narrando  de  hoc  viro  quae   pro- 
misisti,  et  si  quid  potero  tibi,  frater,  suggerere   non 
desisto.   —    Fateor,    inquam,    quod  piis   ejus  ora» 
tionibus  a  telis  periculosis  semper  protecti   sumus ; 
et  ideo  me  impune  peccasse,  stultissimus   tunc  po- 
tabam,  quoniam  illum  pro  nobis  incessanter  orare 
sciebam.  Multum  enim  pro  grege  sibi  commisso  pa- 
storpius  apud  Deum   laboruvit,  multasque  calum- 
nias  et  calamitates  pectore  forti  viriiiter  resistendo 
apud  seculum  sustinuit.  >  Quee  omnia  iu  locis  con- 
grois,   Deo  adjuvante,  planios  *  enarrabimus.    Sed 
respondendum  est  ad  hoc,  quod  sub  exemplis   pro- 
missa  peragenda  admonusiti.  Turpe  esse   dixisti  de- 
ponere  vela,  cum   non   cessant   ventorum    prospera 
flabra.  Ethoc  verum  esse  consequor,  sed    hoc  non 
incautum   esse   puto  :  ut  si  aliquis   magnitudioem 
maris  transcurrere  disponat,  primum*contra  pelagi 
minas  navim  andique  muniat,    deinde   aquae    pro- 
funditatem  explorando  latentes  snb  undis  scopulos 
caatus  provideat,  ut  cam  navigare    incipiat,   mari- 
nas  mina.«  secarus  non  timeat  neque  in   latentes 
silices  incidat,  sed  firmo  regiminis  gubemaculo  na- 
vim  dirigendo,  plenis  velis  ac  prosperis  ventis    ad 
portum  salutis  perveniat.   SimiUbus  modis  magni- 
tudine  hujus  fides   nobis   est    imploranda;  ingenii 
exiguitas  ex  utraque  parte  acuenda,  nt   in  vitape- 
rationem  invidomm,  non  incidamus,  sed  cum  sa- 
iute  ad  finem  perveniamus.    Nam  invidus  adulando 
seepe  hominis    facta    prssens   laudat,   absens  vero 
quasi  rabidus  canis  inaniter   latrando  vituperat.  Sed 
quoniam  timeo  uitra  narrare  iniquissimos  hominum 
mores,  veneno  invidiae   toxicatos  ac  nulla  fide  sta- 


VARLE  LECTIONES. 
ermis  videiur  legendum,  1.   m  marg.    *  s.  tuam,  dilectiooemque  i .    ^  sumus  i.    *  plenius? 


5il 


BURCHARDUS  WORMACIENSIS  EPISCOPUS. 


512 


bilitos,  ponam  ori  digitun],  ut  non  loquatur  os  A 
meum  opera  bominum.  Ergo  adulantium  sive  oblo- 
quentium  invidiam  non  timentes,  de  hujus  justi 
aclibus,  divina  adjuvante  mi^ericordia,  aliqua  sal- 
tem  enarrare  aggredlamur.  Attamen  si  ea,  qus 
vidimus  et  quae  religiosis  viris  referentibus  bona 
de  illo  didicimus,  enarrare  debemus,diem  antea  quam 
sententiam  inclinatam  videbimus.  Idcirco  a  nativi- 
tate  ejus  sommitatem  rei  tangendo,  cum  auxilio 
divino  incipiamus,  et  ita  breviter  ejus  gesta  nar- 
rando  ad  finem  usque  pervenire  probemus. 

1.  Erat  igitur  Burchardus  "^  in  provincia  Hassia 
genitos  parentibus  secundum  seculi  dignitatem  non 
inOmis.  Hic  nempe  '  puer  commendatione  parentum 
apud  Coniluentiam  canonice  primum  nutritus  ',  ^ 
deinde  per  ioca  diversa  causa  studii  directus^^  est  (7). 
Postea  vero  Willigiso  **  Moguntinensis  *'  sedis 
venerabili  archiepiscopo  se  adjunxit,  illiusque  sa- 
lutari  sapientia  repletus,  et  secundum  suos  nobiles 
mores  imbutus,  quamquam  eetas  denegaret,  vitiosa 
facta  fugiendo  vitabat,  et  ad  meliora  paulatim  ani- 
mum  torquebat.  Nam  post  primaevum  juventutis 
florem  omni  bonitate  refulsit  prsclarus,  in  '*  justo 
stabilis,  in  commisso  fidelis,  in  consilio  providos, 
in  prosperis  non  elatus,  in  adversis  non  turbatus, 
sublimioribus  obediens,  egenis  compatieus,  miseris 
aifabilis,  misericors  subditis,  multum  largus,  mo- 
ribus  honestissimus,    atque  in   omni  opere   Dei*^ 

-«trenuus.  Patientiam.in  eo  laudare  necesse  non  est, 
cum  sibi  servientibus,  quamquam   ^*  ssepe  contra  C 
illum  delinqueutibos,  nec   **  ullum    contradiceudo 
aliqoando  objiceret  verbulum. 

2.  Istisquippe  ^^  hisque  similibus  pollens  virtu- 
tibus,  per  singulas  gradum  scansiones  **  ad  dia- 
conatus  ordinem  ab  archiepiscopo  ^^  sublimatus  ^ 
est,  etloco  cuidam  pauperrimo  praepositus  est'*. 
Hunc  ergo  locum,  archiepiscopo  adjuvante,  summo 
nisu  statim  adauxit  totisque  viribus  decoravit  '*. 
Nam  egregium  monasteriom  simul  et  claustrnm 
canoHicorum  in  honore  sancti  Victoris  ibidem  ** 
construxit  **.  Positique  ^  ad  electionem  fratrum 
ciaustri  primatibus,  cursum  certis  temporibus  et 
signis  decantari  servarique  preecepit.  Et  ita  rebus 
ecciesiasticis    secundum     regulam  canonicam    rite 


ordinatis,  prsdia  et  mancipia  multa,  qam  vel  tra- 
ditione  parentom  vel  donativo  regio  acqoisierat  (8), 
hnic  ecclesiee  in  proprium  contulerat.  Sicque  piis 
viri  hujus  laboribns  luudes  et  gratiarum  actiones 
offlcio  cotidiano  in  loco  priedicto  Deo  nostro  per- 
solvuntur.  Ergo  ^  religiosissimus  Willigisos  "  san« 
ctam  hominis  Dei  intelligens  meditationem,  »ibi 
familiarissimum  *'  elegit  et  su»  camerse  magistrum 
ac  civitatis  primatem  constituit.  In  quo  officio  oon 
solum  apud  homines,  sed  etiam  apud  Deom  prs- 
mia  *®  lucratus  est  sempiterna,  quia  neqoe  muneri- 
bus  neque  donis  nec  '^  alicujus  personee  respectione 
a  rectitudinis  calle  reflecti  potuit,  sicut  quidam, 
quos  modo  plerumque  aut  '^  amicitia  aot  invidia  a 
judicio  recto  facile  labi  conspicimus.  Ex  his  aliisque 
plurimis  pietatis  stndiis  crescenie  fama  beati  viri, 
ad  aures  imperatoris  Ottonis  tertii  notitia  ejus  per- 
venit;  qui  ^*,  ut  erat  piiissimus,  valde  illum  dilexit 
et  seepe  ad  se  '*  venientem  clementer  suscepit,  ac 
diversis  donis  onustum  honorifice  remisit,  gratiam 
sibi  promittens  esse  fuluram. 

3.  Interea  contigit,  ut  Hildtfbalus  Wormaciensis 
ecclesiffi  **  episcopus  diem  clauderet  ultimom  (on. 
998,  Aug.  4),  et  vice  iliius  Franco,  '*,  pr«dicti  do- 
mini  Borchardi  frater,  constitoeretur  episcopns. 
Muita  de  hoc  viro  '^  narranda  sufficerent,  si  ingenii 
exiguitas  non  impediret.  Sed  *^  qnia  mentio  ejns 
nostri  rationi  intervenit,  si  non  possumus  deffactis 
illius  majoribus  tamen  aliqua  dicamus  de  minori- 
bos.  Accepto  ^  igitor  episcopatu,  aliqnandiu  in 
Wormacise  finibus  morabatur;  deinde  **  rebus  ec- 
ciesiaticis  rationabilitei'  ordinatis  *^,  in  cxpeditio- 
nem  Italicam  cnm  imperatore  ^^  profectus  est;  ibi- 
que  ^'  plus  quam  nnios  anni  spacio  ^  in  servitio 
imperatoris  vigilanti  animo  studebat,  ejusque  8«- 
cretis  ssepe  ^  intererat,  et  quando  **  de  rebus  ma- 
joribus  tractandum  aliquid  erat,  tanta  familiaritate 
et  auctoritate,  quamvis  jovenis  esset,  ad  impen- 
torem  habebatur,  ut  sine  ipsius  consilio  raro  aliquid 
statueretur.  Cunctis  affabilis  erat  ^,  cuuctis  beni- 
gnus  extitit,  et  plurima  donando  gloriam  non  modi- 
cam  apnd  cunctos  acquisivit.  Unde  et  omnes  maxi- 
mo  honore  ac  dilectione  illum  habebant,  et  qoasi 
sanctum  jam  divinabant  *^,  Et  idcirco  ab  imperatore 


VARliE  LECTIONES. 

"^   Erat   namque   Borchardus    incipit  2.    '  quippe   2.    '    eruditus  2.    *^    dejectus    2.     <i    Vnilligoso 
1.  semper,    *•    arch.   m.    s.    se    junxit  2.     "  in  i.   s  demnt  2.    **  deest   4.     *•   ouamvis    2.    ^*   noc 

—  verbulum  desunt  2.  *'  istisque  p.  v.  et  similibus  2.  *■  stationes  2.  *•  a.  Willegiso  2.  •  sab- 
latus  i.  '^  deest  2.  '^  decreavit  2.  **  extra  muros  Moguntinae  civitatis  2.  *^  Est  aulem  Victor 
iste  socius  sancti  Gereonis  in  Colonia  quiescentis,  qui  ono  die  passi  sunt,  sed  Victor  com  sai  in 
Xantom,  et  Gereon  cum  suis  in  Colonia  add,  2.  vei-ba  Kirsgartensis  monachi.  ^  Pusitis  ergo  ibi  1 
••  Rel.  autem  2.  ^  willegisus  archiepiscopus  2.  *  f .  illum  2.  ••  p.  s.  est  consecutus  2.  ^  deettt' 
'*  et  a.  vel  i.  et  i.  2.    '•  quia  2.     •*  illum2.    •♦  deest  2.    ^^  francko  {.    •*  de  qoo  viro  multa  n.  2.    "  Sed 

—  minoribus  desunt  2.  '"  Hic  ergo  Franco  accepto  ep.  2.  ^^  demum  2.  ^®  expeditis  2.  ^*  Ot  tone  ter- 
tio  2  **  ibique  qnoqne  2.  ^  spatium  a.  2.  ^^  spissime  2.  ^'  cum  2.  *^  e.  a,  et  benignus  et  2.  ^^  in- 
dicabant  2. 

NOTiE. 


(7)Canonicus  Leodiensis  in  cont.  Gnst.  abba.  Lo- 
biensium,  nescio  an  recte,  nominatur,  Dachery  ed. 
2,  II,  p.  74i. 

(8)   Oltunis   III    diomaia  duo,    quibus   Burchardo 


clerico  bona  qusdam  dedit  in  pago  Hassiae  in  co- 
mitaiu  Thancmari  sita,  quae  Hermannns  comes  in 
beneficio  habuerat,  edidit  Schannat  Hist  Worm.  H, 
p.  32,  33. 


513 


PROCEMIA.  —  VITA  BURCUARDI. 


5i4 


malturo  honoratus  et  carus  pr«  aliis  habitus,  illius  A 
coDsiiio  et  malos  coercebat  et  rem  publicam  iu  pace 
regebat  **.  Unde  contigit,  ot  imperator  abbatiam 
Laurissatieosem  ^^  Wormaciensi  ecclesise  concede- 
ret  et  carta  ac  privilegio  perpetuo  stabiliret  et  in 
conventu  ac  consilio  ^  Homanorum  ^*  hanc  tradi- 
tionem  recitare  ac  pronunciare  prscepisset  (9).  Eo- 
dem  tempore  imperator  et  preedictus  episcopus  ", 
induti  ciliciis,  pedibos  **  peoitus  denudatis  **,  quan- 
dam  spelnncam  juxta  sancti  Clementis  ecclesiam 
dam  conctis  intraverunt,  ibique  in  orationibus  et 
jejuniis  necnon  in  vigiliis  quatuordecim  dies  ^-  la- 
tuerunt  (iO).  Feront  quidam,  visionibus  et  allocu- 
tionibus  divinis  eos  crebro  hoc  loco  fuisse  consola- 
tos.  Nos  aotem  hanc  rem  parum  nobis  comper-  ^ 
tam  **existimatione  vulgi  rominandam  reiinquimus. 
Sed  tamen  hoc  pro  certo  scimus,  quod  episcopo  dies 
et  hora  obitus  sui  divinitus  prsenotata  est.  Et  hoc 
ipse  ^,  postquam  domom  ^^  reversi  sunt,  impera- 
tori  pronunciavit.  Quare  imperator  multum  con- 
tristatus,  quem  in  *'  locum  ipsios  habere  vel  cui  epi- 
scopatam  ejus  ^  committere  deboisset,  moltnm 
lacrimando  ab  eo  eiquisivit  ^K  Tunc  tandem  quasi 
coactus  sic  respondit  :  Fratrem  unum  habeo;  si  Deo 
plaemsset  **,  hunc  mihi  successorem  rogassem  ®'. 
Super  hasc  autem  omnia  Deus  unum  provideai  *',  in 
quo  $iln  bene  complaceat.  Tunc  imperator  sob  testa- 
mento  Dei  juravit  antedictum  episcopatum  fratri 
iilios  se  daturum.  Et  ut  melius  ac  *^  faciiius  recor- 
dari  potuisset,  epistolam  deprecatoriam  pro  hac  re  C 
ab  episcopo  accepit,  quam  in  sacculum  suum  ad 
testamentom  '*  posoit.  Quid  plura  ?  Eadem  ^  die  et 
hora  qua  *^  ipse  preedixit  **  morte  succubuit,  corpus- 
que  suum  Romee  cum  magno  honore  in  pace  sepul- 
tnm  est  {an,  999,  Aug.  27). 

4.  Defuncto  autem  episcopo,  statim  aderant  va- 
rii  **  deprecatores,  imperatorem  pro  episcopatu  in- 
Tocantes.  Ex  quibus  quidam  Erpho  ^^  pastoraii  no- 
mine  insignitos  ^'  est.  Sed  hic  postea  quartum  diem 
non  vidit,  quia  die  tertia  defecit.  Quo  eztincto,  ad- 
fderunt  iterum  non  pauci,  aures  imperatoris  variis 
rogationibus  pecuniseque  promissionibus  pro  episco- 
pata  incessanter  adimplentes;  inter  qoos  nnus 
Razo  ^*  nominatus,  maxime  laborando  et  non  pauca 


promittendo,  virgam  pastoralem  accepit.  Qui  statim 
cum  gaudio  de  Italia  regressus,  ad  locum  qui  dicitur 
Curo  ''^  pervenit,  ibique  vitam  Onivit.  Nnncii  autem 
revertentes,  bacolum  imperatori  retulerunt,  et  hu- 
jus  interitum  dixerunt  "*.  Tunc  tandem  imperator 
suse  memor  promissionis,  manum  ^'  clausit  et  epi- 
scopatum  hunc  nemini,  priusquam  in  patriam  re- 
verteretur,  se  daturum  promisit.  Qui  hoc  meritis  ^* 
beati  Patris  nostri  ^^  non  computabit,  ejusque  vitam 
in  hoc  000  "^^  laodabit,  quod  ita  a  Deo  erat  electiis, 
ot  istorum  virorum  ostenderet  defectus?  Mira  res 
multumqoe  stupenda,  ut  unus  post  electionem  et 
episcopatus  acceptionem  ^^  quartum  decimum  diem 
non  vidisset  *®,  alter  vero  quartum  diem  non 
vixisset  *^ !  Uic  intelligere  necnon  et  mirabilia  Dei 
possumus  videre.  Non  est  enim  sapientia  neqoe  "* 
prudentia  nec  ullam  consilium  contra  Dominum. 
Quod  enim  hominibus  placuit,  Deo  dispUcuit ;  quod 
imperator  elegit,  Deus  rejecit,  et  elegit  infirma,  ut 
confunderet  ^  fortia.  Sciebat  enim  ^*  suum  se  ti- 
mentem,  se  diligentem  **,  se  totis  viribus  coientem  ; 
hunc  prfledestinatum  vocavit  *\  et  vocatum  justiii- 
cavit,  et  justiiicatom  non  laade  hominum,  sed  soa 
misericordia  magniiicavit. 

5.  Imperator  enim  de  '^  Italia  regressus  (an.  iOOO), 
Saxoniam  ingreditur,  et  in  iocum  qui  dicitur  Kirich- 
berg  ^  (ii)  pervenit.  Illuc  episcopos  Moguntinus, 
et  cum  eo  venerandus  Burchardus  ad  imperatorem 
venit.  Imperator  archiepiscopum  honorifice  susci- 
piens,  causam  Wormaciensis  episcopatus  illi  "'  ex- 
posuit,  duorumqne  virorum  mirabiles  interitns  om- 
nino  narravit.  Et  post  multas  confabulationes  impe- 
rator  ^  per  fenestram  prospiciens  '',  Burchardum 
vidit,  quem  statim  celeriter  ad  se  vocavit.  Et  arri- 
piens  manum  '*,  seorsum  duxit  ^',  quid  frater 
ejus  •*  pro  eo  rogarit  "  quidve  sibi  demandarit  *•, 
diligenter  exposuit.  Ac  deinde  epistolam,  quam  in 
sacculo  reservavit,  illi  aperuit ;  sicque  '^  Worma- 
ciense  sacerdotium  illi  offerre  coepit.  Cumque  illi 
multum  reniteretar,  seque  indignum  esse  pontificale 
ofticiam  sascipere  contenderet  ^",  imperator  vehe- 
menter  instans  ^  quasi  vi  ad  suscipiendum  eum 
compulerat  *^.  Tandem  conspiciens  '^^  quia  po- 
tenti  resistere  non   posset,   ut  *^*  cura   seniore  suo 


VARIiE  LECTIONES. 

^  gubernabat  2.    ^^    Laurissam 2.     ^  consilio    2.     **    Romanarum    provintiarum    praeciperet   2. 

■■  e-  Franco  2.  ■•  pedibusque  2.  *•  nudatis  2.  ^*  dierum  2.  '•  parvam  n.  comparatam  2.  "  i. 
episcopus  imneratori  p.  d.  r.  s.  p.  2.  ••  domi  2.  ■•  deest  2.  ^  deest  2.  •*  quflesivit  2.  "  placeret  — 
rogarem  2.  ••  virum  prsevideat  2.  ••  et  2.  ••  testationem  tali  2.  ••  eodem  2.  •'  quam  2.  ••  p.  Franco, 
vir  venerabilis  et  Deo  dilectus  episcopus   Wormatiensis,  naturee  succuboit  et  debitum  mortis  solvit  et  cor- 

Ras  ejus  Romae  ab  imperatore  cum  2.  ^  quidam  ad  2.  ^^  epho  2.  '<  assignatus  I.  "^' raizo  i.  raso  2. 
'  chur  2.  '♦  nontiaverunt  2  "  m.  suam  2.  '•  meritum  2.  "  n.  burchanli  2.  '•  deest  2.  '•  accepta- 
tionem  2.  •**  vidit.  •*  vixit  2.  •'  nec  2.  •*  confaddat  2.  ••  namque  2.  •^  colentem,  se  t.  v.  diligen- 
tem  2.  ••  V.  et  v.  i.  ei  i.  desunt  2.  •' ab  2.  ••  Kyritzberg  2.  »«  ille  2.  ««  ipse  i.  2.  •*  aspidens  2. 
•■  eum  manu  2.  •*  dixit  2.  •*  e.  franco  2.  ■•  rogavit.  ••  demandavit  2.  •'' sic  quoque  2.  ••  dee«<  2. 
••  vehementius  instabat  et  q.  2.  *^  compulit  2.  *®'  T.  vir  venerabilis  Burchardus  videns  2.  '^  petiit 
ut  2. 


NOTiE. 


(9)  Diplom.i  non  reperio 

(10)  Heec  codem  fere  tempore  egit  quo  Garganum 


montem  adiit  et  S.  Nilum  visitavit. 
(11)  Kirchberg. 


545 


BURCHARDUS  WORMACIENSIS  EPISCOPUS. 


516 


archiepiscopo  causam  deliberaret  exposcit  *^*,  Quo 
impetrato  et  ab  *^^  archiepiscopo  accepto  consilio, 
quod  *^^  imperator  jassisset  se  passurum  promisit. 
Iloc  cum  diceret,  omniom  *^**  qui  aderant  lacrimis 
obortis  ^,  illius  dignissimis  meritis  committitur 
virga  pastoralis. 

6.  Post  aliquos  ^^"  autem  dies,  lieentia  ab  impera* 
tore  accepta,  cum  archiepiscopo  in  '^  locum  Belin- 
ganstat  *^^*  (12)  pervenit  ibique  sacerdotalis  officii 
infulam  accepit  *^.  Sequenti  *°**  autem  de  pontifi- 
calis  benedictionis  unctione  venerabiliter  consecra- 
tus  est.  Deinde  post  maltas  salutationes  diversas- 
que  *^  amplexiones  ab  archiepiscopo  *^*  honorifice 
dimissus  '^^,  sibi  commissum  episcopatum  visitavit, 
Wormaciamque  venit,  quam  destructam  ac  pene 
desolatam  invenit.  Nam  non  usui  hominum,  sed 
ferarum  et  maxime  laporum  latibulis  aptissima  erat. 
Planities  enim  valli  et  destructio  muri  latronibus  et 
feris  faciilimum  prffibebat  introitum.  Ferunt  nam- 
que,  quod  lupi  saepissime  cunctis  videntibus  pecora 
ibidem  devorassent  ^^^^,  et  homines  hoc  prohibere 
volenies  assiduis  insultationibus  audacter  terruis- 
sent  '^S  et  tandem,  quamvis  cunctis  insequentibus, 
illffisi  evasisseat  '***.  Latrones  \ero  hunc  locum  ad 
perficiendam  suffi  voluntatis  nequitiam  aptissimum 
esse  jactabant  ^*',  quia  neque  munitio  vaili  neque 
obstaculum  muri  aliquam  difficultatem  ingrediendi 
illis  aliquando  afTerebat  ^^**.  Si  quis  autem  civium 
Yoluntati  eorum  aliquid  contradixit,  hanc  nocturnis 
aggressionibus  petierunt,  et  cuncta  quffi  habuit  ra- 
pientes  secam  asportaverunt,  ipsum  seu  mortuum  ^** 
vel  semivivum  relinquentes.  Tali  pace,  tali  ****  secu- 
ritate,  necnon  '^^  tali  munitione  cives  Wormacienses 
illis  diebus  usi  sunt.  Ad  oitimum  vero  ''**  relinquen- 
tes  civitatem  desolatam,  extra  murum  omnes  abie- 
runt,  ibique  domas  ^*^  et  aedificia  ad  snos  usus  ne- 
cessaria  condiderunt,  et  sepibus  ac  trabibus  aliisque 
lignis  contra  raptores  et  feras,  in  quantum  potue- 
runt,  se  suosque  monierunt.  Igilur  *'^  episcopus 
Burchardus  videns  desolatam  civitatem,  multum  do- 
luit,  acceptoque  a  suis  consilio,  vallo  firmissimo 
circumdedit  civitatem.  Undique  resedificavit  murum, 
et  cives  intra  murum  eedificare  necnon  ^*^  et  habi- 


A  tare  precepit.  Ita  quippe  in  quinqoe  pene  annis 
cives  expulsos  revocavit,  pacemqae  ^**  in  his  finibos 
firmavit,  et  **'  civitatem  omnino  desolatam  rite  re- 
stauravit.  Sed  hsec  una  res  piis  hujus  viri  laboribus 
fait  maximum  impedinientum. 

7.  Otto  '*<*  dux  (13)  suusque  i>*  filius  Conradus 
intra  civitatem  habebant  munitionem  *^  turribus  et 
variis  eedificiis  firmissimam.  Ad  quam  domum  ^^ 
nrptorea  et  fures  et  omnes  *'*  contra  episcopum  de- 
linquentes  refogium  tutissimum  habebant  &  qois 
enim  contra  episoopum  suosque  fideles  verbis  vel 
factis  aliqoid  deiiquit,  ad  hanc  partem  statim  se 
recepit,  et  ob  hoc  obtruncationes  et  homicidia  malta 
ex  utraque  parte  fiebant.  Hoc  qnippe  dedecus  has- 

l^  que  duras  ^^  calamitates  homo  Dei  ^"  toterabat; 
sed  forti  pectore  audacibus  eoram  actibus  quasi  im- 
perterritus  semper  tamen  resistebat.  Unde  et  con- 
tigit,  ut  idem  vir  **^  Dei  hoc  genus  hominum  "* 
omnibus  vitae  suee  diebus  exosum  habuisset  et  quasi 
ecclesite  Dei  invasores  omnes  respuisset ;  uno  tan- 
tummodo  juvene  excepto,  quem  parentes  caeteriqoe 
cognati,  quia  pacificus  erat  et  innocentiam  vitfle  di- 
ligebat,  indignando  respuerunt  '**.  Hunc  vir  Dei 
venerabilis  ad  se  vocatum^  Dei  timorem  pariter  et 
amorem  ^^  docoit  et  quasi  adoptivom  *''  nutrivit 
Et  quia  stabilitatem  animi  in  eo  intellexit,  pre  c£- 
teris  multum  illum  dilexit.  Quem  Deus  postea  in 
solium  '*'  regni  clementer  exaitavit  **^.  Cnm  epi- 
scopus  ***  potentiam  viribus  aliter  resistere  despe- 

C  rasset,  curlim  suam  muro,  civitatem  '"  ad  instar 
castelli  circumdedit,  et  interius,  turribus  et  habi- 
taculis  ad  pugnandom  idoneis  non  segniter  ezcitatis, 
munitionem  satis  firmam  construxit.  Castello  itaqae 
confirmato  *'*  et  constructo,  inimicorum  *'^  aada- 
cibus  factis  <^  fortiter  resistebat  et  spem  suis  ^'^  au- 
gebat ;  plerumque  etiam  ipsos  **^  hostes  dictis  et 
factis  intrepidns  terrebat. 

8.  Postea  vero  '**  sedatis  seditionibus  et  pace  in- 
ter  illos  vix  firmata  ^*\  jussu  imperatoris  episcopus 
cum  apparatu  magno  et  milites  Moguntinenses  **' 
necnon  et  abbas  Fuldensis  atque  ^*^  episcopns  Wirtz- 
burgensis  cum  non  modica  multitudine  in  Italiam 
profecti   sunt  (an,  1001).   Cumque  maximo  sudore 


VARIiE  LECTIONES. 


««5  deest  2.  «***  i.  aetas  (?)  2.  *»»  c.  tandem  se  facturum  2.  «<^»»  omnes  2.  *®«  abortb  1. 
*»••  aliquot  2.  *»'  ad  2.  >»'*  HeilegensUt  1.  «»•  H.  accessit  2.  «»•*  Sequente  2.  «»  que  deest  2. 
*^*  a.  Moguntino  Willegiso  2.  |*^  d.  est  2.  qui  novum  incipiens  caput  rubram  addit  :  Quomodo 
Burchardus  episcopus  Wormatiensis  factos  Wormatiam  visitavit,  quam  desolatam  invenit,  tune  vero 
peryit  :  Burchardus  itaque  recedens  ab  archiepiscopo  Wormatiam  venit»  qoam  destructam.  '*°*  deTora- 
bant  2.  ***  terruerunt  ac  2.  *"*  evaserunt  2.  **■  aiebant  2,  **«•  i.  offerret  2.  "*  i.  semimortuum  2. 
*»»•  talique  2.  **^  n.  et  2.  ****  v.  cives  2.  •*•  domos  1.  ***  2.  acld.  ru6rafn  :  Qoomodo  episcopus  Bor- 
chardus  civitatem  munire  coepit.  ^*^  domos  2.  **•  et  pacem  2.  ***  atque  c.  Wormatiensem  2.  *^  2. 
add,  rubram  :  Sequitur  de  Ottone  duce  et  de  Conrado  fiiio  ejus.  '•*  ejusque  2.  '**  m.  firmam  t.  et  t.  a. 
munitissimam  2.  *'*  deest  2.  ***  o.  ^ui  c.  e.  ejusque  fideles  v.  v.  f.  a.  dehquit  ad  hunc  statom  se  recepit, 
et  sic  tutissimum  ibi  habebant  refugium.  Unde  et  ob  2.  '*•  deest  2.  **•  d.  Burchardus  diu  1.  2.  ^''c. 
eisdem  ut  vir  2.  "•  deest  2.  ^^  respuebant  2.  ^  a.  habere  d.  2.  *'<  ad  optimum  2.  "'p.  spolium  2. 
**'  collocavit  2.    "*  Episcopus   igitur    Burchardus  cum  p.  2.    *"  deest  2.    "•  firmato  2.    **'  in  i.  2.    *•• 

tis  2.    »»»  s.  et  civibus  2.    **<»  suos  i.  2.     «•i  vera  1.    i««  fac 


fortis 


facte2.    *«mag.  1.     *••  ac  2. 


NOTifi. 


(12)  Heiligenstadt 


(13)  Filius  Conradi,  quondam  ducis  Lotharingie. 


517  PROCeillA.  —  VITA  BURCflARDI.  518 

Tuscaiiiain  *^  pertransissent  *^\  imperator  mortuus  A  nensi  necnon  et  Wormaciensi  de  his  >^*   rebos  con- 


iliis  nunciatur.  Qni,  ut  necesse  erat,  valde  contri- 
stati,  viam  per  quam  venerant  ^^^  reversi  sunt  (an. 
1002).  Tanc  urbani  de  Luca  '^^  et  de  circumjacen- 
tibns  villis,  congregata  <^'  maxima  multitudine  eqai- 
tum  et  peditum,  viasondique  concluserunt,  et  qnasi 
ad  bellum  instructiy  nostrorum  adventum  armati  '^ 
expectaverunt.  At  *'*  nostri,  visa  tam  magna  ''^* 
multitudine,  turbabantur  ^^  et  illis  invitis  per  ter- 
minos  eorum  transire  diffidebant.  Inito  tandem  epi- 
scopi  consilio,  legatos  mittunt;  ut  ipsos  per  fines 
eorum  cum  pace  transire  permitterent  ''\  supplici- 
ter  precabantar.  Quo  vix  impetrato,  illo  die  usi  sunt 
pace.  Intermisso  noctis  spacio,  valde  diluculo  hostes 
in  unam  conglomerati  magno  clamore  et  levibus 
preliis  primos  de  nostris  lacescere  coeperunt,  et 
utrimqne  paucis  aut  ^^^  vulueratis  aut  occisis,  clamor 
abaliis  auditur.  Itaque  omnes  celeriter  consurgentes 
arma  capiunt,  et  omnes  in  unum  conveniunt.  Inter 
quos  erat  ^^  quidam  Thiemarus  *^',  miles  episcopi 
Wormaciensis,  vir  strenuus  et  omni  bonitate  prse- 
cipuns,  qui  in  hoc  exercitu  in  militari  re  opinatissi- 
mus  *<*  habebatur.  Hunc  episcopas  ad  se  vocatum  ^^* 
rogavit  ^*^,  ut,  si  fieri  posset,  rem  istam  sine  ha- 
mano  sangoine  finiri  adjuvaret.  Qui  se  ejus  jussa 
facturum  promittens  discessit,  convocatisque  aliis, 
quod  animo  habuit  ^^*,  tacite  aperuit.  Deinde  mon- 
tem  ad  ascendendum  periculosissimum  cum  suis 
maximo  labore  ac  sudore  non  segniter  ascendit,  et 


B 


silinm  iniit.  Igitur  causam  adventus  sui  illis  expo- 
nit.  Deinde  omnia  que  voJuissent,  si  voluntati  *^* 
consentirent,  se  facturum  promisit.  Promiserat 
enim  se  munitam  domum  Ottonis  '^*  aeqaisiturani 
et  in  potestatem  episcopi  Wormaciensis  redditnrum ; 
sicque  multa  dando  et  promittendo,  ad  volontatem 
sententis  soae  hos  viros  perduxit.  Deinde  Mogun- 
tiam  cum  illis  venit  (Jun,  6),  ibique  collaudanti- 
bus  1''^  cunctis  qui  aderant,  sceptrum  *'*  regni  ac- 
cepit.  Ubi  vero  Heinricus  ^''^  in  solium  regni  est 
exaltatus  i'''',  Burchardus  episcopus  ^'^*  su»  non  im- 
memor  promissionis,  die  noctuque  ob  i'''  libertateni 
suse  civitatis  regem  incessanter  admonuit.  Tandem 
vero  ^^  rex  Ottonem  ducem  ad  se  vocans,  de  his 
rebus  sententiam  cum  eo  habuit,  ac  stndium  su» 
voluntatis  aperuit  ^**.  Qui,  ut  erat  vir  prudens,  sic^*' 
prudenter  respondit :  «  Pater,  etsi  rem  grandem 
mihi  dixisses,  certe  »•*  facere  volaissem  **•.  Hoc 
autem  te  pro  certo  scire  cupio,  quod  pro  his  rebus 
in  ffiterno  Dei  regno  mercedem  sempiternam  tecum 
me  habiturum  firmiter  spero.  »  Istis  hisque  simi- 
libus  sententiis  ^**  ista  est  finita  **',  et  queedam 
villa  quffi  dicitur  Bmchsella  (14)  cum  omnibus  uti- 
litatibas  et  appenditiis  pro  hac  domo  in  commuta- 
tionem  duci  tradita  est  (Octob.)  .  Ita  quoque  Wor- 
macia  iniquo  servitio  diu  subacta  piis  episcopi  labo- 
ribus  liberata  est  (15).  Ergo  ***  eadem  die  qua  dux 
de  hac  munitione  ^*^  discessit,  episcopus  multis  [con 


inimicam  1**  manam  clam  circuivit.    Itaque  hostes,  C  gregatis  eamdem  domam  '^  duce  inspiciente  invasit. 


et  usque  ad  fundamentum  avida  manu  omnino 
destruxit  ^^.  Deinde  quoque  cum  eadem  materia 
eisdemque  lapidibus  monasterium  et  claustrum  in  ho- 
norem  sancti  Pauli  construxit,  coosignans  hoctitulo  : 
ecclesiam  ob  libertatem  civitatis.  Ergo  cunctis  qusB 
ad  canonicam  regnlam  pertinebant  rationabiliter  ibi 
compositis  viginti  fratres  qui  cursum  certis  tempoii- 
bus  ac  signis  conservarent,  ibidem  instituit  (16).  His 
modis  vir  Dei  domum  belligeram  mutaveratin  Chri- 
sti  ecclesiam,  et  qne  erat  domus  contentionis  facta 
est  domus  reconciliationis,  qua  ^^  Deo  nostro  lau- 
des  et  i^*  gratiarum  actiones  die  noctuque  solvunlur. 
10.  Forestus  silva  ^^  est  duobus  miliaribus  '^*  a 


visis  nostris  et   mirabili  eorum  adventu   perterriti, 

animo  dissoluti  sunt,  ac  praecipites  se  fugs  dederunt. 

Nostri  insequentes,  tot  in   ea  fuga    perememnt  ac 

trancavemnt  quot  <**  conseqni  potuerunt.  Ex  hac 

csde   episcopus    >*^  conturbatus,  lacrimas  fudit  et 

Thiemamm  multum  '**  pro  hac  re  arguit,   tandem- 

qne  non  paucos  denarios  quasi  pro  expiatione  civibus 

remisit.  Itaque  ^^,  Dei  gratia  adjuvante,  in  patriam 

reversi  sunt. 

9  ^*^.   Interea  Ueinricus   ^^  Bavarorom  dux,  un- 

dique  collectis    viribus,   Wormaciam    venit    (Mai. 

Jun,)t  et  ut  sceptra  ^^  regni  acquireret,    non  mo- 

dicnm  laboravit.  Ibique  *^^  cam  episcopo  Mpgunti- 

VARIifi  LECTIONES. 
***  tuisaniam  1.  justamani  vd  nstamani  2.  '^  pertransiemnt  2.  <^^  venerunt  2.  '^*  Qaam 
urbem  Deluca  2.  *•»  deest  2.  ^»»  deest  2.  *»*  Et  2.  »"  v.  tanta  2.  »»»  turbantur  2.  »»♦  pu- 
tareniar  2.  >'•  et  v.  et  o.  2.  .  **•  deest  2.  *"  Tremarus  2.  et  infra.  "•  ornatissimus  1.  »»  vo- 
catl-  **  rogat  2.  *•»  habebat' 2.  *•*  in  i.  2.  '•^quodl.  *•*  venerabilis  e.  Burchardns  turba- 
tas  2.  <•'  militem  supradictum  2.  <••  Ita  quoque  1.  '•^  2.  add.  rubram  :  Quomodo  Heinricus 
lanctns  Wormatiam  venit  et  de  sublimatione  ejus  in  imperatorem,  et  sic  pergit  :  Mortuo  itaque 
Otione  iertio,  Henricus.  ^**  henricus  1.  2.  semper  1.  ^*'  summa  r.  adhaereat  2.  '^^lbiquooae  1.  ^''*iis 
1.  t'S  T.  sae  2.  *'•  0.  supradicti  ducis,  quam  in  Wormatia  habebat  2.  '^^  enm  laudantibus  2.  ^^"  se- 
dem  2.  «^•H.imperator  factus  2.  i^^  elevatus  2.  >^' e.  Wormatiensis  a.  2.  ^^  ad  2.  ^^  Et  sic  tandem 
1  «"  iili  a  2.  <**  deest  2.  <*•  debuissem  2.  <*^  exempiis  i.  >"•  ita  f.  est  tali  modo.  Queedam  namque 
v.  eam  o.  n*  et  a.  procastro  ducis  Conradi  in  Wormatia  pro  h.  d.  in  cambium  d.  t.  est  quse  dicitur  Bmch- 
sella  Reliqua  desunt;  sequitur;  vero  rubra:  Quomodo  episcopus  Burchardus  castrum  destraxit  et  ibidem 
eedesiam  sancti  Pauli  eedificavit.  '••  Igitur  2.  '^  de  m.  sua  sive  decastro  d.  2.  '•*  d.  sive  castrum  2. 
'•*  d.  ne  amplius  civibus  in  laqueum.  Dehinc  de  eadem  2.  ^^  q.  modo  d.  I.  2.  *'*  et  g.  o  desunt;  2. 
>*>  ana  2.  *•*  miilibns  2. 

NOTiE. 

(14)  Brochsal.  iibertate  Thietmams  canit  v.  fin. 

(15)  V.    Heinrici    diploma  d.  Oct,  3   a.  1002,  ap.         (IG)    Cf.  chartas   Burchardi  ap.  Schannat  I.    1., 
Schannat  Hist.  Worm.  II,  p.  35;  et  cf.  quse  de  hac      p.  41,  42. 


519 


BURCHARDUS  WORMACIENSIS  EPISCOPUS. 


520 


Wormacia  distaas,    abietibas    abuadaas,    et    haac  A  rores     quasi     uao     ore     episcopum     deprecaotes 


palus  limosa  ex  aaa  parte  ambieodo  circumciagit. 
lo  cujus  medietate  collis  pulcherrimus  coosistit,  ad 
quem  vir  Dei  se  traosferri  prsecepit  *^*;  et  quia 
xouodaoos  tumultus  devitare  voluit,  arboribus  '^^ 
fruticibusque  succisis  ^^\  coilem  explaoavil;  ibique 
*w  primum  fecit  **■  oratoriam,  deiads  **'  aliis  offi- 
ciois  peractis,  celiam  egregiam  coostruxit.  Illic  se  ^ 
post  coociiia  ):egiaqae  colloquia  et  post  curam  sy- 
oodalem  diversosque  oiuodi  strepitus  [receperat  ^^ ; 
ibiqae  ^*  oegociis  secularibus  post  tergam  proje- 
ctis  *®*,  totis  viribus  io  obsequio  Dei  studebat  **•. 
Eodem  quippe  ****  tempore  ia  collectario  ***•  cauo- 
Dum  ia  hac  cella  ^^  ooo  modicum  lahoravit  '^^ 
Nam  ^  domiao  Walterio  *'®  Spireosi  episcopo 
adjuvaote  (17)  et  Bruoichoae  '**  preposito  exhor- 
taote  et  suggereote  ^18),  caoooes  io  uoum  cor- 
pus  coliegit;  ooo  pro  ulla  arrogaotia,  sed,  ut  ipse  *'* 
dixit,  qaia  canoaum  jura  pceoiteatiumque  judiciaio 
epicopatu  suo  omoioo  fueraat  *>'  oeglecta  ac  *i^ 
destructa.  IIoc  vero  corpus  sive  collectariom  **^ 
distioxit  et  io  vigioti  libros  distribait  '^^ 

11.  PrfiBterea  vero  vir  Dei  *"  a  •*•  piis  laboribas 
ooo  cessaos,  ecclesiam  saocti  Petri  ad  sedem  *i^, 
quia  ultra  modum  exigua  fuerat**^,  deposuit,  po- 
oeosque  fuodameotum,  coosigoavit  niirse  magoitu- 
diois  mooasterium,  qaod  quideoi  magoa  celeritate 
paucis  aoois  peoe  ad  perfectiooem  perduxit,  ut  ooo 
videretur  «dificaodo  coostructum  esse,  sed  qoasi 
exoptaodo  sabito  ibi   coostitisse. 

12  ***  Istis  quippe  diebus  sororera  saam  oomioe 
Mahildam  ^*,  mulierem  hooestissimam  et  oomioe 
claritate  digoissimam,  ad  se  vocavit  et  frateroa 
dilectiooe  secam  outrivit.  Erat  eoim  hflec  ipsa  do- 
mioa  ad  opera  muliebria  magoo  iageoio  sollertis- 
sima  ,  et  femioas  ad  rerum  textilium  diversita- 
tem  *'*  doctas  habuit  ^'^  et  ia  cooficieodis  vestibus 
preciosis  mulieres  multas  superavit  ''^  (19).  loter- 
ea  cootigit,  ut  abbatissa  io  mooasterio  saocti- 
mooialium,  ibidem  Deo  servieotium  diem  clau- 
deret     uitimum.   Post    cujus    obitum    omoes  so- 


oraot  '**,  ot  eidem  sorori  soee  abbatiam  dooaret  et 
curam  eas  custodieodi  committeret  '*^.  Vir  qaoque 
veoerabilis  earum  '*•  petitiooibus  cooseatieos,  so- 
rorem  suam  ad  se  vocavit,  ac  diversis  circumlocQ- 
tiooibus  illam  exhortaos,  taodem  sic  ait :  «  Dilecti»- 
sima,  ioquit,  soror  mea,  vides  res  mundanas, 
quam  fragiles  ac  defectibiles  suot,  quam  pleoae 
omoi  ioiquitate  coosistaot.  Nam  aurum  et  '**  ar- 
geotum  lapidesque  *^,  qui  oobis  videotar  preciosi, 
quid  aliud  quam  sordes  compataotur  apod  Deum  *>*. 
Nihil  io  his  aliud  agimus  ***,  oist  cupiditate  reniin 
temporalium  *'*  miseras  aoimas  decipimus.  Quo- 
cumque  eoim  gradimur,  mortis  umbra  oos  seqoitor; 

^  et  qui  securiter  *'*  hodie  io  deliciis  vivit,  cras  in- 
feliciter  morti  '^  succumbit.  Beatus  autem  ille  est, 
qui  rectam  justi  itioeris  seqoitur  semitam  et  glo- 
riam  hujus  muodi  respuit  et  quae  Dei  suot  iotra  do- 
micilium  pori  cordis  recipit.  Ergo,  carissima  soror 
raea,  armiilas  et  ioaures  vestesque  deliciosas  toIo 
ut  depooas,  et  velameo  saoctum  accipias,  sicqae 
regi  sempiteroo  te  adjuogas  ''*.  »  Hsec  cum  illa  ao- 
disset,  vehemeoter  expavit,  et  ultra  qoam  dici  pos- 
sit  admiraos,  ait  : «  Numqaid  scis,  seoior  saoete, 
omoibus  diebus  vitae  mese  io  secularibos  me  versa- 
tam,  istius  officii  omaioo  esse  iosciam  ?  Nam,  tan- 
tum  psalterio  excepto,  libros  peoitus  igaoro ;  io  hoe 
officio  versari  oescio;  et  quomodo  tunc  io  bae 
vita,  domioe  *'^,  sioe  offeodiculo  vivere  potero?  • 

C  Ecootra  vir  Dei :  «  Desiae,  ioquit,  ut  his  verbis  ali- 
quid  **^  addas,  et  exhortatiooem  meam  citissiroe 
adimplere  [oe  '*']  differas.  Quid  tibi  obsistit?  Qaid 
impedit?  Felicissima  est  commutaUo  '^^,  res  trans- 
itohas  derelioquere  et  steroas  divitias  vitamque**^ 
perpetuam  feliciter  acquirere.  »  His  aliisque  exhor- 
tatiooibus  plurimis  sororem  suam  ita  superavit,  ot 
taodem  quicquid  voluisset  se  facluram  devoTis- 
set  **'.  Hoc  '*'  cum  Dei  servus  audiret,  gratias  Deo 
toto  corde  repeodens  exultavit.  Statimque  regulagi 
caoooicam  simoi  et  computom,  oecnoa  et  viUm 
Patrom    ac    dialogum    aliosque  libros     huic   con- 


VARI^  LECTIONES. 

*^  traosferre  fecit  quaodo  m.  2.  ^^'  deiode  a.  2.  ^^  fractibusque  excisis  c.  plaaari  liKil 
2.  *•'  ibi  quoque  1.  "•  deest  2.  *^  deio  I.  *^  c.  atque  illuc  saepius  2.  ****  ssepius  se  trms- 
tulit  2.  •*«  ibi  quoque  1.  ^  positis  2.  *^*  se  exercebat  2.  ••*  deest  2.  ^  collectario  1 
*^^  hoc  colle  2.  ^  1.  quia  a  tomuUibus  alieous  locus  erat  2.  et  add.  rubram  :  Quomodo  episcopos 
Burchardos  caoooes  eiegit.  *•  Jam  2.  •*"  walthero  2.  *•*  broor.echoooe  1.  *^*  saepe  2.  ***  lae- 
runt  2.  **^  et  2.  *^^  seu  collectorium  2.  **^  Sed  boc  opos  adhuc  io  Franckeodeel  majori  habetur 
io  pulcherrima  libraria,  iicet  modo  post  opos  Gratiaoi  ooo  utaotor  juristee  add.  2.  verba  KirsgarteuiSt 
ibique  rubra  sequitur  :  De  coostructiooe  novee  ecclesise  saocti  Petri,  quae  modo  summa  dicitur  sive  major 
ecclesia.  »»'  P.  vir  d.  Burchardus  2.  ***  deest  1.  •»•  p.  apostoli  «•»  2.  erat  2.  ••*  2.  add.  rubram  :  De 
sorore  ejas,  quam  prsefecit  mooialibus  ia  Nooooootioster  io  suburbio  civitas.  ***  roabillam  2.  mahtil* 
dam?  "*  diversitates  2.  **♦  secum  h.  2.  ••*  superabat  2.  **•  eraot  1.  »"  ei  c.  2.  **•  eoruoi  i. 
*••  deest  2.  ••**  lapides  pretiosi  2.  "**  repotaotur  2.  *»*  aguot  2.  ***  secularium  2.  •**  secare  hoc 
die  et  d.  2.  ***  morte  1.  "'  coojuogas  2.  "'  vita  Domioi  sioe  2.  •'•aliqua  2.  '^^  deest  1.  **•  fc- 
licissimum  est  coocambium  2.    *^^  et  p.  salutem  2.    ***  oovisset  2.    '^*  Haec  2. 

NOTiE. 


(17)  Olbertum,  qui  postea  abbas  comstitutas  est 
Gemblaceosis,  prsecipue  Burchardo  opem  pr^stitisse, 
Gesta  referunt  abb.  Gembl.  ap.  Dacher.  ed.  2,  II, 
p. 7Cd. 


(18)  Gf.  Borchardi  epist.  ad  Brunichonem  decre- 
torum  collectiooi  praeuiissam. 

(19)  Cf.  Alpertum  i,  2,  supra. 


PROCEMIA.  --  VrrA  BURCHARDI. 

Mm  dfscere    priecepit.  Qa»    contiDUO  A  ditis?  Ecce  paella  tenmssima  erefto  yezillo  intre- 


jassit  obedienter  discere  ac  perficere 
Cam  antem  vir  Deitantam  ▼olantatem  et 
todium  in  hac  Dei  famula  intellezisset, 
»lamine,  ad  Dei  officium  eam  consecraYit. 

*^  in  unum  sororibus,  abbatiam  soro- 
«m  illi  commendavit.  Accepto  vero  ve- 
ictis  virtutibus  honestisque  moribas  cla- 
tait,  et  quasi  omni  vita  sna  secundum 
isset  enotrita  ^^^  cunctis  preebuit  exem- 

Non  enim  voloit  ministrari  ^''  sed  mi- 
Bque  more  magisteriali  **•  super  ***  cce- 
[altavit,  sed  quasi  mater  cunctas  dilexit 
Ura  res,  ut  femiua  secularis  in  hoc  ne- 


pida  vos  pr»cedit,  et  contra  spiritaJes  nequitias  pu- 
gnare  non  metuit.  Ecce  lorica  ***  fidei  galeaqae 
salntis  induta,  animo  imperterrito  contra  inimicam 
dimicare  est  ^  parata.  Ergo  si  neque  preecedere 
neque  huic  '^^  concurrere  possitis  '^*,  saltem  eam 
similibus  pietatis  exemplis  consequi  studeatis.  * 
Post  haec  aliaqae  verba  divina,  completis  missarum 
officiis  ^*,  cellalae  eam  inclusit;  et  quie  ***  com- 
punctioue  divina  secularibas  ^^  mortua  ftiit  *^*, 
ordine  mortuornm  Deo  illam  commendaverat.  Ibi- 
qne  *^*  Deo  serviendo  tres  annos  vita  angeiica  vi- 
vebat,  et  diversis  passionibus  temptata  *^,  ad  alti- 
mum  animam  pleniter  expurgatam  ^^  suo  reddidit 


lidem  ad  horam   gravaretnr,  sed  potios  ^  Greatori,  ut  in  omnibus  honorificetur  Deus,  qui  in 


r.  Omne  quoque  preedium  qaod  acqui- 
siie  cui  preeerat  cum  auxilio  fratris  in 
ontulerat.  Prseterea,  fratre  exhortante  et 
daustrum  simai  *^  et  jnonasterium  pene 
Don  solum  renovavit,  sed  etiam  resedifi- 
dedicari  fecit,  et  in  servito  divino  '^* 
btts  sibi  commissis  die  noctuque  corde 
abilissimo  *^  permansit,  earumque  con- 
Q  fratris  adjutorio  ***  rationabiliter,  sicut 
ieposcit  **'  ordo,  per  omnia  disposuit. 
{  quoqoe  ^*  exemplis  ac  '*^  documentis 
lem  sororibos,  Caritas  nominata,  Deo  de- 
ria  majorisque  vitae  districlionem  ab  epi- 
tulabat.  Cumque  ille  Dei  voluntatem  in 


sanctis  sois  semper  est  mirabilis  ^, 

14.  Eodem  tempore  (an.  1009?)  qaippe  ^  Hein- 
ricus  imperator  cum  exercitu  in  Burgundiam  ire 
disposuit,  et  eo  itinere  Wormatiam  ^'  venit.  Cum 
autem  egregiam  illud  monasterium  penr  peractum 
vidisset,  episcopum,  ut  se  preesente  consecraretor, 
assiduis  rogationibus  '*'  petivit.  Cumque  vir  Dei 
multum  reniteretur,  tandem  imperatoris  voluntati 
quasi  coactus  consensit.  Ergo  omni  spurcitia  foris 
projecta  omnique  fuligine  detersa  '^,  die  seqnenti, 
imperatore  prsesente  et  jubente,  cnm  magnis  landi- 
bus  et  maximo  cleri  plebisqoe  tripudio,  moltis  epi- 
scopis  prsesentibus,  Deo  dicata  est  hsec  domus  ^K 

15.  Post  biennium  autem  {an.  101  i?)  res  misera- 


stis  factis  *^^  bene  adimpleri  **'  posse  fir-  C  bilis  in  monasterio  eodem  acciderat  ***.    Nam  pars 


len  virgo  Dei  petitione  incessabili  assidue 
if  quia  majora  facere  vellet,  inclusam  se 
>os  removeret  *^.  Tandem  vir  Dei  peti- 
consentiens,  clusam  '^^  fieri  jussit,  diem 
istituit  '"  9  et  ad  **'  peragendam  Dei  fa- 
ntatem  ad  monasterium  sanctimonialium 
rsis  fratribos  venit.  Cumque  illoc  ven- 
t,  fMribus  in  unum  convocatis,  virginem 
itatuit  et  dixit  •*♦  :  «  Fratres  mei  carissi- 
hanc  virginem,  Dei  amore  pariter  et  ti- 
nsam,  lubricas  hujus  mundi  delicias  re- 
et  Deo  placere  concupiscentem.  Haec  '*^ 
evangelicum  non  **^  surda  aure  recipiens. 


occidentaiis  subita  ruina  nocte  quadam  funditus  ce- 
cidit.  Sed  hoc  mirabile  fait,  quod  nulla  campana  sub 
tam  magna  mole,  nisi  tantum  una  exigua,  confracta 
ost.  De  hac  re  Dei  servus,  nt  erat  necesse,  contor- 
batus  ***,  quandam  qoasi  moestitiam  in  vultu  praefe- 
rebat.  Accedentes  autem  discipuli  *'^  ejus,  quorum 
non  paoca  mnltitudo  assidue  ^^  iilnm  sequebatnr, 
talibcs  eum  dictis  consolabantur  :  «  Miramur,  se- 
nior,  juste,  qnod  ex  infortunio  hujus  operis  in  tan- 
tam  turbaris  cum  cotidianis  postules  '*^  oblationi- 
bus  '^,  ut  ita  peragi  liceat  sicut  Deo  placeat.  Ora- 
tiones  namque  tuas  Deus  exaudit,   tuam  voluntatem 


publice  adimplevit.    Namque  *'*  quod  Deo  placet, 

matrem,  cognatos  et  amicos,  domos  et  q  seepe  probatnr,  sicut  legitur  :  «  Quem  Deus  diligit, 

nit,  et  soli  **^  Deo  se  adjungere  disposoit.      «  corripit  (Prou.  iii,  12)   i  Quod  enim  '**  Deo  displi- 

,  senes,  necnon  et  vos,  juvenes,  nihil  huic      coit,  sicut  petisti,   rejecit.  Idcirco  suspiria  deponas 

entesl  Quid  tacetis?  Quid  rubore  conten-      et  patientiae  fortitndinem  recipias.  Hoc  est  landabiie 

VARIiE  LECTIONES. 

rit  2.    *•*  congregatisque  2.    «*•  nutrita  2.    **'  m.   sed  desunt  2.    *♦•  magistrali  1.    »*»  vo- 

iias  exalUri    2.    *»»  simiiiter  1 .    "*    ac     2.    "*    Domini    2.    "»  stabilissime   2.    «♦  fratre 

2.    **'   poscit  2.    *'•  istius  ergo    sanctie  foeminfie   2.   ubi    rubra    prsmittitur  :  De    quadam 

iise  petit  solitariam  vitam   agere  ab  episcopo,   quod  et  ille  fecit.    ^  et  2.    ***    operibus  2. 

lere  2.    *^  et  tamen  virgo  non    cessabat  assidue  rogando  eum,  ut  eam  a  secularibus    rebns 

:laderet  et  eam   includeret   solitariam.    **>  clausuram  2.    **'  d.     statuit     c.   2.    **'   deest  2. 

••»   hic  2.    •••  cum   2.    *•'   respuente  soli  2.    *••   puella  f.    scuto    g.   2.    *••    pugnare  p. 

deest^.    *'*  potestis  2.    "'*  solemniis.    *'•  quia  2.    •'^  a  s.   2.    •'•  erat  2.    •*•  ibi   quoque   1. 

im  2.     *^*  purgatam  2.    "^  admir.  2.   qui  add,  rubram  :   De   dedicatione   majoris    ecclesiae  in 

Heinrici  imperatoris  et  aliorum  multomm  prselatorum.    ^deesi.  2.    ••'  in  w.  2.    *•*  precibus  2. 

I  2.    '•*  altera  die  Philippi  et  Jacobi  add.  2.    qui  etiam  rubram  habet :  Quomodo  post  bienninm 

tarsecclesiseilliuscecidit.     *••  acciditin  e.  m.2.    •••  natis  c.  est    et  q.  m.   2.    ^  consiiiarii  2. 

,    ••"postulas  1.    «•0  orationibus  2.    *•*  namque  —  corripit  rf«»tinf.  2.    ••*  deest,  2. 

Patrol.  CXL.  17 


523 


BURCHARDUS  WORMAGIENSIS  EPISGOPUS. 


524 


Deoqoe  acceptabile.    Deas  enim,  sicut  tu    optime 
nostri  inter  alias  dogmatis  sui  seoteatias  istiusmodi 
dederat  dicta  consolationis  :  a    In   patientia  vestra 
«  possidebitis  animas  vestras  (Luc,  xxi,  1 9).  »  Attende, 
Pater,   bsec,    attende  et  molem    curarum  postpone, 
tristitiamque   obliviscere,    quia  jaxta    Domini   pro- 
missum  tua  tristitia  convertetur  ^  in  gaudiam.   » 
At  ^^  vir  Dei,  quasi  de  tristitia  excitatus,  bilari  Yultu 
respondit  '^^ :    «  Grates   magnas   et   gratias  multi- 
modas  vobis  rependo  pro  tanta  consoiatione  talique 
admonitione.  Sicut  enim  Domino  placuit,  ita  fecit. 
In  boc  ^^  quippe  gaudeo,  ut  quod  sibi  noa  placuit, 
sicut  rogavimus,  vohiit  in  melius  mutari.  Sed  audite 
nunc,    rogo,    et  quoniodo  boic  prsediscebam   vobis 
dico  ^*^.  Quadam  die  cum  duobus  pueris  solis  bor- 
tum  meum  '^^   majorem  ingressus,  in  ipso  vestibulo 
vidi  diabolum  in  veslitu   et  babitu  bumano.   Stabat 
enim  conlra  aquilonem,  berbas  arboresque  fructife- 
ras   extirpans,  et  ita  facta  congestione  cum  multo 
murmure  viam  conclusit.  Quem,  quia  in  similitudine 
et  imagine  bortulani  incedebat  *^^,  quare  viam  con- 
clusisset,    cum   iratus   interrogassem,     respondit  : 
ii  Utinam  vitae    eeternee    tibi     possem   concludere, 
«  qui  possum  majus*^  incommodum  brevi  tempore 
<c  tibi  congerere !   »  Ego  autem  admirans  *®*  abda- 
ciam  ejus,  quia  *^'  putabam  custodem  borti,  dixi  ^* : 
In    boc    quod    •***    minitaris  **^',  in   nomine     Do- 
mini  mibi  non  nocebis;  nisi  a  nequitia  tua  cessa- 
veris,    perpetuum     exitium   •***    tibi   congeres   ^®'. 
His  dictis,    usque   ad   sedem,    quse    in   horto  est, 
perveni,    et    circumspiciens    illum  non  vidi.   Igi- 
tur,  quod  tam  subito  nusquam  ^^  comparuit,  mul- 
tura  miratus,  pueros^  si  iilum  vid*ssent,    interroga- 
bam.  Qui  ambo,  neminem  nisi  me  solum  ibl  vidisse 
dicebant;  sed  quendam  mecum  contendentem  seau- 
disse  coniirmabant.  Tunc  ego  :  ■  Scio,  inquam  ^, 
«  filii;  quisest,  scio.  Sed  minas  ejus  non  timebo,  ne- 
«  que  in  ejus  verba  sperabo,  quia  '^^  veritas  in  eo  non 
est,  ut  Dominus   ait  ^*^  (Joan.  viii,  44).  »  Et  statim 
inde  recedens,  bunc  versum  mente  percepi  :  «  Quo- 
«  niam  ego  in  flageila  paratus  sum,  etdolor  meus  in 
«  conspectu  meo  semper  est  (Psal.  xxxvii,  48).  »  Se- 


A  quenti  vero  nocte  in  hora  *^*  matatina  facta  est  haec 
miserabilis  templi  roina  *^*.  Ego  quoque  *^^  audiens, 
mente  consternatus  sum,  et  iilam  Davidicam,  fateor, 
non  sine  lacrimis  repetivi  *^^  querelam  :  «  Et  fui 
«  flagellatus  tota  nocte  '**,  et  castigatio  mea  in  mata- 
<c  tinis  (Psal.  lxxii,  i4).  »  Ergo  fratres  mei,  qnoniam 
Dominus  castigando  me  castigare  dignatus  est, 
gaudeo,  et  juxta  vestram  adbortationem  patiens  ero, 
atque  conversus  pro  factis  dictisque  meis  poeniten- 
tiam  agam  *"^  et  te  Deum  laudabo,  ut  in  om- 
nibus  bonorificeris.  qui  irasceris  et  propitius  eris  et 
omnia  peccata  bominum  '^'  in  tribulatione  dimittis.  • 
Post  heec  quoque  ligna  et  lapides  eztra  templum 
exportare  praecepit  '*',  positoque  fundamento,  fir- 

P  miter  aedificavit,  et  in  duobus  pene  annis  ad  statum 
pristinnm  perduxit.  Tunc  capita  columnanim  necnoo 
quadratos  lapides  in  giro  monasterii  circumpositos 
deauravit,  et  omne  tempium  variis  ornamentis  un- 
dique  decoravit. 

16.  Deinde  prsebendam  fratrum  ad  sedem  ^^  Deo 
servientium,  quae  ex  vetustissima  antiquitate  jam 
defecerat  **'  ac  *'*  omnino  pene  neglecta  erat  *", 
rationabiliter  revocaverat  '*^  et  in  optimum  usiun 
mutaverat.  Ergo  cunctis  canonice  ordinatis,  omnes 
fratres  secundum  regulam  victu  cotidiano  refici  ad 
refectoriom  "*  simul  pruecepit  "•.  Simiiiter  pr«- 
bendam  ^^  ;ratrum  apud  Sanctum  Gyriacum,  ei 
incursorum  negligentia  pene  destructam  *",  miseri- 

p  eorditer  renovavit,  et  eos  **'  simul  refici  jussit  ■•". 
Omnia  aatem  loca  ad  se  pertinentia  ex  vetustate 
pene  destructa  ac  desolata  miro  ingenio  renovaTit 
et  muris  variisque  aedificiis  egregie  decoravit.  Mo- 
nasterium  "'  autem  simul  ^^'  et  claustrum  saneti 
Andrese,  quod  extra  murum  constitutum  per  ne- 
glectionem  desolatum  erat,  intra  '*'  civitatem  eedifi- 
cavit,  et  causis  canonicis  ad  usum  fratrum  venera- 
biliter  ^^^  ordinatis,  ad  laudem  et  gloriam  Dei  nostri 
vitam  regularem  instituit  ^*. 

17.  In  illis  etiam  diebus  Brunicbo  ''*,  de  qno  sa* 
pra  diximus  (20),  venerabilis  ''^  ejusdem  praepositns 
sedis,  videns  beati  viri  constantiam,  quomodo  poni- 


VARIiE   LECTIONES. 

•••   vertetur  2.    *•*  tunc.     •••  sic  r.  b.  v.  2.     •*•  dao  2.    *•'   bflec  prfledicebam    vobis  aliquando  2.  qtd 
add,  rubram :  Quomodo  Burchardus   episcopus  intrans  hortum  suum  vidit  ibi  diaboium   in  specie  bnma- 


na  torve  respondentem   sibi.    '^*   deest^     *••  i    interrogasse  q.  v.  c.   iratus   v.    2.    «**  in  t.  2.     ■•*  ad- 

miratus  2.    "***  quoniam  2.    "^*  h.  dixissedixi2.     ^^deest  \.    »^»  minaris  2    »••  exitum   I.    "® 

**  nunquam   1 .     *^  inquit,  scio.   f.    scio  quid   est  2.     ^*®  quoniam  2,    "*  dicit  2.  ubi  Et   —    percepi 


desunt.  ^*^  deest  2.  »'*  est  ruina  templi  hujus  miseranda  2.  »'♦  hoc  2.  '*•  reptivi  1.  '*•  toto  die  2. 
•*^  ago  2.  ^'*  hornm  2.  '*•  exportari  jussit  p.  firmamento  2.  "®  s.  episcopalem  Deo  ibi  s.  2.  ••'  de- 
fecerant.  •*•  et  2.  '*'  erant  2.  '*♦  renovaverat  2.  •••  in  refectorio  2.  •*•  2.  add.  rubram  :  Quomodo 
fratrum  preebendas  in  Nuhusem  etiam  refecit.  •*'  praebendas.  •*•  destructas  2.  •**  eas  2.  ^  sed  qai 
modo  unus  locus  in  multis  divisus  est.  2.  verba  Kirsgartensis  monachi.  *•*  2.  add.  rubram  :  De  translatione 
collegii  sancti  Andrese.  quod  foris  civitatem  erat.  quod  intra  civitatem  constituit.  ••*  deest  i.  •••  foras 
muros  constructum  erat  et  per  negligeotiam  d.  intra  2.  ••^  pertinentibus  et  v.  2.  ••»  ibi  i.  ubi  modo  est, 
sed  prius  erat  in  monte  extra  porlam  sancti  Andreae  in  suburbio  ibidem.  Et  sont  modo  moniales  vel  sorores 
poenitentes  ibidem ;  ver6a  Kirsgartensis  monachiy  quirubram  addit  :  Quaiiter  prspositus  majoris  ecclesia 
etalii  monachi  elfecti  siot  et  de  doctrina  viri  Dei,  quomodo  unasquisque  in  vocatione  sua  permanere  debet. 
•••  brunecho  1 .    ••^  vir  v.  2. 

NOTiE. 


(20)  C.  10. 


PROCEMIA.  —  VITA  bURCHARDl. 


m 


B 


indanas  respiiisset  ^*  et  in  servilio  Oei  fer-  A 
^  humanasque  laades  vitando  fugasset  ^*®, 
reTersus  vitani  monasticam  aggressus  est,  ek 
empla  servi  Dei  diabolum  decepit  et  corde 
0  spirituque  coutribulato  soli  Deo  placere 
.  Simiiiter  et  alii  illustres  viri  per  assidua 
ei  documenta  mundum  relinquentes,  de  civi- 
gerunt  et  vit»  monachorum  se  sobdidenmt. 
d  vero  episcopns  veritus  ne  monasteria  (2i) 
desolata,  ab  omnibus  monasteriis  fratribus 
liis  '^'  istis  eos  aliocutus  est  verbis  :  Nolo 
aorare,  fratres,  quod  omnis,  qui  *^*  timet 
it  operatnr  justitiam,  acceptus  est  illi,  non 
monachus,  sed  et  canonicus,  etiam  *^  et 
Non  est  bonum,  nt  omnes  qui  '^*  in  navi  la- 
nni  operi  iasistant,  ut  vel  omnes  sint  gnber- 
\  et  nuilus  navigator,  aut  omnes  naviga- 
^  et  nulltis  gubernator.  Gonsaltius  est  ^^^ 
osito  gubernatore,  unusqaisque  operi  '^'  suo 
,  quidam  navigent,  alii  altitudinem  aquse 
nt,  alli,  si  necesse  sit,  malum  scandant  ^^", 
0  sentinam  hauriant,  sicqne  navim  omnes  in 
rigant.  Similiter  intelligere  debemus,  fratres, 
onomnia  possumas  omnes.  Si  enim  omnes  '*^ 
li  et  canonici,  ubi  sunt  laici?  Qais  tonc  mi- 
it  monachis,  vel  qui  serviet  ^^^  canonicis? 
m  omnes  laici,  ubi  tunc  laudes  et  servitia 
iversa  est  enim  familia  in  Ecclesia  Dei,  non 
nodo  monachi,  sed  etiam  canonici,  necnon  et 
laici.  Et  hi  omnes  egent  gratia  Dei.  Ergo  qui  G 
ms  sit  ^S  pro  monastica  vita  de  monasterio 
16  licentia  non  exeat,  sed  cum  fratribos  in 
ine  ***  lahoret ;  et  si  districtiori  vita*  vivere 
•et  ^,  intra  monasterium  suum  operibus 
acentibas  inserviat  et  de  malis  se  sustineat, 
holocausta  medullata  in  ara  occulti  cordis 
ferre  '**  non  desistat.  »  Tali  quoque  sententia 
num  animos  sedavit,  et  quod  stahiliori  mente 
itio  Dei  postea  permanebant,  incitavit 
kd  haec  quippe  ''',  ut  nnusqnisque  illorom 
nm  ingenii  quantitatem  dicta  vel  scripta  stn- 
■«  sibi  cotidie  proferrent  •",  firmiter  praece- 


pit.  Tunc  vero  quia  Dei  famnlum  studio  deditum  et 
sacrse  Seripturfle  paginis  eruditum  ac  sapientia  Dei 
repletum  videbant  **«,  sermones  et  epistolas  qase- 
stiunculasque  varias  illi  proferre  non  timebant. 
Ergo  '*'  quidam  illorum  inter  ^^  alias  qaas  ssepe 
prsetulit  sententias  de  jejunio  Moysi  '*^  et  Helise 
verba  quaestioBis  composuit,  et  '**  illi,  nobis  pree- 
sentibos,  quasi  pro  occasione  dictandi,  hnmili  mann 
porrexit.  Ita  enim  scripserat  ille  : 

c  Mentis  ingeniiqae  mei  aridam  si  non  per- 
timuissem  inteiligentiam,  clementissimfle  ta»  domi- 
nationi  quasdam  sacrse  Scripturse  sententias,  quffi 
animi  mei  exigaitatem  constringunt  necnon  in  du- 
bitationis  nodositatem  cadere  cogont,  ahqua  ra- 
tione  protulissem,  ut  tuse  probitatis  doctissimo  eru- 
ditus  documento,  rei  agnoscerem  veritatem ;  quoniam 
quicumque  ex  sanctarum  sententiis  Scripturarum 
titubationis  incidit  periculum,  nisi  emendatus  con- 
fessionis  satisfactione  mundetur  ipsamque  cognoscat 
veritatem,  gravis  culpam  reatus  incurrit.  Quaproptet 
meee  vulnus  conscientise  valde  dolens  ultraque  ceiaro 
metuens,  tuffi  dignissimse  sanctitati  fiducialiter  aperio, 
ut  hoc  quod  iatet  intrinsecus  pateliat  extrinsecus. 
Nam  hnjus  dictaminis  compositionem,  nullius  saga- 
citatis  protervitate  succinctns,  sed  sitibnndi  ingenii 
raritate,  Deo  teste,  valde  coactns,  sanctitati  tnae 
propono,  quo  me  corrigas  certioremque  istius 
investigationis  me  facias,  qnia  te  typum  illorum 
gerere  vicemque  scio  tenere  |qaibns  Dominico  dici- 
tur  alloqoio  :  «  Vobis  datum  est  nosse  mysterium 
«  regni  Dei  (Marc.  iv,  li).  n  Cum  autem  veram  con- 
scientiae  meae  confessionem  faciens,  ad  veritatis 
agnitionem,  tua  monstrante  prodentia,  pervenero, 
ah  omni  reatos  mei  sorde  mundatum  ac  tuae  sancti- 
tatis  innocentiseque  me  fore  participem  et  spero  et 
iirmiter  credo,  quoniam,  si  verum  non  esset,  Psal- 
mista  non  dixisset  :  «  Cum  sancto  sanctificaberis, 
«  et  cum  innocente  innocens  eris  [Psal.  xvii,  26).  » 
Sed  quia  ulceris  dolor  me  semper  angendo  tuam 
cogit  adire  clementiam,  quaestiunculam,  pro  qna 
istius  pitatioli  congeriem  composui,^  ambagibus 
conctis    projectis,  tuse  prudentiae,  quam  mihi  suc- 


VARIiE  LEGTIONES. 

respneret  2.  •*•  ferveret  2.  '*®  vitaret  2.  •**  canonicis  fr.  2.  '*•  etiam  qui  2.  •*•  deest  2. 
11  —  aut  omnes  desunt  2.  ^^  n.  sint  et  n.  sit  g.  2.  »**  est  ergo  2.  "7  opere  2.  »••  ascendant 
w  o,  sont  2.  ^  servit  2.  w*est2.  ••*  communi  2.  »*»  desiderat  2.  **•  offerre  2.  »•*  item 
i«c  prcecepit  2.  '"  stadiose  2.  »•'  praeferrent.  Tunc  illi  videntes  2.  •»»  deest  2.  "•  et  2. 
a.  q.  s.  p.  s.  desunt.  2.  »•*  mosi  1.  semper  fere.  •••  2.  sequentia  ita  in  compendium  redegit. 
bi  proposuit,  utram  nullam  cibum  Moyses  in  XL  diebus  sumpsisset.  Ad  haec  vir  anctus  post 
verba  sic  intnlit  :  «  Quid  mirum,  si  Moyses  illo  jnbente  jejnnavit,  in  cnjus  regno  nulias  unqoam 
ivit  et  esuriit.  Patasne  cives  coelestes  sicut  ten*enos  rastro  vel  aratro  sudantes  laborando  pa- 
quaerere.  Neqoaqaam.  Sed  est  panis  justoram  indefectivus  Deus  Dei  Filias  an^eiorum  creator  et 
lum.  De  quo  scriptum  est :  In  principium  erat  Verbam;  et  ibi  :  Ego  sampanis  vivus.  Per  quem 
1  mundus  consistit,  et  populus  Israel  XL  annis  in  deserto  vixit.  De  quo  tonc  Moyses  ^ustavit,  qnem 
nte  cum  Domino  fuit.  Et  ideo  non  mirum,  si  tunc  tam  diu  absque  cibi  corporali  fuit.  »  Multaaue 
lernnt  ihi  facta  et  dicta  verha,  quae  cansa  brevitatis  pertranseo,  sed  in  historia  ejus  pienarie  ha- 
r. 


NOTiE. 


Canonicorum«  ut  patet . 


i 


V. 


w 


BURGHARDUS  WORyACIENSIS  EPISGOPUS. 


528 


currendam   ***  fore  non  dabiio,  prout  potero  ungue  A  Testamenti  declaratio.  Si  quis  autem  insani  capitis 


tenus  ezprimere  non  desisto.  In  sacrosanctse  Sch- 
pturffi  volominibas  Moysen  et  Heliam  quadraginta 
dies  jejuDasse  legimus,  seH  an  ab  omni  alimento  se 
abstinuissent  multi  dubitamus.  Ghristum  Dominum 
nostrum  cursum  quadraginta  dierum  jejunasse  et 
triplicem  idcirco  temptationem  tolerasse  scio  et 
veraciter  credo,  sed  an  uUos  homintyn  hoc  fecerit, 
dubito ;  qoia  si  Moyses  vel  Helias  aut  prophetarum 
aliqais  quadraginta  dies  uoiuscujusque  cibi  absti- 
nuisset,  diabolicee  temptamenta  probationis,  ut  au- 
tumo,  non  evasisset :  nam,  ut  ita  dicam,  facilius 
esset,  hominem  passibilem  probari  quam  dominato- 
rem  totius  creaturee  temptari.  Nunc  autem  tibi  hoc 


ex  illius  lucidissimis  jadiciis  non  corrigitur,  vani- 
tatis  iudibrio  iilusus  decipitur.  Vanitatis  ludibrio 
unusquidque  decipitur,  qui  stultitias  vitio  vanissimo 
capitur  et  noa  virtutem  queerit  nec  vitinm  fugit.  Igi- 
turomne  vitium  fugiendum  est;  certe  stuititia  fa- 
gienda  est :  hoc  quippe  vitium  hominis  est.  Et 
econtra  omnis  virtns  requirenda  est;  sapientia  qui- 
dem  requirenda  est ;  ipsa  enim  virtus  Dei  est.  Quam 
summo  studio  maximaque  diligentia  requirat,  qui 
Dei  fortem  virtutem  cognoscere  cupiat.  Quid  enim 
est  fortius  quam  Dei  virtus,  quid  lucidius  quam  quod 
Dei  veri  solis  iiluminat  radius,  quid  veracius  qaam 
quod  scripsit    ipsius   Veritatis    manus?   Ait    enim 


tractandum    relinquo,     quoniam    de  talibus   ultra  •»  Scriptura  :  Descendit  Moyses  de  monte,  duas  tabolas 

lapideas  portans  in  manibus  suis,  scriptas  utrasqoe 
digito  Dei.  In  quibus  etiamtabulis  subtitolatDm  est: 
Moyses   Dei    servus  jejunavit    quadraginta  dies  et 
totidem  noctes,   ut  legem  Domini  mereretur  acd 
pere.  Quid  mirum,  si  Moyses  illo  jubente  jejnnavit, 
in  cujus  regno  numquam  ullus  esurivit,  sub  cujos 
persona  ad  corrigendum  Israeliticum  popalum  ho- 
jusmodi  verba  correctionis  propheta  proclamavit : 
f  Si  esuriero,  non  dicam  tibi,  meus  est  enim  orbis 
«  terree  (Psal.  xux,  12);  »  et  iterum  :  «   Numquid 
«  manducabo  carnes  taurorum,  aut  sanguinem  hirco- 
«  rum  potabo?  (I6t.,  i3)  »  II le  quippe,  qui  ex  niliilo 
cancta  creavit,  in  regno  gloris  suse  numquam  esa- 
rivit,  nunquam    silivit,   nec   umquam    dormivit,  ot 


loqui  tremisco ;  scriptum  namque  est  :  «  Omne 
«  verbum  otiosum  quod  locuti  fuerint  homines,  red* 
«  dent  rationem  de  eo  in  die  judicii  (Matth,  xii,  36). » 
Istius  vero  investigationis  interrogationem  quam 
pluribus  proposueram  sapientibus,  cum  non  sum 
edoctus,  crescit  morbus  prsedictus  centuplicatus. 
Quapropter  tua  me  sancta  veritatem  edoceat  sa- 
pientia,  ut  laqueum  reatus  non  incurram,  sed  poe- 
nitentiee  vel  verse  confessionis  fructum  acquiram, 
quem  apostolica  dicendo  promisit  sapientia :  «  Con- 
«  fessio  fit  ad  saiutem  (Rom.  x,  10).  » 

9.  Ut  autem  haec  servus  Cei  perspexit,  hujus- 
cemodi  correctionis  verba  eidem  juveni  die  tertia 
rescripsit 


«  Quod  me  de   quadragpsimali  jejunio    Moysi  et  ^  Scriptura :  ait «  Ecce  non   dormilat  neque  dormita- 


Helifip  quasi  dubitando  interrogasti,  ex  hoc  te,  fili 
care,  diutius  dubitare  nulo.  Quia  Deo  adjuvante 
planissima  expositio  est,  hnc  te  instuere  cupio.  Nam, 
ut  ipse  coufessus  es,  si  quis  de  senlentiis  sanctarum 
Scripturaram  dubitaverit,  nisi  satisfactione  resi- 
puerit,  gravis  culpam  reatus  incurrit ;  si  autem  in- 
genii  ariditate  seu  cetatis  temeritate  sive  ignorantise 
obscuritate  aut  neligentiee  conculcatione  illnsus, 
titubationis  incidil  penculum,  et  corrigit  quis  eum  : 
«  scire  debet,  quoniam  qui  converterit  peccatorem  ab 
«  errore  viee  suie,  salvavit  animam  suam  a  morte,  » 
nt  ait  Jacobus  apostolus  (Jac.  v,  19,  20).  Ergo 
animara  tuam  a  morte  salvabimus,  si  dicla  quse   de- 


«  bit  qui  custodit  Israel  (Psal.  cxx,  4).  »  Igitur,  iilioie, 
verbi  gratia  mea  dicla  intellige.  Si  quis  nostrum  ali- 
cojus    regis    vel    prsepotentis    imperatoris  consilio 
interfuisset,  cum  diversas  sui  regni  divitias  inspice- 
ret,  cujus  cibi  vel  potus   interim  dulcedine  capi  po- 
tuisset?  Vidisset  namque  ministros  diversi   generis 
vestibus  indutos,  domum  inclitam  variis  ornameatis 
insignitam,  aurum  purissimam  signis  ac  preciosis- 
simis  lapidibus  ornatum,  ipsumque  regem,   corona 
ac  regali  diademate    renitentem,  divitias  regni  soi 
caute  tractantem   ac  mysticas  consilii  sui  rationes 
enucleantem.  Et  si  lubrica  et  transitoria  hujus  muodi 
gloria  hominem  in    tautum  delectet,  ut  prflecedeos 


monstramus  caute  perscrutaudo  pura  mente  recon-  j^  natnra  naturalia  non  reputet,  quanto  magis  ccelestis 

eeternalisque  gloria  Summi  Moysen,  Deum  timeDtem 
ejosque  prsecepta    sequentem,     mundana    oblivisci 
fecit?  Interfuit  enim  sancto  consilio  regis   fleteroi; 
viderat  et   gloriam  Domini,  hoc  est  tabernacolQm 
non  manu  factum,  id  est  non  hojus  creationis;  au- 
dierat  vocem  Domini  dicentem  sibi :  c  Pre  CAteris 
«  diligo  te,  etex  nomine  novite  (Exod,  xxxiii,  13).» 
Quadraginta  enim  annos  pro  quadraginta  diebus  per 
manum  Moysi  eduxit  Deus  populum  saum  per  d^ 
sertum,  et  cum  eo  locutus   est  facie  ad  faciem,  sicat 
loqui  solet  ad  amicum  suum  homo,  ut  Scriptura  ait 
(Exod.  xxxiii,  II);  diem  in    annam  mutavit,  pabolu 
coelesti  populum  suum  pavit,  panem  angelicum  homo 


dis.    Scripsisti  namque  hoc  :  «   In  sacra  Scriptura 

«  Moysen  et  Heliam  quadraginta  dies  jejunasse  legi- 

■  mus,  sed  an  se  abomni  alimento  abstinuerint,  multi 

«  dubitamus.  »  Nodum  in  scirpo   queeris;   labores 

quippe    perdit,  qui   nodom   in   scirpo   quserit.    Est 

enim  nodum  in  scirpo  qoaerere,  ex  apertissima  ac 

verissima    ratione     dubitationis     nodositatem   con- 

nectere  et  ex  serenissima  luce  densissim»   nebulse 

crassitudinem  contrahere.  Serenissiman  dico  iucem 

▼ideiicet  sanctam  Scripturam,  in  qua  factis  et  dictis 

unusquisque  fidelium  corrigitur;  per  qaod   et  spe- 

calum    vits    merito    nominatnr.    Est  enim   sancta 

Scriptura    utrarumque    legum  et   Novi    et   Veteris 


VARIiG  LEGTIONES. 


*^  sucarrendum  1. 


529 


PROQEMIA.  —  VITA  BURCHARDI. 


530 


mandticavit  Qais  est   cibas  coelestis,  vel  qais  est  A  Igitur  qaia  ab  initio  follax  ac  dabiosas  fait,  inter  sns- 


dbus  angelicus?  Quid  ergo,  fili,  dices  ad  hflec?Si 
nodum  quesisti,  ecce  ioveoisti.  Jam  resolve  nodom, 
et  hunc  cognosce  modam.  Putesne,  coelestes  cives 
sicuti  terrenos  rastro  vei  aratro  sudantes  iaborando 
qucrere  panem?Nequaquam.  Sed  est  justorum  panis 
indefectivus  Deus»  Dei  Filius,  angelorum  creator  et 
dominus,  de  quo  scriptum  est :  a  In  principio  erat 
c  Verbnm  et  Verbam  erat  apud  Deum  et  Deus  erat 
c  Veii>um  {Jaan,  i,  1).  »  Ecce  panis  angelicas !  «  Et 
«  verbum  caro  factam  est  et  habitavit  in  nobis.  (Ibid, 
«  I,  i4.)  •  Ecce  cibns  coelestis  descendit,  et  panem 
angelomm  homo  mandacavit,  quando  Verbam  caro 
factum  in  nobis  habitavit.  Ipse  enim  ait :  c  Ego  sum 
c  panis  vivus,  qui  de  cgbIo  descendi  {Joan,  vi,  5i  ;  *» 
per  qnem  panem  mundus  consistit,  et  per  qoem  po- 
pulus  Domini  qnadraginta  annos  vixit ;  de  quo  Moy- 
ses  jam  tanc  gastavit,  quando  rubo  flagranti  affatus 
sic  respondit :  c  Obsecro,  Domine,  mitte  quem  mis- 
«  sams  es  (Exod.  iv,  13)  » ;  et  alibi  de  eodem  gusta- 
vit,  qaando  inter  phirima  doctrin»  suae  verba  iiliis 
Israel  ait  :  c  Prophetam  suscitabit  vobis  Deus  de 
«  Iractibos  vestris,  ipsum  audietis  (Deut.  xviii,  15).  • 
De  qno  pane  gustavit,  cum  quadraginta  dies  jejuna- 
vit:  qnia  non  in  solo  corporali  cibo  vivit  homo, 
sed  in  omni  verbo  Dei  (Ltic.  iv,  4).  Per  quod  Verbum 
cunctacreata  sunt,  et  omnia  quasiex  nihiioconsistnnt, 
qniaipse  Deus  Verbum  est.  «  Verbum  eratapud  Deum 
«  et  Dens  erat  Verbum  (Joan.  i,  i .)  » In  hoc  qiiippe  in- 


pensionem  dubitationis  incidit  periculum  despera- 
tionis,  et  per  rninam  desperationis  passionem  patitnr 
seterafle  damnationis,  atque  expulsus  in  tenebras  ex- 
teriores,  inferoales  merito  pertulit  passiones.  Qaod 
aotem  interrogasti  de  jejunio  Heliap,  hac  sententia 
inteliige.  Legisti  etiam,  puto,  et  intellexisti,  quo- 
modo  post  imprecationem,  quam  fecit  super  habita- 
tores  Galaath,  Heiias  absconsus  ab  Achab  rege  in 
torrente  Garith  Deo  jubente  a  corvis  recreatus  et 
pastns  est  (Ul  Reg,  xvii).  Post  tres  autem  annos 
prsecepto  Dei  ostendit  se  Achab,  quando  zelans  ze- 
lam  Domini  quinquagintos  quinquaginta  sacerdotes 
Baal  interficere  jnssit ;  eodem  die  a  Deo  impetrans 
P  ploviam.  Deinde  timens  minas  Jesabel,  furibundae  re- 
ginse,  per  desertum  fugit  et  in  umbra  jnniperi  pro 
tfledio  animae  obdormivit.  Tunc  qaoque  ab  angelo 
bis  excitatus,  et  de  longitadine  vise  instructus,  ac 
subcineritio  pane  et  aqua  refectus,  in  fortitndine 
cibi  illius  ambulavit  quadragiota  dies  et  totidem  no- 
ctes.  Unde  putas  panis  iste  venit,  vei  quo  de  fonte 
hflec  aqua  hausta  fuit?  Nam,  ut  legimus,  Helias  a 
Deo  raptus  per  turbmem  in  coelum  adhuc  corporalis 
vivit.  Sed  de  quo  pane  reficitur,  aut  de  quo  fonte 
putas  potari  ?  Dico  tibi  pro  veritate,  quod  ipse,  qni, 
ut  dixi,  panis  justorum  consistit,  alimentum  satori- 
tatis  Heliae  absque  dubio  tribuit.  Aqua  vero  potatio- 
nis  ex  illius  fonte  emanat,  qui  dixit :  «  Aqnam  qnam 
c  ego  dedero  qoi  biberit,  ex  ea  non  sitiet  unquam 
teliigimns,  qnia  Deus  Pater  Filius  ipse  est,  et  Filius,  G  « (Joan.  iv,  13  ;  »)et  iterum :  «  Qui  biberit  aquam  quam 


hoc  est  Verbum,  panis  coelestis  est,  et  panis  coelestis, 
boc  est  Verbum,  caro  factum  est,  ipso  fatente  et  di- 
cente :  c  Panis  qnem  ego  dedero,  caro  mea  est  pro 
c  mundi  vita  {Joan.  vi.  52).  »  Ipse  quippe  vita  est 
et  alimentum  angeloram  ac  hominum,  qui  facit  utra- 
qne  unum ;  ipse  quoque  Mojsen  spiritualiter  satiavit, 
quando  quadraginta  dies  corporaliter  jejunavit.  Gujas 
excelsam  potentiam  magnamque  misericordiam  et 
antiqunm  consilium  diabolos  non  recognovit,  cum  ei 
tripiicem  et  temptationem  proposoit.  Erat  enim  ab 
initio  fratram  accusator  ac  neqaitise  arbiter  menda- 
eiique  inventor  et  nugarum  canopicorum  sagacissi- 
mns  magister.  Latuit  enim  in  corde  Pharaonis»  exa- 


«  ego  do,  tiet  in  eo  fons  aquae  salieutis  in  vitam  «ter- 
c  nara  (i6td.,  14.  »  Helias  eniin  est  jnstns,  et  erat  ideo 
jastitiae  pabulo  refectns ;  vivit  et  vivebat,  sicut 
scriptum  est :  «  Justus  ex  iide  vivit  (Qal.  iii,  ii.)  » 
Sufflciant,  fili,  tibi  bflec  pauca  correctionis  verba,  nt 
ex  his  minimis  imbotus  dicas  majora  perfecte  in- 
telligere  et  nodum  similis  quflestionis  leviter  dissol- 
vere,  quia  quspcumque  scripta  sunt,  ad  nostram  do- 
ctrinam  scripta  suut,  ut  per  patientiam  et  consola- 
tionem  Scripturarum  spem  habeamas  in  Ghristo 
Jesn  Domino  nostro,  qai  vivit  et  regnat  Deus  im  om- 
nia  secula  seculoram,  Amen.  » 
Gonvenienti  vero  tempore  confdbnlationis  pr»di- 


gitans  Movsen  per  temptamenta  diversfle  quflestionis.      ctus  juvenis,  quibusdam  familiaribus  suis  convoca- 


Erg^  Moysen  hominem  recognovit,  sed  Gbristi  divi- 
nitatem  carne  velatam  non  intellexit,  ideoqae  Deum 
hominem  perfectum  dubitavit.  Quamvis  eoim  uxorem 
Pilaii  per  visum  pro  redemptione  ejus  vexaret,  ta« 
menr  Deom  hominem  esse  venenosos  ille  dubitabat. 
Dubitabat  namqoe  apud  Deum  esse  misericordiam, 
Qt  hnmanitatem  induere  soosque  servos  divioitatis 
snsB  admirabili  commercio  renovare  vel  redimere 
volnisset.  Si  enim  non  dubitaret  nec  justo  invideret, 
JudflBOS  infelices  ad  inobedientiam  ac  perlidiam  con- 
tra  Deum  non  sic  excitaret  neque  per  ora  illoram, 
Cracifigatur,  clamaret.  Et«quia  dabitflibat,  nesciebat. 


tis,  ut  ipse  fatebatur,  ne  tam  deiectabiles  auimaram 
epulas  '**  eolus  rumioando  absconderet,  iarga  manu 
iliis  haec  distribuit.  Illi  autem  caput  cum  pedibus  et 
intestinis,  ut  scriptum  est,  devorantes  (Exod.  xii,  9), 
qnfle  superfnerunt  cum  aliis  fratribus  partiti  sunt, 
et  ita  ad  nostram  notitiam  perveneront.  Sed  qoia 
propter  hoc  longius  a  rectitudine  vifle  nostrfle  digres* 
sus  demoror,  ad  coeptum  iter  redire  quantocius  co- 
nabor. 

20.  *®*  Igitor  ^  quia  Deus  ad  suam  servitutem 
nostrum  pium  ^  pastorera  elegit,  consoeta  mise- 
ricordia  eum  ^  flagellare  curavit,  sicot  iegimus: 


VARI^  LEGTIONES. 

^*    epistolas    i.    '*'    2.    add.    rubram:    De    infirmitate    sancti    Burchardi    episcopL    ^   Jogiter    2. 
^    suum  ac  n.  past.  2.    ***  deeit  i . 


S3i 


BURGHARDUS  WORMACIENSIS  EPISGOPUS. 


532 


Quem  enim  diUqit   Deus  >*'  corripitj  et  quasi  pater  A  lum  inconsolatam  abire  permisit.  Qaoties  Tero  sobi- 


>^o  infilio  complacet  sibi  (Prov,  ui,  i2).  Tactus  enim 
morbo  paralysi,  sgritudlne  maxima  premebatur.  Sed 
hoc  incommodo  nuoquam  superatus  aut  animo  dissso- 
lutus,  in  eodem  vultu  et  eadem  bilaritate  cum  pa- 
tientia  summa  permanserat.  Ex  bac  quippe  Dei  ca- 
stigatione  in  se  *^^  rediens,  hanc  salabrem  cogita- 
tionem  recepit,  videlicel  mundanas  res  apud  Deum 
esse  exsecrabiles  et  non  solum  ad  detrimentum  sed 
etiam  ad  perpetuam  *^'  animes  ruinara  pertinere. 
Unde  ergo  per  omnem  sancti  Petri  familiam  diligen- 
ter  ^^'  inquirere  prflecepit,  si  aliqui  illoram  aliquid 
ex  saa  parte  injuste  ablatam  sive  incommodum  fa- 
ctum  fuisset;  et  si  quis  ullam  iojustitiam  factam  sibi 


tanese  mortis  incorsio  sive  aeris  terror  vel  s«e?itia 
inimicorum  seu  alicnjus  adversitatis  pericolum  im- 
minebat,  statim  convocatis  fratribus  orationom  ac 
jejuniorum  coostantia  hoc  superabat.  Ecce  coram 
Deo  et  angeiis  ejus  veritatem  scribo.  Ergo  ^'  assi- 
due  in  unum  congregati,  dum  ejus  varias  virtutes 
collaudaremus,  fateor,  nos  jam  hoc  divinasse,  qood 
verum  est,  iilo  mortoo  in  boc  loco  ^  nuilum  sai 
consimilem  "^  tam  clarissima  vita  esse  futuram. 
Nam  quamvis  flegritudine  detentus,  in  Dei  servitio 
tamen  mansit  invictus  ^.  Monasterium  enim  in 
honorem  sancti  Martini  consignavit.  Sed  moro  *** 
ex   parte   peracto,   regalis  ^  crebrositate  servimi- 


fuisse  retulit,  huic  dupiiciter  ablata  reddere  jussit.  ^  nis  et    maxime  assidua  iniirmitate    necnon 


varus 


Verba  ejus  discretione  *'*  ita  fuerant  temperata,  ut 
firmitas  cordis  ejus  ab  audientibos  faciie  intelligere- 
tur.  Quicquid  enim  loquebatur,  Scripturarum  san- 
ctarum  '^*  exempiis  dulcissimis  condiebat.  Ejus  au- 
tem  ori  justitia  sive  iegum  judicia  aot  sacrfle  lectio- 
nis  *^^  assiduitas  nunquam  deerat.  Prudentiam  in  eo 
laudare  non  est  necesse,  cum  non  solam  ex  palatio, 
sed  etiam  ex  diversis  regionibus  maximus  homi- 
num  nnmerus  ad  intelligendum  ejus  consilium'  cu- 
currissent"".  Frequentationi'^*  jejaoiorum,  eleemo- 
sinarum,  vigiiiarum  et  orationum  ita  erat  intentus, 
ut  pauci  nostrse  setatis  viri  huic  possent  adflequari. 
Nam  nisi  infirmitate  compellente  vei  maxima  neces- 
sitate  cogente,  pane,  holeribus  et  pomis  tantummodo 


adversitatibus  impeditos,  proh  dolor  t  peragere  non 
potoit ;  et  ita  illud  monasterium  qoasi.semifactum  os- 
que  hodie  remansit  '*' . 

2i .  Post  hflec  *•*  vero  •••  imperator  Heinricus  mo- 
ritur  (i024,  JuL  13),  ejusque  ^^  corpus  ad  Babum- 
berg  eifertur  *'*  ibique  cum  maximo  honore  sepeli- 
tur.  Quo  mortuo,  Conradus  juvenis,  quem  ^  sa- 
pra  diximus  (22)  ab  episcopo  in  Dei  timore  nutritum 
et  doctnm, Deigratia  favente  sumraarerum  potitus  est. 
Post  hinc  bienniom,  quam  rex  in  regni  soliom  est  sub- 
limatus  ((m.  i025,  Jul.)  imbecillitas  virium  servo  Dei 
ultra  '^^  solitum  accressere  coepit.  Cnmqoe  languore 
nimio  «egrotaret,  intra  civitatem  se  recepit,  diem 
et  horam   futurfle  redemptionis  exspectbns  ^.   Et 


vitam  aiuit.  Assidue  vero  cuuctis  putantibus,  quod  C  cum  aliquanto  tempore  aegritudine  magna  detinere- 


vinum  *^'  bibisset,  aqua  se  refecit.   Saepissime  au- 

tem  post  tertiam  vel   *^  quartam  vigiliam   noctis 

cnm  quodam  sibi  famiiiarissimo,  cui,  ne  aliquis  hoc 

ab  eo  cognosceret,'summopere  interdixit,  oroues  ci- 

vitatis  plateas  tacitus  circuivit  omnesque  angulos  et 

foveas  periustravit,  et  ubicumque  paaperes  sive  in- 

firmos  invenit,  elemosynarum   soiatia  larga   manu 

illis  impendit.  Cotidie  quippe  ante  lucem  intra  ora- 

torium  se  claosit,  ibique  '^^  usque  ad  horam  diei 

primum  permansit,  et  quid  intus  ageret,  non  nobis 

sed  soli  Deo  cognitnm  est.  Cotidianis  missarnm  ofti- 

ciis  **'  animo  infatigabili  tara  pro  defonctis  qnam 

pro  vivis  sacrificia   oiferre   non  distolit.  Pauperes 

eum  ^*  quasi   patrem  habebant  et  ex  iocis  iongin- 

quis  ^*  frequenter  ad  eum  veniebant,  quornm  nul- 


tur,  legati  regis  ad  eum  veoiebant,  qui  in  proxima 
hebdomcda  regem  esse  ^  venturum  nunciabant. 
De  hac  legatione  servus  Dei  conturbatus,  pro  infir- 
mitate  sua  multum  doluit,  quia  neque  ^  regem 
digrie  suscipere  nec  servitium  se  dignum  pro  infir- 
mitate  potuisset  ^^  preebere.  Inter  hflec  verba  ad 
consnetam  conversos  consolationem,  oratorium  in- 
travit  et  januam  post  se  clausit,  ibique  diem  inte- 
grum  in  oratione  permansit.  Cum  sero  aotem  fa- 
ctum  esset,  more  solito  discipulos  couTOcari  ^ 
preecepit,  landibnsque  vespertinis  peractis,  cum  I0- 
titia  est  regressus,  nobisque  omnibus  *^  Dei  grt- 
tia  repreesentatus  est  vaiidus.  Ita  quippe  omne  spa- 
cium  quod  *^*  rex  nobiscum  fnerat,  quasi  impetra- 
tis  induciis,  validns  erat.  Discedente   aotem  rege. 


87t 


VARIiE  LEGTIONES. 

»••    Dominus    2.    •'«    deest  2.    »'*   se    ipse    2.    »"  perpetufle  2.    •'•    deest.    2.    •'•    discretionis  2. 
^   sanctorum  2.    ■'•    sacra   hominis   2.    "*'   concurreret    2.    •'•     Freauentatione   i.    •'•   vino    se  re- 


fecisset,  aquam  bibebat:  Sflepe  2.  •*>  sive  2.  •■*  i.  se  u,  ad  h.  d.  p.  2.  permansarum  fecit.  2.  ••*  so- 
iemniis  et  0.  2.  "•  enim  q.  p.  h.  eum  2.  ••♦  propinquis  2.  ••*  et  ergo  2.  ■■•  deest  2.  »*'  si- 
milem  2.  •"•  2.  odd.  tti^ram:  Quomodo  monasterinm  sancti  Martini  incepit  sed  non  perfecil.  •**  malta 
2.  ^^  re^Iis  causae  cerebrositate  et  2.  ''^  permansit  2.  ubi  Kirsgart.  add,  Imperator  tamen  Otto 
tertius  aliqua  bona  in  Bopardia  monasterio  ilii  contulit  et  deinde  rubram  subjungit:  De  morte 
Henrici  sancti  imperatoris  et  de  substitutione  Conradi  quem  Dominus  Borcbardus  nutrivit.  ^  hoc  i. 
'••  sanctns  2.  •**  etejits  c.  in  Bamberg  2.  '•*  offertor  i.  *m  de  qoo  s.  d.  quem  Dominus  Borcha^ 
dus  enutrivit  in  Dei  timore  et  docuit  2.  '•'  ultimnm  2.  ***  d.  et  h.  f.  r.  e.  desmt  2.  sed  infta  post  de- 
tineretur  exstant.  ^^  iliuc  esse  2.  ***  nequivit  2.  **'  potuit  2.  *•  convocare  in  unom  2.  •w  deest  2. 
*»•  qoo  2. 


NOTiE. 


(22).  C.  7. 


533 


PROCEMIA.  —  VITA  BURCHARDI. 


534 


Triboriam  (23)  coin  eo  iyit,  ibiqoe  tres  dies  man- 
dt.  Deinde  accepta  iicentia  cum  abiret,  regem  se 
[oltra  ^J  non  visurum,  multis  aodi^ntibos  quasi 
jocolando  preedixit.  Cumqae  Wormaciam  yenisset, 
dysenteria  morbo  ^  ultra  modnm  comprimeba- 
tor. 

22.  Qnadam  yero  die  cufn  corpus  ad  occasnm 
▼ergere  intellezisset,  con?ocatis  discipulis,  orato- 
rium  intravit,  omnibusque  ^^  debitoribus  sois 
commissa  adversum  se  piacuia  ^  dimisit,  et  banni- 
tos  seu  a  se  ^  anathematisatos  clementer  absolvit, 
eisqoe  omnibus  scripta  absolutionis  singnlariter  di- 
rezit.  Deinde  aqua  purissima  totum  se  lavit,  et 
coUom  ac  **®  barbam  atque  coronam  radere  jussit, 
indutisque  vestibus  puris,  suos  milites  atque  **' 
dientes  necnon  et  alios  qni  aderant  ad  se  intrare 
prascepit.  Tunc  universis  raagno  fletu  singultanti- 
bos,  vir  Dei  viz  *^'  qua  poterat  manu  silentium 
indicens,  ait  :  «  Patres  venerandi,  fratres  amandi, 
filioli  dilectisaimi,  vestro  auzilio  apud  Deum  jam 
indigeo.  Multom  enim  doieo,  quod  vos  usqoe  modo 
negligenter  prflecedebam  roeque  oltra  modom  supra 
***  Tos  superbe  ezaltabam  *^*,  et  non,  ut  justum 
erat,  vos  honorificabam  nec  diligebam.  Sed  super- 
bta  iUa,  quid  mihi  modo  proficit  *^",  vei  arrogantia, 
qnid  me  adjnvat  *^*?  Multum  mihi  nunc  obficit 
«17  moltaque  «^*  mihi  oifendicoia  parit.  Hestemo 
namqoe  **'  unus  fni  ez  ditissimis  *^^,  sed  jam  ezpecto 
qood  ^''  moz  fnturus  sim  quasi  stercus  et  cinis. 
Talis  «nim  ^'  est  gloriatio  *'*  nostra,  talis  et  domi- 
natio  mondana  ^*^.  Nudus  quippe  egressns  sum  de 
^  utero  matris  mee,  nudus  *'*  revertar  illuc,  nibii 
prster  peccata  ^*^  mecum  reportans,  nisi  Dei  mise* 
ricordia  ^^  ezhortante  aliquid  boni  fecerim,  ali- 
guando  hoc  apud  Denm  me  inventurom  esse  spero. 
Ecce  nnnc  sum  lotos;  ecce  viam  iongissimam  ituros, 
legationem  dorissimam  ezpecto  paratos.  Ez  his  mi- 
leriia  iiacile  cognoscere  potestis,  liventes  ^  mun- 
danarum  rerum  gloriationes  quam  fragiles  et  insta- 
biles  sint  ^»  quam  plense  mali,  quam  cflecce  futuri 
^';  qnas  per  speculom  nonc  cognosco  qoasi  in 
«nigmate,  quamvis  eisdem  adhoc  sobjaceam  ez 
parte.  Ergo  cui  servivi  ab  initio  ***,  Deo  meo,  regi 
sempiterno,  me  meaqoe  omnia  indubitaoter  com- 
mittOy  ot  ipse  me  **>  defendat  et  secnm  iiiuc  per- 


B 


A  docat,  obi  anima  mea  terribiles  occorsus  non  ti- 
meat.  »  Talibus  dictis  nos  admonebat,  et  verbom 
Dei  non  humane  sonans  doce[>at ;  tandemque  cor- 
poris  sui  dissolutionera  aperte  pronunciabat.  His 
dictis  finitis,  cum  mazima  tristitia  foras  exivimns, 
et  tanti  pastoris  interitom  omnes  in  commune  la- 
mentando  fleviraus.  Tonc  principes  qoi  aderant 
intrantes,  thesaurarium  et  cameram,  ubi  pecuniam 
putabant  reconditam  ^^  diligenter  angolos  omnes 
perscrutati  sont,  et  tandem  scrinia  librornm  volu- 
miDibos  plena  spe  pecunisB  subvertentes,  vano  for- 
tunffi  labore  illusi  ^^  suut.  Nam  praeter  thesaurum 
ecclesiasticum  nec  aurom  nec  argentum  ibi  invene- 
runt  ^^  ezceptis  tribus  tantum  denariis,  quos  vir 
sanctus  in  wantone  *'^  (24)  suo  reliquit,  quando 
alios  pauperibns  erogavit.  Igitur  soror  ipsius,  de 
qua  supra  diximns  (25),  abbatissa  veneiabilis,  in 
orationibus  ^^  et  vigiliis  perdurando,  ab  eo  non 
discessit  **•. 

23.  Curaque  dies  paucos  mazima  infirmitate 
segrotaret,  nocte  ^^  quadam,  antequam  diesceret 
^',  Dei  servus  de  lecto  se  erezit,  et  ocolis  ac  ma 
nibos  in  coelum  iutentis  *^>,  diutius  oravit.  llli  an- 
tera  qui  aderaot  labia  ejus  moveri  videbant ;  sed 
quid  oraret,  quamvis  caute  intenderent,  penitus 
non  intelligebant.  Deinde  in  lectum  se  deponens 
*••,  sororis  dezterara  *••  tetigit  ••»,  et  dizit  :  Ecce 
quod  concupivi  jam  video,  Deinde  dixit  ^  :  Domt- 
nus  vobiscum,  Hoc  cura  tertio  diceret,  Rederaptori 

C  nostro,  cui  servivit,  quem  amavit,  quera  quflesivit, 
quem  semper  optavit,  spiritum  imraaculatura  reddi- 
dit  {an,  i02o,  Aug.  20.)  Habuit  autera  servns  Dei 
quoddara  scrinium,  quod  nullus  nostrum  aliquando 
apertura  vidit.  Hujus  quidem  clavera  sorori  com- 
misit,  ut  quicquid  [interius  ^'']  invenisset,  in  dile- 
ctionem  et  memoriam  vit®  suse  habuisset.  Quse  ^^ 
statim  post  obitum  fratris,  quibusdam  convocatis  ez 
nostris,  dicta  iilins  narravit  et  tunc  scrinium  ape- 
ruit.  Invenimus  autem  in  **'  eo  cilicium  hirsutissi- 
mum  et  catenam  ferreara  ez  una  parte  qnasi  ez  osu 
contritam.  Quod  ut  vidiraus,  primum,  contra  Dei 
faraulura  ^  ssepe  nos  negligenter  deliqoisse,  ton- 
sis  **^  pectoribus  comrauniter  *'*  doluiraus.  Deinde 
ejus  felices  actus  apud  Deura  ita  tectos  ***  et  abs- 
consos  *^*  digne    adrairantes,    gratiarura    actiones 


VARIiE  LECTIONES. 

^  deest  i.  ^  deest  2.  «"  que  deesi  2.  •«  paucula  2.  ♦»  b.  et.  a.  2.  •'»  et.  b.  ac  2.  «»»  e.  et  2. 
•««  deest^.  *«•  super  2.  *»♦  extollebam  2.  •»»  profuit  2.  *»«  arrogat  adjuvat  ,2.  •"  obfuit  i.  officit  2. 
•«•  qoe  deest  2.  •*»  n.  die  2.  •«>  doctissirais  2.  *«»  quara  2.  "•  deest  2.  •«•  congloriaUo  2.  •"  hu- 
mana  2.  *»  ez  2.  •««  et  n.  2.  *"  p.  mea  2.  •"  me  m.  2.  *«*  lugentes  2.  •»«  sunt  i.  ••*  futurae  I. 
*■■  abitro  I.  *••  deest  2.  •••  absconditam  2.  *•'  elosi  2.  *••  a.  inveniebant  2.  ••'  vir  Dei  in  sacculo  2 
••  o.  suis  2.  **»  recessit  2.  ••®  n.  q.  desunt  2.  ***  descederet  i.  ••»  iotentus  2.  •*•  reponens  2. 
^  deztera  i .  *^  attigit  rec.  manu  corr.  tetigit  2.  cod.  Francof,  et  ita  adnotatur  in  marg.  cod.  Uamb, 
^  inqoit  2.  **»'  deest  1.  **■  quod  i.  **•  tkesi  2.  •■»  servum  dei  nos  2.  *»*  saepe  t.  2.  ••«  deest 
?.    **•  rectos  1    •"  et  a.  desunt.  2. 

NOTif:. 


(23)  Ibi  rex  fuit  d.  26  Jolii. 

(24)  Id  est  chirotheca,  Gallicse  gant. 


(25)  c.  i2. 


535  BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI.  536 

Deo  nostro  non  sine  lacrimis  pro  ejus  yita  retuii-  A  salutemque  sepulehro  supponentes,  qni  serri  Dei 

mus.  Aderant  in  exequiis  ejus  sui  milites,  viri  te-  facta  mendadis    lacerabant,  sed   ipai  talia  facere 

nerabiles  et  illostres,  corpusque  ^*  ejns  per  omnia  nesciebant;  quornm  Deus  yenter  est  et  gloria  eo- 

monasteria  circomferentes,   ad  sedem   priocipalem  rum   in    confusione,    qui   terrena  tantom  sapiunt 

tandem   detuleront.    Ibique    ab  universis  fratribus  et  quse  Dei  sunt  penitus  nesciunt.  Hic  autem  sa- 

venerabiliter   acceptom,   solitis    costodiebatur  ofd-  cerdos  Christi  toto  animo  totisqoe  viribus  ad  Deam 

ciis.  Postera  autem  die  in  eadem  ecclesia  in  choro  conversos,  quicquid  boni  fecit,  Chrbto  soli  cogno- 

occidentali,   videlicet  ante  altare   sancti  Laurentii,  scendum  diligenter  abscondit,  et  inanes  favores  si- 

honorifice  sepaltum  est  ^^  (26).  militer  et  hominum  obtrectationes  parvi  pendens 

24.  Sed  ubi  nonc  sont  ilii  pestiferi,  qui  vitam  et  surda  aure  transi?it,  qui  tantom  Deo  placere  sta- 

actos  viri  Dei  venenosis  lingois  carpentes,  multa,  duit.  Ergo  froctom  setemom  apud  Deom  pro  talibus 

quiB  nec  dici  licitom  est,  super  illum  suosqne  fideles  illom  acquisisse  et  prsemia  sempitema  pro  secula- 

variis  obtrectationibos  mentiti  sunt?  0  miseros  et  ribos   eum  recepisse,  speramus  ac  firmiter  credi- 

profanos,  totius  honestatis  oblitos !  0  totios  virtu-  mus,  et  ut  com  Christo  manens  sempiternum  habeat 


tis  inscios  totiusque  pietatis  nudos  et  sola  ventris  sacerdotium,  prsestante  Domino  nostro  Jesu  Chns- 
inglnvie  saginatos  I  0  totius  bonitatis  steriles,  sto,  cui  sit  laus  et  gloria  per  infiniti  seculomm 
nihii  huic  simile  facientes,  sed  spem  suam  secuio     secula.  Amen. 

VARIiE  LECTIONES. 


^  que  deest  2.  ^  anno  Domini  mxxv.  secundo  anno  Conradi  imperatoris.  Ubi  nunc  sunt,  qni  feliees 
actus  viri  sancti  venenosis  iingois  carpentes  ssepe  opera  ejus  parvi  pendebant  et  annihilabant  ?  Nanc 
nt  pie  credimus  regnat  cum  Deo  Abraham  in  excelsis  iliis  et  perpetuis  gaudiis,  Amen.  Ua  dt- 
iinit.  2. 

NOTiG.  I 

(26)  Sepnlcrum  paulo  supra  pavimentnm  eductum  clandebat  lapis  hemisphsricus ,  addita  in  hac 
epigraphe : 

Hic  jacet  Buggo  quondam  istius  loci  episcopus. 
Ita  Schannat  Hist.  Worm.  1,  p.  334. 


BURCHARDI 

EPISTOLA  AD  ALPERTUM 
(Vide  iupra  m  Alpbrto,  hujus  voluminis,  eol.  45i.) 


537 


DEGRBTORUy  LlRRl  XX.  —  PRiEFATlO. 


m 


BURCHARDI 


WORMACIENSIS  ECCLESIiE  EPISCOPI 


DECRETORUM 

LIBRI  VIGINTI 

Ex  conciUis  ei  orthodoxorum  Patrum  decretisy  tunc  etiam  diversarum  nationum  synodis^  ceu 
loci  commums  congesti^  in  quibus  totum  ecciesiasticum  munus  luculenta  brevitate  et  veteres 
Ecciesiarum  observationes  compiectitur. 

Parisiis  apad  JoanDem  Foucheriam,  sub  Scato  Florentie,  yia  ad  D.  Jacobum.  —  1549.  Gum  priyilegio 

Senatus  (27). 


BURGHARDUS 

ECCLESIiG  WORMACIENSIS  EPISCOPUS 

BRUNICHONI 

FIDEUSSIMO  SUO  ET  EJUSDEM  ECCLESIiE  PltEPOSITO,  IN  CHRISTO  DOMINO  SALUTEM. 


A  multis  sane  diebus,  et  sepe  quidem  coram  fa- 
miiiaritas  taa,  charissime  ftater,  hortaado  a  nobis 
contendit,  ut  ntile  aliquod  opus  non  minus  ex  san- 
ctorom  Patrum  sententiis,  qaam  canonicis  scriptaris, 
yel  ab  comprobatis  posnitentium  exempUs,  ad  ne- 
cessarium  Ecclesise  nostrfle  deservientium  usum, 
yigilanti  studio  colligerem.  Et  id  quidem,  yel  ea  ra- 
tione  maxime  flagitare  yidebaris,  quod  canonam  jara 
atqae  pcenitentium  forms,  in  nostra  qaidem  dias- 
cesi  adeo  confdsa  sint,  atque  inter  se  discrepantia, 
nt  aut  ez  toto  neglecta,  aut  omni  pene  auctoritate 
destitnta,  yel  modice  in  ecclesiastica  disciplioa 
institntis  apparere  possint.  Qua  de  causa  ssBpe  acci- 
dit,  ot  ad  pcenitentiie  remedium  confugientibus,  cum 
ob  canonam  descriptionem  confusam,  tum  ob  pre- 
sbTtercram  nostrorum  ignorantiam,  non  facile  sub- 
yeniatur.  Quod  an  ideo  potissimum  iieret,  non  im- 
padenter  ex  me  rogasti.  Et  quanqnam  idem  existi- 


A  mem  tamen  quia  non  certam  temporis  mensnram 
canonum  censnra  expressit  ad  singula  poenitentium 
delicta  adhibendam,  sed  in  absolvenlium  jndicio 
relinqueadam  statait,  idcirco  poeniteotiae  salutaria 
remedia  ab  imperitis  qnidem  sacerdotibus  non  pro 
delictoram  qaaiitate  provideotar,  a  piis  quidem  et 
canonicis  scripturis  institatis,  eadem  facile  prout 
uniuscnjuslibet  inflrmitas  reqairit,  adhibeutur.  Et 
quia  hoc  res  ita  habet,  eo  me  dilectio  taa  rogavit, 
ut  opellam  hanc  congestam  junioribus  nostris  legen- 
dam  proponerem,  qnc  ipsi  inidonea  nimirnm  fletate, 
ea  discant,  quse  vel  serior  fleqaalium  nostroram 
fletas  modo  assequi  non  possit»  vel  antecessornm 
negligentia  non  attigit  Utpote  decentissimum  fore 

g  existimans,  nt  quis  cam  omni  probitate  se  discipu- 
lum  prius  exhibeat,  qnam  doctoris  auctoritatem 
apud  volgnm  lemere  prflesumat.  Et  in  scholis  discat, 
quod  suie  fldei    commissos  doceat.  Equidem  hanc 


(27)  Extraict  des  Registres  de  Parlement 
La  eourt,  veue  la  Reque$te  d  elle  pre$etitee  par 
Man  Foucher  Libraire  luri  en  Lhuniuersite  de  parts, 
par  la  quelle  il  requeraict  luy  estre  parmis  Imprimer^ 
ov  faire  Imprimer^  ung  Oure  intituli  D.  Burchardi^ 
Vuarmadensis  «ptscopt,  Decretorum  Ub.  UT,  ex 
ConeUiis  et  orthodoxorum  patrum  Decretis  etc.  A  per- 
mis  et  permet  audit  suppliant  Imprimerj  ou  faire  /m- 
primer  hdii  Uure^  et  emposer  en  vente^Bt  dslfmiee  dtous 


aultres^^Ubraires  et  Imprimeurs  dece  ressort,  Icelluy  liure 
Imprimer^  faire  imprimer  ou  exposer  en  vente^  auUres 
que  cetUx  que  ledit  suppliant  aura  faictz  Imprimer^ 
sans  son  aaueu  et  consantementf  lusques  d  einq  aiif , 
stir  peine  de  confiscation  desdis  Uures^  et  d^amende 
arbitraire.  Faict  en  Parlement  d  Paris  le  demier 
lour  de  Decembre  MU  cinq  cens  quarante  huyt. 

CoUatioti  est  Faicte. 

Aimy  signi  Dn  Tillmt. 


539 


BURCHARDl  WORMAGIENSIS  EPISGOPI 


540 


tuam  petitioneoi,  dilectionem,  frater,  justissimam  A 
judicavi,  proque  isto  tam  pio  ad  divinam  religionem 
affectu,  gratias  mazimas  babeo,  quem  pro  Ecclesifle 
nostr®  statu,  non  segni  sollicitudine  jugiter  desu- 
dare  auimadverto.  Verum  quod  tuam  ezhortationem 
mihi  ssepius  inculcatam  tandiu  distuii,  ignavisB,  tor- 
poriqne  meo  minime  adscribendum  putabis  :  siqui- 
dem  dufle  impediverunt  me  causfle,  quominos  tibi  pro 
tuo  desiderio  prompte  morem  gessi.  Qoarum  alteram 
inevitabiles  Ecclesiae  nostr»  necessitates  attulerunt, 
qu8B  qnotidie  fluctuum  more  in  nos  emergunt.  Altera 
ex  gravibus  ssecularium  rerum  curis  oboritur,  ad 
quas  inviti,  imperiam  mandatorum  onere  pertra- 
himur,  qoas  duo  sane  animum  mf^um  ad  coelestia 
enitentem  altiuscule  assurgere  non  permittunt.  Nam  ^ 
dum  piuribus  rebus  inqnietatur  animus,  iniirmior 
est,  quam  ot  unicuilibet  par  esse  possit.  Nihilomi- 
nus  tamen  sanctis  tuis  petitionibus  obsecutus  syno- 
dalia  prsecepta,  sanctaque  instituta,  tam  ex  sancto- 
rum  Patrum  sententiis,  quam  ex  canonicis  scriptis, 
adjutore  Deo,  in  unum  fascem  ex  amplissimo  orbe 
collegi.  Eaque  ut  potui,  uno  veluti  corpore  conneza, 
viginti  libris  distinxi,  ita  ut  qoisquis  eos  diligenter 
legerit,  fructum  non  vulgarem  sentiet  se  brevi  con- 


sequi    posse.    Pemtilem  qnidem  in  docenda  plebe, 
firmom   autem  propter  Scriptorarum  auctoritatem, 
honestum  tanquara  studio  et  diligentia  acqoisitom. 
Neqoe  enim  sacerdotis  nomen  meretur,  qoi,  qoam 
sollicite  Evangeiicam  minam  expendi  oportet  igno- 
rat,   ut  caecus  csco    dux  esse  non  potest.  Qaam- 
obrem  honc  meum  laborem  nemo,   ut  collecticium 
aspernetur.   Gerte  coegit    sacrarum  in    immensum 
Scripturarom  diffusa  amplitudo,  necnon  nostromm 
negligentia,  et  inscitia  sacerdotum,  in    hoc  genere 
desodare,    in    quo   colligere   quidem   licitum   foit, 
canones  vero  soli   mihi   sanxire   illicitum.  Qoantis 
autem   hoc  labohbos,    atque  vigiliis    pr«estiterim, 
Deus  Opt  judicabit,  quem,  quod  pro  nostrae  Ecele- 
siae  necessitate  fecerim,  non  latet.  Quare  etiam  si 
nostrs  provinci»  limiies  non  exierit,   nihil  omnino 
flegre  feremus,  modo  nostrorum  ministroram  mani- 
bus  teratur.   Porro  legentibus,  etiam  id  persnasuiB 
esse  cupimus,  nihil  de  meo  in  hoc  opere  additoin 
esse,  sed  ez  divinis  testimoniis  Scripturaram  singuli 
esse  decerpta,  ea  sane  fide,  ut  perpetuam  aucton- 
tatem  habitura  non  dubitem.  Ex  quibus  autem  scri- 
ptis  selegerim    ordo  sequens  indicat  Bene  vale,  et 
orationibus  me  adjuva. 


EX  QUIBUS  LOCIS  AUCTORUM  SCRIPTIS  KCCLESIASTICA  H^C  DECRETA  COLLEGERIT. 


Ex  canonibus,  qui  Corpus  canonum  vocantur. 
Ex  apostolorom  canone. 
Ex  transmarinis  conciliis. 

Ex  conciliis  in    Germania,  Gallia,  Hispania,  cele- 
bratis. 
Ex  Romanorum  pontificum  decretis. 
Ex  evangelicis  apostolicisque  Scripturis. 


Ex  Veteri  Testamento. 
Ex  libris  sancti  Gregorii. 

Ex  Hieronymo,  Augustino,  Ambrosioy   Benedicto, 
Basilio  Magno,  Isidoro. 
Ex  Poenitentiali  Romano. 
Ex  Poenitentiali  Theodori. 
Ex  Poenitentiali  Bedae. 


INDEX  SINGULORUM  LIBRORUM 

BURCUARDI  WORMACIENSIS   EPISCOPI 

Breviter  quid  quoquo  libro  continetur  ostendens. 


Primus  liber  continet  de  potestate  et  primatu  apo-  C 
stolicee  sedis,  patriarcharum,  Cfleteroromque  prima- 
tum  metropolitanorum,  et  de  synodo  celebranda, 
et  vocatione  ad  synodum.  De  accusatis,  et  accusato- 
ribus,  et  testibus.  De  exspoliatis  injoste.  De  judici- 
bus,  ac  de  omni  honore  competenti,  ac  dignitate,  et 
diverso  negotio  et  ministerio  episcoporum. 

Secundus  liber  coutinet  de  congruenti  dignitate, 
et  diversa  institutione,  ac  nutrimento,  vel  qualitate 
vittt,  et  diverso  negotio,  et  ministerio  presbytero- 
rum  et  diaconorum,  seu  reliquorum  ordinom  eccle- 
siasticorum. 

Tertius  liber  continet  de  divinarum  domorum  in- 
stitutione,  et  cultu,  et  honore.  De  decimis  et  oblatio- 
nibus  et  justitiis  singulorum,  et  qui  libri  in  sacro 
catalogo  recipiantur,  qui  vero  apocryphi,  et  quando 
apponendi  sint. 


Quartos  liber  continet  sacramentum  baptismatis, 
et  ministerium  baptizandonim  et  baptixatomm,  et 
consignandorum  et  consignatorum. 

Quintus  liber  continet  de  sacramento  corporis  et 
sanguinis  Domini,  et  de  perceptione  et  observatioDi 
eorum. 

Sexlus  liber  continet  de  homicidiis  sponte,  et  non 
sponte  commissis  et  de  parricidiis»  et  de  fratricidiisi 
et  de  illis  qui  uxores  legitiroas  et  seniores  suos  ia- 
terficiunt  ,  et  de  occisione  ecclesiasticorum,  et  de 
observatione,  et  de  poenitentia  singulornm. 

Septimus  liber  continet  de  incesta  copolatione 
consanguinitatis,  et  in  quo  geniculo  fideles  et  con- 
jungi  et  separari  debeant :  et  de  retocatione,  et  de 
poenitentia  singulorum. 

Octavns  liber  continet  de  viris  ac  feminia  Deo  di- 


DEGRETORUM  UBRl  XX.  ~  LIBER  PRIlilJS. 


Ut 


sacrum  propositum  transgredientibus,  et  de  A 
me,  et  de  poenitentia  eoram. 

liber  continet  de  virginibus  et  viduis  non 
de  raptoribus  earum,  et  de  separatione  eo- 
conjunctione  legitimorum  connubiorum,  de 
M,  et  de  transgressione,  et  poenitentia  sin- 
'• 

us  liber  cootinet  de  incantatoribus,  et  de 
is,  de  divinis,  de  sortilegis,  et  de  variis  iilu- 

diaboli,  et  de  maledicis,  et  de  contentiosis, 
mspiratoribus,  et  de  poenitentia  singulorom. 
imus  iiber  continet  de  ezcommunicandis  et 
unicalis,  de  furibus,  et  de  prsedatoribus,  et 
lumptione,  et  contemptu,  et  negligentia,  et 
iatione,  et  poenitentia  eorum.  ^ 

idmas  liber  continet  de  perjurio,  et  de  poeni- 
os. 

18  decimus  liber  continet  de  veneratione,  et 
tione  sacri  jejonii. 

us  decimtis  liber  continet  decrapula,  et  ebrie- 
de  poenitentia  eornm. 
U8  deciraus  liber  continet  de  imperatoribus, 


de  principibus,  et  de  reliquis  laicis,  et  de  ministe- 
rio  eorum. 

Sextos  decimus  liber  continet  de  accosatoribus, 
de  jodicibas,  de  defensoribus,  de  falsis  testibus,  et 
de  poenitentia  singulorum. 

Septimus  decimus  liber  continet  de  fomicatione, 
et  incestu  diversi  generis,  et  de  poenitentia  utrins- 
que  sexus,  et  diversse  setatis. 

Octavus  decimus  liber  continet  de  visitatione,  et 
poenilentia,  et  reconciliatione  iutirmorum. 

Nonus  decimus  liber,  qui  Corrector  vocatur,  con- 
tinet  correctioues  corporum  et  animarum  medici- 
nas,  et  docet  unumquemqoe  sacerdotem,  etiam  sim- 
pliceuif  quo  aiodo,  vel  qualiter  uoicuique  succurrere 
vaieat,  ordinato,  vel  sine  ordine,  pauperi,  diviti, 
puero,  juveni,  seni,  decrepito,  sano,  intirmo,  in 
omni  «etate,  in  utroqoe  sezu. 

Vigesimus  liber  Speculationum  tocatur :  specu- 
latur  enim  de  providentia,  et  de  prfledestinatione  di- 
vina,  et  de  adventu  Antichristi,  de  ejus  operibus,  de 
resurrectione,  de  die  jodicii,  de  infernaiibus  poenis, 
de  felicitate  perpetufle  vitse. 


INDEX  GAPITULORUM  LIBRI  PRIMI. 


Quod  in  Novo  Testamento  post  Christum 
nnm  nostrum  a  Petro  sacerdotalis  coeperit 

trivilegio  beato  Petro  Domini  vice  solummo- 
mmisso,  et  de  discretione  potestatis,  qufle  in- 
K>stoios  fuit 
lummos  sacerdos  non  vocetur  Romanus  pon- 

sed  primse  sedis  episcopns. 
d  bipartitus  sit  ordo  sacerdotum. 
on  laici,  nec  bigami,  non  viduarum  mariti, 
rreprehensibiles  ordinentor  episcopi. 
ium  episcopos  eiigitur,  si  contradictores  ha- 

quinque  episcopi  conveniant. 

od,  nolentibus  clericis  vel  populis,  nemo  de- 

spiscopus  ordinari. 

|ai  episcopi  sunt  ordinandi,  quod  debeant 

ezaminari. 

episcopi  diligentissime  probentur  anteqnam 

lantur. 

i  popuio  non  liceat  per  se  sacerdotum  facere 

»068. 

id  non  habeantur  episcopi,  quos  nec  clerus 

populus  elegit,  nec  comprovinciales  episcopi 

(crarunt. 

,od  nullus  ordinari  episcopus  debeat,  nisi  ex 

soiione. 

e  illis  qui  accipinnt  regimina  Ecdesiarum,  et 

jtn  fastu  superbiae  parvipendunt. 

)  illis  episcopis  qui  superbire  incipiunt. 

od  ordinationes  episcoporum  apostolica  au- 

ato    a   cunctis   comprovincialibus   fieri    de- 

L 

)  laicos  fiat  episcopus  ante  triginta  annos,  et 

•ooi  coDversionem. 

« laicis  noo  tomere  facieodos  epi^icopos. 


XVIIL  Quod  pergradus  ecclesiasticos,  ad  episcopa- 
tus  debeat  officium  perveniri. 

XIX.  Ut  laicam  commonionem  non  accipiat,  qui  per 
amhitionem  episcopatum  acceperit. 

XX.  Quod  episcopus  esse  noo  possit,  qni  nesciente 
metropolitano  consecratus  foerit. 

XXI.  Ne  episcopi  per  Simoniacam  haeresim  regiminis 
locum  obtineant. 

XXII.  De  his  qui  pretio  saeram  mercati  sunt  digni- 
tatem. 

XXIII.  De  eadem  re. 

XXIV.  Quod  non  oporteat  ordinationes  episcoporum 
diu  differri. 

XXV.  De  ordinationibus  episcoporum  diu  differendis 
minime. 

XXVI.  Quando  quis  debeat  a  vicinis  provincise  epi- 
scopis  ordinari. 

XXVII.  Ut  episcopos  non  consecretnr  sine  tribns 
episcopis. 

XXVIII.  Ut  episcopus  non  minus  quam  a  tribus  or- 
D      dinetnr,  et,  si  fieri  possit,  archiepiscppus  ab  omni- 

bus  comprovincialibus. 

XXIX.  De  episcopo  qui  alium  sine  sna  voluntate 
episcopum  ordinaverat. 

XXX  De  abjectione  ejus,  quem  duo  prflesumpserint 
ordinare  episcopi. 

XXXI.  De  non  ordinandis  episcopis  per  vicos  et  mo- 
dicas  civitates. 

XXXII.  De  eadem  re. 

XXXIII.  De  Waniba  rege  Gallorum,  qui  cootra  Ca- 
nones  in  quadam  villula  episcopatum  fecerat, 
quomodo  annuUatum  est. 

XXXIV.  Ut  piebs  qu®  nunquam  habuit  episcopum, 
nisi  ez  consensu  noo  habeat. 


543 


BORCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


544 


XXXV.  Ut  neqQaqDam  in  daos  metropolitanos  pro-  A 
vincia  dividatur. 

XXXVI.  De  illis  episcopis  qai  non  sunt  recepti  ab 
illis,  ad  quos  sant  ordinati,  vel  denominati. 

XXXVII.  De  episcopo  qai  Ecclesiam,  ad  quam  ordi- 
natus  est,  adire  neglexerit. 

XXXVIII.  De  episcopo  qai  non  susceperit  officium 
sibi  commissum. 

XXXIX.  De  episcopo  yacante,  qai  Ecclesiam   vacan- 
tem  invaserit. 

XL.  De  episcopo   qai  est  ordinatus  ad  Ecclesiam, 

et  non  est  receptus. 
XLI.  De  his  qai  promoventur  ad  episcopatum,  nec 

recipiantur. 
XLII.  Qaod  auctoritas  congregandarum  synodorum  ^ 

apostolicffi  sedi  commissa  sit. 
XLIII.  Quod  bini  conventus  episcopales  singulis  an- 

nis  fieri  debeant. 
XLIV.  De  synodis,  quo  tempore  sint  habendfle. 
XLV.  De  synodo  congreganda. 
XLVI.  De   archiepiscopo  qui    tempore    pacis  ultra 

biennium  s^modum  annuntiare  neglexerit. 
XLVII.  De  episcopis  ad  synodum  vocatis,  ut  venire 

non  contemnant. 
XLVIII.  Quales  epistolie  a  metropoiitano  sint  fratri- 

bus  dirigendffi. 
XLIX.  De  eadem  re. 

L.  De  episcopo  qui  synodo  adesse  neglexerit. 
LI.  De  episcopo  qui  per  flegritadinem  ad  synodam 

non  venerit.  C 

LII.  De  episcopis  ad  synodum  vocatis,  et  venire,  et 

missos  saos  mittere  dedignantibns. 
LIII.  Concilium  nniversale  non  nisi  necessitate  fa- 

ciendum. 
LIV.  Ut  episcopi  posteriores  se  prioribns  suis  non 

prseferant. 
LV.  Ut  episcopi  sui  ordinis  tempas  observent,  alter 

alteri  honorem  prsebens. 

LVI.  De  episcoporum  ordine,  ut  qui  posterius  ordi- 

nati  snnt,  prioribus  se  non  audeant  anteferre. 
LVII.  De  rebns    dubiis    in    conciliis    episcoporum 

emergentibns. 
LVIU.  Ut  episcopi  in   synodo  residentes,   quie  ad 

emendationem   vltfle    pertineant    primum   emen-  D 

dent. 
LIX.  De  metropoUtano  si  comprovincialem  episco* 

pum  in  sua  caasa  audire  distulerit. 
LX.  Ut  episcopi  justa  judicia  semper  dijudicent. 
LXI.  Ut  canonum  statuta  ab  omnibas   rite  custo- 

diantur,  et  nullus  ea  sno  sensu  dijadicare  prsesn- 

mat. 
LXII.  De  dissidentibus  episcopis. 
LXIII.  De  inflatione  metropolitanornm  et  fastu,  et  de 

episcopis  ac  reiiqais  clericis  qui  Ifleduntur  a  me- 

tropolitano. 
LXIV.  Ut  plebes  alienas  alios  episcopus  non  usnr- 

pet. 
LXV.   Ut   nullus   metropolitanos   abtqne   omninm 


comprovincialinm  episcopomm  presentia  aliqno- 

rum  aadiat  causas. 
LXVI.  Ut  nuUus  primas  vel  metropolitanus  aliqnid 

agat  de  Ecciesiis,  vel  parochiis  comprovincialinai 

episcoporam  et  de  ipsorum  causb,  aine  eomm 

consilio  omoium,  et  nec  ipsi  aliqoid   agant  sine 

ejus  consilio,  nisi  qaantum  ad  proprias  pertinet 

parochias. 
LXVII.  De  contentione  parochiae. 
LXVIII.  Ut  episcopi  qui  neglignnt  loca  sua»  a  vicinis 

episcopis  ut  se  corrigant,  admoneantor. 
LXIX.  De  duobus  episcopis  altercantibus  de  ptro- 

chia  cajosdam  basilicffi. 
LXX.   De   episcopis   qai    contendont   de    parocbiis 

suis. 
LXXI.  Ut  in  altera  parochia  clericos  alterios  dicBce- 

sis  episcopus  nullatenus  ordinet. 
LXXII.  Ut   nullo  modo  de  una  parochia  ad  aliam 

episcopis  transeat. 
LXXIII.  De  prsesumptione  alienas  dioecesis 
LXXIV.  Ne  episcopus,  sua  civitate  despecta,  ambitiu 

causa  ad  aliam  transeat. 
LXXV.    Ut    ab    episcopis  [aliena  parochia  minime 

pervadatur. 
LXXVI.  De  eadem  re. 
LXXVII.  De  mutatione  episcoporum. 
LXXVIII.  De  eadem  re. 
LXXIX.  De  eadem  re. 
LXXX.  De  episcopo  qni  in  sna  fuerit  persecatns  Ec- 

clesia,  quod  ad  aliam  ei  sit  fugiendum. 
LXXXI.    De   episcopo    qui   principalem   cathedram 

suffi  Ecclesifle  negligit. 
LXXXII.  De  episcopis  qui  sedes  suas  negligont,  et 

in  possessionibus  suis  longe  positis  diu  morantar. 
LXXXIII.   De  episcopis,  ut  singulis  annis  parochitm 

suam  circueant. 
LXXXIV.   De  episcopis  qui  raro  aut  nunquam  per 

seipsos  plebes  sibi  commissas  visitant. 
LXXXV.  Ut  episcopi  presbyteros  soos  de  miniateriis 

illorum  diligenter  discatiant. 
LXXXVI.  Ut  episcopus  cum  paucis  suam  parochiam 

circiimeat. 
LXXXVII.  Si  episcopus  parochiam  snam  visitare  ne- 

quiverit,  viros  probabilis  vitae  pro  se  mittaL 
LXXXVIII.    Qualem   ministrum   episcopus  juxta  se 

habere  debeat. 
LXXXIX.  De  episcopo,  ne  laieum   ponat   sibi  v» 

rium. 
XC.  Ut  in  circuitione  episcopi,  omnes  qoi  sont  is 

parochia  singularum  Ecclesiarom  matrieum,  ex* 

ceptis  infirmis,  ad  s^rnodum  ejus  venire  debeant 
Xd.   Decretalis  constitutio   Eutychiani  papee,  qai^ 

episcopi  in  synodo  inquirere  debeant. 
XCII.  Jusjurandum  synodale. 
XCIII.  Jaramentum  Cfieterorum. 
XCIV.  Post  datum  sacramentum  episcopi  illos  qm 

jaraverint  per  octoginta  octo  interrogationes,  qam 

in  contextu  secandum  ordinem  inveniontor,  diii- 

gentiftime  interrogent. 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  -•  LIBER  PRIMUS. 


546 


t  episcopi  libros  gentilium  non  legant. 
Ut  episcopi,  prout  vulgus  intelligere  possit, 
Klain  proprietatem  commonis  lingufle  iilorum 
icationem  temperent. 

Reprehensio  episcopi  in  pulpito  paganos  li- 

exponentis,    eo   quod   cum    Jovis    laudibus 
ili  laudes  non  con?eniant. 

Quantum   discrimen  iramineat  pastoribus, 
eritatem  Christi  pradicare  negligont 
)uod  episcopum  oporteat  sine  intermissione 
isiam  suam  docere,  et  amare. 
ignorantia  omnibus  maxime  sacerdotibus  vi- 
u 

episcopus  dissidentes  concordare  compellat. 

in  die  Dominica  rerum  dijudicationes  non 

• 

e  domestica  et  interiori  conversatione. 

t  episcopns  quasi  hospes  se  continere  de- 

episcopi  frequenter  missas  celebrent. 

e  episcopQS  pretio  corruptus  alterius  cleri- 

ordinare  prflesumat. 

ft  episcopos  clericos  alterios  parochisB  nuUa- 

»  ordinet. 

Ut  nulius  episcopus,  in  alterios  episcopi  pa- 

ia,  ad  promotionem  ministerii  accedere  prie- 

it. 

B  episcopus  alterius  Ecclesiae  clericum  auda- 

invadere  attentet. 

non  priesumendis  illicitis  ordinationibns. 

e  episcopo  cseco,  qui,  per  presbyterum  suum, 

ijterum  et  diaconos  duos  ordinaverat. 

(uod  non  oporteat  episcopum  per  pecnniam 

ipiam  ordinare. 

}uod  munus  etiam  sit  a  lingua  vitandom. 

Jt  non  valeat  sententia  episcopi,  nisi  cleri- 

n  soorum  praesentia  firmetur. 

t  episcopus  secundom  reditum  Ecclesiai'am, 

srum  clericorum  faciat. 

le  episcopis  peregrinis. 

Ut  levitate  vagantes  episcopi,  ad  propria  re- 

eompcUantor. 

Qoandio  episcopus  in  aliena  civitate  remo- 
• 

)e  suscipiendis  episcopis  qui  persecntionem 
ntur. 

s  illis  qoi  se  dicunt  episcopos  esse. 
ualiter  peregrini  episcopi  recipiantur. 
De  episcopis  vel  presbyteris  ignotis,  ut  ante 
itionem  sjnodalem    ministrare  non  permit- 

IT. 

Ut  episcopus  hostilitate  expulsus  ad  aliam 
item  transeat  Ecclesiam. 

De    episcopis    qood    omnes    homines  eis 
ibedire  debeant. 

Quod  episcopi  claves  sint  Ecclesifle,  et  ha- 
;  potestatem  claodere  coelum,  et  aperire  por- 
us. 

Quod  episcopos  Dominus  ad  glorificandum 


A      se  elegerit,   et  quod  omnes  principes  teme   eis 

obedire  oporteat,  et  capita  sua  submittere. 
CXXVII.  De  episcopis,  quod  se  invicem  diligere  de- 

beant. 
CXXVIII.  Ut  episcopus  episcopom  alium  non  con* 

culcet. 
CXXIX.  De  episcopis  qui  a  se  firatrum  adjutorio  sub- 

traxerint. 
CXXX.  De  episcopis  qui  se,  quasi  canino  dente,  in- 

vicem  corroserint. 
CXXXI.    De    episcopis    qui    fratribos   nocere    desi- 

derant. 
CXXXII.  Ut  de  episcopo  sno  nullus  qnerelam  faciat, 

nisi  prius  eum  de  eadem  ssepe  interpeliet. 
g  CXXXIII.  Ut  episcopi  a  solo   Domino  sint   dijndi- 

caodi. 
CXXXrV.   Nimis  timendum  et  prflevidendum  ne  of- 

feodantur  episcopi. 
CXXXV.  De  episcopis  qui  ab  ovibos  suis  criminan- 

tur,  ot  eorum  criminatio  non  recipiator. 
CXXXVI.    Episcopos   a  suis  ovibus   non  reprehen- 

dendos,  qood  absit,  nisi  in  fide  erraverint. 
CXXXVII.  De  eadem  re. 
CXXXVIIl.  De  eadem  re. 
CXXXIX.  De  eadem  re. 
CXL.  De  infamatis  et  dilaceratis  episcopis,  et  a  civi- 

tatibos  propriis  pulsis. 
CXLI.  Ut  episcopus  non  dijudicetur,  qui  suis  rebos 

est  exspoliatos. 
G  CXLII.  De  eadem  re. 
CXLIII.  De  eadem  re. 
CXLIV.    Ut   episcopi  criminati    libere    apostolicam 

appellent  sedem,  et  pleraqoe  alia  circa  judicium 

observanda. 
CXLV.    Episcopos   si  ab  aliquo  pulsatur,  per  epi- 

scopos  jndices  causa  fioiatur. 
CXLVI.     De    episcopis    judicibus    quos    conimonis 

sensus  elegerit. 
CXLVII.     Ut    episcopi    comprovinciales    peregrioa 

judicia  non  patiuntur. 
CXLVIII.  De  episcopo  criminato,  si  judicem  suspe- 

ctum  babuerit. 
CXLIX.  Si  quis  episcopos  in  crimine  detentus  foe- 

rit,  et  non  potest  plorimos  congregare,  a  dno- 

decim  episcopis  aodiatur. 
CL.  De  episcopo  criminato,  si  episcopi  comprovin- 

ciales  in  ejus  criminatione  dissenserint. 
CLI.  Ut  episcopis  nuilus  laicus  crimen  imponere 

possit. 
CLII.  Quod  inimici  accosatores  esse  non  possint. 
CLIII.  Ut  episcopi  accosatorum  episcoporum  jndices 

esse  debeaut. 
CLIV.  Qualiter  accusatus  episcopus  discutiendus  sit 

apud   patriarchas  vel  primates,  et  quot  testibus 

convinci  debeat. 
CLV.  De  patriarchis  et  primatibos. 
CLVI.  De  vocatione  accosati  episcopi. 
CLVII.  Ut  primates  de  accusato  episcopo  non  ante 

sententiam  proferant  damnationis,  quam  ant  reum 


547 


BURCHARDl  WORIf ACIENSIS  EPISCOPL 


548 


seipsom  confiteatar,  aut  canoDice  per  innocentes  A  CLXXXV.  De  episcopis  qai|  se  viTentibiu,  suecesso- 


testes  conviocatar. 
CLVIII.  Qualis  primas  esse,  vel  quid  agere  debeat. 
CLIX.  Ut  episcopi  singularam  gentium  sciant  quis 

inter  eos  sit  primus. 
CLX.  Ut  episcopus  accosatus  non  communione  pri- 

▼etar,  nisi  die  statuta  Yeoire  noluerit. 
CLXI.  De  Maximo  episcopo,  Tariis  criminibus  iofa- 

mato,  et  ad  synodum   saspius  Yocato,  qui  venire 

et  se  ezcusare  neglexerat. 
CLXII.  De  episcopo  iuculpato  qui  ad  synodum  Yoca- 

tus  venire  contempserat. 
CLXllI.  Qui  primates  siot,  qui  metropolitani. 
CIXIV.  Quod   negaoda  sit  accusatis   licentia  crimi- 

nandi,  priusquam  se  crimioe  exueriot,  et  famiiia- 

ribos  atqae  sponte  coofessis,  et  bis  qui  besteroo 

aut  pereodie,  autaote  fuerunl  inimici. 
CLXV.    De  crimioationibos    adversus    doctores  non 

suscipiendis,  et  de  peregrinis  judiciis. 
CLXVI.    Ut  adversus   doctorem    accusationes   nemo 

soscipiat. 
CLXVn.   Ut  nemo  episcopum   apud  sseculares  ac- 

cuset. 
CLXVIII.   De  episcopis   in  judicium   saeculare   non 

vocandis. 
CLXIX.  Ut  non  accusetur  episcopas  a  criminosis. 
CLXX.    Qaod    nullos    episcopos  eztra  suam    pro- 

Yinciam  ad  judicium  invitetur. 
CLXXI.    De    accusatoribus,    et    testibus    episcopo- 

rum. 
CLXXII.  De  eadem  re. 
CLJkXlII.  Qufle  sint  iofames  personse. 
CLXXIV.   De  episcopo  accusato,  et  ab  accusatoribus 

recipiendis,  et  vocatione. 
CLXXV.  De  damnatione  episcoporom,  accusantium 

episcopum  absque  auctoritate  apostolicse  sedis. 
CLXXVI.    Ut  accusatos    vel  judicatus  ab   episcopis 

comproviucialibus,  liceoter  appeilet,  et  adeat  Ro- 

maoum  pootificem. 
CLXXVII.  Ut  per  scripta  nuliius  accasatio  soscipia- 

tiir  eo  abseute  qoi  accusatur. 
CL.XXVIil.   Ut  difliciliores  causse  ad  apicem  Romaom 

sedis  referantur,  ut  apostolico  terminenturjudicio, 


B 


res  eligere  desiderant. 
CLXXXVI.  Ut  episcopo  vivente  nullns  superordine- 

tur. 
CLXXXVII.  Qood   non   liceat  episcopo   successorem 

eligere. 
CLXXXVIII.  Qood  nusqoam  canones  pnecipiant,  ut 

pro  flegritadine  episcopi,  alius  soccedat,  et  si  ipse 

pro  sua  molestia  petierit,  qualiter  fieri  possit 
CLXXXIX.   De  Ariminensi    episcopo,  dolore  capitis 

laborante,  et  in  ejus  loco  altero  subrogato. 

CXC.  De  episcopo  qui  per  infirmitatem  in  hebetadi- 

nem  mentis  iociderit. 
CXCI.  De  episcopo  qui  propter  dolorem  capitis  scpe 

io  amentiam  devenerat. 
CXCII.  De  restitutis  episcopis  per  Romanum  ponti- 

iicem. 
CXCIII.    Ut  sacerdotes  Domini,  sicut  vnlgus  facere 

solet,  jurare  ooo  prsesumant,  vel  compellantor. 
CXCIV.    De  episcopo  sinistro  rumore   asperso,  per 

sacramentom  aotem  et  purgato  et  absoiuto. 

CXCV.     Correctio    episcopi    qui    concubinam   ba- 

buit. 
CXCVI.  De  episcopo  per  sacramentum  purgato  et 

absoluto. 
CXCVIl.  Qualiter  senez  episcopus  corripiendus  sit, 

et     quomodo   mali    ejus   consiliari    ezcommuni- 

candi. 
CXCVIII.  De  purgatione  Leonis  papse. 
CXCIX.  Si  qois  ez   ecclesiastico   ordioe    damoatas 

fuerit  a  syoodo,  et  ausus  fuerit  de  sacro  ministe- 

rio  aliquid  contingere. 

CC.  Si  aliquis  ez  ecclesiastico  ordine  ezcommuni- 

catus  foerit,  et  communicare  prsesumpserit,  seipsom 

damnat. 
CCI.  De  ordinatis  si  aliquis  illorum  percussor  exsti- 

terit. 
CCII.  De  episcopis  sua  mann  cep.dentibus. 
CCIII.  De  illo  qui  seipsum  et  sibi  commissos  corri- 

gere  neglexerit. 
CCIV.  De  eadem  re. 

CCV.  De  malo  pastore  quem  suo»  oves  fugiont. 


cujus   sedis    auctoritate  omnes    Ecclesifle   regon-      CCVI.  De  illo  qui  nobilitatem  Dei  a  se  ejicit. 

tur.  ^  CCVII.  Quod  non  sunt  omnes  filii  sanctorum,  qoi 


CLXXIX.   Quod    omnes    episcopi   possint  appellare 

Romanam  sedem  in  necessitatibus  positi. 
CLXXX.    De    induciis    criminatorum    episcoporom, 

quales  esse  d^^bent. 
CLXXXI.  De  episcopo  Genturiensi,  qui  causam  suam 

in  syoodo  agere  renuerat. 
CLXXXII.  Judicium  episcopi  qui  pro  crimine  ejectus 

ab  officio,    postea    episcopatum    more    prsedonis 

invasit. 
CLXXXIIi.  Cur  sancti  apostoli  eorumque  soccessores 

voiuerint    difQcilem    esse  accusationem    sacerdo- 

tom. 
CLXXXIV.    Si  episcopus  ezpulsus   ausus  fuerit  in- 

gredi  civitatem. 


tenent  loca  sanctorum. 
CCVIII.  Quod  nulius  ez  genere,  nec  ez  loco  gloriari 
debeat. 

■ 

CCIX.  De  sacerdotibos  qui  ovibus  suis  mala  ezempla 
preebent. 

CCX.  Ut  tantom  coram  reram  ecclesiasticanim  epi- 

scopus  babeat. 
CCXI.  De  usu  pallii,  ne  a  metropolitaois  presam- 

ptive  ntatur. 
CCXII.  Quod  episcopus  res  sose  Ecclesice,  oisi  coa 

suo  prius  commutet,  testamentare  non  possiL 
CCXIII.  De  episcopo  qni  rts  sue  Ecdesiae  parenti* 

bus  sois  indiscrete  tribuit. 
CCXIV.  De  eadem  re. 


I 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  L1BER  PRiyUS. 


550 


Ne  episcopus  de  rebus  yiduatie  Ecclesifle  quid- 
n  alieuare  prflesumat. 

.  De  illis  qui   ad  sacerdotum  ezsequias  venire 
eiidunt. 

I.  Ut  quidquid  episcopo  relinquitur,  id  emis- 
in  facultates  EcclesisB  computetur. 
[I.    Ut  nullus  episcopus,    nisi    cum  consilio 
rornm  episcoporum  et  principis,  in  hostem 
lebeat. 

.  De  eadem  re. 

De  60  si  qais  ab  apostolico  falsam  epistolam 
lerit. 
.  De  accosatis  episcopis. 

I.  Quod  non  ita  iu  ecclesiasticis  agendum  sit 
»tiis,  sicut  in  s«cularibus. 

II.  Qood  nulli,  papa  ?ivente,   alium   eligere 
X. 

V.  De  sessione  episcopi. 


A  CCXXV.  Itemde  ordinatione  episcopi. 
CCXXVI.  Quie  sacerdotes  Dei  declinare  debeant. 
CCXXVII.    De  hsereditate    episcopi   ceeterorum   ec- 

clesiasticorum. 
CCXXVIII.  Ne  episcopi  propter  ?uam  quietem,  ple- 

bem  sibi  commissam  negligere  prcesumant. 
CCXXIX.   De   episcopis  qui,  non  visitatis  parochiis, 

pretium  servitutis  reqniruDt. 
CCXXX.  De  purgatione  episcoporum. 
CCXXXI.  De  eo  qui  ez    monacho   factos  fuerit   epi- 

scopus. 
CCXXXII.  De  illo  qui   de  aliqna  hfleresi  infamatur, 

quod  in  sacro  conventu  formulam  istius  professio- 

nis  recitare  debeat. 
Q  CCXXX  III.  De  damnatis  episcopis,  et   post   recon- 

ciliatis. 
CCXXXIV.  De  episcoporum  transmutatione. 
Indicis  capituhnan  finis. 


BURCHARDI 


ECCLESIiE  WORMACIENSIS  EPISCOPI 


DECRETORUM  LIBER  PRIMUS 


DE  PRIMATU  ECCLESIJ;. 


—  Quod  in  Novo   Testamento   post  Christum  C 
inum    ndstrum  a    Petro    sacerdotalis    coBperit 
• 

epistola  Anacleti  papse  ad  episcopos  Italiss  di- 

Ifl  Novo  autem  Testamento  post  Christum  do- 

1  nostrom,   a  Petro   sacerdotalis  coepit  ordo, 

Mi  primo  pontiiicatus  in  Ecciesia  Christi  da- 

,  dicente  Domino  ad  eum  :  Tu  es  Petrus,    et 

hanc  petram   edificabo  Ecclesiam   meam,  et 

inferi  non  prflevaiebont  adversos  eam,  ettibi 

laves  regni  cflelornm.  Hic  ergo  ligandi  solven- 

potestatem  primns  accepit  a  Domino,  primns- 

l  fidem  populum  Dei  gratia ,  et  virtute  snae 

aiionis  adduxit. 

. —  De  privilegio  beato  Petro  Domini  vice   so- 
m>do  commissOy   et   discretione  potestatis^  quse  ^ 
'  apostolos  fuit,  ^ 

epistola  Melchiadis  papse,  Hispanis  episcopis 

.)  Atque  hoc  privilegium  beato  clavigero  Pe- 

a  vice  solummodo   commisit,  quod  ejus  juste 

^tiviim  successit  sedi,  futuris   haereditandum, 

tenendum  temporibus,  quomodo  et  inter  bea- 

«  apostolos  fuit  qusedam  di.scretio   potestatis. 

it  cunctorom  par    electio  foret,  beato  tamen 

u>ncessum  est  ut  aliis  prseemineret,  et  eornm 

I  qnerelam  venirent  causas,  et  interrogationes 

iter  disponeret.  Qaod  Dei  ordinatione  taliter 


ordinatum  esse  credimus,  ne  omnes  posteri  eorum 
cuncta  sihi  vendicarent :  sed  semper  majores  causfie, 
sicnt  sunt  episcoporum,  et  potiorom  curfle  negotio- 
rum  ad  unam  beati  principis  apostolorum  Petri  se- 
dem  confluerent,  ut  inde  suscipiant  finem  jndicio- 
rum  unde  acceperunt  initiom  institutionum,  ne 
quandoque  a  suo  discreparent  capite. 

Cap.  III.  —  Ut  summus  saccrdos  non  vocetur  Roma^ 
nus  pontifeXf  sed  primx  sedis  episcopus, 

{Can.    Afric.  can.   6.)  Ut  primse  sedis   episcopus 

non   appelletor  princeps  sacerdotum,   aut   summns 

sacerdos,  ant  aliquid  hiyusmodi,  sed  tantum  primee 

sedis  episcopus. 

Cap.  IV.  -—  Quod  bipartitus  sit  ordo  sacerdotum, 

(Ex  epistola  Anacleti  papae  missa  omnibus  episco- 

pis  et   reliquis  sacerdotibus,  cap,   18.)   Sacerdotum, 

fratres,  ordo  bipartitns  est  et  sicut  Dominus   illum 

constituit,   a  nuilo  debet  pertnrbari.    Scitis  autem 

apostolos  a   Domino  esse  electos,  et  constitntos,  et 

postea  per  diversas  provincias  ad  prsedicandum  dis- 

persos.   Cum  vero  messis  coepit    crescere,    videns 

paucosesse  operarios,  ad  eorum  adjumentum  septna- 

ginta  eligi  prsecepit  discipulos.    Episcopi  vero  apo- 

stolorum,  presbyteri  quoqne  septoaginta  discipulo- 

rum  locum  tenent.  Episcopi  autem  non  in  castellis 

aut  in  modicis  civitatibos  debent  eonstitni,  sed  pre- 


551 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


5S2 


sbyteri  per  castella  et  modicas  civitates  atque  villas,  A 

debent  ab  episcopis  ordinari  et  poni  singuli  tamen 

per  siugulos   titulos  suos.   Amplius   quam  isti  duo 

ordines  sacerdotum,  nec  nobis  collati  snnt,  nec  apo- 

stoli  docaenint. 

Cap.  Y.  —  Ut  non  laini,  nec  bigami^  nec    viduarum 
mariti,  sed  irreprehensibiles  ordineniur  episcopi. 

{Ex  decr,   Leonis  papse^   titulo  33.)   In  civitatibus 

quarum  rectores   obierint,  de   substituendis  episco- 

'  pis  bflec  forma  servetur,   ut  is  qai  ordinandns   est, 

etiam  si  bons  vitdp  testimonio  fiilciatdr,   non  laicus, 

nec  neophitus,  nec  secundse  conjagis  sit  maritus,  aut 

qui  unam  quidem  habeat  vel  habuerit,  et  quam  sibi 

viduam  copularit.  Sacerdotum  enim  tam    excellens 

est  electio,  ut  quae    in  aliis   roembris  Ecclesise  non 

vocantur  ad  culpam,    in  illis   tamen   habentur   illi-  " 

cita. 

Cap.  VI.  —  Ut  dum  episcopus  eligitur,  si  contradi- 
ctores  habeat,  quinque  episcopi  conveniant, 

{Ex  concil,  Jfricano,  cap,  17.)  Sed  et  illud  est  sta- 

tuendum,  ut  quando  ad  eligendum  episcopum  conve~ 

nerimas,  si  qua  contradictio  fuerit  oborta,  quia  ta- 

iia  facta  sunt  apad  nos,  non  prsesumant,  ad  purgan- 

dum  eum,   qui   ordinandus  est,    tres  episcopi  jam, 

sed  postulentur  ad  numerum  supradictorum  si  ha- 

beri  possant  duo,   in  eadem  plebe  cui   ordinandas 

est,  et  discutiantur  primo  person»  contradicentium. 

Postremo  etiam  illa  qu®  objiciuntur,  pertractentur. 

Et  cum  purgatus  fuerit  sub  conspectu  pubiico,  ita 

demam  ordinetur.  Si   hoc   cum  vestrse    sanctitatis  ^ 

animo   concordat,  roboretur  vestrse  dignationis  re- 

sponsione.  Ab  universis  episcopis  dictum   est :  Satis 

placet. 

Cap.  VII.  —  Quodj  nolentibus  clericis  vel  populis,  nemo 

debeat  episcopus  ordinari. 
(Ex  decr,  CoRlcstini  papss,  cap,  18.)  Nullus  invitis 
detur  episcopus;  cleri,  plebis  et  ordinis  consensus, 
et  desiderium  requiratur.  Tanc  alter  de  altera  eliga- 
tnr  Ecclesia,  si  de  civitatis  ipsius  clericis,  cui  est 
episcopas  ordinandus,  nullus  dignus,  quod  evenire 
non  credimus,  potuerit  inveniri.  Primum  enim  illi 
reprobandi  sunt,  at  aliqui  de  alienis  Ecclesiis  merito 
prseferautur.  Habeat  unusquisque  suse  fractam  mi- 
litiffi  in  Ecclesia,  in  qua  suam  per  omnia  officia  trans- 
egit  setatem.  In  aliena  stipendia  minime  alter  obre-  d 
pat,  nec  alii  debitam  alter  sibi  audeat  vendicare 
mercedem.  Sit  facuitas  clericis  renitendi,  si  se  vi- 
derint  prsegravari.  Et  quos  sibi  ingeri  ex  transverso 
cognoverint,  non  timeant  refutare,  qui  si  non,  de- 
bitum  prsemium,  vel  liberum  de  eo  qoi  eos  recturus 
est,  debent  habere  jadicium. 

Cap,  VIII.  —  Qui  episcopi  sunt  ordinandi,  quod 
debeant  prius  examinari, 

{Ex  concil.  Carthaginensi,  cap,  1.)  Qui  episcopus 
ordinandus  est,  antea  examinetur,  si  natura  prudens 
est,  si  docibilis,  moribus  temperatus,  vita  castns, 
si  sobrius,  si  semper  sui  negocii  cavens,  si  humiiis, 
si  affabitis,  si  misericors,  si  litteratus,  si  in  lege  Do- 
mini  instructus,  si  in  Scriplurarum  sensibus  cautus, 
si  in   dogmatibus  ecclesiasticis  exercitatns.  Et  ante 


omnia,  si  fidei  documenta  verbis  simplicibns  asserat, 
id  est,  Patrem,  et  Filium,  etSpiritum  sanctum,  unum 
Dominum  esse  confirmans,totamque  in  Trinitate  Dei- 
tatem,   coessentialem,  et  consabtantialem,  et  coe- 
ternalem,  et  coomnipotentem  prfledicans,  singolam- 
quein  Trinitate  personam  plenum  Deum,  et  totas 
tres  personas,   unum  Deum.   Si  incamationem  di- 
^-inam  non  in  Patre  neqne  inSpiritu  sancto  facta,  sed 
in  Filio  tantum  credat,  ut  qui  erat  in  divinitate  Dei 
Patris  Filius,  ipse  iieret  in  homine  hominis  matris 
filius  :  Deus  verus  ez  Patre,  homo  verus  ex  matre  : 
carnem  ez  matris  visceribus  habens,  et  animam  ha- 
manam  rationalem  :  simal  in  eo  utramque  naturam, 
id  est,  hominis  et Dei :  personna  nna,  unus  Filius,  nnas 
Christas,  unus  Dominns  creaturarum  omninm  qoc 
sunt,  et  Anctorem,  et  Dominum,  et  Creatorem  coin 
Patre  et  Spiritu  sancto  omninm  creaturaram.  Qoi 
passus  sit  vera  carnis  passione,   mortuus  vera   cor- 
poris  sui  morte,   ressurrexit  vera  camis  suae  resor- 
rectione,  et  vera  animffi  resumptione,  in  qua  veniet 
judieare  vivos  et  mortuos.  Quaerendum  etiam  ab  eo, 
si  Novi  et  Veteris  Testamenti,  id  est,  legis  et  prophe- 
tarum,   et  apostolorum,    unum  eumdemque  credat 
Auctorem  et  Dominum.  Si  diabolus  non  per  condi- 
tionem,  sed  per  arbitrium   suum  factus  sit  malas. 
Quserendum  etiam  ab  eo,  si  credat  hujus,  qnam  ge- 
stamus,  et  non  alterius  carais   resurrectionem.  Si 
credat  judicium   faturum,   recepturos  singalos  pro 
his   quse  in   hac   carne   gesserunt,   vel   poenas,  vel 
praemia.  Si  nuptias  non   improbet.  Si  secunda   ma- 
trimonia  non  condemnet.  Si  carninm  perceptionem 
non   culpet.   Si  poenitentibus  reconciliatis  comma* 
nicet.    Si   in   baptipmo   omnia   pecata,   id  est  tam 
illod  originale  contractum  quam  illa  qofle  Yoluntarie 
admissa  sunt,  dimittantur;  si  extra  Ecclesiam  catho- 
licam  ollus  salvetur.   Cum  in  his    omnibns  exami- 
natas,  pleniterque  instrnctus   repertus  foerit,  tooe 
ordinetur  episcopos. 

Cap.  IX.  —  Ut  episcopi  diligentissime  f^robentwr 
antequam  ordinentur. 

(Ex  concU  Aurelian.,  cap.  12.)  Ut  episcopi  judicis 

metropolitanorum,  et  eorom  episcoporum  qui  cif* 

cumcisa  sunt,  provehantur  ad  ecclesiasticam  poto- 

statem,  hi  videlicet,  qui  plarimo  tempore  probantori 

tam  verbo  fldei,  quam  rectse  conversationis  exemplo. 

Cap.  X.  —  Quod  populo  non  liceat  per  se  ioeerdoim 

facere  electiones, 

{Ex  concil.  Bracar,^   cap,  1.)  Non   liceat    popolo 

electionem  facere  per  se,  eorum  qui  ad  saeerdotiom 

provocantur,  sed  in  judicio  episcoporum  esse  debet, 

ut  ipsi  eum,  qui  ordinandus  est,  probent,  si  in  ser- 

mone,  et  iide,  et  spiritali  vita  edoctus  sit. 

Cap.  XI.  —  Quod  non  habeantur  episeapi,  quos  ntc 
clerus,  nec  populus  elegit,  nec  comprovtncialet  efir 
scopi  consecrurunt. 

{Can.Leonis  papx  15.)  Nulla  ratio  sinit  ut  inter 
episcopos  habeantor  qui  nec  a  clericis  sont  electi, 
nec  a  plebibus  expetiti,  nec  a  comprovineialibos 
episcopis  cum  metropolitani  judicio  consecrati.  Unde 


DEGRETORUM  UBRl  XX.  -  LIBER  PRIMUS. 


554 


ipe  quiestio  de  male  accepto  honore  nascatar,  A 
abigat  neqaaquam  et  ab  istis  esse  tribuen- 
OK>d  non  doceator  fuisse  coUatum  ?  Si  qui  au- 
Brici  ab  istis  pseadepiscopis  in  eis  Ecclesiis 
J  snnt,  qacp  ad  proprios  episcopos  pertinebant, 
aatio  eorum  cam  consensu  et  consilio  prsesi- 
n  facta  est,  potest  rata  haberi,  ita  ut  in  ipsis 
8  perseverent.  Aliter  aatem  vana  habenda  est 
*ati0y  qaia  nec  loco  fundata  est,  nec  auctori- 
mita. 

[I.  —  Quod  nullus  ordinari  episeopus  debeat^ 
nisi  ex  conventione, 

ymc.  Aurelian.j  cap.  2.)  Nullus  est  ordinandus 

»us,  nisi  convocatis  clericis  et  parochianis,  et 

m  consentientibus. 


B 

11.  —  De  illis  qui  accipiunt  regimina  ecclesia^ 
m  et  cunctos  fasiu  superbix  parvipendunt, 

]ienes  dieit : )  Qnidam  assumpta  Ecclesia  et 

divinis  elevantur,  et  cunctos  fastu  superbi® 

indunt :  hi  canes  magis  qaam  principes  no- 

nr. 

V.  —  De  illis  episcopis  qui  superbire  incipiunt. 
Mctis  Gregorii  papse  et  apostoli  Pauli.)  Humi- 

it  esse  episcopus.  Gradum  enim  mansuetudi- 

Ipit,  non  soperbiae.  Paulus  dicit :   Decet  hu- 

i  hominem  mansuetum  esse,  non  elatum,  nec 

iim. 

V.  —  Quod  ordinationes  episcoporum  aposto- 
auctoritate  a  cunctis  provincialibus  fieri  de- 
t.  C 

rpistola  Anaclet,  papse  scripta  episcopis  Italise, 
mo.)  Ordinationes  episcoporum  aactoritate 
ica  ab  omnibus  qui  in  eadem  fuerint  pro- 
sont  ceiebrandse,  qui  simul  convenientes, 
inm  diligenter  agant,  jejuniumque  cam  con- 
ibos  precibus  celebrent,  et  manus  cam  san- 
angeliis  quse  prsedicaturi  sunt  imponentes, 
ca  die  hora  tertia  orantes,  sacraque  unctione 

0  prophetarum  et  regum,  capita  eorum  more 
orom  et  Mosi  ongentes  :  quia  omnis  sanctifi- 
mstat  in  Spirita  sancto,  cojus  virtus  invisi- 
incto  est  chrismate  promulgata,  hoc  ritu  so- 

1  celebren^  ordinationem.  Quod  si  omnes  si- 
mvenire  minime  potuerint,   assensum  tamen  j. 
sdbus  et  scriptis  prsebeant,  ut  ab  ipsa  ordi- 

I  animo  non  desint.  Porro  et  Hierosolymita- 
rimus  archiepiscopus  beatus  Jacobus  ,  qui 
licebatur,  et  secundum  carnem  Domini  nun- 
I  est  frater,  a  Petro,  Jacobo  et  Joanne  aposto- 
ordinatus,  successoribus  videlicet  dantes  for- 
onim,  ut  minus  quam  a  tribus  episcopis  re- 
le  omnibus  assensum  prsebentibus  nullatenus 
Dr,  et  cum   communi  voto  ordinatio  cele- 

fl.  —  Ne  laicus  fiat  episcopus  ante  zxx  onnos 
et  ante  anni  conversationem. 

concU.  Arelatensi,  can,   7.)  Episcopatus  vero    . 

ibyterii  honorem  nullus  laicus  ante  anni  con- 

»nem,  vel  ante  triginta  annos  accipiat. 

Patrol.  CXL. 


Cap.  XVII.  —  De  laids  non  temere  faciendum 

episcopos. 

(Ex  eoneil.  Sardicensi^  cap,  i3.)  Osius  episcopns 
dixit  :  £t  hoc  necessariom  arbitror,  ut  diligentis- 
sime  tractetis,  si  forte  aot  dives,  aut  scolasticus  de 
foro,  aut  ex  administratore  episcopas  fuerit  postu- 
latus,  ut  non  prius  ordinetur,  nisi  ante  et  lectoris 
munere,  et  officio  diaconi  aut  presbjteri  faerit,  per- 
functus  :  et  ita  per  singulos  gradus,  si  dignos  fuerit, 
ascendat  ad  culmen  episcopatus.  Potcst  enim  per 
has  promotiones,  quse  habebunt  utique  prolixum 
tempus,  probari  qua  fide  sit,  qua  modestia,  qua  gra- 
vitate  et  verecundia ;  et  si  dignus  fuerit  probatas, 
divino  sacerdotio  illastretor  :  quia  conveniens  non 
est,  nec  ratio  vel  disciplioa  patitur,  ut  temere  et 
leviter  ordinetur  aut  episcopus,  aut  presbyter,  aot 
diaconus,  qai  neophytus  est ;  maxime  cum  et  magi- 
ster  gentium  beatus  apostoius  Paulus,  ne  hoc  fieret 
denuntiasse  et  prohibuisse  videatur,  sed  hi  quorum 
per  longum  tempus  examinata  sit  vita,  et  merita 
fuerint  comprobata. 

Cap.  XVIII.  —  Quod  per  gradus  eeelesiasticos  ad 
episcopatus  debeat  officium  perveniri. 

(Ex  decr,  Coilest.  papae  QaUiarum  episcopis  missis, 

can.  16.)  Ordinatos  vero  quosdam,  fratres  charissimi, 

episcopos,  qui  nullis  ecclesiasticis  ordinibus  ad  tant® 

dignitatis  fastigium  faerint  institoti,  contra  Patrom 

decreta,  hiijus  usurpatione  qui  se  hoc  recogpioscit  fe- 

cisse  didicimus ;  cum  ad  episcopatnm  his  gradibus  qui- 

bus  frequentissime  cantum  est  debeat  perveniri,  ut 

minoribus  initiati  officiis,  ad  majoraOrmentur.  Debet 

enim  antea  esse  discipulus  quisquis  doctor  essc  desi- 

derat,  ut  possit  docere  quod  didicit.  Omnis  vitee  insti- 

tutio  hac  ad  id  quo  tendit  se  ratione  confirmat.  Qni 

minime  litteris  operam  dederit,  prspceptor  non  potest 

esse  litterarom.  Qui  non  per   singula  stipendia  cre- 

verit,    ad  merHum   stipendii  ordinem    non  potest 

pervenire.  Solum  sacerdotium  inter  ista,  rogo  vilius 

est ,  quod  facilius  tribuitur  ,   cum  difQcilius  im- 

pleatur  ? 

Cap.  XIX.  —  Ut  laicam  communionem  non  accipiat^ 
qui  per  ambitionem  episcopatum  cuxeperit, 

(Ex  concil,   Sardicensi,  cap.  2.)   Osius  episcopus 

dixit :  Eliam  si  talis  aliquis  extiterit  temerarius,  ut 

fortassis    talem     excusationem     afferens    asseveret 

quod  litteras  populi  acceperit,  cum  manifestum  sit 

potuisse  plures  prsemio  et  mercede  corrumpi  eorum 

qui  siuceram  fidem  non  habent,  ut  clamarent  in 

ecclesia,    et   ipsum   petere   viderentur    episcopum, 

omnino  has  fraudes  damnandas  esse  arbitror,  ita  ut 

nec  laicam  in  fine  communionem  talis  accipiat.  Si 

vobis  omnibus  placet«  statnite.  Synodus  respondit : 

Plaoet 

Cap.  XX.  —  Quod  episcopus  esse  non  possit  qui^  ne- 
sciente  metropolitano  consecratus  fuerit. 

(Ex  concil.  Arelatensif  cap,  6.)  lilad  autem  ante 

omnia  claret,  quod  eum  qui  sine  conscentia  metro- 

politani  constitutus  fuerit  episcopus,  juxta  magnam 

synodum  esse  episcopum  non  debere. 

48 


531 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


5S2 


sbjteri  per  castella  et  modicas  civitates  atque  villas,  A  omDia,  si  fidei  docamenta  verbis  siroplicibiis  asserat. 


debent  ab  episcopis  ordinari  et  poni  singali  tamen 

per  siugulos   titulos  suos.    Amplius   quam  isti  duo 

ordines  sacerdotum,  nec  nobis  collati  sant,  nec  apo- 

stoli  docaerunt. 

Cap.  V.  —  Ut  non  laici,  neo  bigami,  nee    viduarum 
mariti,  sed  irreprehensibiles  ordinentur  episcopi. 

(Ex  decr.   Leonis  papXy   Utulo  33.)    In  civitatibus 

quarum  rectores   obierint,  de   substituendis  episco- 

pis  bsec  forma  servetur,   utis  qai  ordinandus   est, 

etiam  si  bonce  vit<e  testimonio  fulciatdr,   non  laicus, 

nec  neopbitus,  nec  secundce  conjagis  sit  maritus,  aat 

qui  unam  quidem  babeat  vel  babaerit,  et  quam  sibi 

viduam   copularit.  Sacerdotum  enim  tam    excellens 


id  est,  Patrem,  et  Fiiium,  etSpiritum  sanctiim,  nnum 
Dominum  esse  confirmans^totamque  in  Trinitate  Dei- 
tatem,   coessentialem,  et  consabtantiaiem,  et  coe« 
ternalem,  et  coomnipotentem  praedicans,  singolam- 
que  in  Trinitate  personam  plenom  Deum,  et  totas 
tres  personas,   unum  Deum.   Si  incamationem  di- 
vinam  non  in  Patre  neqne  inSpirita  sancto  facta,  sed 
in  Filio  tantam  credat,  ut  qai  erat  in  divinitate  Dei 
Patris  Filius,  ipse  fieret  in  homine  hominis  matris 
lilias  :  Deus  verus  ez  Patre,  homo  veros  ez  matre : 
carnem  ez  matris  visceribus  habens,  et  animam  lia- 
manam  rationalem  :  simol  in  eo  utramque  naturam, 
id  est,  hominis  et  Dei :  personna  ona,  unus  Filius,  anas 


est  electio,  ut  quse    in  aliis   raembris  Ecclesiae  non      christas,  unus  Dominas  creaturarum  omninm  qoc 


vocaaturad  culpam,   in  illis   tamen   habentur   illi- 

cita. 

Cap.  VI.  —  Vt  dum  episcopus  eligitur,  si  contradi- 
ctores  habeaty  quinque  episcopi  conveniant. 

{Ex  concil.  .4fricano,  cap,  17.)  Sed  et  illud  est  sta- 

tuendum,  ut  quando  ad  eligendum  episcopum  conve- 

nerimas,  si  qua  contradictio  fuerit  oborta,  quia  ta- 

lia  facta  sunt  apud  nos,  non  prsesumant,  ad  purgan- 

dum  eum,   qui   ordinandus  est,    tres  episcopi  jam, 

sed  postulentur  ad  namerum  supradictorum  si  ha- 

beri  possunt  duo,   in  eadem  plebe  cui    ordinandas 

est,  et  discutiantur  primo  personse  contradicentium. 

Postremo  eliam  illa  qua  objiciuntur,  pertractentur. 

Et  cum  purgatus  fuerit  sub  conspectu  pubiico,  ita 

demum  ordinetur.  Si   hoc   cum  vestrae    sanctitatis 

animo   concordat,  roboretur  vestrse  diguationis  re- 

sponsione.  Ab  universis  episcopis  dictum   est :  Satis 

placet. 

Cap.  VII.  —  Quod,  nolentibus  clericis  vel  populis,  nemo 

debeat  episcopus  ordinari. 
(Ex  decr.  CcRlcstini  papsBf  cap.   18.)    Nullus  invitis 

detur  episcopus;  cleri,  plebis  et  ordinis  consensus, 

et  desiderium  requiratur.  Tunc  alter  de  altera  eliga- 

tnr  Ecclesia,   si   de  civitatis  ipsius  clericis,    cui  est 

episcopus  ordinandus,  nullus  dignus,   quod  evenire 

non  credimus,  potuerit  inveniri.   Primum  enim  illi 

reprobandi  sunt,  ut  aliqui  de  alienis  Ecclesiis  merito 

prfleferautur.  Habeat  unusquisque  suae  froctum  mi- 

litise  in  Ecclesia,  in  qua  suam  per  omnia  officia  trans- 


sunt,  et  Anctorem,  et  Dominum,  et  Creatorem  eain 
Patre  et  Spiritu  sancto  omnium  creaturarnm.  Qai 
passus  sit  vera  carnis  passione,  mortuus  vera  eor- 
poris  sui  morte,  ressurrezit  vera  carnis  sufle  resar- 
rectione,  etvera  anim»  resumptione,  in  qua  veniet 
judicare  vivos  et  mortaos.  Qucerendum  etiam  ab  eo, 
si  Novi  et  Veteris  Testamenti,  id  est,  legis  et  prophe- 
tarum,  et  apostolorum,  unum  eumdemque  credat 
Auctorem  et  Dominum.  Si  diaboius  non  per  coodi- 
tionem,  sed  per  arbitrium  suam  factus  sit  malas. 
Quserendum  etiam  ab  eo,  si  credat  hnjus,  qoam  ge- 
stamus,  et  non  alterius  camis  resurrectionem.  Si 
credat  judicium  futurum,  recepturos  singalos  pro 
his  quse  in  hac  carne  gesserunt,  vel  poenas,  vel 
C  prsemia.  Si  naptias  non  improbet.  Si  secunda  ma- 
trimonia  non  condemnet.  Si  carniom  perceptionem 
non  culpet.  Si  poenitentibus  reconciliatis  commo- 
nicet.  Si  in  bapti.*mo  omnia  pecata,  id  est  tam 
illud  originale  contractum  quam  illa  qooe  voluntarie 
admissa  sunt,  dimittantur;  si  eztra  Ecciesiam  catho- 
licam  olius  salvetor.  Cum  in  his  omnibos  ezami- 
natus,  pleniterque  instructus  repertus  foerit,  tooe 
ordinetor  episcopus, 

Cap.  IX.  —  Ut  episcopi  diligentissime  probentwr 
cmtequam  ord&entur. 

(Ex  concU  Aurelian.,  cap.  12.)  Ut  episcopi  judids 

metropolitanorum,  et  eorum  episcoporum  qui  cir> 

cumcisa  sunt,  provehantur  ad  ecclesiasticam  pols- 


egitfietatem.  Inaliena  stipendia  minime  alter  obre-  d  »*^**«°^»  ^^»  videlicet,  qui  plorimo  tempore  probanuif, 


pat,  nec  alii  debitam  alter  sibi  audeat  vendicare 
mercedem.  Sit  facultas  clericis  renitendi,  si  se  vi- 
derint  prsegravari.  Et  quos  sibi  ingeri  ez  transverso 
cognoverint,  non  timeant  refutare,  qui  si  non,  de- 
bitum  prflemium,  vel  liberum  de  eo  qui  eos  recturus 
est,  debent  habere  jodicium. 

Cap»  VIII.  —  Qui  episcopi  sunt  ordinandi,  quod 
debeant  prius  examinari. 

(Ex  concil.  Carthaginensi,  cap.  1.)  Qui  episcopus 
ordinandus  est,  antea  ezaminetur,  si  natura  prudens 
est,  si  docibilis,  moribus  temperatus,  vita  castos, 
si  sobrius,  si  semper  sui  negocii  cavens,  si  humilis, 
si  affcibilis,  si  misericors,  si  litteratus,  si  in  lege  Do* 
mini  instructus,  si  in  Scriplurarum  sensibus  cautus, 
si  in    dog^atibus  ecclesiasticis  ezercitatus.  Et  ante 


tam  verbo  fldei,  quam  rectae  conversationis  ezemplo. 

Cap.  X.  —  Quod  populo  non  liceat  per  se  iooerdoim 

facere  electiones. 
(Ex  concil.  Bracar.^  cap.  1.)  Non  licaat  popolo 
electionem  facere  per  se,  eorum  qui  ad  sacerdotiom 
provocantor,  sed  in  judicio  episcoporum  esse  debat, 
ut  ipsi  eum,  qui  ordinandus  est,  probent,  si  in  ser- 
mone,  et  iide,  et  spiritali  vita  edoctus  sit. 

Cap.  XI.  —  Quod  non  habeantur  episeofi,  quos  nts 
clerus,  nec  populus  elegitf  nec  comprovtnciales  ep<- 
scopt  consecrurunt. 

(Can.Leonis  papae  15.)  Nulla  ratio  sinit  ut  inter 
episcopos  habeantor  qui  nec  a  clericis  sunt  electi, 
nec  a  plebibus  ezpetiti,  nec  a  comprovineialibos 
episcopls  cum  metropolitani  judicio  consecrati.  Uode 


DEGRETORUIi  UBRl  XX.  -  LIBER  PRllfUS. 


554 


Bpe  quiestio  de  male  accepto  honore  nascatar,  A 
nbigat  nequaquam  et  ab  istis  esse  tribuen- 
Qod  non  doceatar  faisse  collatum  ?  Si  qui  au- 
erici  ab  istis  pseadepiscopis  in  eis  Ecclesiis 
ti  sant,  qaep  ad  proprios  episcopos  pertinebant, 
natio  eoram  cam  consensu  et  consiiio  prsesi- 
En  facta  est,  potest  rata  haberi,  ita  ut  in  ipsis 
is  perseverent.  Aliter  aatem  yana  habenda  est 
ratio,  quia  nec  loco  fundata  est,  nec  aactori- 
onita. 

n.  —  Qtiod  mUlus  ordinari  episcopus  debeat, 
nisi  ex  conventione. 

wne.  Avrelian.f  cap.  2.)  Nullus  est  ordinandus 

)us,  nisi  convocatis  clericis  et  parochianis,  et 

m  consentientibus. 


B 

fll.  —  De  illis  qui  accipiunt  regimina  eeclesta- 
m  et  cunctos  fasiu  superhix  parvipendunt. 

genes  dieit  : )   Quidam   assumpta  Ecclesia  et 

divinis  eievantur,  et  cunctos  fastu  superbifle 

sndunt :  hi  canes  magis  qnam  principes  no- 

Lar. 

[V.  —  De  illis  episcopis  qui  superbire  incipiunt. 
dietis  Gregorii  papse  et  apostoli  Pauli.)  Humi- 

et  esse  episcopus.  Gradum  enim  mansuetudi- 

ipit,  non  snperbifle.  Paulus  dicit :   Decet  hu- 

lihominem  mansuetum  esse,  non  eiatum,  nec 

um. 

y.  —  Quod  ordinationes  episcoporum  aposto- 
auctoritate  a  cunctis  provincialibtis  fieri  de- 
t.  C 

epistola  Anaclet.  papse  scripta  episcopis  ItaHse^ 
ono.)  Ordinationes  episcoporum  anctoritate 
lica  ab  omnibus  qai  in  eadem  fuerint  pro- 
sont  ceiebrandse,  qui  simul  convenientes, 
ium  diligenter  agant,  jejaniumque  cam  con- 
tibus  precibus  celebrent,  et  manus  cum  san- 
rangeliis  quse  prsedicatari  sunt  imponentes, 
ica  die  hora  tertia  orantes,  sacraqae  unctione 
lo  prophetarum  et  regum,  capita  eorum  more 
iomm  et  Hosi  nngentes  :  quia  omnis  sanctiii- 
onstat  in  Spirita  sancto,  cujus  virtas  invisi- 
tncto  est  chrismate  promnlgata,  hoc  ritu  so- 
Q  celebren^  ordinationem.  Quod  si  omnes  si- 
imvenire  minime  potuerint,  assensum  tamen  ^ 
ccibus  et  scriptis  prsebeant,  ut  ab  ipsa  ordi- 
I  animo  non  desint.  Porro  et  Hierosolymita- 
irimus  archiepiscopus  beatus  Jacobus  ,  qui 
dicelmtur,  et  secundum  camem  Domini  nun- 
I  est  frater,  a  Petro,  Jacobo  et  Joanne  aposto- 
ordinatus,  saccessoribus  videlicet  dantes  for- 
iorum,  ut  minus  quam  a  tribus  episcopis  re- 
ae  omnibus  assensum  prsebentibus  nallatenus 
ar,  et  cum  commani  voto  ordinatio  cele- 

VI.  —  Ne  laicus  fiat  episcopus  ante  zxz  onnos 
et  ante  anni  conversationem. 

concil.  Arelatensi,  can.   7.)  Episcopatos  vero    . 

sbyterii  honorem  nullus  laicns  ante  anni  con- 

^nem,  vel  ante  triginta  annos  accipiat. 

Patrol.  CXL. 


Gap.  XVII.  —  De  laicis  non  temere  faciendum 

episcopos. 

{Ex  eoncU.  Sardicensi,  cap.  i3.)  Osius  episcopus 
dixit  :  Et  hoc  necessarium  arbitror,  ut  diligentis- 
sime  tractetis,  si  forte  aut  dives,  aut  scolasticus  de 
foro,  aut  ex  administratore  episcopus  faerit  postu- 
latus,  nt  non  prius  ordinetur,  nisi  ante  et  lectoris 
manere,  et  officio  diaconi  aut  presbyteri  fuerit,  per- 
fanctus  :  et  ita  per  singulos  gradas,  si  dignas  fuerit, 
ascendat  ad  culmen  episcopatus.  Potest  enim  per 
has  promotiones,  quse  habebunt  utique  prolixum 
tempus,  probari  qua  iide  sit,  qua  modestia,  qua  gra- 
vitate  et  verecundia ;  et  si  dignus  faerit  probatas, 
divino  sacerdotio  illnstretar  :  quia  conveniens  non 
est,  nec  ratio  vel  disciplina  patitur,  ut  temere  et 
leviter  ordinetnr  aut  episcopus,  aut  presbyter,  aat 
diaconus,  qai  neophytus  est ;  maxime  cum  et  magi- 
ster  gentium  beatus  apostolus  Paulus,  ne  hoc  fieret 
denuntiasse  et  prohibuisse  videatur,  sed  hi  quorum 
per  longom  tempus  examinata  sit  vita,  et  merita 
fuerint  comprobata. 

Cap.  XVIII.  —  Quod  per  gradus  ecclesiasticos  ad 
episcopatus  debeat  officium  perveniri. 

(Ex  decr.  Catlest.  papse  Qalliartm  episcopis  missis, 

can,  i6.)  Ordinatos  vero  quosdam,  fratres  charissimi, 

episcopos,  qui  nullis  ecclesiasticis  ordinibus  ad  tant® 

dignitatis  fastigium  faerint  institnti,  contra  Patrum 

decreta,  hujus  usurpatione  qui  se  hoc  recogpioscit  fe- 

cisse  didicimus ;  cum  ad  episcopatnm  his  g^adibus  qui- 

bus  frequentissime  cantum  est  debeat  perveniri,  ut 

minoribus  initiati  ofQciis,  ad  majora  Ormentur.  Debet 

enim  antea  esse  discipulas  quisquis  doctor  essc  desi- 

derat,  ut  possit  docere  quod  didicit.  Omnis  vitse  insti- 

tutio  hac  ad  id  quo  tendit  se  ratione  confirmat.  Qni 

minime  litteris  operam  dederit,  prepceptor  non  potest 

esse  litteraram.  Qui  non  per   singala  stipendia  cre- 

verit,    ad  merHum   stipendii  ordinem    non  potest 

pervenire.  Solum  sacerdotiom  inter  ista,  rogo  viiius 

est ,   quod   facilias  tribuitur  ,   cum   difQcilius   im- 

pleatur  ? 

Cap.  XIX.  —  Ut  laicam  communionem  non  accipiat, 
qui  per  ambitionem  episcopatum  acceperit. 

(Ex  concil.   Sardicensif  cap.  2.)   Osius  episcopus 

dixit :  Etiam  si  talis  aliquis  extiterit  temerarius,  ut 

fortassis    talem    excusationem     afferens    asseveret 

quod  litteras  popuii  acceperit,  cum  manifestam  sit 

potuisse  plures  prsemio  et  mercede  corrumpi  eorum 

qui  siuceram  fidem  non  habent,   ut  clamarent  in 

ecclesia,    et   ipsum   petere   viderentur    episcopum, 

omnino  has  fraudes  damnandas  esse  arbitror,  ita  ut 

nec  laicam  in  fine  communionem  talis  accipiat.  Si 

vobis  omnibus  placet,  statnite.  Synodus  respondit : 

Plaoet 

Cap.  XX.  —  Quod  episcopus  esse  non  possit  qui^  ne- 
sciente  metropo/ttono  consecratus  fuerit. 

(Ex  concil.  Arelatensi,  cap.  6.)  Iliad  autem  ante 

omnia  claret,  quod  eum  qui  sine  conscentia  metro- 

politani  constitutus  fuerit  episcopas,  juzta  magnam 

synodum  esse  episcopam  non  debere. 

48 


551 


BURGHARDI  WORMAGIENSIS  EPISGOPI. 


552 


sbyteri  per  castella  et  modicas  civitates  atque  villas,  A 

debent  ab  episcopis  ordinari  et  poni  singuli  tamen 

per  siugulos   titulos  suos.    Amplius   quam  isti  duo 

ordines  sacerdotum,  nec  nobis  collati  sont,  nec  apo- 

stoli  docaeriint. 

Cap.  V,  —  Ut  non  tatci,  nee  biqami^  nec    viduartm 
mafiti,  sed  irreprefiensibUes  ordinentur  episcopi. 

(Ex  decr,   Leonis  papse^   Utulo  33.)   In  civitatibus 

quarum  rectores   obierint,  de   substituendis  episco- 

pis  bsec  forma  servetur,   ut  is  qai  ordinandus   est, 

etiam  si  bonse  vit<je  testimonio  fulciatdr,   non  laicus, 

nec  neophitus,  nec  secundse  conjugis  sit  maritus,  aut 

qui  unam  quidem  habeat  vel  habuerit,  et  quam  sibi 

viduam  copularit.  Sacerdotum  enim  tam    excellens 

est  eiectio,  ut  quae    in  aliis   membris   Ecclesise  non 

vocaaturad  culpam,    in  illis   tamen   habentnr   lili- " 

cita. 

Cap.  VI.  --  Vt  dum  episcopus  eligitur,  si  contradi- 
ctores  habeaty  quinque  episcopi  conveniant, 

{Ex  conciL  Africano^  cap.  17.)  Sed  et  illud  est  sta- 

tuendum,  ut  quando  ad  eligendum  episcopum  conve- 

nerimos,  si  qua  contradictio  fuerit  oborta,  quia  ta- 

lia  facta  sunt  apud  nos,  non  prsesumant,  ad  purgan- 

dum  eum,    qui   ordinandus  est,    tres  episcopi  jam, 

sed  postulentur  ad  numerum  supradictorum  si  ha- 

beri  possont  duo,   in  eadem  plebe  cui   ordinandos 

est,  et  discutiantur  primo  personse  contradicentium. 

Postremo  etiam  illa  qua  objiciuntur,  pertractentur. 

Et  cum  purgatus  fuerit  sub  conspectu  publico,  ita 

demum  ordinetur.  Si    hoc   cum  vestrae    sanctitatis  ^ 

animo   concordat,  roboretur  vestrse  dignationis  re- 

sponsione.  Ab  universis  episcopis  dictum   est :  Satis 

placet. 

Cap.  VII.  —  Quod,  nolentibus  clericis  vel  popu/is,  nemo 

debeat  episcopus  ordinari. 
(Ex  decr,  CiBlcstini  papsB,  cap,   18.)    Nuilus  invitis 

detur  episcopus;  cleri,  plebis  et  ordinis  consensus, 

et  desiderium  requiratur.  Tunc  alter  de  altera  eliga- 

tnr  Ecclesia,   si  de  civitatis  ipsius  clericis,    cui   est 

episcopus  ordinandus,  nullus  dignus,   quod  evenire 

non  credimus,  potuerit  inveniri.   Primum  enim  illi 

reprobandi  sunt,  ut  aliqui  de  alienis  Ecclesiis  merito 

preferautur.  Habeat  unusquisque  suse  fructum  mi- 

litis  in  Ecclesia,  in  qua  suam  per  omnia  officia  trans- 

egit  setatem.  In  aliena  stipendia  minime  alter  obre-  d 

pat,  nec  alii  debitam   alter  sibi    audeat    vendicare 

mercedem.  Sit  facultas  clericis  renitendi,  si  se  vi- 

derint  prsegravari.  Et  quos  sibi   ingeri  ex  transverso 

cognoverint,  non  timeant  refutare,   qui  si  non,  de- 

bitum  prsemium,  vel  liberum  de  eo  qui  eos  recturus 

est,  debent  habere  judicium. 

Cap,  VIII.  —  Qui  episcopi  sunt  ordinandi,  quod 
debeant  prius  examinari, 

{Ex  conciL  Carthaginensi,  cap,  1.)  Qui  episcopus 
ordinandus  est,  antea  ezaminetur,  si  natura  prudens 
est,  si  docibilis,  moribus  temperatus,  vita  castos, 
si  sobrios,  si  semper  sui  negocii  cavens,  si  humilis, 
si  affdbilis,  si  misericors,  si  litteratus,  si  in  lege  Do- 
mini  iostructns,  si  in  Scripturarum  sensibus  cautus, 
fti  in    dogmatibus  ecclesiasticis  exercitatus.  Et  ante 


omnia,  si  iidei  docomenta  verbis  simplieibus  asserat, 
id  est,  Patrem,  et  Filium,  etSpiritnm  sanctum,  unum 
Dominum  esse  confirmansytotamque  in  Trinitate  Dei- 
tatem,   coessentialem,  et  consubtantialem,  et  coe* 
ternalem,  et  coomnipotentem  praedicans,  singolam- 
qoe  in   Trinitate  personam  plenom  Deum,  et  totas 
tres  personas,   unum  Deum.   Si  incamationem  di- 
>inam  non  in  Patre  neqne  inSpirita  sancto  facta,  sed 
in  Filio  tantum  credat,  ut  qui  erat  in  divinitate  Dei 
Patris  Filius,  ipse  iieret  in  homine  hominis  matris 
filius  :  Deus  verus  ez  Patre,  homo   veros  ez  matre : 
carnem  ex  matris  visceribus  habens,  et  animam  ha- 
manam  rationalem  :  simol  in  eo  utramque  naturam, 
id  est,  hominis  et  Dei :  personna  ona,  unus  Filius,  onos 
Christos,  unus  Dominus  creaturarum  omninm  qos 
sunt,  et  Aoctorem,  et  Dominum,  et  Creatorem  com 
Patre  et  Spiritu  sancto  omnium  creaturarom.  Qoi 
passus  sit  vera   carnis  passione,   mortuus  vera   cor- 
poris  sui  morte,   ressorrexit  vera  carnis  sue  resor- 
rectione,  etvera  animse  resumptione,  in  qua  veniet 
judicare  vivos  et  mortoos.  Quserendum  etiam   ab  eo, 
si  Novi  et  Veteris  Testamenti,  id  est,  legis  et  prophe- 
tarum,   et  apostolorum,    unum  eumdemque  credit 
Auctorem  et  Dominum.  Si  diabolus  non  per  condi- 
tionem,  sed  per  arbitrium   suum  factus  sit  malus. 
Quserendum  etiam  ab  eo,  si  credat  hojus,  quam  ge- 
stamus,  et  non  alterius  camis   resurrectionem.  Si 
credat  judicium   futurum,  recepturos  singulos  pro 
his   quse  in   hac  carne   gesserunt,   vel   poenas,  vel 
prsemia.  Si  nuptias  non  improbet.  Si  secunda   ma- 
trimonia  non  condemnet.  Si  carnium  perceptionem 
non   culpet.   Si  poenitentibus  reconciiiatis  comma- 
nicet.    Si   in   bapti^mo   omnia   pecata,   id  est  tam 
illud  originale  contractum  quam  illa  qnte  voluntarie 
admissa  sunt,  dimittantur;  si  extra  Ecclesiam  calho- 
licam  ullus  salvetur.   Cum  in  his    omnibas  exami» 
natos,  pleniterque  instractus    repertus  faerit,  tooe 
ordinetor  episcopus. 

Cap.  IX.  —  Ut  episcopi  diligentissime  probentur 
antequam  ord&entur, 

(Ex  concU  Aurelian,,  cap,  12.)  Utepiscopi  judidt 

metropolitanorom,  et  eoram  episcoporum  qui  cir- 

comcisa  sunt,  provehantur  ad   ecclesiasticam  pote- 

statem,  hi  videlicet,  qui  plurimo  tempore  probantar, 

tam  verbo  fidei,  quam  rects  conversationis  ezemplo. 

Cap.  X.  —  Quod  populo  non  liceat  per  se  saeerdohm 

facere  eieetiones, 

{Ex  concil.  Bracar,f   cap,  1.)  Non   liceat    popolo 

electionem  facere  per  se,  eorum  qui  ad  sacerdotiam 

provocantur,  sed  in  judicio  episcoporum  esse  debat, 

ut  ipsi  eum,  qui  ordinandus  est,  probent,  si  in  ser- 

mone,  et  fide,  et  spiritali  vita  edoctus  sit. 

Cap.  XI.  —  Quod  non  habeantur  episeopi,  gtios  fue 
c^iis,  nec  populus  elegit,  nec  comprovinciales  epi- 
scopi  consecrurunt, 

{Can,Leonis  papae  15.)  NuIIa  ratio  sinit  ut  inter 
episcopos  habeantor  qui  nec  a  clericis  sont  electit 
nec  a  plebibus  ezpetiti,  nec  a  comprovineialibas 
episcopis  cum  metropolitani  judicio  consecrati.  ruda 


DEGRETORUM  UBRl  XX.  —  LIBER  PRIMUS. 


m 


ape  qnsstio  de  male  acceplo  honore  nascatar,  A 
Dbigat  neqaaquam  et  ab  istis  esse  tribuen- 
uod  non  doceatar  fuisse  collatum  ?  Si  qui  au- 
erici  ab  istis  pseadepiscopis  in  eis  Ecclesiis 
Li  sant,  qasp  ad  proprios  episcopos  pertinebant, 
natio  eoram  cam  consensu  et  consilio  prsesi- 
in  facta  est,  potest  rata  haberi,  ita  ut  in  ipsis 
is  perseverent.  Aliter  aatero  vana  habenda  est 
ratio,  qaia  nec  loco  fundata  est,  nec  auctori- 
mita. 

n.  —  Quod  nuUus  ordinari  episcoptis  debeaty 
nisi  ex  eonventione. 

60IIC.  Aurelian.j  cap.  2.)  Nullus  est  ordinandus 

>a8y  nisi  convocatis  clericis  et  parochianis,  et 

m  consentientibus. 


B 

[II.  —  De  illis  qui  accipiunt  regimina  ecclesia" 
m  et  eunctos  fastu  superbias  parvipendunt. 

genes  dieit  : )   Quidam   assumpta  Ecclesia   et 

divinis  elevantur,  et  cunctos  fastu  superbise 

sndunt :  hi  canes  magis  quam  principes  no- 

;ar. 

[Y.  —  De  illis  episcopis  qui  superbire  incipiunt. 
dictis  Gregorii  papas  et  apostoli  Pauli.)  Humi- 

Bt  esse  episcopus.  Gradum  enim  mansuetudi- 

ipit,  non  saperbise.  Paulus  dicit :   Decet  hu- 

li  hominem  mansuetum  esse,  non  elatum,  nec 

um. 

V.  —  Quod  ordinationes  episcoporum  aposto- 
auctoritate   a  eunctis  provincialibus  fieri  de^ 

t'  C 

vpistola  Anaclet.  papx  scripta  episcopis  ItalisBj 
ORO.)  Ordinationes  episcoporum  aactoritate 
ica  ab  omnibus  qui  in  eadem  faerint  pro- 
sont  celebrandae,  qui  simul  convenientes, 
inm  diligenter  agant,  jejaniumque  cam  con- 
ibns  precibus  celebrent,  et  manus  cam  san- 
'angeliis  quse  prffidicaturi  sunt  imponentes, 
ica  die  hora  tertia  orantes,  sacraqae  unctione 
io  prophetarum  et  regum,  capita  eorum  more 
omm  et  Mosi  angentes  :  quia  omnis  sanctili- 
»08tat  in  Spirita  sancto,  cajus  virtas  invisi- 
ancto  est  chrismate  promalgata,  hoc  ritu  so- 
a  celebren^  ordinationem.  Quod  si  omnes  si- 
90?enire  minime  potuerint,  assensum  tamen  p. 
ceibns  et  scriptis  prsebeant,  nt  ab  ipsa  ordi- 
I  animo  non  desint.  Porro  et  Hierosolymita- 
irimus  archiepiscopus  beatus  Jacobos  ,  qui 
dicebatur,  et  secundum  carnem  Domini  nun- 
}  est  frater,  a  Petro,  Jacobo  et  Joanne  aposto- 
ordinatus,  successoribas  videlicet  dantes  for- 
onim,  ut  minus  quam  a  tribus  episcopis  re- 
oe  omnibus  assensum  preebentibus  nallatenus 
or,  et  cum   communi  voto  ordinatio  cele- 

VI.  —  Ne  laicus  fiat  episcopus  ante  xxx  annos 

et  ante  anni  conversationem, 

eoncU,  Arelatensi,  can.   7.)  Episcopatns  vero    . 
sbjterii  honorem  nullas  laicns  ante  anni  con- 
>nem,  vel  ante  triginta  annos  accipiat. 

Patrol.  CXL. 


Cap.  XVII.  —  De  laicis  non  temere  faciendum 

episcopos. 

{Ex  concU.  Sardicensi^  cap.  13.)  Osios  episcopns 
dixit  :  Et  hoc  necessariam  arbitror,  ut  diligentis- 
sime  tractetis,  si  forte  ant  dives,  aut  scolasticus  de 
foro,  aut  ex  administratore  episcopus  fuerit  posto- 
latus,  nt  non  prius  ordinetur,  nisi  ante  et  lectoris 
munere,  et  officio  diaconi  aut  presbjrteri  faerit,  per- 
fanctus  :  et  ita  per  singulos  gradas,  si  dignas  fuerit, 
ascendat  ad  culmen  episcopatus.  Potest  enim  per 
has  promotiones,  qu»  habebunt  utique  prolixum 
tempus,  probari  qua  fide  sit,  qua  modestia,  qua  gra- 
vitate  et  verecundia ;  et  si  dignns  fuerit  probatas, 
divino  sacerdotio  illnstretar  :  quia  conveniens  non 
est,  nec  ratio  vel  disciplina  patitur,  ut  temere  et 
leviter  ordinetnr  aut  episcopus,  aut  presbyter,  aat 
diaconus,  qai  neophytus  est ;  maxime  cum  et  magi- 
ster  gentium  beatus  apostolus  Paulus,  ne  hoc  fieret 
denuntiasse  et  prohibuisse  videatur,  sed  hi  quorum 
per  longnm  tempus  examinata  sit  vita,  et  merita 
fuerint  comprobata. 

Cap.  XVIII.  —  Quod  per  gradus  ecclesiasticos  ad 
episcopatus  debeat  officium  perveniri. 

(Ex  decr,  Catlest.  papae  Qalliarum  episcopis  missis, 

can.  16.)  Ordinatos  vero  qaosdam,  fratres  charissimi, 

episcopos,  qui  nallis  ecclesiasticis  ordinibus  ad  tante 

dignitatis  fastigium  fuerint  institnti,  contra  Patruro 

decreta,  hujus  nsurpatione  qui  se  hoc  recogpioscit  fe- 

cisse  didicimus ;  cum  ad  episcopatnm  his  gradibns  qni- 

bus  frequentissime  cantum  est  debeat  perveniri,  nt 

minoribus  initiati  ofQciis,  ad  majora  firmentur.  Debet 

enim  antea  esse  discipalus  quisquis  doctor  essc  desi- 

derat,  ot  possit  docere  quod  didicit.  Omnis  vite  insti- 

tutio  hac  ad  id  quo  tendit  se  ratione  confirmat.  Qni 

minime  litteris  operam  dederit,  prepceptor  non  potest 

esse  litterarum.  Qai  non  per   singaia  stipendia  cre- 

verit,    ad  merftum   stipendii  ordinem    non  potest 

pervenire.  Solum  sacerdotinm  inter  ista,  rogo  vilius 

est  ,  quod   facilias  tribuitur  ,   cum   difBcilius   im- 

pleatur  ? 

Cap.  XIX.  —  Ut  laicam  communionem  non  accipiat^ 
qui  per  ambitionem  episcopatum  acceperii. 

[Ex  concil,   Sardicensif  cap.  2)   Osius  episcopus 

dixit :  Etiam  si  talis  aiiquis  extiterit  temerarius,  ut 

fortassis    talem    excusationem     afferens    asseveret 

quod  litteras  populi  acceperit,  cum  manifestam  sit 

potuisse  plures  prsemio  et  mercede  corrumpi  eoram 

qui  siuceram  fidem  non  habent,  ut  clamarent  in 

ecclesia,    et   ipsnm   petere   viderentur    episcopum, 

omnino  has  fraudes  damnandas  esse  arbitror,  ita  ut 

nec  laicam  in  fine  coromunionem  talis  accipiat.  Si 

vobis  omnibus  placet,  statuite.  Synodus  respondit : 

Placet. 

Cap.  XX.  —  Quod  episeopus  esse  non  possit  qui^  n^- 
sciente  metrojpolitano  consecratus  fuerit. 

(Ex  concU.  Arelatensit  cap.  6.)  Illad  aatem  ante 

omnia  claret,  quod  eam  qui  sine  conscentia  metro- 

poUtani  constitutus  fuerit  episcopas,  juxta  magnam 

synodum  esse  episcopam  non  debere. 

18 


555 


BURGHARDI  WORMACIENSIS  EPISGOPI. 


556 


Cap.   XXI.   —  Ne  epincopi  per  Simoniacam  hxresim 

rcgiminis  locum  obtineant, 

(Ex  concil.  Medensi^  cap.  43.)  Cavendani  et  sura- 

mopere  preecavendum  ac  per  virtutem  Christi  san- 

guinis  interdicendum  episcopis  et  regibus,  et  omni- 

bus  sublimioribus  potestatibos,  atque  conctis  fauto- 

ribus  et  elecloribus,  quoromcumque,  atque  consenso- 

ribus,  seu  ordinatoribos  in  gradu    ecciesiastico,  ut 

nemo    per  Simoniacam  heeresim,    regiminis  locum 

obtineat  quacumque  factione,  calliditate,  promissio- 

ne,  seu  commoditate  ;  aot  dationem  per  se,  aut  por 

emissam  personam,  cum  Spiritus  sanctus  inter  csetera 

documenta  per  os  dicat  Gregorii  :  Cur  non  perpen- 

dit  quia  bencdictio  iili  in   maledictionem   converti- 

tur?  Et  alibi  :  Dolens,  inquit,  dico,   gemens  denon- 

tio,  quia  sacerdotium  quod  apud  vos  intus  cecidit, 

foris  diit  stare  non  poterit. 

Cap.  XXn.  —  De  his  qui  pretio  sacram  mercati  sunt 

dfgnitatcm, 
{Ex  epistola  Gelasii  pappe^   cap.  5.)  Quos  constite- 

rit   indignos    meritis,    sacram   mercatos  esse  pretio 

dignitalem,  convictos   oportet  arceri,  quia  dantem 

pariter   accipientemque    damnatio    Simonis.    quam 

sacra  lectio  testatur,  involvit. 

Cap.  XXIII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  epist,  Hormisdae  papae,  cap.   10.)  Hoc   itaque 

ad  priora  conjungimus,  ne  benedictio  per  impositio- 

nem  manus,  quse  a  Deo  esse  creditur,  pretio  compa- 

retor ;  quia  Simon  Spiritum  sanctum  volens  pretio 

mercari,  appstoli  fuit  detestatione  percussus. 

Cap.     XXIV.    —    Quod    non    ororteat    ordinationes 

episcoporum  diu  differri, 

(Cap,  25.  Chalced.)  Quoniam   quidam   metropoli- 

tanorum,  quantum  comperimus,  neglgunt  commis- 

80S  sibi  greges,  et  ordinationes   episcoporum   facere 

differunt,  placuit  sanctse  sjnodo  intra  tres  meufes 

ordinationes  episcoporum  celebrai^,  nisi  forte  ne- 

cessitas   inezcusabilis  praeparet    tempus    dilationis 

extendi :  quod   si  hoc  minime  fecerit,  correptioui 

Ecclesiasticse   subjacebit.    Verumtamen  reditus    Ec- 

clesise  viduatse  penes  oeconomum  ejusdem  Ecclesise 

integri  reserventur. 

Cap.   XXV.    —   De    ordinationibus  episcoporum  diu 

minime  diffcrendis. 

(Ex  decr.  Damasi  papae^  cap.  2.)  Quoniam  quidam 

metropolitanorum  fidem  suam  secundum  priscam  con- 

suetudinem   sanctffi  sedi  apostolicse  ezponere  detre- 

ctantes,  usum  pallii  neque  expetunt,  neque  perci- 

piunt,  ac  per  hoc  episcoporum  consecratio  viduatis 

Ecclesiis  non  sine  periculo  protelatur,  placuit  ut  quis- 

quis  metropolitanos  ultra  tres  menses  consecrationis 

su8e  ad  lidem  snam  exponendam,  palliumque  susci- 

pieudum,  ad  apostolicam  sedem  non  miserit,  com- 

missa  sibi  careat  dignitate,  sitque  licientia  metropo- 

litanis  aliis  post  secundam  ettertiam  commonitionera 

viduatis  Ecclesiis  cum    consilio   Romani    pontificis 

ordinando  episcopum  sobvenire.  Si  vero  cocsecrandi 

episcopi  negligentia  provenerit,  ut  ultra  tres  menses 

Ecclesia  yiduata    consistat,   commonione   privetur, 

quousque  aut  loco  cedat,  aut  se  consecrandum  prae- 


B 


A  bere  non  differat.  Quod  si  ultra  qainqae  menses  per 

suam  negligentiam   retinuerit  vidaataai  Ecclesiaai, 

neque  ibi  neque  alibi  cousecrationis  donum  percipiat 

imo  metropolitani  sui  judicio  cedat. 

Cap.  XXVI.  -—  Quando  quis  debeat  a  vieinis  protineig 

episc<ypis  ordinari. 

(  Can,  SardiCj    5.  )    0:>ius  episcopus   dixit  :  Si 

contigerit  in  una  provincia,  in  qaa  plarimi  faerint 

episcopi,  unum  forte  remanere  episcopum,  et  populi 

convenerint,  episcopi  vicinse  provincise  debent  iliun 

prius  convenire  episcopum  qui  in  ea  provincia  mo- 

ratur,  et  ostendere  quod  populi  petant  sibi  rectorem 

et  hoc  justum  esse,  ut  et  ipsi  veniant  et  cum  ipso 

ordinent  episcopom.  Qood  si  conventns  litteris  tt- 

cuerit,  et  dissimulaverit,  nihilque  rescripserit,  satis- 

faciendum  esse  populis,   ut  veniant  ex  vicina  pro- 

vincia  episcopi,  et  ordinent  episcopum. 

Cap.  XXVII.   —  Vt  episcopus  non  eonseeretwr  sine 

tribus  episcopis. 
(Ex  consilio  Arelatensi^  cap,  5.)  Nullus  episcopos 

sine  metropolitani  permissu,  nec  episcopns   metro- 

politanus  sine   tribus    episcopis  comprovincialibos, 

.    prsesumat  episcopum  ordinare,  ita  ut  alii  compro- 

vinciales  epistolis  admoneantur,  nt  se  suo  respoiMO 

consensisse  signiiicent.  Quod  si  inter  partes  aliqua 

fuerit  dubitatio,  majori  metropolitanus  in  electione 

consentiat. 

Cap.  XXVIII.  —  Ut  episcopus  non  ordinetur  mim 
quam  a  tribus^  et  si  fieri  possit  archiepiscopus  ak 
omnibus  comprovincialibus. 

C  (Ex  epist,  Anicii  papse  Ecclesiis  per  Galliam  eonttf- 
tutis  directa.)  De  ordinationibus  episcoporam  snper 
quibus  nos  consulere  voloisti,  olim  in  spiritu  pr»- 
cessoris  nostri  Anacleti  'qusedam  jam  decreta  repe- 
rimus.  Scimus  enim  beatissimum  Jacobum.  qni  di- 
cebatur  Jnstus,  qui  secundom  etiam  camem  frater 
Domini  nnncupatus  est,  a  Petro,  Jacobo  et  Joaooe 
apostolis,  Hierosolymis  episcopum  csse  ordinatm 
Si  autem  non  minus  qnam  a  tribus  apostotis  tantot 
vir  fuit  ordinatus,  patet  profecto  eos  formam  insti- 
tuente  Domino  tradidisse,  non  minus  qnam  a  tribo 
episcopis  episcopum  ordioari  debere  ;  sed  crescenti 
nnmero  episcoporum,  nisi  necessitas  intervenerH, 
debent  etiam  plures  augeri.  Si  autem  archiepiscopos 

pw  obierit,  et  alter  ordinandus  archiepiscopus  ftierit, 
omnes  ejusdem  provincise  episcopi  ad  sedem  metro- 
politanam  conveoiant,  ut  ab  omnibas  ipse  eligator 
et  ordinetur.  Oportet  autem  ntipse  qui  illis  omnibns 
prseesse  debet,  ab  omnibus  illis  eligatnr  et  ordiot- 
tur.  Reliqoi  vero  comprovinciales  episcopi,  si  ne- 
cesse  fuerit,  cseteris  consentientibus,  a  tribns  jussn 
archiepiscopi  consecrari  possunt  episcopi,  sed  melioi 
est  si  ipse  cum  omnibus  eum  qoi  dignas  est  elegs- 
rit,  et  cuncti  pariter  consecraverint  pontificem.  B 
licet  istud  necessitate  cogente  concessnm  sit,  ilM 
autem  quod  de  archiepiscopi  consecratione  prvci- 
ptum  atque  preedictum  est,  id  est,  ut  omnes  saffiri- 
ganei  eum  ordinent,  nullatenus  immutari  licet,  qoii 
qui  illis  prsecst,  ab  omnibus  episcopis  qoibus  prs- 
est,  detet  constitui.   Sin  aliter  prflesamptam  fMflti 


DECRETORUIf  LIBRl  XX.  —  UBER  PRIMUS. 


558 


I  earere  noD  dubium  est,  quia  irrita  erit  ejos  A 
acta  ordiuatio. 

[XiX.  —  De  episeopo  qui  alium  sine  sua  volm- 
tate  episcopum  ordinaverat, 

epist.  Simplicii  papx  mista  Joanni  Ravennati 
K  cap  l.)Si  quis  esset  inluitus  ad  normam 
aaticsB  discipliQse,  vel  si  quid  apud  te  sacer- 
I  modestifle  teneretur,  nunquam  plectibiles  per- 
entur  excessus.  A  qaibos  si  nullo  te  paterna- 
Bgnlarum  poteras  continere  prsecepto,  saltem 
i  memoriffi  prsdecessoris  tui  fueras  revocan- 
:emplo,  qui  cum  faciendo  presbyterum  minus 
isset  invitum,  senserat  tamen  dignum  pro  tali 
itione  judicium.  Ubi  ista  didicisti,  qu»  in 
n  et  coepiscopum  nostrum  Gregorium,  non  g 
•ne,  sed  invidia  perpetrasti,  quem  inezcusabili 
tia  pertrahi  ad  te  passus  es,  atque  vexari,  ut 
orem  tantum,  non  per  animi  tranqnillitatem, 
sr  amentiam,  sicut  dicendum  est  irrogares? 
enim  talia  potuissent  fieri,  sanitate  consilii. 
loa  exaggerare  quod  gestum  est,  ne  cogamur 
re  quod  dignnm  est.  Nam  privilegium  meretur 
re,  qui  permissa  sibi  abutitur  potestate. 

IXX.   —  De  abjectione  ejus  quem  duo  prsesum- 
pserint  ordinare  episcopi. 

eoncil,  Arausic.^  cap.  20.)  De  abjectione  ejos 
dtto  prsesumpserint  ordinaire  episcopi,  in  no- 
rovinciis  placuit  de  prsesumptoribus,  ot  sicubi 
erit  doos  episcopos  tertium  consecrare,  et 
t  auctores  damnabontur,  quo  caotius  ea  quee 
itiquitus  statnta  serventur. 

[XXI.  —  De  nnn  ordinandis  episoopis  per  vicos 
et  modicas  civHates. 

wneil,    Sardicensi,    cap.    6.)   Licentia   vero 

.  non  est  ordinandi  episcopnm,   aut   in  vico 

I,  ant  in  modioa  civitate,  cui  sufficit  unus  pre- 

* :  quia  non  est  necesse  ibi  episcopum  fieri,  ne 

it  nomen   episcopi  et  auctoritas.  Non  debent 

alia  provincia  invitati   facere  episcopom,  nisi 

his  civitatibus  qtise  episcopos  habuerant,  aut 

talis  aut  tam   populosa  est  civitas,  qaee  me- 

*  habere    episcopum.  Si  hoc  omnibus  placet. 

ius  respondit :  Placet. 

Cap.  XXXII.  —  De  eadem  re.  ^ 

decret.  Leonis  papsB,  cap.  49.)  lUud  sane  qnod 
cerdotalem  pertinet  dignitatem,  inter  omnia 
ins  canonum  statuta  servari,  utnon  in  qnibas- 
ods  neque  quibuscanque  castellis,  et  nbi  antea 
lemnt  episcopi,  consecrentur,  com  ubi  mino- 
nt  plebes  minoresque  conventus,  presbytero- 
iora  safficiat,  episcopalia  autem  gubemacala, 
si  migoribus  populis  et  frequentioribas  civita- 
oporteat  presidere,  ne  qnod  sanctoram  Pa- 
divinitus  inspirata  decreta  vetuerunt,  viculis  et 
isionibus,  vel  obscuris  et  solitariis  municipiis 
tar  sacerdotale  fastigium,  et  honor  cni  debent 
entiora   committi,  ipse  sni  numerositate    vi- 


Gap.  XXXIII.  —  De  Wambat  reye  Gallorwnf  qui  eon- 
tra  canones  in  quadam  villula  episcopatum  fecerat, 
quomodo  annullatum  est. 

{Ex  eoncil.  Toletano  xiii,  can.  4.)  Majoribus  insti- 
tutionibus  contraire,  et  sanctorum  Patrum  decreta 
conveliere,  quid  aliud  est  quam  vinculum  societatis 
Christi  abrumpere,  et  osnrpatsB  preceptionis  licen- 
tia,  statum  Ecclesise  dissipare?  Prosequente  igitur 
venerabili  et  sanctissimo  viro  fratre  nostro  '  Ste- 
phano  Emeretensis  sedis  episcopo,  res  nobis  novelle 
prassumptionis  usurpatione  sese  intulit  pertractanda, 
tanto  communionis  nostrse  judicio  convellenda, 
quanto  et  pravitatis  nostrse  noscitur  ausu  perpetrata. 
Dixit  enim  violentia  priocipali  se  impulsum  fuisse, 
ut  in  monasterio  villuiee,  in  qua  venerabile  corpus 
sanctissimi  Punenii  confessoris  debito  quiescit  ho- 
norOi  novam  episcopalis  honorb  ordinationem  effi- 
ceret,  et  ideo  ex  indiscreto  et  facillimo  assensu,  in- 
justis  Wambse  principis  jussionibus  parens,  novam 
et  injustam  illic  pontificalis  sedis  perlectionem  in- 
duxit|  ubi  canonica  constitntio  id  fieri  omnimoda 
ratione  refellit.  Prsedictus  ille  vir  prostratus  humo 
medicamine  nostri  praecepti,  et  sibi  dari  veniam  pe- 
tit,  et  quid  potissimum  fieri  oporlcat  de  persona 
ejus  qui  illic  ordinatus  fuerat,  nostri  oris  sententia 
decerni  poposcit.  Sed  quia  veraciter,  imo  commn- 
niter  noveramus  prsedictum  principem  consilio  levi- 
tatis  agentem,  non  solum  prsecepisse  ut  in  prsedicto 
loco  aliquis  episcopas  fieret,  sed  etiam  ita  cam 
obstinationibus  definisse,  ut  in  suburbio  Toletano 
in  ecclesia  Prsetoriensi  sanctorum  Petri  et  Paoli 
episcopum  ordinaret,  necnon  et  in  vicis  vel  vil- 
lulis  similiter  faceret :  ideo  pro  tam  insolenti  hojnsce- 
modi  exstirpationis  licentia,  qaidquid  de  hac  re 
haberent  canonum  instituta,  in  medium  proferri 
prfficepimus.  Tunc  hsec  in  ordinem  constitota,  prie- 
lecta  sunt.  In  primis  exempla  Pauli  ubi  Tito  disci- 
pnlo,  ut  episcopos  per  civitates  constituere  deberet, 
prsecepit.  Item  ex  concilio  Niceeno,  titulo  8,  nbi  inter 
cffitera  precipitar  nt  in  civitate  non  videanturduo 
episcopi  esse.  Item  ex  concilio  Laodicensi,  titulo  7, 
ubi  dicit :  Non  oportet  in  vicis  et  in  villulis  episco- 
pos  ordinari.  Item  ex  concilio  Africs,  titolo  2,  obi 
Felix  episcopus  Solemsitanus  dixit :  Etiam  si  hoc 
placet  sanctitati  vestree,  insinoo  ut  dioeceses  qu«e 
nunquam  habuerunt  episcopos,  non  habeant.  Dioice- 
sis  qusB  aliqaando  habnit,  habeat  propriam.  Secun- 
dum  antem  hoc  prosecutionem  sanctitatis  vestrsB 
est  estimare  quid  fieri  debeat.  Genecletus  episcopus 
dixit :  Si  placet  insinnatio  patris  coepiscopi  nostri 
Felicis,  ab  omnibus  confirmetur.  Ab  universis  episco- 
pis  dictam  est.  Placetltem  ex  concilio  Africse  iii,  titulo 
2,  ubi  dicit  ut  non  accipiat  altemm  episcopom  plebs 
qnsB  in  dioecesi  semper  subjacuit.  Epigenius  enim  epir 
scopns  in  c«etera  sic  dixit :  Non  debere  rectorem 
accipere  eam  plebem  qufle  in  dioecesi  semper  snbja- 
coit  nec  onquam  proprium  episcopum  habuit.  Qua- 
propter  si  universo  sanctissimo  ccetai  placet  hoc 
quod  prasfiaitas  snm,  confirmetur  Aurelius  episcopus 


559 


BURGHARDI  WORMAGIENSIS  EPISGOPl. 


dixit  :  Fratris  et  consacerdotis  nostri  prosecationi 
non  obsisto,  sed  hoc  me  et  fecisse,  et  facturum  esse 
profiteor.  Item  ez  concilio  Sardicensi,  nbi  inter  cffi- 
tera  prfficipitur  :  Licentia  danda  passim  non  est.  Si 
enim  subito  aut  vicas  aliquis,  aut  modica  civitas, 
cai  satis  est  unus  presbyter,  voluerit  sibi  episcopum 
ordinari,  ad  hoc  ut  vilescat  nomen  episcopi  et  aucto- 
ritas,  nondebent  illi  ex  alia  provincia  inyitati,  fa- 
cere  episcopam,  in  quibus  locis  antea  non  fuit.  Item 
de  sententia  eorum  qui  hujusmodi  ordinationes  fa- 
ciunt,  vel  de  his  qui  contra  hsec  institata  canonum 
ordinantur,  ex  concilio  Tauritano,  titulo  ubi  dicit : 
Gestorum  quoque  seriem  conscribi  placuit  ad  perpe- 
tem  disciplinam,  qnod  circa  Octabium  Ursionem, 
Remigium,  ad  Trefe  episcopum,  synodas  sancta  de- 
crevit.  Qui  in  usurpationem  quamdam  de  ordine  sa- 
cerdotum,  ad  invidiam  vocabantur.  Quod  ita  his 
videtar  indultum,  ut  de  cselero  hac  auctoritate  com- 
monitinihil,  usurpare  conentur.  Siquidem  se  ab  hac 
causa  tali  excusatione  defenderunt,  qua  dicerent 
prius  se  non  csse  conventos,  proinde  judicavit 
synodus  sancta :  ut  si  quis  hoc  fecerit  contra  in- 
stitata  majorum,  sciat  is  qui  ordinatus  fuerit  sacer- 
dotis  se  honore  privandam,  et  ille  qui  ordinaverit, 
auctoritatem  se  in  ordinationbus  yel  in  conciliis 
minime  retenturum.  Non  solum  autem  circa  memo- 
ratum  episcopam  hsec  sententia  prsevalebit,  sed  et 
circa  omnes,  simili  errore  deceptos,  qui  ordinationes 
hujusmodi  perpetrarunt.  His  igitur  fortissimis  re- 
gulis,  efifectum  pii  operis  apponentes,  in  communi 
definitione  elegimus,  nt  in  loco  villulee  supradictse 
Aquis,  deinceps  sedes  episcopalis  non  remaneat,  ne- 
que  episcopas  illac  ultra  constituendus  existat.  Hic 
tamen  Gonjuldus,  qui  contra  majorum  decreta  illic 
Tidetnr  institutus  fuisse  episcopus,  nullis  canonum 
eritad  condemnationem  sui  sententia  ulciscendus, 
qnia  non  ambitione,  sed  principis  impulsione  con- 
stitit  ordinatus.  Et  ideo  hoc  illi  remedium  humani- 
tatis  concedimns,  ut  in  sedem  aliam  decidentis  cu- 
juslibet  episcopi  (raducatur,  et  prsedictus  ;locas  sub 
monastica  deinceps  institutione  mansurus,  non  epi- 
scopali  ultra  privilegio  fretus,  sed  sub  abbatis  regi- 
mine,  sicut  huc  usque  fuit,  erit  modis  omnibus 
mancipandus.  Jam  vero  de  csetero  generale  ponentes 
edictum,  si  quis  contra  hsec  canonum  interdicta  ve* 
nire  conatus  fuerit,  ut  in  locis  illis  episcopum  eligat 
fieri,  ubi  episcopus  nunqnam  fuit,  anathema  in 
conspectu  omnipotentis  Die  incurrat,  et  insuper  tam 
ordinator  qaam  ordinatus  gradum  sui  ordinis  per- 
dat :  quia  non  solum  antiquorum  Patrum  decreta, 
sed  apostolica  ausus  est  convellere  instituta. 

Gap.  XXXIV.  —  Ut  plebs  qux  nunqmm  habuit 
episcopum^  nisi  ex  consensu,  non  habeat. 

(Ex  concil,  Afticano,  cap,  61.)  Placuit  et  illud,  ut 

plebes  quae  nunquam  habuerunt  proprios  episcopos, 

nisi  ex  concilio  plenario  uniuscujusque  provincise  et 

primatis,   atque   consensu   ejus  ad    cujus  dicecesiin 

eadem  Ecclesia  pertinebat,  decretum  fuerit,  minime 

accipiant. 


A  Gap.  XXXV.  —  Vt  nequaquam  in  duo$  metro^ 

provinda  dividatjr, 

{ConcU,   Chalced.^  cap.  12.)  Pervenit  ad  n 

quidam  prseter   ecclesiastica  statuta  facient 

volarunt  ad  potestates,  et  per  pragmaticam 

in  duo  unam   provinciam  diviserunt,  ita  ut 

facto  duo  metropolitani  esse  videantur  in  c 

vincia.  Statnit  ergo  sancta   synodus  de  reliq 

ab  episcopis  tale  tentari.  Alioquin,  qui  hoc  a 

fuerit,   amissioni  gradus  proprii   subjacebit 

cunque  vero  civitates  litteris  imperialibus  mc 

tani  nominis  honore  subnixfie  sunt,  honore  ' 

modo  perfruantur,  et  qui  Ecclesiam  ejus  % 

episcopus,  salvis  scilicet  veris  metropolis  pi 

suis. 

"  Gap.   XXXVI.  —  De  Ulis  episcopis   qui  non 
cepti  ab  iUis  ad  quos  sunt  ordinati  vel  demm 

{Ex  concil,  Ancyr.,  cap.  17.)  Si  qui  episec 

nati  sunt,  nec  recepti  ab  illa  parochia  in  qaa 

denominati,  volueruntque  alias  occupare  pi 

et  vim   prsesulibus  earum  inferre,  sedition» 

sus  eos  excitando,  hos  abjici  placuit.  Quod  a 

rint  in  presbyterii  ordine  ubi  prius  fuerant, 

sbyteri  residere,  non  abjiciantur  propria  d 

Si  autem   seditiones  commovent  ibidem  co 

episcopis,  presbyterii  quoque  honor  talibus 

tur,  tiantque  damnatione  notabiles. 

Gap.  XXXVII.  —  De  episcopo  qui  Ecclesiam  a 
ordinatus  est^  adire  neglexerit. 

{Ex  condl.  Antioch.f  cap.  17.)  Si  quisepisco 

^  manus  impositionem  episcopatum  acceperit 

commissum   ministerium   subire  neglexerit 

qnieverit  ire  ad  Ecclesiam   sibi  commissan 

oportet  communione  privari,  donec  suscepei 

tus  officium,  aut  certe  de  eo  aliquid  integn 

verit  ejusdem  provincise  synodus  sacerdotum. 

Gap.  XXXVIII.  —  De  episcopo  qui  non  suseept 

cium  sibi  commissum. 

(Ex  conc,  Arelat,,  cap,  6.)  Si    quisepisco] 

susceperit  officium  sibi  commissum,  bic    con 

ne  privetur,  quoadusque  consentiat  obedienl 

commodans.  Si  vero   perrexerit  nec   reeept» 

non  pro  sua  sententia,  sed  pro   malitia  popv 

quidem  maneat  episcopus,  clerici  vero  civital 

l^  munione  priventur,  quod  erudiendis    inobl 

popnlis  non  fuerint. 

Gap.  XXXIX.  —  De  episcopo  vacante^   qui  il 

vacantem  invaserit. 

(Ex  conc.  Antioch.fCap.  16.)  Si  quisepiseo 

cans,  in  Ecclesiam   non  habentem  episcopnB 

piens  populos  sine  concilio  integri  ordinis  i 

etiam  si  popnlus  quem  seduxit  desideret  iUail 

num  eam  ab  Ecclesia  esse  oportet.  Integnmi 

et  perfectam  concilium  dicimus  illud  cni  m 

litanus  episcopus  interfuerit. 

Gap.  XL.  —  De  episcopo  qui  est  ordinatus  oi 
siam,  et  non  est  reeeptus. 

{Exconc.  Aurelian.fCap.  10.)  Si  quisordiaat] 

contentionem  populi,  aut  pro  alia  ratione,  < 

pro  sua  culpa,  in  parochia  qns  ei  fuerit  di 


DEGRETORUM  UBRI  XX.  —  LIBER  PRIMUS. 


m 


lon  erit,  hunc  oportet  honorem  sacerdotii  A 
lodo  contingere,  ita  ut  de  rebas  Ecclesiffi 
conyenit    sibi   nihil    prflesumat.    Sastineat 
[uidqoid  de  eo   sanctum  concilium  judica- 

•  —  J9e  Ats  qui  pronmentur  ad  episcopattm 
nec  recipiuntur. 

nnciL  Antioeh.^  cap.  18.)  Si  qais  episcopus 
I8|  ad  parochiam  minime,  cui  est  electus, 
it,  non  suo  vitio,  sed  quod  eum  aut  populus 
at  propter  aliam  causam,  non  tamen  ejus 
irpetratam  :  hic  et  honoris  sit  et  ministerii 
is,  dummodo  nihil  molestas  Ecclesi®  rebus 
ubi  ministrare    cognoscitur.   Qaem    etiam 


Cap.  XLV.  -^  Be  synodo  congreganda. 
(Ex  eonciL  Arvemen.^  cap.  15.)  Peractis  omnibus 
qaae  ad  correctionem  nostri  ordinis  in  boc  coneilio 
promulgata  sunt,  placoit  detlQire,  ut  omni  anno  ad 
peragendam  celebritatem  concilii  in  metropolitana 
sede,  tempore  quo  principis  vel  metropolitani  ele- 
ctio  definierit,  devotis  semper  animoram  studiis 
conferamos,  nec  quibuslibet  requisitis  occasionibas 
dissentiamus,  sed  in  preeparato  die  quo  indictum 
fuerit,  adunatis  in  metropolitana  sede  omnibus  pro- 
vinciae  pontiticibas^  concilium,  Deo  prsesule,  cele- 
bretur.  Quisquis  autem  episcopum,  excepta  inevita- 
bili  causa,  vel  necessitate,  de  peragendo  se  conciiio 
absentaverit,  per  unius  anni  spatium  erit  commu- 


re  conveniet  quidquid  synodus  perfecta  pro-  ^  °ione  plectendus.  Qaod  si  deinceps  absque  celebra- 


{udicando  decreverit. 

II.  —  Quod  auctoritas  congregandarum  syno- 
I  apostolicx  sedi  commissa  sit  privata  pote- 

Isidori  8.)  Sjnodorum  vero  congreganda- 
tctoritas  apostolic»  sedi  privata  commissa 
Btate.  Nec  ullam  synodnm  generalem  ratam 
fimos,  que  ejns  non  fuerit  auctoritate  con- 

?el  fulta.  Hsec  canonica  testatur  auctoritas, 
\oha,  ecclesiastica  roborat,  hsec  sancti  Patres 
int. 

•III.  —  Quod  bini  conventus  episcopales  stngu- 
lis  annis  fUri  debeant. 


tione  concilii,  anni  unios  metas  transient,  omnium 

in  communione  pontificum  ejusdem  provincia*  sen- 

lentiam  obnoxius  retinebit,  id  est,  si  nulla  sibi  im- 

pediente   principis   potestate,    vel  infirmitate,    aut 

inevitabili  causa,  sed  solius  propriee  voluntatis  libitu 

sese  ad  celebrandum  concilium  non  collegerit. 

Cap.  XLVI.  —  De  archiepiscopo  qui  tempore  pacis 
ultra  biennium  synodum  annuntiare  neglexerit. 
(Ex  cone.  Meldensi^  cap.  3.)  Quod  si  intra  bien- 

nium    divinitus    temporum   tranquillitate   concessa 

admonitis  comprovincialibus  a  metropolitano  syno- 

dus  indicta  non  fuerit,  et  metropolitanus  ipse  pro- 

vocationes  tardaverit,   anno  integro  missas   facere 

non  prffisamat.  Quod  si  evocati  et  non  corporali  in- 

firmitate  detenti,  adesse  sua  abusione  despezerant, 


ieeret.  Leonis  papae  ad  Rusticum  episcopum  C..,.        .     ..        ,.     .      ^ 
o-  X  iT  i-        *  •         1-       simih  sententiffi  subjacebnnt. 

m.,  cap.  31.)  De  concilus  autem  episcopah-  ^* 


i  aliud  indicimus,  quam  sancti  Patres  salu- 
>rdinaverunt,  ut  scilicet  bini  conventus  per 
ungulos  habeantur,  in  qaibus  de  omnibus 
},  quffi  inter  diversos  Ecclesi»  ordines  nasci 
t,  judicetur.  Ac  si  forte  inter  ipsos  qui  prse- 
I  majoribus,  quod  absit,  peccatis  causa  nasca- 
iiB  provinciali  nequeat  examine  definiri,  fra- 
;em  tuam  de  totius  negotii  qualitate  metropo- 
corabit  instruere  :  ut  si  coram  positis  par- 
nec  tuo  fuerit  resopita  judicio,  ad  nostram 
onem  quidquid  illud  est,  transferatur. 
LIV.  —  De  synodis,  quo  tempore  sint  habendse. 


Cap.  XLVIL  —  De  episcopis  ad  synodum  vocatis^  ut 

venire  non  contemnant. 

(Ex  conciL  Laodicensi,  tap.  40.)  Quod  non  opor- 

teat   episcopos  ad  syuodum  vocatos  omnino  con- 

temnere,  sed  protinus  ire  et  docere,  et  discere  ea 

quffi  ad  correctionem  Ecclesise,  vel  reliquarum  per- 

tinent  rernm.  Seipsum  vero  qui  contempserit,  ac- 

cusabit,  nisi  forte  per  «gritudinem  ire  non  possit. 

Cap.  LXVIIL  —  Qudles  epistolse  a  metropolitano  sint 

frairibus  dirigendse. 

{Ex  conciL  Tarraconensi^  cap.  13.)  Epistolae  tales 

per  fratres  a  metropolitano  sunt  dirigendie,  ut  non 

solum  de  cathedralibus  Ecclesi»  presbyteris,  verum 


eoncU.  Antioch.,  cap.  20.)  Propter  utilitates      etiam  de  dioecesanis  ad  concilium  trahant,  et  ali- 


isticas  et  absolutiones  earum  rerum  quse 
ionem  controversiamque  recipiunt,  optime 
,  nt  per  singulas  quasque  provincias  bis  in 
)piscoporum  concilia  celebrentur.  Semel  qui- 
Mt  tertiam  septimanam  festi  Paschalis,  ita  nt 
rta  septimana  quae  consequitur,  id  est,  medio 
ostes  conveniat  synodus,  metropolitano  com- 
ciales  episcopos  admonente.  Secunda  vero 
is  fiat  Idibus  Octobris,  id  est  XV  die  mensis 
is,  quem  per  Beretheon  Grfleci  nominant.  In 
utem  conciliis  adsint  presbjteri,  diaconi,  et 
qoi  se  leesos  existimant,  et  synodi  experian- 
amen.  Nullis  vero  liceat  apud  se  celebrare 
a,  preter  eos  quibus  metropolitana  jura  vi- 
'  esse  commissa. 


quos  de  filiis  Ecclesiae  secularibus  secum  adducere 

studeant. 

Cap.  XLIX.  —  De  eadem  re. 

(Ex  coneU.  Agaih.,  cap.  36.)  Si  metropolitanus 
episcopus  ad  comprovinciales  episcopos  epistolas 
direxerit,  in  quibus  eos,  aut  ad  ordinationem  alicujus 
fratris,  aut  ad  synodum  invitet,  postpositis  omnibus, 
excepta  gravi  infirmitate  corporis,  aut  prfleceptione 
regia,  ad  constitutam  diem  adesse  non  diffierant. 
Qui  si  defuerint,  sicut  prisca  canonum  precepit 
auctoritas,  usque  ad  proximam  synodom  charitate 
fratrum  et  Ecclesise  communione  priventur. 
Cap.  L.  —  Le  episcopo  qui  synodo  adesse  neglexerit. 

(Ex  conciL  Spalensit  cap.  10  )  Si  quis  autem  epi- 
scoporum  synodo  adesse  neglexerit,  aut  ccetum  fra- 


563 


BURCHARDl  WORMAGIENSIS  EPISGOPI. 


56i 


trum,    anteqoam    coDcilinm  dissolyatur,  credlderit  A  mansisse  ecclesiasticam  disciplinam,  nt  nolliis  fra- 
deserendum  :  alienom    se    a    fratrum  commonione 
cognoscat,  nec  eum  recipi  liceat,  nisi  in  sequenti 
synodo  fueht  absolotus. 

Cap.   LI.   —  De    episcopo  qui  per    SBgritudinem    ad 
synodum  venire  non  potuerit, 

{Ex  decr,  Velicis  papx^  cap.  { { .)   Quod  si   «gro- 

tans  fuerit  episcopos,  aot  aliqoa  eum  gravis  neces- 

sitas  detiuuerit,  pro  se  iegatum  ad  sjnodom  mittat, 

SQScepturus,  salva  fidei  veritate,  quidqoid  synodus 

statuerit. 

Cap.   LII.  —   De  episcopis  ad  synodum  vocatis^  et 
venire,  et  missos  suos  mittei'e  dedignantibus. 

(De  synodo  apud   Alihei  habita^  cap.  iO.)   Placoit 
sanctse  synodo  episcopos  qoi  vocali  de  Saxonia  ad 

sanctom  concilium  non  venerunt,  nec  secunduro  ca-  B  (jefiniat,  et   nulla  pars  valeat  calculo   ejas  cootra- 
nones    sacros   roissos  soos  vel  vicarios  direxeront,      dicere. 


trom  prioribos  suis  se  aliquando  aaderet  aoiepo- 

nere,  sed  ofticiis  cbaritatis  id  semper  ezhibitum  est 

prioribus,  quod  ab  insequentibus  gratanter  semp«r 

acciperetur. 

Cap.  LVII.  —  De  ribus  dubiis  in  conciliis  episeopmm 

enargentibus. 

(Ex  epist.    Bonifacii  papx   ad  episcapos  GalHx.) 

Si  inter  episcopos  ejusdera  concilii  dabitatio  emer- 

serit  de  ecclesiastico  jure,  vel  de  aliis  negotiis,  pri- 

mum  metropolitanos   eorum  cum   aliis  qoibusdaii 

in    concilio  considerans  rem   judicet.    Et   si   non 

acquiescat  utraque  pars  judicatis,  tunc  primas  illios 

regionis  inter  ipsos  aodiat,  et  quod  ecclesiaslicis  ea- 

nonibos,  et  legibus  nostris  consenianeum  sit,  hoe 


gravi  increpatione  objurgare,  et  pro  culpa  inobe- 

dientise  iocrepare.   Unde  iterum  eos  fraterna  cbari- 

tate  ad  condictum  concilium  invitamus  et  vocaroos. 

Quod   et    si  boc,    quod    non  optamos,  pro  nihilo 

doxerint,  et  venire  noluerint,  jostamqoe  rationem 

inobedientiflB  sufie  reddere  detrectaverint,  apostolica 

aoctoritate  interdicit  eis  Petros  sancti  Petri  et  papee 

missus,  una  cum  sancta  synodo,  missas  celebrare, 

quousque  Romam  veniant,  et  coraro  papa  et  sancta 

Ecclesia  dignani  reddiderint  rationem. 

Ca?.  LIII.  —  Coneilium  universale  non  nisi  necessitate 

faciendum. 

{Ex  condl.  Africano,  cap.  42.}  Placuit  ut  non  sit 


Cap.  LVIII.  »  Ut  episeopi  in  synodoresidentes^auMsd 
emendationem  vitse  pertineant^  primim  emendent. 

(Ex  concil.  Arvemensi,  cap.  i.)  In  primis  placait,  ot 

qooties  secundom  statuta  Patrum    sancta   synodos 

congregatur,  nollus  episcoporom  aliquam  prius  can- 

sam  soggerere  audeat,  quam  ea  qofle  ad  emendatio- 

nem  vit«e,  ad  severitatem  regals,  ad  anims  remedia 

pertinent,  Qniantor. 

Cap.  LIX.  —    De   metropolitano  si  comprovineiakm 
episcopum  in  sua  causa  audire  distulerit. 

(Ex  decr.  Alexandri  papse.)  Si  metropolitanos  a 

quoconqoe    comprovinciali  episcopo   bis   foerit  ia 

causa  propna  appellatos,  et  eom  audire  distolerit, 


ultra  fatigandis  fratribus  universalis  necessitas,  sed      in  prozima   synodo    negotii  soi   habeat    licentiaa 

qooties  exegerint  causse  comrounes,  id  est,  si  totios 

Africse  undecomque  relatse  ad  banc  sedem  fuerint 

litterse,  congregandaro  esse  synoduro  in  ea  provincia, 

ubi    opportunitas    persuaserit.    Caus»   aulem   qufle 

comroones  non  sunt,  in  sois  proviuciis  judicentur. 

Cap.  LIV.  —  Ut  episcopi  postericres  se  prioribus  suis 

non  prxferant. 

(Ex    epist.    Lucii    papse  y    Occidentalibus    missa, 

cap.  5.)  Episcopi  vero  per  singolas  provincias  obser- 

vent,  ne  posteriores  se  superioribus  sois  prceferant, 

nec  eis  inconsoltis,  nisi  quantom  ad  propriam  per- 

tinet  parochiam,  aliqoid  agant.  Sed  orones  de  com- 

munibus  eorom  causis,  consonara  sententiam  profe- 

rant,  et  deterroinent,   quoniaro  aliter  actie   nullas  q 

vires  habebunt,  nec  ecclesiasticee  reputabuntor. 

Cap.  LV.  —  Ut  episcopi  sui  ordinis  temptis  observent^ 
alter  alteri  honorem  praebentes. 

(Ex  concil,  Cabillonensi,  cap.  7.)  Item  placuit  ut, 
conservato  metropolitani  episcopi  primatu,   cseteri 
episcoporom    secondum    soi    ordinationis   tempos, 
alios  alii  sedenti  deferat  locum. 
Cap.  LVI.  —  De  episcoporum  ordine,  ut  qui  posterius 

ordinati  sunt,  prioribus  se  non  audeant  anteferre. 

(Ex  concil.  Africano^  cap.  53.)  Valentinianos 
episcopus  dizit :  Si  permittit  bonum  patientiee  vestrie, 
prosequor  ea  quie  praeterito  tempore  in  Ecclesia 
Carthaginensi  gesta  sunt,  et  subscriptionibus  fra- 
trum  iirmata  claruerunt,  etiam  hoc  nos  servaturos 
esse  proiiteor.  Sed  illud  scimus,  inviolatam  semper 


exercendi  :  et  qoidquid  propter  jostitiam  a  compnh 
vincialibos  suis  foerit  statutom  debet  custodiri. 
Cap.  LX. —  Ut  episcopi  justajudicia  semper  dijudieest. 

(Ex  concit.  Remensi^  cap.  i9.)  Ut  episcopi  et  jo- 
dices  judicia  discemant,  quia  sunt  quaedam  jodido 
mundi,  qusedam  judicio  Dei  reservanda.  Scriptoin 
est  enim  :  Nolite  judicare  ante  tempus,  quoadusqoe 
veniat  Dominus,  qui  et  illominabit  abscondita  tene- 
braroro.  et  manifestabit  consilia  cordium,  et  tuoe 
laus  erit  unicoiqoe  a  Deo.  Et  illios  memores  sint: 
In  quo  enimjudicio  judicaveritis,  judicabiminietvos. 
Cap.   LXI.  —  Ut  canonnm  statuta  ab  omnibus  riti 

custodiantury    et  nullus   ea   suo  sensu  dijudkm 

prsBSumat, 

(Ex  concil.  Meldensif  eap.  11.)  Canonum  statota 
sine  prsejodicio  ab  omnibus  custodiantnr,  et  nemo 
in  actionibos,  vel  in  judiciis  ecclesiasticis  sno  seoso, 
sed  eoruro  aoctoritate  ducatur.  In  ezponendis  etiam, 
vel  praedicandis  divinis  Scripturis,  sanctoruifi  catho- 
licorum  Patrum,  et-  probatissimorum  sensum  qois- 
qoe  sequatur,  in  quorum  scripturis,  ut  beatus  dicit 
Hieronymos,  fidei  veritas  non  vacillet. 

Cap.  LXII.  —  De  dissidenlibus  episcopis. 

(Ex  concil.  Carthag.  cap.  25.)   Dissidentes   episco- 

pos,  si  non  timor  Dei,  synodus  reconciliet. 

Cap.  LXIII.  —  De  inftatione  metropolitanorim  et 
fastu^  et  de  episcopis  ac  reliquis  clericis  qvi  it- 
dtmtur  a  metropolitano. 

(Ex  epist.  Anicii  papae  episcopis  per  Galliam  cm- 


DECR£TORUM  LIBRI  XX.  --  LIBER  PRIMUS. 


m 


B 


missa,  cap,  4.)  Si  autem  aliquis  metropolita-  A 
iDflatus  fuerit,  et  sine  omniiim  comprovincia- 
wentia,  Tel  consilio  episcoporum  alias  cau- 
re,  nisi  eas  tantum  qaie  ad  propriam  suam 
Qt  parochiam,  aat  eos  gravare  vuluerit,  ab 
is  districte  corrigatur,  ne  talia  deinceps  prse- 

audeat.  Si  vero  incorrigibilis,  eisqae  inobe- 
ipparuerit,  ad  hanc  apostolicam  sedem,  cui 

episcoporum  jadicia  terminare  praecepta 
jus  contumacia  referatur,  ut  vindicta  de  eo 
csteri  timorem  habeant.  Si  autem  propter 
i  longinquitatem,  aut  temporis  incommodi- 
Tel  itineris  asperitatem,  grave  ad  hanc  se- 
os  causam  deferre  fuerit,  tunc  ad  ejas  pri- 
ejus  causa  deferatur,  et  penes  ipsum  hujos 
sedis  aactoritate  judicetur.  Similiter  si  ali- 
piscoporum  metropolitanam  suspeclam  ha- 
apad  primatem  dioeceseos,  aut  apad  hanc 
icam  sedem  audiatur. 

CfV.  —  Ut  plebes  alienas  alius  episcopus  nan 

uswrpet. 

mcil,  Carthaginensif  cap,  i9.)  Placuit  ut  a 

piscopo  usurpentur  plebes  alienee,  nec  aliquis 

orum   supergrediatur    in    dia^cesi    collegam 

XV.  —  Ut  nuUus  melropolitanus  absque 
tm  comprovincialium  episcoporum  praesentia 
jTum  audiat  causas. 

epist.  Iginii  papx  cunctis  fidelibus  missa , 
)  Cieteram,   fratres,   salvo  in  omnibus   Ro-  Q 

ecclesifle  privilegio,  nullus  metropolitanus 
cfleterorum  omnium  comprovincialium  episco- 

iastantia,  aliquorum  audiat  causas  :  quia 
»runt  aliter  actse,  quam  in  conspecta  eorum 
a  Tentilatee.  Et  ipse  si  fecerit,  coerceatur  a 

18. 

KVI.  —  Ut  nuUus  primas  vel  metropolitanus 
id  agat  de  Ecclesiis^  vel  parochiis  comprovin- 
m  episcoporum^  et  de  ipsorum  causis  sine 
t  eonsiUo  omiaiim,  et  nec  ipsi  aliquid  agant 
ejus  cotisHio,  nisi  quantum  ad  proprias  perti- 
arochias. 

ipisL  Calist,  papse  episcopis  per  Galliam  con- 

missa,  cap.  13.)  Nullus  autem  primas  vel  me- 

lanus  dioecesanam  Ecclesiam  vel  parochianum, 

[uid  ejus  parochise,  preesumit  excommunicare, 

udicare  aliquid,  vel  agere  absque  eju5  consi- 

judicio  :  sed  hoc  observet,  quod  ab  aposto- 
^atribus  et  prsedecessoribus  nostris  est  statu- 
it  a  nobis  confirmatum  :  id  est,  si  quis  me- 
taous  episcopas,  nisi  quod  ad  suam  solum- 
>ropriam  perlinet  parochiam,  sine  consilio  et 
ite  omnium  comprovincialium  episcoporam 
lUqaid  agere  tentaverit,  gradus  sui  periculo 
»bit,  et  qnod  egerit  irritum  habealur  et  va- 
Sed  qaidquid  de  compruvincialium  coepisco- 

cansis,  eorumque  ecclesiarum  et  clericorum, 
Mecularium  necessitatibas  agere  aut  disponere 
)  fuerit,  hoc  cum  omnium  consensu  compro- 
ium  agatur  pontificum,  non  aliquo  damnatio- 


D 


nis  fastu,  sed  hamillimaet  concordi  administrationei 
sicnt  Dominus  ait  :  Non  veni  ministrari,  sed  mi- 
nistrare.  Et  aiibi :  Qai  major  est  vestrum,  erit  mi- 
nister  Tester,  et  reliqua.  Similiter  et  ipsi  compro- 
vinciales  episcopi  cum  ejus  consiliOi  nisi  quantum 
ad  proprias  pertinet  parochias,  agant,  jnzta  sancto- 
rum  constituta  Patrum,  ut  uno  animo,  uuo  ore,  con- 
corditer  sancta  glorificetur  Trinitas  in  saecula.  Nul- 
lus  primas,  nollas  metropolitanus,  nullusque  reliqoo- 
rum  episcoporom  alterius  adeat  civitatem,  aut  ad 
possessionem  accedat  qose  ad  eum  non  pertinet,  et 
alterius  episcopi  est  parochia,  super  cujosquam 
dispositione,  nisi  si  vocatus  ab  eo  cujos  esse  dino- 
scitur,  ut  quiddam  ibi  disponat  vel  ordinet,  aut 
judicet,  si  soi  gradus  honore  potiri  voluerit.  Sin 
aliter  prsesumpserit,  damnabitur  :  et  non  solum  ille 
sed  cooperantes,  eisque  consentientes,  quia  sicut 
ordinatio,  ita  ejos  et  judicatio,  et  aliarom  rarom 
dispositio  prohibetur. 

Cap.  LXVII.  —  De  contentione  parochix, 
(Ex  conciL  Arvemen,  cap.  3.)  Quicunque  episco- 
pus  alterius  episcopi  dicecesim  per  XXX  annos 
sine  aliqua  interpellatione  possederit,  quamvis  se- 
cundom  jus  legis  ejus  videbtur  esse  dicecesis,  ad- 
mittenda  non  est  contra  eum  actio  reposcendi :  sed 
hoc  intra  unam  parochiam,  extra  vero  nullo  modo  : 
ne,  dum  dioecesis  defenditur,  provinciarom  termini 
confundantor. 

Cap.  LXVIII.  —  Ut  episcopi  qui  negligunt  loca  sua 
a  vicinis  episcopis,  ut  se  corriganty  admoneantur, 

(Ex  concilio  Atricano,  cap.  76.)  Item  placuit,  at 

qoicunqae  negliguut  loca  ad  soam  calhedram  perti- 

nentia  Jn  catbolicam  unitatem  lucrari,  conveniantur 

a  diligentibus   vicinis  episcopis,    ut  id  agere  non 

morentur.  Quod  si  intra  sez  menses  a  die  conven- 

tionis  non   effecerint,   qui  potoerit  eas  lucrari,  ad 

ipsom  pertineant  :  ita  sane,  ut  si  ille  ad  quem  perti- 

uuisse    videbantur,    prubare  potuerit,    magis  illias 

electam  negligentiam  ab  hflereticis,  ut  impone  ibi 

sint,  et  suam   dilig<;ntiam  fuisse  prffiventam,  ut  eo 

modo  ejos  cura  sollicitior  vetaretur  :  cum  hoc  ju- 

dices  episcopi  cognoverint,  suse  cathedrse  loca  resti- 

tuant.  Sane  si  episcopi  intra  quos  causa  versatur, 

diversarum  sunt  provinciarum,  ille  primas  det  ju- 

dices,  vicinus  provincia  est  locus  de  quo  conten- 

ditor.  Si  autem  ex  communi  placito  vicinos  judices 

elegerint,  aut  unus  eligatur,  aut  tres  :  aut  si  tres 

elegerint,  aut  omnium   sententiam  sequaniur,  aot 

duorom. 

Cap.  LXIX.  —  De  duobus  episcopis  altercantibus  de 
parochia  cujusdam  basHicx. 

(Ex  conciL  Spalensi,  cap,  i .)  luter  memoratos  fra- 

tres  nostros,  Fulgentium  Astigitanum  et  Honorium 

Cordubensem  episcopos,  discussio  agitata  est,  pro- 

pter  parochiam  basilicse  cujiisdam  quam  horum  alter 

Celtacensem,    alter  Reginensem  asserait.    Et  quia 

inter  utrasque  partes   hactenus  limitis  aclio  vendi- 

cata  est,  cujus  quamvis  vetusta  retentione,  nnllum 

juris  prsejadiciam  adferret  :  ideoque  ne  in  dobium 


567 


BURCHARDI  WORMAGIENSIS  EPISCOPI. 


508 


ultra  inter  eos  nostra  de?ocaretar  sententia,  pro-  A  clericomm,  et  ad  ea  qns  ad  illnm  non  pertlnent, 


latis  canonibus  synodalia  decreta  perlecta  sunt, 
quorum  auctoritas  prsemonet  ita  oportere  iQhiberi 
cupiditatem,  ut  ne  quis  terminos  alienos  usurpet.  Ob 
hoc  placuit  inter  alternas  partes  inspectionis  viros 
mittendos,  ita  ut  dioecesis  possidentis,  si  tamen  ba- 
silicam  veteribus  signis  limes  provisus  monstraverit, 
Ecclesiae  cujus  est  jus  retentionis,  si  seternum  do- 
miuium.  Quod  et  si  limes  legitimus  eamdem  basili- 
cam  noQ  concludit,  et*tamen  longi  temporis  pro- 
batur  objecta  prsescriptio,  appellatio  prsesentis 
episcopi  non  valebit :  quia  illi  tricenaalis  objectio 
silentium  imponit.  Hoc  etiam  et  ssecularium  prin- 
cipum  edicta  prsecipiunt,  et  preesulum  Romanorum 
decrevit  auctoritas.  Sin  vero  infra  metas  tricennalis 
temporis,  extra  alienos  terminos  basilicae  injusta 
retentiu  reperitur,  repetentis  episcopi  juri  sine  mora 
restituetur. 

Gap.  LXX.  —  De  episcopis  qui  contendtmt  de  paro- 

chiis  suis, 

(Ex  condl.  AfricanOy  cap,  75.)  Placuit  ut  quicun- 

que  episcopi  plebes  quas  ad  suam  cathedram  eesti- 

mant  pertinere  non  ita  repetunt,  ut  causas  suas  epi- 

scopis  judicantibus  agant  :  sed  alio  retinente  irrue- 

rint,  sive  nolentibus,  sive  volentibus  plebibus  causfle 

suae  detrimentum  patiantur.  Et  quicunque  jam  hoc 

fecerunt,  si  nondum  est  inter  episcopos  finita  con- 

tentio,  sed  adhuc  inde  contendunt,  ille  inde  discedat 

quem  constiterit  prsetermissis  judiciis  ecclesiasticis 


B 


importnnus  existat,  vacua  sint  et  inania  omnia  quc 
ab  eo  fuerint  constituta.  Ipse  autem  dig^a  increpa- 
tione  ezcommunicetur,  et  abominetur  a  sancto 
concilio. 

Gap.  LXXIV.  —  Nc  episcofus,  sua  civitdte  despecta^ 
ambitus  causa  aa  aliam  transeat, 

(Ex  decret.  Leonis  papa?,  cop.  38.)  Si  quis  autem 

episcopus,  civitatis  snse  mediocritate  despecta,  ad- 

ministrationem    loci    celebrioris    ambierit,    et    ad 

majorem  se  plebem  qnacumque    ratione  transtu- 

lerit,  a  cathedra  quidem  pellatur  aliena,  sed  carebit 

et  propria  :  ut  nec  illis  prsesideat  qnos  per  avari- 

tiam  concupivit,  nec  illis  quos  per  superbiam  spre- 

vit.  Suis  igitur  terminis  qubque  contentos  sit,  nec 

supra  mensuram  jnris  sni  affectet  augeri. 

Cap.  LXXV.  —  Ut  ab  episcopis  dliena  parochia  m- 

nime  pervadatur, 

(De  canonibus  apostol.  tit,  14.)  Episcopo  non  licere 
alienam  parochiam  propria  relicta  penradere,  licet 
cogatur  a  plurimis,  nisi  forte  qusevis  eum  rationa- 
bilis  causa  compellat,  tanquam  qui  posait  ibidem 
constitntis  plus  lucri  conferre,  et  in  cansa  religionis 
aliquid  profecto  prospicere.  Et  hoc  non  a  semetipso 
pertentet,  sed  multorum  episcoporum  judicio  et 
mazima  supplicatione  perficiat. 

Gap.  LXXVI.  —  De  eadem  re. 

(Ex  epist.  Evaristi  papa?,  fratribus  per  Mgyptum 
directa^  cap.  4.)  Sacerdotes  vero  vice  Christi  lega- 


irruisse,  nec  sibi  quisque  blandiatur,  si  a  primate  C  tione   funguntur  in  Ecclesia,   et  sicut   ei   sua  est 


ut  retineat  litteras  impetrarlt  :  sed  sive  habeat  lit- 
teras,  sive  non  habeat,  conveniat  eum  qui  tenet,  et 
ejus  litteras  accipiat,  ut  eum  appareat  pacifice  te- 
nuisse  Ecclesiam  ad  se  pertinentem.  Si  autem  ille 
aliquam  qusestionem  retulerit,  per  episcopos  judices 
causa  finiatur,  sive  quos  eis  primates  dederint,  sive 
quos  ipsi  viciuos  ez  consenso  delegerint. 

Cap.  LXXI.  —  Ut  in  altera  parochia  clericos  alterius 
duBcesis  episcopus  nullatenus  orcUnet. 

(Ex  concil.  Antioche.y  cap.  22.)  Episcopus  alienam 

civitatem,  quee  non  est  illi  subjecta,  non  adeat,  nec 

ad  possessionem  accedat,  quse  ad  eum  non  pertinet, 

nec  ordinationem  ibi  facere  prsesumat :  nbi  forte 


conjuncta  sponsa,  id  est  Ecclesia,  sic  episcopu 
junguutur  Ecclesise,  unicuique  pro  portione  sua  :  et 
sicut  vir  non  debet  negligere  uzorem  suam,  sed 
diiigere,  et  caste  custodire,  et  amare,  atque  pni- 
denter  regere,  ita  et  episcopus  debet  Ecclesiam 
suam.  Et  velut  uzor  quse  sub  manu  est  viri,  obedire 
debet  viro  suo,  eumque  amare,  et  diligere  :  potius 
etiam  Ecclesia  episcopo  suo  in  omnibus  obedire, 
eumque  amare,  et  diligere  ut  animam  suam  debet : 
quia  illud  fit  carnaliter,  istud  spiritaliter.  Et  sicot 
vir  non  debet  adulterare  uzorem  snam  :  ita  nec 
episcopus  Ecclesiam  suam,  id  est,  ut  iilam  dimittat, 
ad  quam  consecratus- est,  absque  inevitabili  neces- 


cum  consilio  et  voluntate  episcopi  regionis.  Si  quis  j.  sitate    aut    apostolica    vel    regulari  mntatione,  et 


autem  tale  aliquid  facere  tentaverit,  irrita  sit  ejus 
ordinatio,  et  ipse  coerceatur  a  synodo. 

Cap.  LXXII.  —  Ut  nullo  modo  de  parochia  ad  aiiam 

episcopus  transeat. 

(Ex  eodem,  cap.  21.)  Episcopus  ab  alia  parochia 
nequaquam  migret  ad  aliam  :  nec  sponte  sua  pror- 
sus  insiliens,  nec  vi  coactus  a  populis,  nec  ab  epis- 
scopis  necessitate  compulsus.  Maneat  autem  in  Ec- 
clesia  quam  primitus  a  Deo  sortitus  est,  nec  inde 
transmigret,  secundum  pristinum  terminum  de  hac 
re  constitutum. 
Cap.   LXXIII.  —  De  praesumptione  aliensB  dioicesis. 

(Ex  epist,  Bonifacii  papx.)  Si  quis  episcopus  non 
rogatus  de  alia  provincia  in  aliam  venerit,  priesum- 
ptive  irruens  ad  ordinationem  et   constitutionem 


alteri  se  ambitus  causa  conjungat.  Et  sicut  oiori 
non  licet  dimittere  yirnm  snom,  nt  alteri,  vivente 
eo,  matrimonio  se  societ,  ut  enm  adnlteret,  licet 
fornicatus  sit  vir  ejus,  sed  Jnzta  Apostolum,  aot 
viro  suo  debet  reconciliari,  aut  manere  innnpta  :  ita 
Ecclesiee  non  licet  dimittere  episcopum  suom,  aot 
ab  eo  se  segregare,  ut  alterum  eo  vivente  accipiat : 
sed  aut  ipsum  habeat,  aut  innupta  maneat,  id  est, 
ne  alterum  episcopum  sno  vivente  accipiat»  ot  for- 
nicationis  aut  adulterii  crimen  incorrat.  Nam  8 
adulterata  fuerit,  id  est,  si  se  alteri  episcopo  joox^ 
rit,  aut  snper  se  alternm  episcopum  adduzerit,  aot 
esse  fecerit ,  vel  desideraverit ,  per  acanimitt 
poenitentiam,  aut  suo  reconcilietur  episcopo,  lol 
innupta  permaneat. 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  PRINUS. 


570 


CiF.  LXXV1L  —  Du  mutatione  episcopontm, 

epist.  Antheri  papae  episcopis  per  Bixticam 
Toktanam  pt^ovindam  constitutis  missa^ 
14.)  De  mutatione  ergo  episcoporQm  ande 
im  sedem  apostolicam  consulere  voluistis,  sci- 
lam  commnni  utilitate  atque  necessitate  fieri 
sed  non  libitu  cujusquam  aut  dominatione. 
isanctus  magister,  et  princeps  apostolorum 
tiocliia  utilitalis  causa  translatus  est  Romam, 
lem  potius  proficere  posset.  Eusebius  quoque 
ndam  parva  civitate,  apostolica  auctoritate 
itns  est  Alexandriam.  Similiter  Felix  de  civi- 
i  qua  ordinatus  erat  electione  civium,  propter 
aam  et  bonam  vitam  qoam  habebat,  com- 
episcoporum  et  reliqaorum  sacerdotam  ac 
)ram  consiliatranslatus  est  Ephesum.  Nonenim 
;  de  civitate  ad  civitatem  qai  non  suo  libitu, 
ibitu  hoc  fecit,  sed  utilitate  qaadam,  aut  neces- 
aliornm  hortata,  et  consilio  potiorum  transfer- 
ee  transfertur  de  minori  civitate  ad  majorem, 
»c  non  ambitu  nec  propria  volantate  facit,  |sed 
a  propria  sede  pulsus,  aut  necessitate  coactus, 
ilitate  loci,  aut  populi»  non  soperbe,  sed  hu- 
r  ab  aliis  translatus  et  inthronizatus  est  :  quia 
videt  in  facie,  Deus  autem  in  corde.  Et  Do- 
per  Prophetam  loquitur,  dicens  :  Dominus 
gitationes  hominum,  quoniam  vaneB  sunt.  Non 
autat  sedem,  qui  non  mutat  mentem,  nec  mu- 
vitatem  qai  non  sua  sponte  sed  consilio  et 
>ne  alioram  mutatar.  Non  igitur  migrat  de  ci- 
ad  civitatem,  qui  non  avaritifle  causa  sponte 
it  suam  :  sed,  ut  jam  dictum  est,  aut  pulsus 
y  aut  necessitate  coactus,  aut  electione,  aut 
;atione  sacerdotum  et  populorum  translatus 
alteram  civitatem.  Nam  sicut  episcopi  habent 
atem  ordinare  regulariter  episcopos  et  reli- 
sacerdotes  :  sic^  quoties  utilitas  aut  necessi- 
)oposcerit,  supradicto  modo  et  mutare  et  in- 
zare  potestatem  habent. 

Cap.  LXXVIII.  —  ik  eadem  re, 

[eanonibus  apostol.)  Episcopus  aut  presbyter 
n  propriam  nequaquam  sub  obtentu  religionis 
;t.   Si  vero  rejecerit,  excommunicetur.  Sed  si 

eraverit,  dejicatur. 

Cap.  LXXIX.  —  Item  ex  eodem. 

eoneil.  Sardicensif  cap,  1.)  Osius  episcopus 
Non  minus  mala  consuetudo  quam  pemi- 
corruptela  fonditus  eradicanda  est,  ne  cui  li- 
liacopo  de  civitate  sua  ad  aliam  transire  ci- 
1.  Manifesta  est  enim  causa,  pro  qua  re  hoc 
tentat  :  cum  nallas  in  hac  re  inventus  sit 
[IQS,  qui  de  majore  civitate  ad  minorem  trans- 
ode  apparet  avaritise  ardore  eos  inflammari, 
litioni  servire,  et  ut  dominaliones  agant.  Si 
ns  placet,  hajasmodi  pemicies  sevius  et  auste- 
ndicetur,  ut  nec  laicam  communionem  ha- 
oi  talis  est.  Responderunt  universi  :  Placet. 


A  Cap.  LXXX.  —  De  episeopo  qui  in  sud  fuerit  perse' 
euius  Ecelesia,  quod  ad  atiam  ei  sit  fugiendum. 

lEx  decre,  Calist.  papx  episcopis  per  Gallium  con" 

stitutis  missis,^  cap.   15.)  Si  quis  episcopus   fuerit 

persecutus  in   sua  Ecclesia,    fugiendam   illi  est  ad 

alteram,  eique  sociandum,  dicente  Domino :  Si  per- 

secuti  vo8  fuerint  in  una  civitate,  fugite  in  aliam. 

Siautem  utilitatis  causa  faerit  mntandum,    non  per 

se  hoc  agat,  sed  fratribas  invitantibus,  et  auctoritate 

hnjus  sanctse  sedis  faciat,  [^non  ambitus   causa,   sed 

utilitatis. 

Cap.  LXXXI.   —  De  episcopo   qui  principalem  catKe^ 
dram  susb  Ecclesix  negligit. 

{Ex  eoncil.    Bothoma.,   cap,    16.)  Ut  non  liceat 

episcopo  principalem  cathedram  sue  parochisB  ne- 

B  gligere,  et  aliam   Ecclesiam   in    sua   dioecesi  magis 

frequentare. 

Cap.  LXXXIII.  —  De  episcopis  qui  sedes  suas  negH- 
gunt,  et  in  possessionibus  suis  longe  positis  diu  mo- 
rantur, 

[Ex  concil.  Sardicensif  cap.  15.)  Omus  .episco- 
pus  dizit :  Quia  nihil  pretermitti  oportet,  sunt  qui- 
dam  fratres  et  coepiscopi  nostri,  qui  non  in  ea  civi- 
tate  resident,  in  qna  videntar  episcopi  esse  consti- 
tati,  vel  certe  parvam  rem  illic  habeant :  alibi  au- 
tem  idonea  predia  habere  noscuntur,  affectidnem 
prozimorum  quibas  indalgeant.  Hactenus  permitti 
eb  oportet,  ut  accedant  ad  pofsessiones  suas,  et 
disponant  vel  ordinent  fructum  laboris  suis,  ut  post 
quataor  dies  Dominicos,  id  est,  post  tres  hebdoma- 
^  das,  si  morari  necesse  est,  in  suis  potius  fundis 
morentur,  aut  si  est  proxima  civitas  in  qna  est 
presbjter,  ne  sine  Ecclesia  videantur  facere  diem 
Dominicum,  illuc  accedant,  ut  neqne  res  domeati- 
cee  perabsentiam  eorum  detrimenlam  sustineant,  et 
non  frequenter  veniendo  ad  civitatem  in  qaa  episco- 
pas  moratur  suspicionem  jactantiie  et  ambitionis 
evadant.  Universi  dixerunt  placere  sibi. 

LXXXIU.  —  Ut   episcopus  singulis  annis  parochiam 

suam  drcumeat. 

(Ex  eoncil.    Spalensi^  cap.  4.)  Utsingulis    annis 

iinusqoiqne  episcopus  parochiam  snam    circomeat, 

populamque  conflrmet  ac  doceat,  et  ea   quae    vi- 

tanda  sunt  prohibeat,  et  ea  qufle  agenda  snnt,    uti- 

Q  liter  agere  suadeat. 

Cap.  LXXXIV.  —  Be  episcopis  qui  raro  aut  nun- 
qmm  per  seipsos  plebes  sUn  commissas  visitant. 

{Ex   eoncil.   Meldensi,    cap.    5.)   Ut  episcopi  qui 

plebes  sibi  creditas,   aut  raro,   aut  nunquam   per 

seipsos  visitant  juxta  ordinem    evangelicum  et  apo- 

stolicum  atque    ecclesiasticum,  cum  Dominus  Mosi 

dicat :  Speculatorem  dedi  te  domui  Israel,  et  audies 

ex   ore  meo    verbum,  annunciabis  eis  ex  me,   etc, 

a  comprovincialibus  episcopis,  acrius  corripiantor. 

Cap.  LXXXV.  —  Ut  episcopi  presbyteros  suos  de  mt- 
nisteriis  iHorumdiligenterdiscutiant. 

(Ex  eoncil.  Braggar.y  cap.  2.)  Placuit  nobis  atque 

convenit,  ut  episcopi  per  singulas  Ecclesias   et  dioe- 

ceses  euntes,  primam  discutiant  clericos,  quomodo 

ordinem  baptiami  teneant  vel  missarum,  et  qnaliter 


571 


BURGHARDI  WORMAGIENSIS  EPISGOPI. 


572 


qunque  officia  in  Ecclesia  peragant.  Et  si  recte  qui-  A  in  adminisirationibus  Ecclesi»  pontificibas  socian- 


dem  invenerint,    Deo   graUas.    Sin  autem  minime 

docere  debent  ignaros. 

Cap.  LXXXVl.  —  Ut  episcopus  cum  paucis  suam  pa- 

rochiam  circumeat. 

(ExconciL  Toletano,  cap.  5.)  Cum  episcopus  suam 

dioBcesim  visitat,  nulli    prse    multitudine    onerosus 

existat,   nec   unquam   quinqoagenarium    numerum 

evectionis  excedat,  aut  amplios  quam  una  die  per- 

unamquamque  basiiicam  remorandi  licentiam  habeat. 

Cap.  LXXXVII  —    Si  episcopus  parochiam  suam  vi- 
sitare  nequiverityViros  probabilis  vi^spro  se  mittat. 

{Exeodemcap,  6.)  Quod  si  episcopus,  aut  languore 

detentus,  aut  aliis  occupationibus  implicatus,  visita- 

tionem    dioeceseos   explere   nequiverit,    presbyteros 


tur,  discrepare    non  debeant,  nec  profe.ssioney  nec 

habitu:  nec  cohffirere  et  conjungi    possont,   qnibos 

et  studia  et  vota  diversa  sunt.  Si  quis  autem  episco- 

pus  post  hsec  ecclesiasticam  rem  ad  laicalem    procu- 

rationem  administrandam    elegrit,   aut  siue   testi- 

monio   oeconomi  gubernanda    crediderit,    vere  ut 

contemptor  canonum  et  fraudator    ecclesiasticarum 

rerum,  non  solum  Christo  de  rebns  pauperum   judi- 

cabitur  reus,  sed  etiam  et  concilio  manebit  obnoxins. 

Cap.   XC.  —    XJt  in  circuitione  episcopi  tmnes,    qni 
sunt  in  parochia  singularum  matricumf   exceptis  tn. 
frmiSf  ad  synodum  ejus  venire  debeant, 
(Ex  concil.  Rothom.  \Zf  cap.   \i.)  Cum   episcopus 

suam  dioecesim   circuit,    archidiaconus    vel    archi- 


probabilis  Tit«,  aut  diaconos  mitlat,  qui  redditus  ba-  B  presbyter  ecm    pr©ire  debet  uno    duobos  diebus 


silicarum  et  reparationes,   et   ministrantium  vitam 

inquirant. 

Cap.  LXXXVIII.  —  Qualem  ministrum  episcopus  juxta 

se  habere  debtat. 

(Ex  concil.  Meldensi,  cap.  3.)Ut  quisque  episcopus 

talem  juxta  se  pro  viribus  habere  decertet,  qui  juxta 

sincerissimum  et  purissimum  sensum   catholicorum 

Patrnm,   fide  et  observatione  mandatorum  Dei,  seu 

et  predicationis  doctrina,  presbyteros  plebium  assi- 

due  instruat  et  informet,  ne  domus  Dei  vivi,  quse  est 

Ecclesia,  sine  lucerna  verbi  divini  remaneat.  Sed  et 

idem  talis  existat,   quem  amor  pecuniae  non   vexet, 

aut  reprehensibilis  contemptibilem  reddat.  Hinc  est, 

quod  cum  Moses  querelam   in  conspectu   Dei  pone- 

ret,  non  se   posse  portare    tantum  onus    quod  ei 

fuerat  impositum,  audivit  a  Domino  :  Congrega  mihi 

LXX  viros  de  senioribus  Israel,  quos  tu   nosti  quod 

senes  populi  sint  ac  magistri,  et  auferam  de  spiritu 

tuo,  tradamque  eis  utsustentent  tecum  onus  populi, 

et  non  tu  solus  graveris.  Quid  in  Mose»  nisi  summum 

sacerdotium?  Quid  in    LXX  viris,    nisi    presbyteros 

accipimus?  Quod  autem  Dominus  aufert  de    spiritu 

Mosi,  traditque  eis,   patenter  ostendit,  quod  hi  qui 

ab  episcopo  in  conspectu  Dei  vocati  sunt,  ut  secum 

onus  populi  sustentent,   eadem  velle,  et  in  partito 

sibi  onere  totis  viribus  cooperari.  Hoc  enim    signi- 

ficat,  quod  non   alium,  sed  ejusdem  Mosi  spiritum 

accipiunt. 


per  parochias  quas  visitaturus  est.  Et   plebe  convu- 

cata,  annuntiare   debet  proprii   pastoris  adTentum. 

Et  ut  omnes,  exceptis  infirmis,  ad  ejus  synodom  die 

denominata  impreetermisse  occurrant,  et  omnimodis 

ex    auctoritate   sanctorum  canonum  prsecipere,  et 

minaciter   denuntiare   debet,  quod    si    quis    absque 

gravi  necessitate  defuerit,   proculdubio   a   commu- 

nione  Christiana  sit  repellendus.   Deinde   accitis  se- 

cum  presbyteri,  qui   in  illo   loco  servitium    debeot 

exhibere  episcopo,  quidquid  de  minoribos  et  levio- 

ribns  causis  corrigere    potest,  emendare   satagat,  ut 

pontifex   veniens  nequaquam  in  facilioribos  negoliis 

fatigetur,  aut  sibi  immorari  amplius  neces^  sit  ibi, 

quam  ezpensa  sufficiaL  Ait  enim   Dominus    ad  Mo- 

sen,  de  hujuscemudi  cooperatoribus  :  Ut  tecum,    in- 

quit,  sustentent  onus  populi,   non   tu   solus   grave- 

ris.  Et  beatus  Joannes    Baptista  adventum    Domiui 

prsecucurrit     prsedicando,    dicens     :    Pcenitentiam 

agite,  etc.  Et  item  :  Parate  viam  Domino.  Siquidem 

episcopus  vicem  Chrlsti  agere  videtur,  et   ideo  com 

gaudio,  timore,  et  summa  reverentia  a  plebibus  sibi 

subjectus  suscipiendus  est  :  ut  illis  cum  laude    dica- 

tur  quod  Apustolus  discipulis  dicit :  Testimonium, 

inquit,  vobis  perhibeo,  quod  ita  suscepistis  me  sicut 

angelum  Dei,  sicut  Dominum  Jesum. 

Cap.  XCI.    —  Decretalis  constitutio  Eutychiani  papx 
quid  episcopi  in  synodo  quserere  debeant, 

(Ex  decr.  Eutychian.  papx,  cap.  9.)  Episcopus  in 


Cap.  LXXXIX.  —  De  episcopo  ne  laicum  ponat  sibi  d  synodo  residens,  post  congruam  allocotionem,    se-  - 

ptem  ex  plebe     ipsius   parochise,     vel  eo   amplius,^. 


vtcarium. 

(Ex  concil.  Bragar.f  cap.  9.)  Nova  actione  didi- 
cimus  quosdam  ex  nostro  coilegio  contra  mores 
ecclesiasticos,  laicos  habere  in  rebus  divinis  consti- 
tutos  oeconomos.  Proinde  pariter  tractantes  eligi- 
mns,  utunusquiqoe  nostrom  secundum  Chalcedo- 
nensiumPatrum  decreta,ex  proprio  clero  oeconomum 
sibi  constitoat.  Indecorum  est  laicum  vicarium  esse 
episcopi,  et  sseculares  in  Ecclesia  judicare.  In  uno 
eodemque  officio  non  debet  dispar  esse  professio. 
Quod  etiam  in  lege  divina  prohibetur,  dicente  Mose  : 
Non  arabis  in  bovesimulet  asino,  quod  est,  homines 
diveriffi  professionis  in  oHicio  uno  non  sociabis. 
Unde  oportet  nos  et  divinis  libris  et  sanctorum 
Patrum   obedire  preeceptis,  constituentes  ut  hi   qui 


prout  viderit  expedire,  maturiores,  honestiories,  at — 
que  veraciores  viros,  in  medium  debet  evocare.  Et^ 
aIIatis'sanctorum  pignoribus,  unumquemqoe  {illorunM 
tali  sacraraento  constringat. 

Cap.  XCII.  —  Jusjurandwn  synodale. 
(Ex  eodem  decret.)  A  modo    in  antea,  quidqoicS 

nosti,  aut  audisti,  aut  postmodum  inquisitums  es « 
quod  contra  Dei  voluntatem  et  rectam  Christianita — 
tem,  in  ista  parochia  factum   sit,  aut  futurum   erit^ 
si  in  diebus  tuis  evenerit,  tantum,  ut  ad   tuam  co- 
gnitionem  qooconque  modo   perveniat,    si    scis  aot 
tibi  indicatum  fuerit  synodalem  causam   esse,  et  ad 
ministerinm  episcopi  pertinere,  quod  tu  nec  propter 
amorem,   nec  propter  timorem,  nec  propter  prs- 


573 


DECRETORUM  L1BR1  XX.  —  LIBER  PRINUS. 


574 


B 


mium,  nec  propter  parentelam  ollatenus  celes  epir-  A 
scopam,  aut  ejas  missum  cui  hoc  inqiiirere  jasserit, 
quandocanque  te  ex  hoc  interrogayerit  :  sic  te  Deas 
adjuvet  et  istffi  sanctorum  reliquifie. 

Cap.  XCIII.  —  Jttramentttm  cwterorum. 
[Ex  eodem.)  Istud  sacramentum  qaod  f  iste  juravit 
de  synodali  caasa,  quod  tu  illud  ex  te  ilaobservabis,  in 
quantum  sapis,  aut  audisti,  aut  ab  hac  die  in  antea 
inqoisituras  es,  sic  te  Deus  adjuvet,  elc. 
Cap.   XCIV.   —    Post  datum  sacramentum  episcopus 
iUo8  quijuraverunt  ita  alloquatur. 
(Ex  eodem,)  Videte,   fratres,  at   Domino  reddatis 
juramenta   vestra  :  non  enim   homini  jurastis,   sed 
Deo  creatori  vestro.  Nos  autem,   qui   ejus    ministri 
sumus,   non  terrenam  substantiam  vestram  concu- 
piscimas,  sed  salutem  auiniarum  vestrarum  reqai- 
rimus.  Cavete  ne   aliquid    abscondatis,  ex  alterius 
peecato  vestra  fiat  damnatio. 

Prima  interrogatio  episcopi  aut  ejus  missi. 
(Ex  eodem,)  Est  in  hac  parochia  homicida,  qui  homi- 
nem,  adt  spontanea  voluntate,  aut  cupiditatis,  aat 
rapacitatis  caasa,  aat  casa,  aut  nolens,  aat  coactus, 
aot  pro  vindicta  pareotum,  aut  in  bello,  autjussu 
Domini,  aot  proprium  servum  occiderit  ? 

Interrogatio  2. 
Est  aliqnis  parricida,   aut  fratricida,  qai  patrem, 
matrem,  sororem,   fratrem,  avanculum  aut  aliqaem 
Domini,  aut  proprium  servum  interfecerit? 

Interrogatio  3. 
Est    aliquis  qui  presbjierum,  aut  diaconum,  aut  C 
aliquem  clericorum   occiderit,  vel   aliqoo    membro 
detruncaverit? 

Interrogatio  4. 
Est  aliquis  vel  aliqua  qui  infantem  proprium 
oppresserit,  vel  vestimentoram  pondere  suffocaverit, 
et  si  hoc  factum  est  ante  baptismam,  aut  post  ba- 
ptismum,  aut  si  infans  iniirmatus  per  negligentiam 
parentis  absque  baptismo  obierit? 

Interrogatio  5. 
Est  aliquis  vel  aliqua  qui  alterius   partum   excus- 
serit,  vel   si  ipsa  femina  propria  voluntate    suum 
partnm  vel  conceptum  excusserit,  et  abortivom  fe- 
cerit? 

Interrogatio  6. 
Est  aliqua  femina  quse  in  fornicatione  concipiens 
timens  ne  manifestaretar,  infanlemproprium,  aut  in 
aquam  projecerit,  aut  in  terra   occultaverit,  quod 
morth  dicant? 

Interrogatio  7. 
Est   aliquis  qui    uxorem  suam  absque  lege,  aut 
certa  probatione  interfecerit? 

Interrogatio  8. 
Est  aliqua  femina  quse  virum  suum,  vel  aliquem 
hominem  per  herbas  venenatas,  vel  mortiferas   po- 
tiones  interfecerit  vel  alium  hoc  facere  docaerit? 

Interrogatio  9. 
Est  aliquis  vel  aliqua  qai  hoc  fecerit,   vel  alium 
facere  docuerit,  ut  vir    non    possit  generare,    aut 
femina  concipere  ? 


D 


Interrogatio  \0. 
Est  aliquis  qai  proprium    servum   extra  judicem 
occiderit,  et  aliqua  femina  quse  ancillam  propriam 
uecaverit  furore   zeli  inilammata? 

Interrogatio  \  i . 
Est  aliquis,  qui,  diabolo  impellente,   semetipsum 
occiderit? 

Interrogatio  12. 
Est  aliquis   qui   in  bcllo  publico  homincs  vulne- 
raverit,  et  nescit  si  de  illo  vulnere  aliquis  perierit? 
Et  si  alicui  iroputatur  quod  hominem  occiderit,  et 
ipse  hoc  denegaverit? 

Interrogatio  13. 
Est  aliquis  qui  in  consilio  fuerit  ut  homo  interfi- 
ceretur,  et  non  fuit  in  facto,  et  tamen  per  ejus  con- 
silium  et  exhortationem  interfectus  est? 

Interrogatio  14. 
Est  aliquis   qui    truncationes   manuum,   pedom, 
linguse,  et  testiculorum   fecerit,   et  oculos  alterins 
eruerit? 

Interrogatio  15. 
Est  aliquis  conjugatus,  qui   cum    alterins  uxore 
adulterium  perpetravit,  vel  uxor  cum  alterius  viro? 

Interrogatio  16. 
Est  aliquis  uxorem  habe.is  ,  qui  concubinam  simul 
habuerit  ancillam  propriam,  aut  aliam  feminam? 

Interrogatio  17. 
Est  aliquis  qui  uxorem   legitimam   dimiserit,  et 
alteri  se  conjunxerit,  et  aliam  in  conjugium    acce- 
perit. 

Interrogaiio  18. 
Est  aliqua  mulier  quee  virnm  propriam  dimiseritj 
et  alteri  se  coojunxerit? 

Interrogalio  19. 
Sont  aliqui,  interveniente  repndio,  qui  ab  invicem 
sint  separati  et  sic  maneani? 

Interrogatio  20. 
Est  aliquis  qui  absque  consensu  uxoris,  derelicto 
legitimo  conjugio,  in  monasterium  intraverit? 

Jnterrogatio  21. 
Est  aliquis  qui  suam  conjugem  quamvis  culpabi- 
lem  sine  episcopi  judicio  reliquerit? 

Interrogatio  22. 
Est  aliqua  mulier  quee,  conscio  viro  suo,  fomicata 
fuerit? 

Interrogatio  23. 
Est  aliquis  uxore   carens,   qui   cum  alterins  con«> 
juge  fornicatus  fuerit :  aut  si  qua  mulier  non  habens 
viruffl  cum  alterius  marito? 

Interrogatio  24. 
Est  aliquis  non  habens  uxorem,  qui  cum  femina 
quee  virum  non  habet  fornicatus  fuerit? 

Interrogatio  25. 
Est  aliquis  laica  vigor ;    quse  moechata  fuerit  cum 
adolescente? 

Interrogatio  26. 
Est  aliqais  qui  desponsatam  paellam  non  daxerit, 
et  lidem  sponsaliorum  fregerit? 


575 


BURGHARDI  WORMAGIENSIS  EPISGOPL 


57H 


InierrogaUo  27.  A 

Est  aliquis  qut  alterius  sponsam  rapaerit,  et  sibi 
sociaverit? 

Interrogatio  28. 
Est  aliqais  qai  quamcunque  feminam,  virginemi 
aut  fiduam  per  raptam  traxerit,  et  sociaverit  sibi 
in  matrimonium  :  et  si  aliqui  sunt,  qai  in  hoc  con- 
sentientes  et  adjavantes  fuerint? 

Interrogatio  29. 
Est  aliquis  qui,  cam   Judsea,  vel,  si  Judseus  Tel 
paganas,  cnm  aliquis  Christiana  moechatus  f uerit? 

Interrogatio  30. 
Est  aliqui,  qui  sanctimonialem,  yel  Tiduam    Deo 
sacratam  rapaerit,  et    in   conjugium   sompserit,  vel 
ipsis  consentientibus  cum  eis  fornicatus  fuerit?  B 

Interrogatio  31. 
Est  aliquis  qui   vivente  marito,   conjugem   illius 
adulterasse   accusatur,   et  eo  in  proximo  defuncto 
eamdem  sumpsisse  dinoscitur  ? 

Interrogatio  32. 
Estaliqua   mulier  quse  dicat  quod  vir  ejus   non 
possit  cum  ea  coire,  et  ob  hanc  causam  dissidium 
queerit,  et  alium  virum  velit  accipere? 

Interrogatio  33. 
Est  aliquis  qui  cum  commatre  spiritali  moechatus 
fuerit,  vel  eam  in  matrimonium  acceperit,  simiiiter- 
que  cum  tiliola  quam  ex  sacro  fonte  susceperit,  aut 
ante  episcopum  tenuit? 


Inierrogatio  41. 

Interrogandum  si  aliquis  hominem  liberum  aat 
servum  aiterius,  aut  peregrinam  aut  adventitium 
furatus  fuerit,  aut  eum  blandientem  seduxerit  et 
vendiderit,  et  extra  patriam  in  captivitatem  duxerit : 
aut  si  aiiquis  iudaeo  vel  pagano  Christianum  man- 
cipinm  vendiderit,  aut  si  ipsi  Judsei  Ciiristiana  man- 
cipia  in  suo  servitio  habeant,  vel  vendant? 

Interrogatio  42. 

Interrogandum  si  aliquis  sit  magus,  ariolus,  aut 
incantator,  divinus,  aut  sortilegus :  vel  si  aliquis 
vota  ad  arbores,  vel  ad  fontes,  vei  lapides  faciat, 
aut  ibi  candelam  seu  quodiibet  munus  deferat,  ve- 
luti  ibi  qooddam  numen  sit,  quod  bonum,  aut  ma- 
lum  possit  inferre? 

Interrogatio  43. 

Perscrutandum  si  aiiquis  subulcus,  vei  bubulcus, 
sive  veoator,  vel  caeteri  hujusmodi  diabolica  car- 
mina  dicat  super  panem,  aut  super  herbas,  aut  su- 
per  quasdam  nefaria  iigamenta,  et  hsec  aut  in  arbore 
abscondat,  aut  in  bivio,  autin  trivio  projiciat,  ut 
sua  animalia  iiberet  a  peste  et  clade,  et  aiterius  per- 
dat? 

Interrogatio  44. 

Perqnirendum  si  aliqua  foemina  sit,  quce  per  qus- 
dam  maleiicia,  et  incantationes,  mentes  hominum 
se  immutare  posse  dicat,  id  est,  ut  de  odio  in  amo- 
rem,  aut  de  amore  in  odium  convertat,  aut  bona 
hominum,  aat  damnet,  aut  surripiat  ?  Et  si   aliqua 


Interrogatio  34. 


C  est  qu»  se  dicat  cum  dsemonum  turba  in  simiiitudi- 


Est  aliquis  qui  propinquam  et  consanguineam  suam 
in  matrimonium  accepit,aut  cum  ea  fornicatus  est? 

Interrogatio  35. 
Est  aliquis  qui  irrationabiliter,  id  est,  contra  na- 
turam  cum  masculis,  et  mutis  misceatur    anima- 
libus? 

Interrogatio  36. 
Est  aliqua  mulier  quse  lenocininm  fecerit? 

Interrogatio  37. 
Est  aliquis  qui  in  sua  domo  consentit  cum  pro- 
priis  anciiib,  vel   genitiariis   suis  adulteria  perpe- 
trari? 

Interrogatio  38. 
Interrogandum  si  aliquis  fur,  aut  sacriiegus  sit  in      est? 
eadem  piebe,  qui  ecclesias  Dei  infregerit,  vel  aliquid 
de  ecclesia  furatus  sit,  aut  publice  rapuerit,  vel  la- 
tenter  surripuerit :   aut  si  aliqnis  rapax,  et  raptor, 
et  damnator  Ecdesise  Dei  est?. 

Interrogatio  39. 

Interrogandum  si  aliquis  perjurus  sit,  aut  si  sciens, 
et  pro  cupiditate  terrena  pejeraverit :  et  si  nesciens, 
aut  si  coactus  jussu  senioris,  aut  pro  membris, 
aut  pro  vita  redimenda :  aut  si  aliquis  scienter  non 
solum  pejeraverit,  sed  etiam  alios  in  perjurium 
duxerit? 

Interrogatio  40. 

Interrogandum  si  aliqnis  scienter  contra  aliquem 
falsnm  testimonium  protuierit,  et  (qnale  damnum 
aliquis  per  hanc  testificationem  habnerit? 


nem  mulierum  transformata  certis  noctibus  eqoitare 
super  quasdam  bestias,  et  in  eorum  consortio  annu- 
meratamesse? 

Interrogatio  45. 
Interrogandum  si  aliquis  sanguinem  moriicinum, 
aot  diiaceratum  a  bestia  comederit? 

Interrogatio  46. 
Est  aliquis  qui  juravit  quod  Deo  contrariam  est, 
ut  fratri  nunquam  reconcilietur,  quod  est  peccatum 
usque  ad  mortem? 

InierrogaHo  47. 
Est  aiiquis  qui  bibit  de  liquore  in  quo    musteia, 
vel  mus,  sive  aliquod  immundum  animai  necatum 


Interrogatio  48. 

Est  aliquis  qui  jejunium  quadragesimaie,  vei  qua- 
tuor  temporum,  sive  Letanis  majoris,  vel  Rogatio- 
num,  sive  indictum  ab  episcopo  jejunium  pro  qua- 
cunque  plaga,  non  observaverit? 

Interrogatio  49. 

Est  aliquis  qui  bibit,  aut  manducavit,  aut  portavit 
super  se  quo  existimaverat  se  Dei  judicium  perver- 
tere  posse? 

Interrogatio  50. 

Est  aliquis  qui  in  Kalend.  Januarii  aliquid  fecerat, 
quod  a  paganis  inventnm  est,  et  dies  observavit,  ei 
lunam,  et  menses,  ethorum  effectiva  potentia  aliquid 
speraverat  in  melius,  aot  in  deterius  posse  eon- 
verti? 


Bhf7 


DEGRETORUM  UBRI  XX.  —  UBER  PRIMUS. 


578 


(.  Inierrogatio  51.  A 

E^t  aliqais  quodcunque  opus  inchoans,  qui 
aliquidt  dixerat,  aat  quaconqoe  magica  arte  aliad 
fecit,  ni^i  ut  Apostolus  docet,  omnia  in  nomine 
Domini  facienda  ?  Neque  enim  demones  in  nostrum 
adjutoriam  ;flebemus  invocare,  sed  Deum,  in  colle- 
ctione  similiter  herbarum  medicinalium,  symbolum 
et  orationem :  Dominicam  dicere'  oportet,  et  nihil 
aliud  ? 

Interrogatio  52. 
Quffirendum  etiam  si  molieres  in  lanificiis  suis, 
vel   inordiendis    telis    aliquid    dicant,    aut  obser- 
Tentf  nisi,  ut  supra  dictum  est,  omnia  in  nomine 
Domini  ? 

Interrogatio  53.  ^ 

Est  aliquiit  qui  oblationes,  id  est,  eleemo^am 
parentum  defunctorum  injaste  retineat? 

Interrogatio  54. 
Est  aliqais  qui  supra  mortuam  nocturnis  horis 
carmina  diabolica  cantaret,  et  biberet,  et  manducaret 
ibi,  quasi  de  ejus  morte  gratularetur,  et  si  alibi 
mortui  in  yigiliis  nocturnis,  nisi  in  Ecclesia  custo- 
diantar  ? 

Jnterroga^to  55. 
Est  aliquis  qui  non  communicet,  vel  tribus  tem- 
poribns  in  anno,  id  est,  in  Pascha,  Pentecoste,  et 
Natali  Domini,  nisi  pro  mortiferis  criminibus,  et 
episcopi  vel  sacerdotum  judicio,  a  communione  fuerit 
remotns? 

Interrogatio  56.  G 

Est  aliquis  qui  in  die  Dominica,  vel  in  prsecipuis 
festivitatibus,  quidquam  operis  faciat  :.  et  si  ad 
Matutinas  et  ad  Mis?am,  et  ad  Vesperas,  his  diebus 
imprstermisse  omnes  occurrant  ? 

Interrogatio  57. 
Est  aliqais  excommunicatns,  qai  pro  nihilo  daxerit 
excommunicationem  :  et  si  aliquis  cam  excommani- 
cato  communicaverit  ? 

Interrogatio  58. 
Est  aliqais  qui  modum  poenitentifie  sibi  injunctum 
non  custodierit  ? 

Interrogatio  59. 
Est  aliquis  qui  patrem  aut  matrem  .inhonoraverit, 
aut  percusserit,  ant  maledixerit? 

Interrogatio  60.  ^ 

Est  aliqais  qui  vomitum  post  acceptam  Euchari- 
stiam  per  ebrietatem  fecerit? 

Intcrrogatio  61. 
Est  aliquis  qai  suam  decimationem  Deo  et  sanctis 
ejus  retraxerit? 

Interrogatio  62. 
Est  aliquis  tam  perversus  et  Deo  alienus,  ut  sal- 
tem  Dominica  die  ad  ecclesiam  non  venerit  ? 

Interrogatio  63. 
Si  porcarii,  ct  alii  pastores  Dominica  die  ad  eccle- 
siam  non  veniant,  et  Mbsas  non  audinnt,  similiter 
in  alib  festivitatibus  ? 

Interrogatio  64. 
Est  aliquis  qui  ad  confessionem  non  vaniret,  vel 


una  vice  in  anno,  id  est,  in  capite  Quadragesimfie, 
et  pcenitentiam  pro  peccatis  suis  aon  susciperet  ? 

Interrogatio  65. 
Est  aliquis  qui   assiduam    ebrietatem    sectetur, 
Apostolo  dicente :  Neque  enim  ebriosi  regnum  Dei 
possidebnnt? 

IniefTogatio  66. 
Est  aliqais  qui  contempto  suo  presbytero,  in  aliam 
parochiam  iret  ad  ecclesiam,  et  ibi  communicaret, 
et  suam  dedmam  daret  ? 

Interrogatio  67. 
Inquirendum  de  mendicis  qui  per  parochiam  dis- 
cnrrunt :  et  si  unasquisque  pauperem  de  familia  saa 
pascat? 

Interrogatio  68. 
Interrogandum  si  in  anaqnaque  plebe  decani  sint 
per  villas  constitati,  viri  veraces  et  Dominum  timen- 
tes,  qui  cseteras  admoneant  ut  ad  ecclesiam  per- 
gant,  ad  Matutinas,  ad  Missam,  et  ad  Vesperam,  et 
nihil  operis  in  diebus  festis  faciant :  et  si  horum 
qaisquam  transgressus  fuerit,  statim  presbjrtero 
annuntient,  similiter  de  luxuria,  et  omni  opere 
pravo  ? 

Interrogatio  69. 
Est  aliquis  qui  bannum  episcopi,    aut  presbyteri 
sui,  et  excommunicationem  parvipendit  ? 

Interrogatio  70. 
Perquirendum  si  parochiani  presbjtero  suo  debi- 
tam  honorem  impendant,  aut  si  est  aliqais  qui  eum 
verbo,  vel  facto  inhonoraret,  et  ejus  monita  sperne- 
ret? 

Interrogatio  71. 
Est  aliquis  qai  peregrino,  aut  viatori  hospitium 
contradixerit? 

Interrogatio  72. 
Inquirendnm  est  quas  festivitates  eolant  ? 

Interrogatio  73. 
Interrogandum  si  patrini  filiolis  suis  STmboIum 
et  Orationem   Dominicam  insinuent,   ant  insinuari 
faciant  ? 

Interrogatio  74. 
Perquirendum  si  IIII  aut  V  veji  plures  interfece- 
rint  hominem  ? 

Interrogatio  75. 
Est  aliqnis  qui  contradicit  episcopo  aut  ejus  mi  • 
nistris,  ne  coloni  aut  servi  pro  commissis  crimini- 
bas  virgis  nudi  cedantur  ? 

Interrogatio  76. 
Interrogandum  si  aliquis  peregrinum,  qui  de  sua 
patria  propter  paganorum  infestationem,  vel  perse- 
cutionem  fugit,  hac  de  causa  qaia  in  domo  ejus 
mansit,  et  diebns  aut  annis  loco  mercenarii  illi  ser- 
vivit,  pro  proprio  servo  velit  habere^  et  vendere, 
aut  dare  alicui  prfiesumat? 

Interrogatio  77. 
Est  aliquis  qui  iigusta  mensura  suam  annonam, 
aut  vinum  vendat,  cum  Dominus  dicat :  iEqaus  sit 
tibi  modiui,  et  aequus  sextarias  ? 


579 


BURCHARDI  WORMAaENSIS  EPISCOPI. 


580 


Interrogatio  78. 

Denuneiandum  etiamquam  magoum  piaculum  sit 

usuras  ezigere,  et  de  alieno  fenore  velle   dilescere, 

et  quod  sacri  canones  tales  ab  Ecclesia  ejici  prfieci- 

piant. 

Interrogalio  70. 

Est  aliqnis  qui  propter  cupiditatem  Judffium  vei 

paganom  interfecerit  ? 

Interrogatio  80. 

Est  aliquis  insaniens  qui  aliquem  horai&eoi  occi- 

derit  ? 

Interrogatio  81. 

Est  aliquis  qai   arborem  succideret,  et  dom  operi 

necessario  insisteret,  aliquis  subtos  arborem  deve- 

niens,  improvise  opprimeretur  ? 

Interrogatio  82. 

Est  aliqois    qui    conjurationes  et    conspirationes 

sectaretur  ? 

Interrogatio  83. 

Est  aliquis  qui  ecclesiam   aut  clericum  fatigare 

praesumpserit  ? 

Interrogatio  84. 

Inquirendum    de    refugis  et  perfidis    clericis   et 

laicis. 

Interrogatio  85. 

Percontandum  de  confratriis  et  fratemitatem  so- 

cietatibus  qualiter  in  parocbia  agantur. 

Interrogatio  86. 

Interrogandum  si  cantica  turpia  et  risnm  moven- 

tia  aliquis  circa  ecclesiam  cantare  prsesnmat. 

Interrogatio  87. 

Perquirendum  si  aliquis  ecclesiam  intrans,  fabu- 

lis  vacare  consuevit,  et  non  diligenter  aoscultat  divi- 

na  eloquia,  et  si  antequam  Missa  finiatur,  de  eccle- 

sia  exierit  ? 

Interrogatio  88. 

Interrogandom  si  oblationem,  id  est  panem  et  vi- 

nom,  viri  et  femiufie  ad  Missas  offerant,  et  si  non 

yiri  conjuges  ofiferant,  pro   se  suisque  omnibns  ut 

in  canone  continetnr  ? 

Cap.   XCV.   —  Ut  episcopi    libros    gentilium  non 

legant. 

(Ex  conet/.  Carthag,^  cap,  i6.)  Ut  episcopi  libros 


B 


A  nos,  quod    sine  verecundia  memorare  non  possu- 
mus,  fraternitatem  tuam  Grammalicam,  et  ilia  dif- 
ficiliora  quibusdam  exponere.   Qoam  rem  ita  mo- 
ieste  suscepimus,    ac  sumos   vehementer    aspema- 
ti,  ut  ea  quse  prius  dicta  foemnt,   in  gemitum  et 
tristitiam  verteremos  .  quia  in  uno  ore  cum  Jovis 
laudibus,  Cbristi  landes  esse  non  possunt.  Et  qoani 
grave  nefandnmque  sit  episcopis  canere,  quod  nee 
laico  religioso  conveniat.  Et  quamvis   dilectissimus 
filins  noster  Candidns  presbyter  postmodum  veniens, 
hac  de  re  subtiliter  requisitus  negaverit,   atqne  vos 
eonatus   fuerit  excnsare :   de  nostro   tamen    adhue 
animo  itoa  recessit :  qnia  quantum  exsecrabile  est 
hoc  de  sacerdote  enarrari,  tanto  utrum  ita  necesse 
sit  districta  et  veraei  oportet  satisfactione    cognosci. 
Unde  si  post  hoc  evidenttr  hiec  quse  ad  nos  perlaU 
snnt  falsa  esse  clarnerint,  neqiM  vos  nugis  et  s«ecu- 
laribus  litteris  studere  constiterit,  ei  Qeo  nostro  gra- 
tias  agamus,  qui  cor  vestrum  maculari   yasphemis 
nefaodorum  landibus  non  permisit,  et  de  eoaeedeih 
dis  quffi  poscitis  securi  jam  et  sinealiqua  dubitatioM 
tractemus. 

Cap.  XCVIII.  —  Quantum  discrimen  immineat  pasto- 
ribus  qui  veritatem  Christi  prwdicare  negtigtmt. 

{Ex   decr,    Marci    papae^    JEgyptiorum    episeapis 

missiSj  cap.  3.)  Vffi  enim  erit  nobis,  qui  hnjus  mi- 

nisterii  onus  susceptum  habemns,  si  veritatem  Sal- 

vatoris  nostri  Jeso  Christi,  quam   apostoli  praedt- 

cavernnt,  prsedicare  neglexerimus.  V<e  erit  nobis,  si 

C  silenlio  veritatem  oppresserimus,  qui  erogare  num- 

mulariis  jubemur,  id  est,  Christianos  populos  imbne- 

re  et  docere.  Qoid  in  ipsius  Christi  futuro  dicturi 

sumos  examine,  si  sermonis  ejus  veritatem  confon- 

Slimar  prsedicare  ?  Qoid  erit  de  nobis,  eum  de  com* 

missis  nobis  animahus,  et  de  ofQcio  suscepto  ratio- 

nem  justus  jndex   Christus   Deus  noster  districtam 

exegerit  ? 

Cap.   XCIX.  —   Quod  episcopum  oporteat  sme  inter' 
missiane  Ecclesiam  suam  docere  et  amare. 

{Cap,  Evaristi  papsB  V,  omnibus  per  JSgyptum  fra- 

tribus  missum.)  Episcopnm  vero  oportet  opportune  et 

importune  atque  sine  intermissione  Ecclesiam  suam 

docere  eamque  prndenter  regere  et  amare,  ut  a  vitiisse 


gentilium  non  legant:  hflereticorum  autem  pro  ne-      abstineat,  ut  salntem  consequi  possit  fleteraam.  Et 

•  A       A  4     4  •%.^««A  ^^       *  %\  A.  »  A*  •  ^  A       *  _A       %.         ^ 


cessitate  et  tempore 

Cap.  CXVl.  —  Ut  episcopiy  prout  vulgus  intelligere 

possit  secundum  proprietatem  communis  lingux  it- 

lorum  prxdicationem  temperent, 

(Exconcit.  Remensif  cap,  il.)  Ut  episcopi  Sermo- 
nes  et  Homelias  sanctorum  Patrum,  prout  omnes  in- 
telligere  possint,  secnndum  proprietatem  communis 
linguse  praedicare  studeant. 

Cap  XCXVII.  —  Reprehensio  episcopi  in  pulpito  pa- 

ganos  libros  exponentis^  eo  quod  cum  Jovis  laudi' 

bus  Christi  taudes  non  conveniant. 

{Ex  reg.    ad   Desiderium  episc.  Gatlix,  cap.  84) 

Cum   molta  nobis  bona  de  vestris  foissent  studiis 

nunciata,  ita  cordi  nostro  est  nata  Isetitia,  ut  nega- 

re    ea    sibi  fraternitas    vestra    CQncedenda  popo- 

scerat,  minime  pateremnr.  Sed  post  hoc  pervenit  ad 


illa  com  tanta  reverentia  ejus  doctrinam  debet  sus- 
eipere,  enmque  amare  et  diligere,  nt  legatum  Dei 
et  prfficonem  veritatis,  quia^  testante  Veritate,  qnod- 
cunque  ligaverit  super  terram,  erit  ligatum  et  in 
coelo,  et  qnodcunque  solverit  super  terram»  erit  so- 
lutum  et  in  coelis. 

Cap.  C.  —  2>e  ignorantia  omn»6i/s,  maxime  saeerdoti- 

buSf  vitanda. 

(Ex  concil.  Toietano  5,  cap.  25.)  Ignorantia  mater 

cunctornm  errorum,   maxime  in   sacerdotibus   Dei 

vitanda  est,  qui  docendi  officium  in  populis  susce- 

perunt.   Sacerdotes  enim   legere    sancta    Scriptura 

admonet,  Paulo  apo&tolo  dicente    ad  Timotheum : 

Intende  lectioni,  exhortationi.  Doctores  semper  se 

permanere  in  his  sciant.  Igitur  sacerdotes  Scriptoras 


DEGRETORUM  LTRRI  XX.  —  LIBER  PRiyUS. 


582 


t  canones  ueditentur,  ut  omne  opus  eorum  A 
catione  et  doctrina  consistat,  atque  sedifi- 
etos  tam  fidei  scientia,  quam  operum  disci- 

—  Ut  episeopus  dissidentes  eoneordare  com- 

pellat, 

meiL  Cartha.<,  cap,  26.)  Stodendam  episcopo 

lentes  fratres,  sive  clericos,  sive  laicos,  ad 

lagis  quam  ad  judiciam  hortetar. 

—  Ui  in  die  Dommica  rerum  dijudieationes 
non  f,ant. 

ncU.  Spalensi.,  cap.  2.)  Ut  nullus  episcopas, 
positus,  die  Dominica  causas  judicare  prse- 

[.  —  De  domestica  et  interiori  conversatione  3 
eptscoportim. 

ndl.  Aurelian.,  cap.  5.)  Decrevit  sancta  sjno- 
e$ticam  et  interiorem  episcopi  conversatio- 
ns  reprehensionis  atque  suspicionis  impene- 

fieri  debere,  at  jnxta  Apostolum  providea- 
na,  non  solum  coram  Deo,  sed  etiam  co- 
snibus  hominibus.  Oportet  igitur  ut  cu- 
spiscopi  et  secretioribus  quibublibet  obse- 
ncerffi  opinionis   sacerdotes   et    clerici   as- 

qai  vigilantem,  orantem,  sacra  eloquia 
em,  episcopum  suum  jugiter  attendant,  ejus- 
ctfie  conversationis  testes,  imitatores,  et  ad 
iam  praedicationis  existant. 

L  —  Ut  episcopus  quasi  hospes  se  continere 

debeat.  C 

lictis  August.)  Episcopus  quasi  hospes  fieri 
)t  privatam  domum  non  habeat,  sed  quasi 
»56  debet,  nt  Christus  ait :  Filius  hominis 
»et  nbi  caput  suum  reclinet. 

'.  —  Ut  episcopi  frequenter  Missas  eelehrent. 

Miei/.  Arausico,  cap.  3)  Statuimus,  nt  non 

Dominicis  diebus,  et  prcecipuis  festivitatibus 

Missas  celebrent,  sed  cum  possibile  fnerit, 

na  quoque  sacrificia  frequentent,  nec  fasti- 


[    —  iVe  episcopus  pretio  corruptus  alterius 
clericum  ordinare  prsesumat, 

meil.  Hannerensi,  cap,  i.)  Omnibus  ministris 
iticffi  dignitatis  interdicimus,  ut  nullus 
[ue  munere  aut  favore  corruptus,  clericum 
parochiffi  latenter  ac  furtive  ad  ordina- 
snbintroducere  preesumat.  Quod  si  fecerit, 
lalcedonense  decretum,  is  qni  mediator  ex- 
clericus  est,  proprio  gradu  decidat,  si  laicus 
achus,  anathematizetur. 


D 


n.  —  Ut  episcopus  clericos  alterius  parochise 
nullatenus  ordinet. 

ionet/.  Parisiensif  cap.  32.)  Episcopus  non 
it  presbyteros  aut  diaconos  alteri  subjectos 
I,  nisi  forte  cum  consilio  et  voluntate  ipsius. 
autem  tale  aliquid  agere  tentaverit , 
i  ejus  ordinatio,  et  ipse  coerceatur  a  sj- 


Cap.  CVIII.  —  Ut  nuUus  episcopus  in  alterius  episcopi 
parochia  ad  promotionem  ministcrii  aceedere  prw- 
sumat. 

{ExeomeU.  Antioeh.j  eap.  13.)  rYolIus  episcopns  ex 
alia  provincia  'audeat  ad  aliam  transgredi,  et  ad 
promotionem  ministerii  aliquos  in  Ecclesiis  ordi- 
nare,  licet  consensum  videantnr  prsebere  nonnulli, 
nisi  litteris  tam  Metropolitani,  quam  cfieterorum,  qui 
cum  eo  sunt,  episcoporum  rogatus  adveniat,  et  sic 
ad  actionem  ordinationis  accedat.  Si  vero,  nullo 
vocante,  inordinato  more  deproperet  suf  er  aliquibus 
ordinationibns,  et  ecclesiasticis  negotiis  ad  eum 
non  pertinentibus  componendis  :  irrila  quidem  qnee 
ab  eo  geruntur  existant.  Ipse  vero  incompositi  motus 
sui,  et  irrationabiiis  audacisB  subeat  ultionem,  ex  hoc 
jam  damnatus  a  sancto  concilio. 

Cap  CIX.  —  Ne  episeopus  alterius  Ecclesias  elericum 
audacter  invadere  attentet, 

(Ex  cofici/.  Nicseno,  eap.  16.)  Si  quis  episcopus 
clericum  ad  alium  pertinentem  audacter  invadere, 
et  in  sua  Ecclesia  ordinare  tentaverit,  non  con- 
sentiente  episcopo  a  quo  discessit,  is  qui  regulse 
mancipator,  ordinatio  hujusmodi  irrita  compro- 
betur. 

Cap.  CX.  —  De  non  prmsumendis  iUieilis  ordinatio- 

nibus, 

(Ex  epist.  Simplicii  pap.  missa  Equitio  Florentio^  et 

Seve.  epist.  eap.   1.)  Relatio   nos  vestrse  dilectionis 

instruxit,    et   gestorum    series    plenius    intimavit, 

Gandentiam  Ofliniensis  Ecclesise  sacerdotem  contra 

statnta  canonum   ac  nostra  preecepta  ordinationes 

illicitas    perpetrasse.    Quarnm    illi    totara    penitus 

auferri  prflecipimos  potestatem.  Scripsimus  enim  ad 

Severum  fratrem  et  coepiscopom    nostrum,  ut,   si 

necesse  foerit,  ipse  in  supradicta  Ecclesia,   consi- 

deratis   Patmm  regulis,    hoc  fungatur  ofiicio   qno 

ille  abosus  esse  convictas  est  :  ita  ut  hi  qoi  illicite 

ab  eodem  snnt  provecti,  ab  Ecclesiasticis  ministeriis 

remoti  sint. 

Cap.  CXI.  —  De  episcopo  caeco  qnif  per  presbyferum 
suum,  presbyterum  et  diaconos  duos  ordinaverat, 

{Ex   eoneil,   Bragga.,    cap.    5.)    Ad    cognitionem 

nostri  examinis  Gabrensis   diaconi   relatu   pervenit 

de  quibusdam  ipsius  Ecclesise  clericis,  quorum  dum 

unus  ad  presbjterii,  duo  ad  Levitarum  ministerium 

consecrarentnr,  episcopus  autem   eoram  oculorum 

dolore  detentus,  fertur  manum  suam  super  hos  tan- 

tum  posoisse,  et  presbjterum  quemdam  illis  contra 

ecclesiasticum  ordinem  benedictionem  dedisse.  Qui 

licet  propter  tantam  pnesumptionis  audaciam  pote- 

rat  accusatus  judicio  prsesenti  damnari,   si  adhuc 

in   corpore  positus,   non  fuisset  mortis  vocatione 

prasventus  :  sed  quia  jam  ille  examini  divino  relictus 

est,  humano  judicio  accusari  non  potest  :  hi  qui 

supersont,  et  ab  eo  non  consecrationis  titulum,  sed 

ignominise   potius  eulogium   perceperont,   ne   sibi 

licentiam  talis  usnrpatio  faciat,  decrevimus  ut  gra- 

dum  sacerdotis  vel  Levitici  ordinis,  qoem  perverse 

adepti  sunt,  depositi  «quo  Jodicio  abotantor.  Tales 


583 


BURCHARDI  WORMAGIENSIS  EPISCOPI. 


584 


eDim   merito  judicaii  sunt  removendi,  quia  prave  A  nobis  de  eo  major  sit  verecnndia,  et  illl  episcopatus 


inventi  sunt  constituti. 

Cap.    CXII.    —    Quod   non   oporteai   episcopum   per 
pecuniam  quempiam  ordinare. 

(Ex  concU.   Chaked.t  cap.  2.)  Si   quis   episcopus 

per  pecuniam  fecerit  ordinationem,   et  sub  pretio 

redegerit  Spiritus  sancti  gratiam,  quse  non  potest 

vendi,  ordinaveritque  per  pecuniam  episcopnm,  aut 

presbyterum,   aut  diaconum,  vel   qnemlibet  ex  his 

qui  connumerantur  in  clero  :  proprii  gradns  peri- 

culo  subjacebit  :  et  qui  ordinatus  est,  nihil  ex  hac 

ordinatione  proficiet,  sed  alienus  sit  a  dignitate.  Si 

qnis  vero  mediator  datis   vel    acceptis   exstiterit  : 

si  quidem  clericns  fuerit,   proprio  gradu   decidat  : 

si  vero  monachus,  aut  laieiis,  anathematizetur. 

Cap.  CXIII.   —  Quod  munus  etiam  sit  a  lingua  vt- 

tandum. 

(Ex  dictis  Gregorii  papz.)  Snnt  nonnulli  qui  nnm- 

morum  quidem   praemia  ex   ordinatione  non  acci- 

pinnt,    tamen    sacros    ordines  pro  humana  gratia 

largiuntur.    Hi    nimirum    qnod    gratis    accipiunt  , 

gralis  non  tribuunt  :  qnia  favoris  nnmmum  de  im- 

penso  officio  sanclitatis  expetnnt.  Unde  cum  virum 

justnm  describeret  Isaias,  ait  :  Qui  excutit  manns 

suas  ab  omni   rounere  :  quia  aliud   est  munus  ab 

obsequio,    aliud    munus   a  manu,   aliud    munus  a 

lingua.   Munus  ab   obsequio,   est  snbjectio  indebiie 

impensa.  Munns  a  mann,  pecunia  est.  Munus  a  lin- 

gua,  favor.  Qui  ergo  sacros  ordines  tribuit,  tnnc  ab 


nomen  non  sit  in  honore,  sed  onere.  Quod  quia  pu- 
dori  nobis  est,  de  eo  ilia  cognoscere,  qus  in  alia- 
rum  provinciarum  omnino  reprehendimus  sacerdo- 
tibus,  fraternitas  vestra  eum  illic  immorari  amplius 
non  permittat,  sed  ad  nos  quantocius  reverii  com- 
pellat.  Ac  magis  inventa  per  omnia  occasione  trans- 
mittat,  ut  sub  ea  qua  dignnm  est  observantia  refre- 
natus,    sseculares    mores    ad  sacerdotalem    stndeat 
convertere  dignitatem.    Nam   satis  noxiom    atqoe 
perniciosum  est,  ut  imitatione  ipsius,  qui  sedificari 
si  debuerant  destruantur.   In  qua  re  non  solum  ille 
culpabilis,  sed  etiam   qui  non   restiterit  invenitor. 
Nam  consentire  videtur  erranti,  qui  corrigenda,  ut 
|.  resecari  debeant,  non  concurrit.  Qnia  vero  qoidam 
Theodorus  episcopus  de  dioecesi  reverendissimi  Cn- 
tris  nostri    Constantii    Medioianensis   Ecclesie  epi- 
scopi,  disciplinam,  ut  dicitur,  evitans,  illuc  venisse 
iirmatur  :  hortamur  ut  et  isto  diligeniius  requisito, 
ad  episcopum  snnm  vestra  fraternitas  retransmittat 
Et  quia,  sicut  legitur,  qui  abjicit  disciplinam  infelii 
est,  nulla  eum  illic  excusatione  patiamini  retinere, 
quatenus  et  hi,  qui  levitatis  eorum  vitio  possunt  de- 
cipi,  liberentnr,  et  de  ipsis  habere  mercedem,  ne  in 
hac  stultitia  pereant,  valeatis. 

Cap.  CXVIil.  —  Quamdiu  episcopus  in  aliena  tivi- 

tate  remoretur. 

(Ex  eoncil.  Sardinensi^  cap.  14.)  Osius  episcopos 

dixit :  Et  hoc  qnoque  statuere  debetis,  ut  ex  aliqna 


omni    munere    n.anQ»   excutit,    quando  in  divinis  ^.  ^j^jj^^^  ^^^  ^^^^^^^^  ^^  ^.^^  ^.^.j^^^^     ^  ^^^. 
rebus  non  solum  ullam  pecun.am,  sed  et.am  huma-     ^^^j  ^^^.^  ^^^^  ^^^^^.^^.  ^^^^^^^^  ,„,„,rit  in 

aliena  civitate  mnlto  tempore  residere  :  forie  enim 
evenit  episcopum  loci  non  esse  iam  instnictum,  ne- 
que  iam  doctum  :  is  vero  qui  advenit  incipiat  con- 
temnere  eum,  et  freqoenter  facere  sermonem,  ut 
dehonestet  et  infirmet  illius  personam,  iia  ut  ex  hae 
occasione  non  dubitet  relinquere  adsignaiam  sibi 
Ecclesiam,    ei  transeat  ad   alienam.  Definite  ergo 
tempora  :  quia  et  non  recipi  episcopum,  inhumanain 
est,  et  si  diutius  resideat,  perniciosum  est.  Nemioi 
autem  superiori  concilio  fraires  nostros  constiiaisse, 
ut  si  quis  laicns  in  ea,  in  qna  commoraiur,  civitatef 
quatuor  Dominicos  dies,  id  est,  per  tres  septimanas 
non  celebrasset  conventum,  communione  privaretor. 
Si  hffic  circa  laicos  conslituta  sunt,   multo  magis 
episcopum  nec  licet,  nec  decet,  si  nulla  sii  tam  gra- 
vis  necessitas  quee  detineat,  ut  amplius  a  saprascripto 
tempore  absens  sit  ab  Ecclesia  sua.  Universi  diie- 
runt  placere  sibi. 

Cap.  CXIX.  —  De  suscipiendis  episcopis  qui  perseev- 

tionem  patiuntur. 

(Ex  eodem  cap.  22.)  Osius  episcopus  dixii  :  Sog- 

gerente  fratre  et  coepiscopo  nostro  Oljmpio,  etiam 

hoc  placuit,  ut  si  aliqnis  vim  perpessus  est,  et  ini- 

que  expulsus,  pro  disciplina  et  catholica  confessiooe 

vel  pro  defMUsione  veritaiis,  effugiens  pericula,  in- 

nocens  et  devotus  ad  aliam  venerit  civiiatem,  noa 

prohibeatur  immorari,  qoamdiu  aut  rcdire  possit, 

aui  injuria  ejus  rcmediam  acceperit :  Quia  dorom 


nam  gratiam  non  reqnirit. 

Cap.  CXIV.  —  Ut  non  valeat  sententia  episcopi   nisi 
clericorum  suorum  prxsentia  firmetur, 

(Ex  concil.  Carlkag.y  cap,  23.)  Irrita  erii  sententia 

episcopi,  nisi  clericorum  suorum  preesentia  confir- 

metur. 

Cap.  CXV.  —  Vt  episcopus  secundum  reditum  Eccle- 
siarum  numerum  clericorum  fadat. 

(Ex  concil.  Spalensi,  cap.  i .)  Ne  passim  episcopus 
multitudinem  clericorum  faciat,  sed  secundnm  me- 
ritum,  vei  redditum  Ecclesiarum  numerus  mode- 
retur. 

Cap.  CXVI.  —  De  episcopis  peregrinis, 

(Ex  concil.  Arelatensif  cap.  20.)  De  episcopis  pe-  rv 

regrinis  qui  in  urbem  soleni  venire,  quos  veraciter 

episcopos  scimus   esse,   placuit  eis   locum  dari  ut 

offerant. 

Cap.  CXVII.  —  IJt  levitate  vagantes  episcopi,  ad  pro- 
pria  redire  compdlantur, 

(Ex  regist.   Gregor.  papx,  ad  Siagrium  episcopum 

Jugustodun.f  cap.    122 )    Cum    sacerdotis    dignitas 

aliis  videatur  dignitatibus  eminere,  ita  quisquis  ea 

ornatns  est,  cunctis  se  imiiandum  debet  ostendere, 

ut  exemplo  sni  nulli  nocere,  sed  vitam  potius  valeat 

componere  subjectorum.  Nam  si  actus  dissentiat  a 

nomine,  quanto  pontificatus  ipse  plus  erigit,  ianto 

magis  abdicit.  Itaque  Menatem  quendam  episcopum, 

qui  illuc  de  dioeceseos  nosiroe  ordinatione  profectus 

esi,  in  tania  se  levitate  didicimns  exhibere,  ui  et 


DEGRETORUM  LIRRI  XX.  —  LIRER  PRIMUS. 


586 


qui  persecutioDem  patitur  non  recipi ;  etiam  A 
beoevolentia  et  humanitas  ei  est  exbibenda. 
tyoodus  dixit :  Universa  qusB  constituta   sunt 
a  Ecclesia  in  nniverso  orbe  diffiisa  custodiet. 
cripserunt  qui  convenerant. 

IX.  —  De  ilUs  qui  se  dicuni  esse  episeopos. 
tmHl.  Remensi^  eap.  43.)  Sunt  in  quibusdam 
>tti  et  alii  erronei  qui  se  diciint  episcopos 
maltos  negligentes,  absque  licentia  domino- 
)nim  sive  magistronim,  presbyteros  et  dia- 
rdinent.  Quorum  ordinationem,  quia  plerum- 
Simoniacam  incidit  hfieresim,  et  multis 
is  subjacet,  modis  omnibus  irritam  lieri 
omnes  uno  consensu  decrevimus. 

XI.  —  Qualitet  peregrini  episcopi  'recipiantur.  R 
reQuL  Gregorii  pap.  universis  episcopis  per 
n,  eap.  42  }  Jovinus  excellentissimus  vir 
ister  per  Illyricnm  scriptis  suis  nobis  indi- 
ignoscitnr,  ad  se  sacris  apicibus  destinatis 
fuisse  episcopos  quos  e  propriis  locis  hosti- 
iror  expnlerat,  ad  eos  episcopos  qui  nunc 
in  locis  propriis  degont,  pro  sustentatione 
ndiis  praesentis  vitffi  e^se.  jungendos.  Et  licet 
fratemitatem  veslram  jussio  principalis 
at,  habemus  tamen  majus  hornm  mandatum 
irincipis,  qno  ad  hfiec  terribilio.^  peragenda 
imur,  ut  non  dico  fratres  et  coepiscopos 
sed  ipsos  etiam  quos  nobis  contrarios  pati- 
om  opportonitas  postulat,  iu  conferendis 
s  necessitatom  carnalium  diligamus.  Oportet 
•s  ad  hanc  rem  et  coelesti  primitus  principi 
tes  existere,  et  iniperialibus  etiam  jussionibos 
ire,  qnatenus  fratres  coepiscoposque  nostros, 
t  captivitatis  diversarum  necessitatom  an- 
comprimunt,  debeatis  consolandos  conye- 
qae  vobiscum  in  ecclesiasticis  sustentationi- 
nter  suscipere  :  non  quidem  ut  per  commu- 
episcopalis  throni  dignitatem,  sed  ut  ab 
jnxta  possibilitatem  sufficientia  debeant 
a  percipere.  Sic  enim  et  proximom  io  Deo 
1  in  proximo  diligere  comprobamur.  Nuliam 
eis  nos  in  vestris  Ecclesiis  auctoritatem  tri- 
,  sed  tamen  eos  yestris  solatiis  contineri 
;>ere  hortamur.  D 

[XII.  —  De  episcopis  vel  presbyteris  ignotis^ 
ite  probationem  synodalem  ministrare  non 
Uantur. 

oneU.  Rotoma.,  cap.  8.)  Statuimns,  secundum 
am  cautelam,  omnes  undecunque  superve- 
ignotos  episcopos  vei  (resbjteros,  ante 
mem  sjnodalem  in  ecclesiasticum  ministe- 
m  admittere. 

IXin.  —  ut  episcopus  hostilitate  eocpulsus 
ad  aliam  vacantem  transeat  Ecclesiam. 

'ffu,  S.  Grego.  ad  Agnellum  epis.^  cap.  135.) 
lis  officii  cura  nos  admonet  destitutis  Eccle- 
»prios  constituere  sacerdotes,  qui  gregem 
Nun  pastorali  debeat  sollicitudine  gubernare. 

Patiol.  CXL. 


Propterea  te  Joannem  ab  hostibus  captivitate  Lisi- 
tauffi  civitatis  episcopum,  in  Squiilicina  Ecclesia 
cardinalem  necesse  duximus  constituere  sacerdotem, 
ut  et  sosceptam  semel  animarum  curam  intuitn 
futursB  retributionis  impleas,  et  lieet  a  tua,  hoste 
imminente,  depulsus  sis,  aliam  qu»  pastore  yacat 
debeas  Ecclesiam  gnbernare  :  ita  tamen  ut,  si  civi- 
tatem  illam  ab  hostibus  liberam  efiici,  et  Domino 
protegente  ad  priorem  statom  contigerit  reyocari, 
in  eam  in  qua  et  prius  ordinatus  es  Ecclesiam  re- 
yertaris.  Sin  autem  predicta  civitas  continua  capti- 
vitatis  calamitate  premitur,  in  hac  in  qua  et  a  nobis 
incardinatus  es  debeas  Ecclesia  permanere. 

Cap.  CXXIV.  —  De  episcopis,  quod  omn€S   homines  eis 

jure  obedire  debeant. 

{Ex  decret.  Clementis  papae,  cap.   15).  Omnes  prin- 

cipes  terrse  et  cunctos  homines  episcopis   obedire,  et 

capita  sua  submittcre,  eoromque  auditores  existere 

praecipiebat,  ut  omnes  pariter  fideles  et    coopera- 

tores  legis  Dei  monstrarentur,  ne  de  eis  dicatur   : 

Confundentur   et   erubescent    omnes   qui  pugnant 

adversum  te    et  erunt  quasi  non   sint,  et  peribunt 

viri  qoi  contradicunt  tibi.   Qufieres  eos,  et  non  inye- 

nies,  viros  rebelles  tuos :  erunt  quasi  non  sint,  et  ve- 

luti   consumptio   homines    bellantes  adversom    te. 

Omnes  ergo  qui    eis  contraeont,  ita   damnatos  et 

infames  usque  ad  satisfactionem  monstrabat :  et  nisi 

converterentur,  a  iiminibus   Ecclesice  alienos    esse 

prfiecipiebat. 

Cap.  CXXV.  —  Quod  epibcopi  claves  sint  Ecclesiw^ 
et  h<ibeant  potestatem  elaudere  calum  et  aperire 
portas  ejus. 

(Ex  eodem  cap,  37.)  Sanctam  ergo  Ecclesiam  im- 
maculatam  omnes  servare  debere  eyangelizabat, 
cijgus  claves  episcopos  esse  dicebat.  Ipsi  enim  ha- 
bent  potestatem  claudere  coelum  et  aperire  portas 
ejus,  qoia  clayes  coeli  facti  sunt.  Amoyere  aotem 
eos  neminem  debere  docebat,  quia  oculi  Domini  snnt 
et  qui  eos  tangit»  tangit  pupillam  oculi  ejus.  Et 
quanta  poena  dignus  sit  qui  eos  scandalizat,  ipsum 
Dominum  docuisse  dicebat,  ubi  ait  :  Qui  scandaliza- 
verit  unom  de  pusillis  qui  in  me  credunt,  ex- 
pedit  ei  ut  suspendatur  mola  asinaria  in  collo  ejus, 
et  demergatur  in  profundum  maris. 

Cap.  CXXVI.  —  Quod  episcopos  Dominus  ad  glori- 
ficandum  se  elegerit,  et  quod  omnes  prineipes  ter-' 
rsB  eis  obedire  oporteatf  et  capita  sua  submittere. 

(Ex  eodem  cap.  29.)  Ad  glorificandom  se,  et  di- 
vina  mandata  seminanda  et  evangelizanda  episcopos 
Dominus  elegit,  et  ut  non  prohibeantor,  aot  pertor- 
bentur  aiebat :  Quoniam  qui  eos  ledit,  eum  ledit 
cigus  legatione  ftinguntor.  Praedicare  eos  assidue, 
et  mandata  Domini  sine  intermissione  annontiare 
rogabat.  Opera  eorum  bona  coram  hominibus  mon- 
strare  et  conscientiam  bonam  coram  Deo  habere 
insinuabat. 

Cap.  CXXVII.  —  De   episcopis^  quod  se  invieem  (ii/t- 

gere  debeant, 

(Ex  eodem  cap.  30.)  Episcopos   ergo  yicem  apo- 

10 


587 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


588 


stolorum    gerere   Dnminnm  docuisse   dicebat,  reli-  A 

quorum  discipuluriiiij  \ieem  lenere  presbyteros  de- 

bere  iosinuabat  :  ei  si  i{Uis  a  iquem  ex  bis  scaoda- 

lizaret,  gravis^im.im  .<ibi  poenam  inferridebere  pree- 

dicabat.    Cuiicio»    >e  luvicem  diltgere   et   adjuvare 

debere,  et  nemiuera  ab  aJjutorio  fraths  se  subtra- 

bere  instruebat. 

Cap.  CXXVill.  —  Ut  episcopus  episcopum  alium    non 

conculcet. 

(Ex  concU.  Arelatensi,  Cfp.  i3.)Ut  nullus  episco- 

pus  aiium  episcoporuin  couculcet,    eumque   calum- 

niari  vel  iiijuridri  praesutnat.  Quod  si  fecerit,  gradus 

sui  periciilu  ijiibjacebit. 

Cap.    C.XXIX.    De  tptscopis   qui  se  a  frairum  adju- 

torto   sublraxeinnt, 

{Ex  decr.  Alemndiipap.  cap.  20  omnibus  episcopis  B 

mtssis.)  Oui   aiitem  ex    ve^tro  coUegio    foerit,  et  ab 

auxiiiu   vedtfu   se     subtraxeiit,    magis   scbismaticus 

quam   sacerdu^  esse  probabitur.  «  Ecce,  inquit  Pro- 

pbeta,    quam   buniim    et  qiiam   jucundum  babitare 

fratres  iii  unuui.  »  lili  veru  non  in  unum  babitant,  qui 

a  fratrum  se    bolatio  sublrabunt,  et,   quod  deterius 

est,  fratriuus  insidias  [irtepurant,   aut  laqueos    po- 

nunt.  Item  poht  pauca  :  Nos  ergo  qui  discipuii  Do- 

mini   et  dici  et  esse  cufiimus,  portare  crucem  Do- 

mini,  et  compati  fratribus  debemus,  et  non  quascun- 

que    eis   insidias   aut    foveas  praeparare :   quia   ta- 

lionem  meretur  qui  fratribus   foveam  parat.  Noiite 

errare,  fratres,  quia  Deus  non  irridetur.    Hujus  rei 

gratia  vubis  Duminus  comiiiisit   Ecciesiam   suam,  ut 

pro   omnibus  laboretis,   et  cunctis    oppressis  opem 

ferre  non  negligatis.   Unde  et  Dominus  per  Prophe- 

tam  loquitur,  dicens :  Hiec  dicit  Dominus  :  Judicate 

maue  judicium,  et  eruite  vi  oppressos   de  manu  ca- 

lumniantis,  ne  forte  egrediatur  quasi  ignis  indigna- 

tio  mea,  et  succendatur,   et  non  sit  qui   exstinguat. 

Vos  ergo  qui  in  summa  specula  a  Domino  constitoti 

estis,   attendere  eos  et  opprimerc  oportet,    qui  in 

fratres  seditiones  et  scandala  excitant,  ne  simul  cum 

eis  pereatis. 

Cap.  CXXX.  —  De  episcopf'8  qui  se  quasi  canino  dente 

invicem   corroserint. 

(Ex  eisdem  ai  eosdem^  cap.   18.)  Si   yero,    quod 

absit  1    discordes  f ueritis,  et  canino  dente  vos  dero- 

dere  coeperitis,  non  solum  eos  non  superabitis,  sed  d 

et  vobis  ipsi  nocebitis,  atque  ab  eis  superabimini,  et 

nocenter  forte  peribitis. 

Cap.  CXXXI.  —  De  episcopis  qui  fratribus  nocere  de- 

siderant. 
(Ex  decr,  Bonifacii  papse.)  Sicut  omnis  qui  diligit 

fratrem  suum,  ex  Deo  est :  ita  omnis  qui  odit  pro- 

ximum,  ex  diabolo  est.  Dilectione  enim  sola  discer- 

nitur  quis,  ex  quo  genitus  approbetur,  dicente  Joan- 

ne  :  In  hoc    manifesti  sunt  tilii  Dei,  et  filii  diaboli. 

Omnis  qui  non  facit  jnstitiam,    ex  Deo  non  est,  et 

non  diligit  fratrem  suum.  Quoniam  hsBC  est  annun- 

tiatio  quam  ab   initio    audistis,  ut  diligatis  alter-* 

utrum.  Et  post   paululum  :    Omnis   qui    odit   tra- 

trem  suum,  homicida  est.  Et  scitis  quoniam   om- 

nis    homicida    non  habet   vitam  fleternam  in  se 


manentem.  Ecce  homicida  probabiliter  esse  dedara- 
tur  quia  fraterna  societate  dividitur.  Nam  et  si  ma- 
nus  non  moveat  ad  occidendum,  pro  eo  tamen  quii 
immitis  est  ad  nocendum,  jam  a  Deo  homicida  te- 
netur.  Vivit  ille,  et  iste  jam  interfector  convincitur. 
Cum  igitur  his  praeceptis  beatns  apostoins  Paulus 
consona  praedicatione  concordet,  dicens  :  Soi  nonoc- 
cidat  super  iracundiam  vestram  ;  et  :  Nolite  locum 
dare  diabolo,  relatse  sunt  nobis  quorumdam  sacer- 
dotum  personffi  in  tantam  obstinationis  etferbuisse 
discordiam,  ut  non  solum  illos  ab  ira  ocoasus  soiis 
non  revocet,  sed  ne  annosa  qaidem  transactio  tem- 
porum  ad  bonum  charitatis  reclinet.  Quippe  ia 
quorum  cordibus  ita  sol  justitifie  Cbristus  occubuit 
ut  ad  lumen  charitatis  redire  vix  possint.  Horum 
igitur  et  similium  discordautium  fratrum  obiationes, 
juxta  antiqui  canonis  detinitionem,  nulio  modo  reci- 
piendas  esse  censemus.  Personis  tamen  discordao- 
tium  id  speciaii  deiinitioue  praecipimus,  ut,  anteqaam 
eos  reconciiiatio  vera  innectat,  nulius  eornm  acce. 
dere  ad  aitarei  Domini  audeat,  vel  gratiam  commo- 
nionis  sanctae  percipiat :  sed  geminato  tempore  per 
poenitentiam  compensabunt,  quo  discordiae  servie- 
runt.  Qnodsi  unus  eorum,  alio  contemnente,  ad  sa- 
tisfactionem  charitatis  cucurrerit,  ex  eo  teinpore  jam 
paciticus  intra  Ecclesiam  recipietur,  ex  quo  ad  con- 
cordiam  festinasse  convincilur  :  sententia  tameo 
superiori  servata,  ut  tempus  quod  in  iram  expendit 
geminatum  in  poenitentise  satisfactione  persolvat. 

Cap.  CXXXII.  —   Ut  nullus  de  episcopo  suo  quereUm 
faciaty  nisi  prius  eum  de  eadem  sxpe  interpellet. 

(Ex     decr.    Alexandri    papx^    omnibus    orthodms 

missiSf  cap.  2.)  Si  quis   erga  episcopum    vei   actores 

Ecclesiae  quamlibet  querelam  habere  justam    credi- 

derit,  non  prius   primates  aut  alios  adeat  judices, 

quam  ipsos  a  quibus   se   Isesum   aestimat   conveniat 

familiariter  :  non  semel,  sed  seepissime,  nt  ab  eis 

aut   suam  justitiam  accipiat,  aut  excusationera.  Si 

autem  secus  egerit,  ab  ipsis  et  ab  aiiis  communione 

privetur,  tanquam  apostolorum  aliorumque  Patram 

contemptor. 

Cap.  CXXXIII.  —   Ut  cpiscopi  a  solo   Domino  sint 

dijudicandi. 

(Ex  decr.  Clementis  pap.,  cap.  38.)    Episcopos  au- 

tem  a  solo  Domino  judicandos   aut  ;.removendos,  et 

non  ab  aliis  esse  dicebat :  quia    sui  sunt,   non  alte- 

rius.   Et   quis  est  qui  alterius  judicet  servum?Nam 

si  ista  non  patiuntur  homines,   nec  Deus  deorom,  et 

Dominus  dominantium  baec  ullatenus  patitur.  Uode 

et  per  prophetas  sibi  testes  esse   dicebat   per  qaos 

Dominus  loquitur,  dicens  :   Ecce  excoxi  te,  sed  doq 

quasi  argentum  :  elegi  te  in   camino  paupertatis. 

Propter  me,  propter  me  faciam  nt  non  blasphemer; 

et  gloriam  meam  alteri  non  dabo. 

Cap.  CXXXIV.   —  iVtmu   iimendum  et  prsBvidendm 

ne  offendantur  episcopi. 

(Cap.  Evarisii  pap.  VI  omxibus  per  Aigyptum  fra- 

tribu$  missum,)  Nimis  timenda  est,  fratres,  hcec  aen- 

tentia,  et  pr®videndam  Yobis  ne  off<mdaUa  eos  qui 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  PRIMUS. 


590 


a  Domino  potestatem  habent.  Et  ideo  potius  A  quoniam  tam  sacerdotes  quam  reliqui  fideles  omnes 


Bdif  diligendi,  et  summopere  suut  venerandi, 
detrahendi,  vel  lacerandi  aut  ejiciendi,  sed 
iy  et  amandi  ipso  dicente  Domino  :  Qui  vos 
ue  audit :  et  qui  vos  spernit,  me  spernit. 
«  vobis  et  omoibus  tidelibus  scribimus,  fra- 
ab  his  vos  caveatis  et  posteris  vestris  non 
9ed  bonum  exemplum  relinquatis,  quoniam 
episcoporum  ad  Christum  pertinet,  cujus  vice 
.or. 

XXXV.  —  De  episcopis  qui  ab  omnibus  suis 
inantur^  ut  eorum  criminatio  non  recipiatur, 

pist.Calist.  papae,  cap,  1.)  Cailistus  episcopus 

Bcatholicte  urbis  Homause,  Benedicto   fratri 

copo,    salutem    in    Christo.     Crimiuationes 

i>ntra   doctorem    nemo  suscipiat  :  quia  non 

fiiios  patres  reprehendere,  nec  servos  domi- 
erare.  Fiiii  ergo  sunt  doctorum  omnes  quos 
Dt :  et  sicut  tilii  patres  carnales,  sic  et  hi  pa- 
bent  diligere  spiritales.  Non  enim  bene  vivunt 
1  recte  credunt,  aut  patres  reprehendunt,  vel 
int  suis.  Doctores  ergo,  qui  et  paires  vocan- 
agis  portandi  quam  reprehendendi  sunt,  nisi 
i  tide  erraverint.  Nullus  ergo  doctorum  per 

accusetur,  nec  nisi  lideii  et  legitimo,  qui 
irreprehefHsibilem   vitam  ac    conversationem 

accusatori  respondeat.  Quia  indignum  est 
OT  stulto  et  indocto  atque   reprehensibiliter 

respondeat  juxta  stultitiam  suam,    dicente 


B 


summam  debent  habere  curam  de  his  qui  pereunt, 
quatenus  eorum  redargutione  aut  corrigantnr  a 
peccatis,  aut,  si  incorrigibiles  apparuerint,  ab  Eccle- 
sia  separentur. 

Cap.  CXXXVII.  —  De  eadem  re, 

(Ex  decr,  Clementis  pap.,  cap.  17.)  Ipsi  autem 
episcopi  si  exorbitayerint,  ab  istis  non  sunt  re- 
prehendendi  vel  arguendi,  sed  portandi,  nisi  in 
lide  erraverint.  Hi  ergo  super  hoc  sunt,  oon  illi 
super  istos  :  quoniam  major  a  minore  non  argui 
nec  judicari  potest.  ^ullus  se  extollat  erga  docto- 
res  ac  magistros  suos  :  quia  discipulus  super  ma- 
gistrum  nec  esse  debet  nec  potest.  Nulius  velit 
dici  sanctus  antequam  sit,  sed  phus  sit  ut  verius 
dicatur.  Praecepta  Domini  doctorumque  ac  magi- 
strorum  factis  quotidie  adimplere,  et  in  Christi 
nomine  pro  inimicis  orare  oportet. 

Cap.  CXXXVIII.  —  De  eadem  re. 

(Exepist,  Eusebii  papas,  cap.  20.)  Necesse  enim 
est  ut  rectores  a  subditb  iimeantur,  ab  ipsisque 
corrigantur,  ut  humana  formidine  peccare  metuant, 
qui  divina  judicia  non  formidant.  Deteriores  quippe 
sunt  qui  doctorum  vitam  moresque  corrumpunt, 
his  qui  substantias  aliorum  prsBdiaque  diripiunt. 
Ipsi  quidem  ea  quae  extra  nos,  licet  nostra  sint, 
auferunt;  nostri  quoque  detractores,  et  monim 
corruptores    nostrorum,     sive   qui    adversum    nos 


armantur,  proprie  nos  ipsi  decipiunt,  et  ideo  juste 
ira :  Non  respondeas  stuito  juxta  stuititiam  C  infames  sunt,  et  merito  ab  Ecclesia  extorres 
Non  bene  vivit  qui  non  recte   credit.   Niliil      fiunt. 

Cap.  CXXXIX.  —  De  eadem  re, 
(Ex  decret.  Gaii  papsB^  eap.  7.)  Oves  vero  qoffi 
pastori  suo  commissee  fuerint,  eum  nec  reprehen- 
dere,  nisi  a  recta  fide  exorbitaverit,  debent,  nec 
oUatenus  accusare  possunt :  quia  facta  pastorum 
eorum  gladio  ferienda  uon  sunt,  quanquam  recte 
reprehendenda  videantnr. 

Cap.  CXL.  —  De  infamatis  et  dilaceratis  episcopiSy  et 
acivitatibus  propriis  pulsis. 

{Ex  decret.  Evarist.  papse  omnibus  per  ^gyptum 

fratribus  rnissif,  cap.  18.)  Audivimus  enim  quosdam 

a  vobis  infamatos  et  dilaceratos   episcopos,   a  civi- 


lit  qui  fidelis  est.  Si  quis  fidelis  est,  videat 
i  loqnatur,  ut  cuiquam  insidias  ponat.  Fide- 
lo  semper  fideliter  agit,  et  infidelis  caliide  in- 
r,  atque  fideies  et  pie  ac  juste  viventes  per- 
Ltitor  quia  similis  similem  sibi  qufierit.  Infi- 
^ero  homo  mortuus  est  in  corpore  vivente, 
a  sermones  fidelis  hominis  vitam  custodiunt 
rum.  Doctorem  enim  catholicum,  et  prsecipue 
i  sacerdotem,  sicut  nuiio  errore  implicari,  ita 
oportet  machinatione  aut  cupiditate  violari, 
» Scriptura  sancta  :  Post  concupiscentias  tuas 
A,  et  a  voluntate  tua  averteris. 


atXXVI.  —  Episcopos  a  suis  ovibus  non   re-  ^  totibus    propriis  pulsos,  qui  alibi  episcopi  consti- 


prehendendos,  nisi  in  fide  erraverint. 
epist.  Anacleti  papx^  scripta  omnibus  Christi 
)li6ti5,  cap.  1.)  Doctor  autem  vel  pastor  Ec- 
,  si  a  fidelibus  exorbitaverit,  erit  a  fideiibus 
sndus.  Sed  pro  reprobis  moribos  magis  est 
idas,  quam  distringendus ;  quia  rectores  Eccle* 
Domino  sunt  judicandi,  sicut  ait  Propheta : 
stetit  in  synagoga  deorum,  in  medio  autem 
iscemit.  Unde  oportet  unumquemque  fideiem, 
erit  aut  cognoverit  plebes  suas  adversus 
em  suum  tumescere.  aut  clerum  detractioni- 
care,  hoc  vitium  pro  viribns  exstirpare,  pru- 
•qoe  corrigere  satagat :  nec  eis  in  quibuscun- 
Mgotiis  misceri,  si  incorrigibiles  apparoerint, 
lam   9O0  recopcilientur  doctori,   pnetaoiftt : 


tui  non  possunt,  nisi  in  civitatibus  non  minimis, 
et  alios  in  eis,  ipsis  viventibus,  constitutos.  Ideo 
heec  vobis  scribimus,  ut  sciatis  hoc  non  licere, 
sedproprios  revocari  et  integerrime  restitoi  debe- 
re.  IUos  vero  qni  aduiterina  foeditate  soas  spon- 
sas,  qoas  et  uxores  eorum  prefixo  tenore  esse 
inteiligimus,  tenent,  ejici  ut  adulteros,  atque  in- 
fames  fieri,  eosque  ab  ecclesiasticis  honoribus  ar- 
ceri  jubemus.  Si  autem  adversus  eos  aliquam 
querelam  habueritis,  his  peractis  inquirendum  erit, 
et  auctoritate  hujus  sanct»  sedis  terminandum. 

Cap.  CXLI.  —  Ut  episcopus  non  dijudicetur  qui  suis 

rebus  est  expoHatus. 

(Ex  decret.   Felids  pap»  episcop.  per  JEgyptum 

mtMis,  cap.    10.)  NoIIos    enim  episcopos  qoi  suis 


591 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


592 


est  rebus    exspoliatus,  aut  a  se  de  propria  yi  aut  A  licenter  appellet,  et  ^deat  apostolics    sedis  pontifi- 


errore  pulsiis  antequam  omnia  sibi  ablata  legi- 
bus  restiluuntur,  et  ipse  pacifice  annum  vel  plus 
sui  fruatur  bonoribus,  sedique  proprisB  sit 
regulariter  restitutus,  juxta  canonicam  institu- 
tionem  accusari,  vocari,  judicari,  aut  damnari 
potest. 

Cap.  CXLU.  —  De  eademre, 

{Ex  dtcret.  Stepha.  papas  omnibits  episcopis  missiSt 
cap.  6  )  Nuliis  enim  episcoporum,  dum  suis  fuerit 
rebusexspoliatus,  aut  a  sede  propria  qualibet  occa- 
sione  pulsus,  debet  accusari  :  aut  a  quoquam  ei  po- 
test  crimen  objici,  priusquam  integerrime  restaure- 
tur,  etomnia  qua*.  ei  ablata  quocunque  snnt  inge- 
nio,  iegibus,  redintegrentur  et  ipse  proprise  sedi  et 
pristino  statui  regulariter  reddatur  :  ita  ut  omnes 
possessiones,  et  cuncta  sibi  injuste  sublata,  atque 
fructus  omne»,  ante  conceptam  accusationem,  pri- 
mates  et  synodus  episcopo  de  quo  agitur  funditus 
restituant.  Quia  hoc  non  solum  ecclesiasticse,  sed 
etiam  sseculi  ieges  iieri  prohibent :  neque  aliquis 
eorum,  aut  Ecclesiarum  auctorum,  vel  defensorum 
ad  aliquos  prius  accusari  debet,  quam  ipse  chari- 
tative,  bis  aut  ter  ab  eis  qui  se  leesos  fiestimant,  vel 
eos  pro  aliquibus  erratibus  corripere  cupiunt,  con- 
veniatur  :  ut  ab  eis  aut  familiarem  emendationem, 
antjustam  percipiat  excusationem.  Quod  qui  prae- 
sumpserit,  liminibus  arceatur  Ecclesise,  usque  ad 
condignam  satisfactionem. 

Cap  CXLIII.  —  De  eadem  re, 

(Ex  deeret.  Sixti  papae  Hispaniae  episcopis  missis, 
cap.  6.)  His  taliter  consideratis,  atque  cum  reliquo- 
rum  episcoporom  decretis,  tanquam  omnium  curam 
gerentes  propter  sedis  proprise  apicem  decernimus 
ut  nemo  pontificum  aliquem  suis  rebus  exspoliatum 
episcopum,  aut  a  sede  pulsum,  excommunicare  aut 
judicare  praesumat :  quia  non  est  privilegium  quo 
exspoiiari  possit  jam  nudatus.  Si  quis  autem  aliter 
agere  prsesumpserit,  sciat  censuram  hujus  sedis 
cum  omuibus  nicmbris  suis  sibi  non  defuturam,  et 
sicut  egerit,  ita  recipiet.  Si  bene,  bene.  Si  grave, 
grave.  Si  pessime,  pessime.  Quoniam  dignus  est 
operarius  mercede  sua. 


B 


cem,  qui  aut  per  se,  aut  per    vicarios   suos,  ejus 
retractari  negotiuni  procuret.    Et  dum  iterato  judi- 
cio  pontifex  eausam  suam  agit,  nullus  alius  in  ejus 
loco  subrogetur,   ponatur,  aut  ordinetur  episcopus. 
Quoniaro,    quanquam    comprovincialibus   episcopis 
accusati  causam    pontificis    scrntari   liceat,    non  ta- 
men  definiri  inconsuito  Romano  pontifice  permissum 
est  :  cum   beato   Petro  apostolo.  uou  ab  alio  quam 
ab  ipso  dictum  sit   Domino  :   Quscunque   ligaveris 
super  terram,  erunt  ligata  et   in  coelis  :   et  qusecoo* 
que  solveris  super  terram,  erunt  soluta  et  in  coelis. 
Si  quis  putaverit  se  a  proprio  metropolitano  gravari, 
apud    primatim   dioeceseos,     aut  penes    apostolica' 
universalis  Ecciesi»   papam   judicetur.    Accnsatores 
et  accusationes  quas  leges  sseculi  non    asciscunt,  et 
nos  unanimiter  submovemus,  ne  fiat  indistricta  pro- 
batione  impietas,  cum  recta   sit  judicii  in  eleetione 
senteniia.   Si  quis   erga  episcopum  vel  actores  Ec- 
clesise  se  proprium  crediderit  habere  negotium,  dod 
prius  adeat  judica»|  quam  ad  eos  recurrat  charita- 
tis  studio  :  ut  familiari  colloquio  commoniti,  ea  sa- 
nare  del)eant  quse    in    querimoniam     deducuotur. 
Quod  si  aliter  egerit,  communione  privetur.  Nemo 
poutificum  deinceps  aliquem  episcopum   suis  ex<po- 
liatum  rebus,    aut  a  sede  pulsum   elcommunicare 
aut  jndicare  prsesumat :  quia  nofl  est  privilegium 
quo  spoliari  possit  jam  nudatus.  Pari  teuore  decer- 
nimus  non  credi  accusatori  qui,  absente  adversario, 
causam    suggesserit,    ante  utriusque  partis  discus- 
sionem  :  nec  accusatores  nec  testes  suscipi,  qui   non 
sunt  idonei.  Piacuit,  si  accnsatus  vel  damnatus  epi- 
scopus   appellaverit  Romanum   pontificem,    id  sta- 
tuendum  quod   ipse  juste  censuerit.   Et   omnes  qoi 
adversus  Patres  armantur,  infames  esse  censemus: 
neque  eos  qui  cum  inimicis  morantur,  ad   accusatio- 
nem  vel  ad   testimonium    recipiendos.    Placuit  ut 
semper  in   accusatione   clericorum  primo  persooi, 
iideh,  vita  et   conversatio  blasphemantium  perscro- 
tetur.    Nam  iides  omnes    actus   hominis  prsecedere 
debet  :  quia  dubius  in   fide,  infidelis  est.   Nec  eis 
omnino  esse   credendnm   qui  veritatis  fidem  igoo- 
rant,  nec  rectae  conversationis  vitam  ducunt :   qoo- 


Cap.  CXLIV.  —  Ut  episcopi  criminati  libere   aposto-  q  °i*™  tales  facile  et  indifTerenter  laceraut,  et  crimi-     ^ 
licam    appellent  sedem,   et    pleraque    alia   circa      nantur  recte   et  pie  viventes.    Ideo  suspicio  eonMn 


judicium  obscrvanda. 

(Ex  aecret.   Julii  papx  Orientalib.  episcopis  missis, 

cap,  i8.)  Ut  omnes  episcupi  qui  in  quibusdam  gra- 

yioribus   pulsantur  vel  criminantor   causis,  quoties 

uecesse  foerit,  libere   apostolicam  appellent  sedem, 

atque  ad  eam  quasi  ad  matrem  confugiant,  ut  ab  ea, 

sicut   semper  fuit,    pie    fuiciaiitur,  defendantur  et 

iiberentur.    Cujus     disposilioni  omnes    majores   ec- 

clesiaslicas  causa*«,  et  episcoporum  judicia,  antiqua 

apostolorum  euruinque  succesi^orum  atque  canonum 

auctoritas   reservavit.    Quijniadi  culpantur    episcopi 

quia  aliter  er^a  frdires  egerint  qiiam   ejusdem   sedis 

papae  fieri  pUcuerit,  piacuit  ut  accusatus  vel  jndica- 

tas  a  comprovinciaiibus  in  aliqua  a  causa  episcopus 


discutienda  est  primo  et  corrigenda.  Neque  accusa- 
toribus  suspectis,  vel  de  inimicorum  domibus  pro* 
deuntibus  credendum. 

Cap.  CXLV.  —   Episcopus  si  ab  aliquo  pulsatar^  pw* 
episcopos  judices  causa  finiatur. 

(Ex    concil.    Spalensif    cap.     8.)    Si    episcopos  a 
quoquam    impetitur  vel   ilie  aliquam    qusstioDeoi    & 
rctuierit,  perepiscopos  judices  causa  finiatur  :  sive 
quos  eis  priinales  dederiut,  sive  quos  ipsi  vicinos  ez   ^ 
consensu  elegcrint. 

Cap.  CXLVI.  —   De   episcopis  judicibus  quos  eonm- 

nis  consensus  elegerit. 

(Exeodem  conc,  cap.  9.)  Judices  autem  episcopos 
quos  communis  consensus  elegeht,  non  licaat  qnem 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  UBER  PRIBIUS. 


594 


provocare  :  et  quisqais  probatos  fuerit  pro  A  quam.  Et  non  damnetDr  pr»sal,   nisi  in  LXX  duo- 
acia  nolle  obtemperare  jiidicibus,  cum  boc      bus  idoneis  testibus. 
sedis  episcopo  fuerit  probalum,   det  litteras 
os  ei  communicet  episcoporum,  donec  ob- 
st. 

XLVII.   —   Ut   episeopi  comprovincuUes  pere- 
grina  judicia  non  pcUiantur, 

ieeret.  Fabiani  papas  Hilario  episcopo  missis, 
.)  Peregrina  vero  judicia,  salva  in  omnibus 
ca  aucloritate,  geuerali  sanctione  prohibemus. 
digniim  est  ut  ab  exteris  judicetur  qui  pro* 
a  et  a  se  electos  debet  babere  judices,  nisi 
ppellatum.  Unde  oportet,  si  aliquis  episcopo- 
per  certis  accusetur  criminibus,  ut  ab  omni- 
diatur  qui  sunt  in  provincia  episcopis  :  quia 


Cap.    CLII.    —   Quod   inmici   accusatores  esse  non 

pos^sint, 

(Ex  deeret,  Anacleti  papx,  omnibus  episeopis  mi$- 

5is,  cop.  37.)  Accusatores  autem  et  te»tes  esse  non 

possunt  qoi  in  proximo  facti  sunt  inimici,  ne  irati 

nocere  cupiant,  ne  Isesi  ulcisci  se  veiint.  In  oflfensis 

igitur  accusatorum  et  testium  affectus  quserendus 

est,  et  non  suspectus. 

Cap.    CLIII.    —   Ut  episcopi  accusatorum  episeopo- 

rum  judices  esse  debeant. 

(Ex  deeret.  Damasi  papae,  cap,  3.)  Accusatorum 


episcopornm  judices  esse  decernimns  episcopos  sa- 

orte7MCusatum"aricubr'quamTn'foro  Vuo  B  ?'««"*»'  «-«16  et  joste  volentes. 

Cap.  CLIV.  —  Qualiter  accusatus  episeopus  diseu- 
tiendus  sit  apud  patriarchas  vel  prtmates,  et  quot 
testibus  convind  debeat. 


LVIII.  —  De  episcopo  criminato,  si  judicem 

suspectum  habuerit. 
^et.  ejusdem  ad  eumdem  episcopum  missis^ 

)  Si  quis  vero  episcopus  judicem  suspectum 

t,  et  viderit  se  ingravari,  libere  sedem  apo- 

i  appellet.  Appellantem  autem  non  habeat 

alla,  aut  detentionis  injurioss  custodia,  sed 

ipellatori  conviciantum  caosam  appellationis 

>  soblevare  :  licet  etiam  in  causis  criminali- 

lellare,    nec   appellandi    vox    denegetur   ei 

1  sopplicium  sententia  dcstinarat. 

[LIX.  —  Si  qvis  episcopus  in  erimine  deten- 
nerit,  et  non  potest  plurimos  eomgregare,  a  XU 
pis  audialur.  Q 

vmeil.  Carthag.n    cap.   \2.)   Felix   episcopus 

oggero,  secundom  statuta  veterum  concilio- 

si  quis  episcopus,   quod  non  optamiis,  :n 

aliquem   incurrerit,   et  nimia  necessitas  ei 

on  posse  plnrimos  congregare  :  ne  in  cri- 

'maneat,  a  XII  episcopis,  et  presbyter  a  sex 

s,   cum  proprio  suo   episcopo  audiatur,   et 

)  a  tribus. 

f.  —  De  episcopo  criminato,  si  episcopi  com- 
nnciales  th  ejus  criminatione  dissenserint. 

mcil.  Antioche.f  cap.  14.)  Si  quis  episcopus 

i  criminibus  dijudicatur,  et  contingat  de  eo 

rinciales  episcopos  dissidere,  cum  judicatus 

innocens  creditur,  reus  ab  aliis  sestimatur. 


(Ex  deer.  Zepherini  papsB  omnibus  per  SicUiam 
constitutis  episcopis  missis ,  eap.  2. )  Patriarche 
Tero  vei  primates  accusatum  discutientes  episco- 
pum,  non  ante  sententiam  proferant  finitivam,  quam, 
apostolica  fultus  aoctoritate ,  aut  reum  se  ipse 
confiteatur,  aut  per  innocentes  et  regulariter 
examinatos  convincatur  testes ,  qoi  minores  non 
sint  nomero  quam  illi  discipuli  fuerunt  qoos 
Dominus  ad  adjomentum  apostolorum  eligere  prse- 
cepit. 

Cap.  CLV.  —  De  patriarehis  et  primatibus. 

(Ex  deer.  Clementis  pap.^  eap.  9.)  In  illis  vero  civi- 
tatibos  in  quibus»  olim  apud  ethnicos  primi  flamines 
eorum,  atque  primi  iegis  doctores  erant,  episcopo- 
rum  primates  poni,  vel  patriarchas,  qui  reliquorum 
episcoporum  jndicia,  et  majora,  quoties  necesse  fo- 
ret,  negotia  in  fide  agitarent,  et  secundum  Domini 
voluntatem,  sicut  sancti  constitu  *runt  apostoii,  ita 
ut  ne  quis  injoste  periclitaretur  definirent. 

Cap.  CLVI.  —  De  voCatione  accusati  episcopi. 

(Ex  epist.  Damasi  papse,  ad  Stephan.  et  ad  eoneil. 
Afriese )  Vocatio  enim  ad  synodum,  juxta  decreta 
Patrum  canonica,  ejus  qui  impetitur,  rationabilibus 
scriptis  per  spatium  iieri  debet  congruum  atqoe 
canonicuic.   Qoia,  nisi  canonice  vocatus  fuerit  soo 


hujus    ambiguitatis    absolutionem    sanctae  D  ^empore,  et  canonica  ordinatione,  licet  venerit  ad 


placnit  ut  metropolitanns  episcopus  a  vicina 

a  judices  alios  convocet,  qui  controversiam 

et  ot  per  eos  simul  et  per  comprovinciales 

is  quod  jnstum  fuerit  visum  approbetor. 

.  CLI.  —  Ut  episcopis  nuUus  laicus  crimen 

imponere  possit. 
wret.  Sylvest.  papae,  cap.  i.)  In  consensu  et 

tione    omniom    constitutum  esi  ut   nullus 

)iscopo,  vel  alicui  in  ordinibus  posito,  cri- 

[uod  possit  inferre.  Et  ut  presbjter  non  ad- 

|iiscopum,  non  diaconus  adversus  presbyto- 

a  sobdiaconos  ailversus  diaconum,  non  aco- 

versns  subdiaconom,  non  exorcista  adversus 

Q,    non    lector    adversus    exorcistam,    non 

i  adversus   lectorem,  det  accusationem  ali- 


conventom,  in  quacunqoe  necessitate,  nisi  sponte 
voluerit,  nullatenus  suis  respondebit  insidiatoribus  : 
qooniam  nec  saeculi  leges  hoc  permittunt  tieri,  quanto 
magis  divins? 

Cap.  CLVII.  —  Ut  primates  de  accusato  episcopo  non 
ante  sententiam  proferant  damnationis,  quam  aut 
reum  seipsum  cotifiteatnr,  aut  canonice  per  inno- 
centes  testes  convincatur. 

(Ex  episi.  Felicis  pa.  Paterno  epis.  miss.,  cap.  4.) 
Primates  quoque  accusatum  discutientes  episcopum, 
non  aule  sententiam  proferant  damnationis,  quam, 
apostolica  fretos  aoctoritate,  aut  reum  seipsum  con- 
fiteatur,  aot  per  innocentes  et  canonice  examinatos 
regolariter  testes  convinca^or.  Aliter  censemus  irri- 
tam  esse  et  injustam  episcoporum  damnationem,  et 


595 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


59C 


idcirco  a  s^modo  retractandam  :  ita  nt  oppressis  ab  A 
omnibus  in  cunciis  subveniatar  causis. 

Cap.  CLVIII.  —  Qualis  primas  esse  vel  quid  agere 

debeat, 

(Ex    re.    ad  Gennadium  Patridum   et  Exarchum 

Africas.)  Conciiium  vern  cathoiicorum  episcoporum 

admoneri  praecipite,    ut  primatem  non   ex   ordine 

loci,  postpositis  vitae  meritis,  faciat,  qaoniam  apud 

Dominum  non  gradus  elegantior,  sed  vitse  melioris 

actio  comprohatur.  Ipse  vero  primas  non  passim, 

sicut  moris  est,  per  villas,  sed  in  una,  juxta  eorum 

electionem,  civitate  resideat. 

Cap.  CLIX.  —  Vt  episcopi  singularum  gentium  sciant 

quis  inter  eos  sit  primus. 

{Ex  epistoL  Anacleti  papx^  omnibus  episccpis  p 
missa.)  Beati  etiam  apostoli  inter  se  statuerunt  ut 
episcopi  singularum  scirent  gentium  quis  inter  eos 
primus  esset,  quatenus  ad  eum  potior  eorum  solli- 
citudo  pertineret.  Nam  et  inter  beatos  apostolos 
queedam  fuit  discretio.  Et,  licet  omnes  essent  apostoli, 
Petro  tamen  a  Domino  est  concessum,  et  ipsi  inter 
se  idipsum  voluerunt  ut  reliquis  omnibus  prseesset 
apostolis  Cephas,  id  est,  ut  Petros  principatum  te- 
neret  apostolatus.  Qui  et  eamdem  formam  suis  suc- 
cessoribus  et  reliquis  episcopis  tenendam  tradide- 
runt.  Et  non  solum  hoc  in  Novo  Testamento  est 
constitutum,  sed  etiam  in  Yeteri  fuit.  Unde  scriptum 
est  :  Moses  et  Aaron  in  sacerdotibus  ejus,  id  est, 
primi  inter  eos  fuerunt.  Et  quamvis  ita  sit  ordina- 
tum,  nemo  tamen  quod  suum  est  quserat,  sed  quod  C 
alterius.  Unde  ail  beatns  apostolus  Paulns  :  Unus- 
quisqne  placeat  proximo  suo  in  bonum  ad  sedilica- 
tionem.  Et  sicut  ipse  Salvator  suis  ait  discipulis  : 
Qui  major  est  vestrum,  erit  minister  vester.  Et  re- 
liqua. 

Cap.  CLX.  —  Ut   episcopus  accusatus  non  commu- 
nione  priveiurj  nisi  die  statuta  venire  noluerit, 

(Ex  conciL  Carthag,,  cap.  i9.)  Aurelius  episcopus 
dixit  :  Quisquis  episcoporum  accusatur,  ad  prima- 
tem  provinciee  ipsius  causam  deferat  accusator,  nec 
a  communione  suspendatur  cui  crimen  intenditur, 
nisi  si  ad  causam  suam  dicendam,  electorum  judicium 
die  statuta  litteris  evocatns,  minime  occurrerit,  hoc 
est,  infra  spatium  mensis  ex  ea  die  qua  eum  litteras  rv 
accepisse  constiterit.  Quod  si  aliqua?  veras  necessi- 
tatis  causas  probaverit,  quibus  eum  occurrere  non 
potuisse  manifestum  sit,  causce  suse  dicendse  intra 
alterum  mensem  integram  habeat  facuitatem.  Ye- 
rum  post  mensem  secundum  non  communicet  do- 
nec  examinetur.  Si  autem  ad  consilium  universale 
infra  anni  spatium  occurrere  noluerit,  ut  vel  ibi 
causa  ejus  terminetur,  ipse  in  se  damnationis  sen-* 
tentiam  dixisse  judicetur.  Tenipore  sane  quo  non 
communicat,  ne  in  sna  Ecclesia  vel  parochia  com- 
municet.  Accusator  autem  ejus,  si  nunquam  diebus 
causae  dicendse  defuerit,  a  communione  non  remo- 
veatur.  Si  vero  aliquando  defuerit,  subtrahens  se, 
restituto  in  communione  episcopo,  ipse  removeatur 
a  commnnione  accusator  :  ita  tamen  ut  nec  ipsi  adi- 


matur  facnltas  cansae  peragendce,  si  se  ad  diem  oc- 
currere  non  noloisse,  sed  non  potuisse  probaverit. 
III ud  vero  placuit,  ut,  cum  agere  cceperit  in  episco- 
porum  judicio,  si  fuerit  accusatoris  persona  culpa- 
biiis,  ad  arguendum  non  admittatur,  nisi  proprias 
causas,  non  tann^n  rcclesiasticas,  asserere  voluerit. 

Cap.  CLXI.  —  De  Mtuiimo  episcopo  variis  criminibus 
infamato,  et  ad  synodum  saspnis  vocato  qui  venire 
et  se  excusare  neglexerat. 

{Ex  epist.  Bonifacii  papae  ad  episcopos  Gallix.) 
Bonifacius  episcopus  Patroclo,  Remigio,  Haximo, 
Hilario,  Severo,  Juliano,  Castdrio,  Leontio,  Con- 
stantino,  Joanni,  Montano,  Marino,  et  caeteris  epi- 
scopis  per  Gallias  et  per  septem  provincias  consti- 
tntis.  Yalentinse  nos  clerici  civitatis  adiernnt,  pro- 
ponentes  libellum  et  crimina  quse  Maximum  tota 
provincia  asserit  commisisse.  Delegata  toties  cogni- 
tione,  illum  constituta  semper  snbterfugisse  jadicia, 
nec  confusum  conscientia  festinasse,  nt  si  esset  in- 
nocens,  exterminatis  omnibus,  pargaretur :  qnie  toties 
decreta  ex  nostrarum  quoque  chartarum  instructio- 
ne  cognovimus.  Qui  econtrario  probavit  de  se  illa 
quse  dicta  sunt,  quia  ad  ea  confutanda,  cum  essent 
innumera,  a  decessoribus  meis  provincialis  est  de- 
legata  cognitio.  Conventus  etiam  dicitur  vitasse,  et 
minime  adesse  voluisse  :  et  nuUus  dubitat  quod  ita 
judicium  nocens  subterfugit,  quemadmodnm  nt  ab- 
solvatur  qui  est  innocens  quaerit :  sed  astuta  cavil- 
latio  eorum  qui  versutis  agendum  credunt  csse 
consiliis,  nunquam  innocentiae  nomen  accipiet.  Con- 
fitetur  enim  de  omnibus  quisquis  se  subterfugere 
judicium  dilationibus  putat.  Yeniet  tamen  aliqoando 
ille  qui  talis  perhibetur  in  medium.  Nec  prodestilli 
toties  latnisse,  toties  subterfugisse,  quem  sui  actus 
et  commissa,  quocnnque  fugerit,  ea  qua».  objiciuntur 
illi,  si  vera  sunt,  crimina  perseqauntur.  Debueram 
quidem  jam  nunc  dignam  pro  ejus  accnsatis  in  no- 
stro  judicio  actibns,  qui  cognitionem  et  decretuo 
judicium  saepe  declinando  credidit  illudendnm,  dare 
sententiam.  At  ne  aliquid  praecoqui  forsitan  jadi- 
caret,  et  sibi  qui  absens  est,  licet  sit  qoaesitos  a 
nohis,  reservatum  esse  nihil  diceret, -maluimus  in- 
tercapedine  temporis  data  ditferri,  cum  hoc  etiam 
ejus  accnsatores  assererent.  De  cujns  intentionibos 
et  moribus  sit  secretum  maximom,  tanto  magis 
damnanda  committere,  quando  tardius  se  constitato 
judicio  prassentaret.  Quem  Manicheeorum  involatum 
caligine  arguunt,  turpique  secta  olim.  Ita  cum  dou 
posset  abluere  animum  sordida  improbatione,  ob- 
jectaque  ei  gesta  synodalia  proferentes,  et  commis- 
sis  involutum  undique  flagitiis,  nullum  ei  sanitatis 
habtiisse  respectum,  quem  farore  suo  et  insana  te- 
meritate  ad  ssecularium  quoque  judicium  tribonali 
subditum  queestioni,  qaod  in  vili  quoqoe  persona 
turpissimum  est,  objicerent.  Pervenisse  eum  ad  ho- 
micidii  damna  asserunt,  gestis  prolatis  in  mediam. 
Et  hnnc  talem,  post  tanta  talique  commissa,  episco- 
patus  adhuc  sibi  nomen  in  suis  latibulis  yindicare, 
in  proprife  civitatis  infamiam,  nimiis  doloribus  coo- 


DEGRETORUM  UBRI  XX.  —  LTBER  PRIMUS. 


598 


kar«  et  s&Dctam  Domen  yindicando  sibi  yelle  A 
s.  Ideoque,  fratres  clarissimi.  quia  audiendas 
seotare  se  noluit,  nec  convictus  forsilan  ab  * 
tibus  se  defendere  possit :  digna  tandem  ali- 

preesentatus  episcopall  judicio  pronuntiatio- 
^rue  feriri  sententia  judicamus.  Quamquam 
I  edocta  fuerint,  sciamus  bujus  nominis  non 
turam,  qui  pudorem  nunquam  babuisse  sa- 
perbibetor,  et  locum  suum  nec  modico  qui- 
npore  custodisse,  dilationem  dedimus,  et  de- 
is  vestram  debere  intra  provinciam  esse 
D,  et  congregare  synodum  ante  diem  Kalen- 
Moyembrium,  ut,  si  adesse  voluerit  prsesens, 
iit,  ad  objecta  respondeat :  si  adesse  neglexe- 
tionem  sententiflB  de  absentia  non  lucretur. 
anifestom  confiteri  eum  de  crimine,  qui,  in 

toties  delegato  judicio,  purgandi  se  occa- 
lon  utitar.  Nibil  enim  interest  utrum  in 
i  examine  omnia  quse  dicta   sunt   compro- 

cum  ipsa  qaoqne   pro  confessione  procu- 

les  constet  absentia.   Nos  autem  per  omoes 

ias  litteras  dirigemus,  ne  excusationem  sibi 

onis  obtendat,  ut  ad  provinciam  venire  co- 

t  illic  se  constituto  prssentare  judieio.  Qnid- 

item  vestra  charitas  de   hac   causa  duxerit 

ndnm,  cum  ad  nos  relatum  fuerit,  nostra,  nt 

t,  necesse  est  auctoritate  firmetur. 

KII.  —  De  episcopo  ineulpato  qui  ad  synodum 
vocatus  venire  contempserat, 

piodo  apud  Altheim  habita  cap.  10).  Rich-  q 

episcopum  qui  contra  sanctorum  canonum 

les  Strazburgensem  Ecclesiam  invasit,  qaem 

tam  synodum  per  litteras  nostras  invitavi- 

t    venire  contemnens,  nec   vicariam    snnm 

ictoritate  sancti.  Petri,*ego  Joannes  vicarius 

si,  ex  preecepto  sanctse  praesentis  synodi  in- 

0  yocamus  itefani,  et  prsecipimns  quatenus 
dlium,  id  est,  May  Mognntise  indictum  a 
Jitano  episcopo  suo,  ad  praesentiam  venera- 
irigeri  archiepiscopi  et  confratrum  suorum 
suse  inobedientiee  et  perversitatis  ibidem 
«tionem  redditurus.  Sin  autem  negligenter 
gere  parvipenderit,  abstineat  se  a  proprio 
bnec,  Romam  veniens,  coram  domino  papa 

1  Ecclesia  reddat  rationem. 

XIII.   —  Qui  primates  sint^   qui  metropoli' 

tani. 

op.  concil,  Niceni,  quae  addita  sunt  a  Felice 

rimates  illi  et  non  alii  sint,  qiiam  qni  in 

synodo     sunt     constitnti.     Rf^Iiqni    vero, 

ropoles  tenent  sedes,  archiepiscopi  yocantar 

^rimates  :  salva  in  omnibas  apostoHcce  sedis 

B,  qusB  ei  ab  ipso   Domino  est  concessa,  et 

sanctis  Patribus  roboratd. 

iXIV.  —  Quod  neganda  sit  accusatis  licentia 
londi  priusquam  se  crimine  exuprint,  et  fami- 
is  atque  sponte  confessis^  et  qui  hestemo  die, 
rtndie^  aut  ante  fuerunt  inimici. 

ter.  Stephani  papae  omnibus  episcopis  missis, 

U  Et  Deganda  est  accusatis  licentia  crimi- 


D 


nandi  priosqaam  se  crimine  quo  premuntur  exae- 

rint:  quia  non  est  credendum  contra  alios  eorum 

confessioni  qui   criminibus   implicati  sunt,  nisi  ae 

prius   probaverint  innocentes   quoniam  periculosa 

est  et  admitti  non  debet  rei  adversus  qusecumque 

professio.  Familiares  vero  et  sponte  confe.ssi,  atque 

sceleribus    irretiti,    non    debent  admitti,    nec    bi 

qui  besterna  die,  aut  perendie,  aut  ante  fuerunt  ini- 

mici. 

Cap.  CLXV.  —  De  criminationibus  adversus  doctores 
non  iuscipiendis,  et  de  peregrinis  judiciis. 

(EusebU  pap.  cap.  i7.)  Et  licet  hsec  possint  ge- 
neraliter  dicta  sufticere,  ut  vel  declinemus  errata 
vei  custodiamus  catbolica :  ab  apostolis  tamen  eo- 
ramque  successoribas  novimns  constitutum,  crimi- 
nationes  adversas  doctores  non  debere  suscipi  nec 
peregprina  judicia  fieri,  neque  quemquam  alterius 
judicis  qaam  sui  sententia  debere  constringi, 

Cap.  CLXVI.   —   Ut  adversus  doctorem  aceusationes 

n*mo  susdpiat. 

{Ex  eoncil,  Spalensi,  cap.  3.)  Accnsationes  adver- 

sus  doctorem  nemo  sascipiat :  quia  non  potest  bn- 

mano  condemnari  examine,  quem  Deus  suo  jadicio 

reservavit. 

Cap.  CLXXVII.  —  Ut  nemo  episcopum  apud  sseculares 

accuset. 

(Ex  epist.  Felicis  papss  Mgyptiorum  ejnscopis  mis- 

sa^  cap.  i.)  Utnemo  episcopum  penes  ssecalares  ar- 

bitros  accuset,  sed  apud  sammos  primates. 

Cap.  CLXVIII.  —  De  episcopis  in  judicium   saeculare 

non  vocandis. 

(Ex   epistol.   Bonifacii   papse  ad    episcop.  GallisB), 

Nullus  episcopas,  neqn«  pro  civili,  ueqin^  pro  cri- 

minali  causa,   apud   quamvis  judicem  ^ive  civilem 

sive  militarem    producatur  vel   exbiheatnr.    Magi- 

stratus  enim  qui  hoc  jnbere  aasus  fnerit,  amissione 

cinguli  condemnatione  plectetur. 

Cap.   CLXIX.  —  Ut  non  accusetur  eptseopus  a  cri- 

minosis. 

{Ex  epistoL  FeUcis  papse  suprndictis  episcopis  mis- 

sa^  cap.  18).  Qaoties  episcopus   snpf»r  certis  accu- 

satar   criminibus,    si  tales  fnerint   acciHatore-   qui 

juste  et  canonice  recipi  debe^nt,    syn(»do  le(?itima 

iu  suo  tempore   conf<ref<ata,  ab  omnibus  canonice 

audiatur  qui  snnt  in  provincia  ppisropis.  Qiiod  si 

legitimi  non  fuerint  accusatores,  non  fatig«tar  epi- 

scopus :    quia  sacerdotes   ad    sacrificandum    vocari 

debent,  non  ad  litigandnm:  nec  ilii  qui  throni  Dei 

vocantur,  pravorom  bominnm  insidiis  debent  turbari, 

sed  libere  Christo  famnlari 

Cap.   CLXX.  —  Quod  nullus   pr^'!icf*pus  rxtra   suam 
provinciam  ad  judichim  inritptur. 

[Ex  decret.  Julii  pappe^  OrifntnH.  ppisc.  missis,  cap. 

18.)  Nullus  episcopas  pxtra  snani  provinciam  ad  ju- 

dicium  devocetur :   sed,   vocato  en  canonire  in  loco 

congruo,  tempore  .synodali,   nh  omnibn*  comprovin- 

cialibus  episcopis  audiatar :  qnia  concordem  snper 

eum    canonicamqae  debent   proferre    sententiam : 

quia,   si  hoc  minoribus,   tam  clericis   quam  laicis 


S99 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


600 


concessum  est,  quanto  magis  de  episcopis  *ervare  A 
convenit  ?  Nam  si  ipse    metropolitanum  aut  judices 
suspectos  habuerit,  aut  infestos  senserit,  apud  pri- 
matum  dioeceseos,  aut  apud  Romaufle  sedis  pontifi- 
cem  judicetur. 

Cap.  CLXXI.  —  De  accusatoribus  et  testibus  episco* 

porum. 

(Ex  decr.  Calist,  papae  episcopis  per  Galliam  con- 

stitutis,  cap.  17).  Omnes  ergoquiin  recta  fidesuspe- 

cti  sunt,  in  accusationem  sacerdotum,  et  eornm  su- 

per  quorum  jQde  non  hassitatur,  minime  recipiantur, 

et  in  testimonio   dubii    habeantur.    Intirmari  ergo 

oportet  eorum    vocem   dc   qcorum    fide  dubitatur, 

nec  eis  omnino   est   credendum   qui   rectam  fidem 

ignorant.  Queerendum  ergo   est  in  judicio  cujus  sit 

conversationis  ac  fidei  is  qui  accusat,  et  is  qui  ac- 

cusatur,  quoniam  hi  qui  non  sunt  rectse  c^nversa- 

jtionis  ac  fidei,  et  quorum  vita  est  accusabilis,  non 

permiitendi   sunt  eos  accusare :    et   quorum   iides, 

vita,  et  libertas  nescitur,  et  viles  personsB  in  eorum 

non  recipiantur  accusationem.  Rimand®  vero  sunt 

accusatorum  enucleatim  personse,  quse  sine  scripto 

difQcile,  per  scriptum  autem  nunquam  recipiantur : 

quia  per  scripturam  nuUus  accusari  potest :  sed  pro- 

pria  voce,  et  prflesente  eo   quem  accusare  voluerit, 

suam  quisque  agat   accusationem,  nec,  absente  eo 

quem  accusare  voluerit,  quisquam  accusator  creda- 

tur.   Similiter  testes  per  quamcumque  scripturam 

testimonium  non  dicant,  nec  de  aliis  caosis  vel  ne- 

gotiis  testimonium  dicant,  njsi  de  his  qufie  sub  pree-  Q 

sentia  eorum  acta  esse  noscuntur.  Accusatoris  vero 

consanguinei  adversus  eos  testimonium  nec  dicant, 

nec  eorum  familiares,  vel   de  domibus  eornm  pro- 

deuntes :  sed,  si  voluerint  et   iu  invicem  consense- 

rint,  inter  se  parentes  testificentur,  et  non  in  alios : 

nec  accusatores  vel  testes  suspecti  recipiantur :  quia 

propinquitatis  et  famiiiaritatis  ac  dominationis  affe- 

ctio  veritatem  impedire  solet. 

Cap.  CLXXII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  decr,  Damiui  papx^  Stephano  et  universis  epi- 
scopis  Africx  missiSj  cap.  10.}  Accusaiores  autem 
episcoporum  et  testes,  super  quibus  rogitastis,  abs- 
que  ulla  infamia  aut  suspicione  vel  manifesta  ma- 
cula,  et  vera  fide  pleniter  instructi  esse  debent :  et  ^ 
tales  quales  ad  sacerdotium  eligere  divina  jubet  au- 
ctoritas.  Quoniam  sacerdotes,  ut  antiquorum  tradit 
auctoritas,  criminari  non  possunt,  nec  in  eos  testiii- 
cari  qoi  ad  eumdem  non  debent,  nec  possnnt,  pro- 
vehi  honorem. 

Cap.  CLXXni.  —  Qu«  sint  infames  personse. 

(Ex  epist.  Stephani  papx  ad  Hilarium.)  Infames 
autem  esse  eas  personas  dicimus  quse  pro  aliqua 
colpa  notantur  infamia  ;  id  est,  omnes  qui  Christianse 
legis  normam  abjiciunt,  et  statuta  ecclesiastica  con- 
temnont.  Similiter  fnres,  sacrilegos,  et  omnes  capi- 
talibus  criminibus  irretitos,  sepulcrorum  quoque  vio- 
latores,  et  apostolorum  atque  successorum  eorum 
religiosa  sanctorum  Patrum  statuta  libenter  violan- 
tes,  et  omnes  qui  adversus  Patres  armantur,  qoi  in 


omni  mondo  infamia  uotantur.  Similiter  ei  incestno- 
sos,  homicidas,  perjuros,  raptores,  maleficos,  vene- 
ficos,  adulteros,  de  bellis  fugientes,  et  qoi  indigna  sibi 
petunt  loca  tenere,  aot  facultates  Ecclesis  absirahnnt 
injuste,   et  qui  fratres  calumniantur  aut  accosant, 
et  non  probanl :  vel  qui  contra  innocentes  principium 
animos  ad  iracundiani  provocant,  ei  omnes  anathe- 
matizatos,   vel  pro  suis  sceleribus  ab   Ecclesia  ex- 
pulsos,  et  omnes  quos  ecclesiasticae  vel  seculi  leges 
infames  pronuntiani:   nec   servos   anie    legitimam 
libertatem,    nec  poenitentes,  nec  digamos,   nec  eos 
qui  curiffi  deserviunt,  vel  qui  non  suni  integri  eor- 
pore,  aut  sanam  non  habent  mentem  vel  iniellectQm, 
aut   inobedientes    sanctorum  decretis   existunt.  Hi 
omnes  nec  ad  sacros  grados  debent  provehi,  nec  isti, 
nec  liberti,  neque  suspecti,  neque  rectam  fidem  n\ 
dignam  conversationem  non  habentes,  summos  st- 
cerdotes  possnni  accusare. 

Cap.    CLXXIV.    —    De   episcopo   accusato^  et  aeeu- 
saloribus  recipietulis,  et  vocatione. 
(Ex  decr.  Felicis  papss  episcopis  per  Galliam  eoii- 
stitutis  missiSj  cap.  9.)  Si  quis  episcopus  ab  illis  ac- 
cusatoribos   qui  recipiendi    suni  fuerii    accusatos, 
postquam  ipse  ab  eis  charitative  conventus  fuerit, 
ut  ipsam  caosam  emendet,  et  eam  corrigere  nolo^ 
rit»  non  olim,  sed  tunc  ad  summos   primaies  cansi 
ejus  canonice  deferatur.  Qui  in  congnio  loco  infn 
ipsam  provinciam   tempore   congruo,  id   est  autu- 
mnali  vel  sestivo,  concilium   regulanter  convocare 
debebunt,    ita    ut    ab    omnibus    ejusdem    provin- 
cise  episcopis  mihi  audiatur.  Quo   et  ipse  regulari- 
ier  convocatus,  si  eum  ant  infirmitas  aoi  alia  gravis 
necessiias     non    detinnerit,     adesse    debei :    quii 
oltra    provinciffi   terminos   accusandi  ante  licentii 
non  est  quam   audientia  rogeiur.   Quod  si  qooquo 
modo  priesumptum  fuerit,  st^uernnt  ut,  aniequam 
et  proprius  locus  et  sua  omnia  ei  legibus  redinti- 
grentur,  nullatenus   a  qooquam   accusetor  aut  cri- 
minetur :  et  nisi  sponie  elegerit,  cniquam  pro  tili- 
bus  respondeat.  Sed  postquam,  ut  praefixum  est,  re- 
stitntus  fuerit,  et  sua  omnia  ei  legibos  redintegnti 
soDt,  dispositis  ordinatisque  sois,  magnum  spaliaBi 
tractandi  causam  ei  concedainr.  Et  postea,  si  neoes- 
se  fuerit,  regolaiiter  vocatus   veniat  ad   causam,  et, 
si  injuste  visum  fnerit,  accusantium  proposiiioDibos 
sustontatione   fratrum  respondeat.  NuUa  enim  per- 
mittit  ratio,  dum  ad  tempus  ejus  bona,  vel  Ecclesitt 
atque  res  ab  aemulis  aut  a  quiboscumque  detinentor, 
nt  aliquid  illi  objici  debeat,  nec  quidquam  poiest  ei 
quomodolibet  majorom   vel  minorom  objici,   dam 
Ecclesiis  vel  rebus  aut  potesiaiibus  carei  suis. 

Cap.  CLXXV.  —  De  damnatione  eptseopontm  oeea- 
santium  episcopum  absque  auctoritate  aposUjHiitM 
sedis. 

(Cap.  Julii  papsB  Vlll  Orientalibus  episeopis  wiS' 
sum.)  Si  quis  ah  hodierna  die  et  deinceps  episcopoB 
prseter  hujus  sanctee  sedis  sententiam  damnareeti 
propria  pellere  sede  prflesumpserii,  sciai  se  irreeo- 
perabiliter  esse  damnatnm,  et  proprio  perpetim  ca- 


DECRETORUM  LIBRl  XX.  —  LIBER  PRIMUS. 


602 


iiore  :  eosque  qai  absque  hujus  sedis  seuten-  A 

ejecti  vel  damnati,  hujus  sanctffi  sedis  au- 

)  scitote  pristioam  recipere  communionem,  et 

>riis  restitui   sedibus.   Quoniam   et  prius,  a 

)  scilicet  apostolorum,  hsec  sanct«  huic  sedi 

I  sunt,  et  postea  in  memorata  Nicffina  sy- 

ropter  pravorum  hominum  infestationes,  at- 

reticorum  persecutiones,  et  insidiantium  mo- 

fratrum,  sunt  concorditer  ab  omnibus  robo- 

magis  singuli  prsevideant  ne  talia  audeant 

are. 

LXXVI.  —  Ut  accusattis  vel  judicatus  ah 
tpis  comprovincialibus  licenter  appellet ,  et 
Romanum  pontificem. 

ieer,  Victoris  papXf  cunctis  fratribus  Alexan- 

ap.   1.)   Placuit   ut  accusatus  vel  judicatus  B 

iis    a    comprovincialibus    ia    aliqua    causa 

15  licenter  appellet,  et  adeat  apostolicae  sedis 

em,  qui,  aut  per  se  aut  per  vicarios  suos, 

xactah  negotium  procuret.  Et,  dum  iterato 

pontifex  causam  suam  agit,  nullus  alius  in 

o  ponatur  aut  ordinetur  episcopus ;  quoniam, 

am  comprovincialibus  episcopis  accusati  cau- 

ntiiicis  scrulari  liceat,   non  tamea  deiinire 

ito  Romano  pontiQce  permissum   est,  cum 

^etro   apostolo  non   ab   aiio   quam  ab   ipso 

sit  Domino  :  Quflecunque  ligaveris  super  ter- 

runt  ligata  et  in  coelis,  et  quflecunque  solve- 

ir  terram,  erunt  soluta  et  in  coelis. 

U^XVII.    —  Ut   perscripta  nuUius  accusatio  ^ 
suscipiatur^  eo  absente  qui  accusatur.  ^ 

rpist.  Stepha,  papas  cunctis  episcopis  mtssa, 

)   Perscripta  enim  nullius   accusatio,   accu- 

et    eo    qui    accusatur    absentibus ,    susci- 

sed   propria  Toce,  si  legitima  et  condigna 

)ris   persona  fuerit,    prflesente  videlicet    eo 

iccusare  desiderat  :  quia   nullus  absens  ant 

i  potest  aut  accusare.  NuIIus  tamen  prsefati 

Tir  accusari  potest,  aut  respondere  suis  ac  - 

ibus  debet,  priusquam  regulariter  a  suo  pri- 

Dcatus  sit,  locumque  defendendi  aut  inqui- 

seipiat,  ad  abluenda  crimina. 

LXXVIII.  —  Ut  difficiliores  causx  ad  apicem 
nm  sedis  referantur,  ut  apostolico  termtnent^ir 
o ,    cujus   sedis    auctoritate    omnes   Ecclesix  j) 
iwr. 

fpist.  Anacleti  papae  omnibus  episcopis  missa, 

.)  Si  quffi  vero  causae  difticiliores  inter  vos 

erint,  ad  hujus  sanctse  sedis  apicem  eas,  quasi 

it,  referte,  ut  apostolico  terminentur  judicio  : 

c  Deum  velle  ab  eoque  ita  constitutum  esse, 

tis  testimoniis  declaratur.  Hsec  vero  aposto- 

es  cardo  et  caput  factum  est  a  Domino,  et 

alio  est  constituta.  Et,  sicut  cardine  ostium 

sic   hujus  sanctse  sedis  auctoritate  omnes 

9f  Domino  disponente,  reguntur. 

•XXXIX.  —  Quod  omnes  episcopi  possint  ap- 
xre  Bomanam  sedem  in  necessitatibus  positi. 

leer.  Damasi  pap.  Stepha.  episcop.  AfriesB  mis- 

9.   9.)  Quam    umnes   appellare,   si  necesse 


fuerit,  et  ejus  folciri  auxilio  oportet.  Nam,  ut  no- 
stis,  synodum  sine  ejus  auctoritate  fieri  non  est  cano- 
nicum  :  nec  episcopus,  nisi  in  legitima  synodo  et  soo 
tempore  apostolica  vocatione  congregata,  definite 
damnari  potest  :  neque  ulla  unquam  concilia  rata  le- 
guntur,  quse  non  sunt  fulta  apostolica  auctoritate. 

Ca?.    CLXXX.  —  De    induciis    criminatorum    episco- 
porum,  quales  esse  debeant. 

(Ex  epist.  Felicis  papae  II  fratribus  ^€gyptiorum 
missa,  cap.  15.)  De  induciis  vero  episcoporum,  super 
quibus  consoluistis,  diversas  a  Patribus  regulas  in- 
venimus  iustitutas.  Quidam  enim  ad  repellenda  im- 
peritorum  machinamenta ,  et  suas  prseparaodas 
responsiones,  et  testes  confirniaudos,  et  concilia 
episcoporum  atque  amicorum  quserenda,  annum 
et  sex  menses  mandaverunt  concedi  :  quidam  autem 
auuum,  in  quo  plurimi  concordant.  Minus  vero 
quam  sex  menses  non  reperi  :  quia  et  laicis  hsc 
indulta  sunt,  quanto  magis  Domini  sacerdotibus  ? 
Nam  et  a  nostris  antecessoribus  atque  reliquis  san- 
ctis  Patribos  multoties  inhibitum  est  ne  quis  Domini 
sacerdotes  detractionibus  non  ex  radice  charitatis 
prolalis  vexet :  Quiescite,  ioquiunt,  et  noiite  persequi 
eos  qui  Deo  perfecte  ministrant,  quorum  orationi- 
bus  et  terreua  bella  sedantur,  et  recedentium  ange- 
lorum  pelluntur  incursus,  quique  omnes  dsemones 
corruptores  precum  assiduitate  confundunt.  Inducise 
namque  non  sub  augusto  tempore,  sed  sub  longo 
spatio  concedendffi  sunt,  ut  accusati  se  preeparare» 
et  universos  communicatores  in  provinciis  positos 
convenire,  et  testes  preeparare,  atque  contra  insi- 
diatores  se  pleniter  armare  valeant.  Judices  enim  et 
accusatores  tales  esse  debent  qui  omni  careant  su^- 
picione,  et  ex  radice  charitatis  suara  desiderent  pro- 
mere  sententiam. 

Gap.    CLXXXI.    —    De   episcopo    Centuriensi ,    qui 
causam  suam  in  synodo  agere  renuerat. 

{Ex  eoneil.  Africano^cap.  54.)  De  Quodvulteo  etiam 
Centuriensi,  quoniam  adversarius  ipsius  cum  se  pe- 
tisset  introduci  ad  concilium  nostrum,  interrogatus 
utrum  cum  eo  vellet  apud  episcopos  experiri,  primo 
promiserat,  et  alia  die  respondit  hoc  sibi  non  pla- 
cere,  atque  discessit :  placuit  omnibus  episcopis,  ut 
nullus  eidem  Quodvulteo  communicet,  donec  causa 
ejus  qualem  potuerit  terminom  somat.  Nam  adimi 
ei  episcopatum  anteqnam  caussB  ejus  exitus  appa- 
reret,  nulli  Christiano  videri  jure  potuerit. 

Cap.  CLXXXII  —  Judicium  episropi  gut,  pro  crimine 
ejectus  ah  oflido^  postea  episcopium  more  prsedonis 
invasit. 

(Ex  regist.  ad  Joannem  episeopum  primse  Justi- 
nioiUB,  cap,  17.)  Quando  mala  quee  poenitenti»  fietu 
purganda  snnt  augentur  excessibus,  ita  major  est 
delinquentibus  adhibenda  correctio,  ot  et  ipsi  faci- 
nos  suum  pcena  saltem  vindicante  cognoscant,  et 
alios  ab  illicitis  ecclesiasticie  tuitionis  timor  inhibeat. 
Dilectii^simus  itaque  lator  priesentium  Nemesion  ad 
nos  veniens,  indicavit,  sicut  et  gestorum  exemplaria 


603 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


604 


.:    B 


qaee  htic  detulit  continebant,  Patilum  Doclayenffi  ci-  A 
vitatis  episcopam,  inter  alia  raala  in  corporali  cri- 
mine  lapsam,  a  suis  fuisse  clericis  accasatum,  atque 
habita  cognitione,  ita  quod  sine  dolore  dicere  non 
possumus,  claruisse,  atque  insuper,  postquam  con- 
victus  est,  etiam  libellum  illum,  in  qoo  ea  de  quibus 
accusatus  fuerat  vera  esse  confessus  est,  obtulisse. 
Qua  de  re  sententia  illam  episcopali  depositum,  et 
se  ejus  loco  cum  fraternitatis  vestrsB  consensu  esse 
episcopum  ordinatum  :  sed  nunc  eumdem  Paulum 
cum  auxilio  ssecularium  judicum  venientem,  episco- 
pium  more  prsedonis  ingressum,  ablatisque  violeuter 
rebus  Ecclesiae,  ab  eo  se  projectam,  et  ad  summam 
injuriam  ac  necem  pene  perductum.  Et  quoniam 
tantse  nequitise  pravitas  nec  dissimulanda  nec  le- 
viter  agenda  est,  fratemitas  vestra  haec  omnia  dili- 
genter  curet  addiscere  :  et,  si  ita  se,  ut  edocti  samus, 
veritas  habet,  prsedictam  Paulum  districta  faciat 
exsecutione  compelli  ut  quscunque  abstulit,  omni 
mora  vel  excusatione  cessante,  restitaat.  Si  vero 
nihil  Ecclesise  sed  proprium  se  dixerit  abstulisse, 
quamvis  grave  et  iniquum  fuit  ut  non  a  vobis  vel 
metropolitano  ejus  hoc  peteret,  sed  ausa  temerario 
manu  preesumeret  agere  :  verumtamen  si  quid  pro- 
prium  tulit,  sub  fraternitatis  vestrse  debet  examina- 
tione  constare  si  verum  est.  Sed  et  illud  diligenter 
quffirendum  est,  si  quid  male  de  rebus  dilapidavit 
EcclesisB  ;  vel  quod  nunc  abstulit,  hoc  reformare  ac 
satisf.icere  modis  omnibus  compellatur.  Si  autem 
differre  tentaverit,  quousqoe  omne  quod  dilapidavit  C 
vel  de  substantia  tulit  Ecclesise  restituat  in  monaste- 
rium  mittendus  est,  ot  saltem  coactus  reddat  quod 
male  auferre  non  timuit.  Quod  si  forte,  quod  non  credi- 
mus,  post  depositionem  suam  inverecandum  ac  mente 
perversa  aliquid  de  episcopatu  loqui  atque  rursus  ad 
hoc  qnalibet  aspirare  preesumptione  tentaverit,  fra- 
ternitatis  vestrse  se  contra  improbitatem  ipsios  om- 
nino  vigor  accendat,  atque  Dominici  corporis  et 
sanguinis  communione  privatum,  in  monasterium 
eum  asqoe  ad  diem  obitas  sui  ad  agendum  curet 
poenitentiam  retrudendum  :  quatenus  perpetrati  sce- 
leris  macalas  dignis  discat  lletibus  emendare,  quas 
magis  in  interitu  anim»  suffi  nequiter  augere  desi- 
derat.  Suprascriptus  autem  dilectissimas  frater  no- 
ster  Nemesion  in  sao  loco  et  episcopatus  ofQcio  pro- 
cal  dabio  reformetur  :  et  ne  denuo  hac  de  re  in- 
quietadinem  ac  molestiam  patiatur,  sollicitos  vos 
esse  necesse  est :  quia  hoc  non  solum  ad  hujus  mu- 
nitionem,  venimetiam  ad  aliorum  constat  emenda- 
tionem  proiicere,  ut  pravorom  hominum  prcesum- 
ptio  nihil  de  csetero  contra  sacrorum  canonum  sta- 
tuta  vei  ecciesiasticam  disciplinam  ullo  modo  habeat 
attentare. 

Cap.  CLXXXIIf.  —  Cur  fancti  apostoli  eonmque 
succesKores  voluerint  dif/icHem  esse  accmationem 
sacerdotum. 

(Ex  decret.  Fabiani  papae^  Orientalibus  episcopis 
missis,  cap.  19.)  Talia  cogitantes  sancti  apostoli 
eorumque  successores,   spiritu   Dei  repleti,   malos 


D 


homines  prsevideDtes,   et  simplices   considerantes, 
difficilem  aut  nunqaam  voluerunt  esse  accasationem 
sacerdotum,  ne  a  malis  potuissent  everti  aut  sub- 
moveri  :  quia  si  hoc  facile  concederetur  secularibus 
et  malis  hominibus,  aut  nullus,  aut  vix  perpauci  re- 
manerent;  quoniam  seroper  fuit  etest,  et,  quod  peJQS 
est,  nimis  viget,  ut  mali  bonos  insequantur,  et  car- 
nales  spiritales  infestent.  Idcirco,  ut  prsdictam  est, 
statuerunt  ne  accusarentar,  aut  si  aliler  lieri  non 
posset,  perdifQcilis  tieret  eorum  accusatio,  et  a  qui- 
bus,  ut  supradictum  est,  non  prsesumeretar,  neque 
a    propriis    sedibus    aut    Ecclesiis    episcopi    ejice- 
rentur. 

Cap.  CLXXXIV.  —  Si  episcopus  e.xpulsw  ausm  fite- 

rit  ingredi  civitatem, 

{Ex  epist.    Bonifacii  papse  ad    episcopos  GaUix.) 

Si  episcopus  expulsus  ausus  fuerit  ingredi  civitatem 

e  qua  repulsas  est,  vei  exire  de  loco  in  quo  degere 

jussus  est,  jubemus  eum  in  mooasterio  ia  alia  pro- 

vincia  constituto  tradi,  ut,  qai  sacerdotio  peccavit, 

degens  in  monasterio  corrigatur. 

Cap.  CLXXXV.  —  De  episcopis  qui,  se  viventibus,  siie- 
cessores  eligere  desiderant. 

(Ex  concil.  Antiochen.  cap.  23.)  Episcopo  nonlicere 

pro  se  alterum  successorem  sibi  constituere,  licet 

ad  exitum   vitie  perveniat.  Quod  si  tale  aliquid  la- 

ctum   fuerit,  irritum   esse  hujasmodi  constitatum. 

Servetur    autem    jas   ecclesiasticum    id    continens 

oportere  non  aliter  fieri,  nisi  cum  sjnodo  et  judicio 

episcoporum,  qui  post  obitum  quiescentis  potestatem 

habent  eum  qui  dignas  exstiterit  promovere. 

Cap.  CLXXXVI.  —  Vt  episcopo  vivente  nullus  super 

ordinetur. 

(Ex  concil.  Avemen.  cap.,   13.)  Ut  nullus  vivenle 

episcopo  alius  superponatur  aut  superordinetur  epi* 

scopus,  nisi  forsitan  in  ejus  locum  quem  capitalts 

culpa  dejecerit. 

Cap.   CLXXXVII.  —  Quod  non  liceat  episcopo  sue- 

cessorem  eligere. 

(Ex   concU.    Spalensi,    cap.    8.)    Episcopum   non 

liceat  ante   finem  vitae  alium   in  loco   constitaere 

successorem.  Si  quis  autem  hoc  usurpare  tentave- 

rit,  talis  constitutio  irrita  erit.  Non  ergo  alitar  fieri 

oportet,   nisi  cum  consilio  et  judicio  episcoporum, 

qui  post  exitum  prscessoris  potestatem  habent  di- 

gnom  eligere. 

Cap.  CLXXXVIII.  —  Quod  nmquam  canones  prMd- 
piant  ut  pro  segritudihe  episcopi  alim  sutxedat^ 
et  si  ipse  pro  sua  motestia  petieritj  qualiter  fUri 
possit. 

(Ex  registr.   Gregorii  papse,  ad  AnaMium  Cm- 

stantinopolita^  diaconum.)  Scripsit  mihi  dilectio  toa 

me  reverendissimo  fratri  meo  Joanni  primfle  Josti- 

niance  episcopo,  pro  oegritadine  capitis  quam  pati- 

tur  episcopum  precipere  succedi  :  ne  fortasse,  dnm 

episcopi  jura  eadem  civitas  non  habeat,  qaod  ahsit! 

ab  hoste  depereat.  Equidem  nusquam  canones  pr0- 

cipiunt  ut  pro  eegritudine  episcopi  episcopos  snoe^ 

dat :  et  omnino  injustum  est  ut,  si  molestia  corporis 

irroit,  honore  suo  privetor  egrotos.  Sed  auggerei»- 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  PRIMOS. 


606 


t  Dty  si  qais  in  regimine  sgroiat,  dispensator  A 
ft  requiratar,   qui  possit  ejus  curam  omnem 
li  locum  illius  in  regimine  Ecclesiae,  ipso  non 
>,  conservare,   ut    neque   Deus  omnipotens 
iQTy  neque  civitas  neglecta  esse  inveniatur. 

LXXXIX.   —   De  Ariminensi    episcopo   dnlore 
's  laborante^  et  in  ejus  loco  alterosubrogato, 

'effiit.  S,  Greg,  papx^  cap.  238.)  Qoaliter  ordi- 

obid  sacerdotis,  corporis,  quia  notum  est,  impe- 

nolestia,  Ariminensis  Ecclesia  pastorali  hacte- 

sacerdotali  sit  regimine  destituta,  dudum 
tas  vestra  cognovit.  Quem  dom,  habitatorum 
us  precibus  permoti,  saepius  hortaremur  ut, 
ftdem  capitis,  qua  detioebatnr,  molestia  me- 
n  se  esse  sentiret,  ad  suam,  auxiliante  Deo,  |> 
retur  Ecclesiam;  qui,  datis  indociis,  in  hoc 
innio  exspectatur.  Qai,  dum  cleri  vel  civium 
precibus  arguentium  instantius  hortaremur 
aleret,  cum  eis  auxiliante  Domino  remearet, 
eriptis  supplicatione  nos  petit  ut,  quia  ad 
Q  Ecclesise  regimen  vel  susceptorum  offi- 
)ro  eadem  qua  detinetar  molestia,  assurgere 
aus  posset,  Eeclesiee  ipsi  ordioare  episcopum 
nus.  Unde,  quia  canctarum  Ecclesiarum  in- 
nos  sollicitudini^  cora  constringit  ne  diatius 
fidelium  desit  costodia  pastoralis,  illorum 
is  hujusque  ex  sui  impossibilitate  renuntia- 
ompulsus,  visum  nobis  est  eidem  Ariminensi 
e  debere  episcopum  ordinari  :  et,  datis  ex 
receptis,  clerum  plebemqne  ejusdem  Eccle-  C 
1  destitimus  admonere  quatenas  ad  eligen- 
n  antistitem  concordi  provisione  coocurrant. 
ur  ergo  at  fraternitas  vestra  eum  quem  uno 
iu  omnes  elegerint,  sicut  et  ipsi  a  nobis  po- 
s  noscuntur,  ad  se  faciat  evocari.  Quem  cauta 
nidus  examinatione  discntite  :  et  si  ea  in  eo, 

contextu  eptatici  morte  multata  sunt,  mi- 
k>mino  fuerint  opitulante  reperta,  atque  fide- 
Brsonarum  relatione  ejos  vobis  quoque  vita 
it,  ad  nos  eum  cum  decreti  pagina  vestri, 

quoqae  testificationis  epistola,  destinate, 
os  eidem  a  nobis  Ecclesise,  disponente  Do- 
consecretur  antistes. 

IXC   —   De  episcopo  qui  per  infirmitatem   in  o 
hebetudinem  mentis  inciderit. 

coneil.  Arausic.f  cap.  2.)  Ut  si  quis  episcopus 

mitatem  aut  in  aliquam  hebetudinem  sensus 

ity  aut  officinm  oris  amiserit,  ea  qu»  episco- 

irari  conveniunt,  presbyternm  agere  non  per- 

sed   episeopum   qui   vicinus  est  vocet,  cui 

a  Ecclesia  agendum  fuerit  imponet. 

XCI.  —  De  episcopo  qui  propter  dolorem  capt- 
tis  ssBpe  in  amentiam  devenerat. 

regist.    cap.  233,    ad  Etherium    episcopum.) 

is  triste  nobis  sit  valde  quod  loquimur,  atque 

a  nos  compassione  potias  urgeat  quam  ali- 

e  auditis  definire  permittat :   suscepti  tamen 

ndo   regiminis  cor  nostrum   instanti  pulsat 

magnam  nos  Ecclesiis  curam  prospicere,  et, 


antequam  earum  possit  utilitas  deperire,  quid  fieri 
debeat  Deo  auctore  disponere.  Pervenit  igitur  ad 
nos,  quibusdam  referentibus,  quemdam  episcopum 
ita  passionem  capitis  incurrisse,  ut,  quod  mente 
alienata  agere  soleat,  gemitus  et  fietus  audire  sit. 
Ne  ergo,  languente  pastore,  grex,  qaod  absitl  insi- 
diatoris  ianiandus  dentibus  exponatur,  vel  Ecclesim 
ipsius  ntilitates  depereant,  cauta  nos  necesse  est 
provisione  tractare.  Et  ideo,  quia  viventem  episco- 
pum  ab  officio  suo  necessitas  infirmitatis,  non  cri- 
men,  abducit,  alium  loco  ejus,  nisi  recusante  eo,  nulla 
sinit  ratio  ordinari.  Sed  si  intervalla  aegritudinis 
habere  est  solitus,  ipse  data  petitione  non  se  ulterius 
ad  hoc  ministerium,  subvertente  infirmitate,  posse 
fateatur  adsurgere,  et  alium  loco  suo  expetat  ordi- 
nandum.  Quo  facto  omnium  solemniter  electione 
alter,  qui  dignus  fuerit,  episcopus  ordinetnr,  sic 
tamen  ut,  quousque  eumdem  episcopum  in  hoo  sse- 
culo  vita  tenuerit,  sumptus  ei  debiti  de  eadem  Ec- 
clesia  ministrentur.  Enimvero  si  nullo  tempore  ad 
saufie  mentis  redit  officium,  persona  fidelis  ac  vit«e 
est  probabilis  eligenda,  quae  ad  regimen  Ecclesise 
idonea  possit  existere  atque  de  animarnm  utilitate 
cogitare,  inquietos  snb  disciplinae  vincala  restrin- 
gere,  ecclesiasticarum  rerum  curam  gerere,  et  ma- 
tunim  atque  efficacem  se  in  omnibus  exhibere.  Qoi 
etiam,  episcopo  qui  nunc  eegrotat  superstes,  loco  ejus 
debeat  consecrari. 

Cap.  CXGII.  —  De  restitutis   episcopis  per  Romanum 

pontificem. 

{Ex  deeret.  Sixti  papx  H  fratrib.  per  Hispaniam 

constitutis  commissis^  cap.  7.)  Fratres  vero  quos   ti- 

more  terreno  injuste  damnastis  scitote  a  nobis  juste 

esse   restitutos.   Quibus  ex  auctoritate  saocti  Petri, 

apostolica  aucloritate,  omnia  quse  eis  ablata  sunt  in- 

tegerrime  reddi  preecipimus,  si  non  vultis  et  vos  et 

principes  vestri  a  collegio  nostro  et  membris  Eccle- 

siffi  separari.  Justo  enim  judicio  Dei  datur  plerumque 

peccatoribus  potestas,  qua  sanctos  ipsius  perseqaan- 

tur,  ut  qui  spirito  juvantur  et  agantur  fiant  per 

laborum  exercitia  clariores.  Illi  tamen  qui  hocagunt, 

nuUatenus  evadent  pcenam,  qaia,  ut  ait  Dominus  :  Vce 

illi  per  quem  scandalum  venit.  Et,  quanquam  juxta 

Salvatoris  sententiam  necesse   sit  venire   scandala, 

vae  tamen  per  quem  veniunt !  De  occultis  etiam  cordis 

alieni  temere  judicare  peccatum  est,  et  eum  cujus 

non  videntur  opera  nisi  bona  iniquum  est  ex  saspi- 

cione  reprehendere  :  cum  eorom  quse  homini  sunt 

incognita  solus  Deus  judex  sit  justus  inspector  et 

verus.   Unde   scriptum   est :  Incerta  non  judicemus 

quoadasque  veniat  Dominus,qui  etilluminabitabscon- 

dita  tenebrarum,  et  manifestabit  consilia  cordium. 

Et,  qaamvis  vera  sint,  non  tamen  credenda   sunt» 

nisi  quae  certis  judiciis  comprobantur,  nisi  qaae  ma- 

nifesto  judicio  convincuntur,  nisi  quae  judiciario  or- 

dine  publicantnr.    Nullas  ergo  potest  humano  con- 

demnari  examine,  quem  Deus  soo  judicio  reservavit. 

Hsec  omnia  summopere  sunt  praecavenda,  ne  pr^e^ 

sumptores  esse  videamur. 


607 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


«08 


Gap.  CXCni.  —  Ut  sacerdotes  Dominij  sicut  vulgus  A 
fcLcere  solet^  indicare  praesumanty  vel  compellantur. 

(Ex  decr.  Comelii  papx.)  Sacramentam  autem 
hactenus  ab  episcopis  et  reliqais  ordinibus  exigi,  nisi 
pro  fide  recta,  minime  cognovimus,  nec  sponte  eos 
jurasse  reperimus.  Summopere  ergo  sanctos  Jaco- 
bus  apostolus  prohibens  sacramentum  loquitur,  di- 
cens  :  Ante  omnia,  fratres  mei,  nolite  jurare,  neqne 
per  coelum,  neque  per  terram,  neqne  per  aliud  quod* 
cunque  juramentum.  Sit  autem  sermo  vester,  Est, 
est,  Non  :  ut  sub  judicium  non  decidatis. 

Cap.  CXCIV.  — De  episcopo  sinistro  rumore  aspersOf 
per  sacramentum  autem  et  purgato  et  absoluto. 

{Ex  re,  ad  Justinum  imperat,,  cap.    170.)    Habet 

hoc  proprium  antiqui  hostis  invidia,  ut  quos  in  pra-  ^ 

vorum  actuum  perpetrationem,   Deo  sibi  resistente, 

decipere  non  valet,  opiniones  eornm  falsa  ad  prsB- 

sens  simulando  dilaceret.   Quoniam  igitnr  qnoedam 

contra  sacerdotale   propositum  de  Leone  fratre  et 

coepiscopo  nostro  sinister  rumor   asperserat,  utrum 

vera  essent,  districta  diutius   fecimus    inqnisitione 

perquiri,  et  nuUam  in  eo  de  his  qu®   fuerant  dicta 

culpam  invenimus.  Sed  ne  quid  videretur  omissum 

nostro  potuisse   cordi  dubium  remanere,  ad  beati 

Petri   sacratissironm  corpus  districta  eum  ex  abun- 

danti  fecimus  sacramenta  preebere.   Quibus  praestitis 

magna  sumus  exsaltatione  gavisi»  quod  hujuscemodi 

innocentia  ejus  evidenter  enituit.  Pro  qua  re  gloria 

vestra  prsedictum  virum  cum  omni  charitate  susci- 

piat,  reverentiam  ei  qualem  sacerdoti  decet  exhibeat,  C 

nec  qufiedam  cordibus   remaneat  de  his   qase   jam 

sunt  purgata  dubietas.  Et  ita  snprascripto  vos  epi- 

scopo  devotissime  oportet  in  omnibus  adherere,  ut 

congrue  decenterque  Deum  in  ejus  persona  videamini, 

cujus  minister  est,  honorare. 

Cap.     CXCV.     — Correctio    episcopi   qui  concubinam 

habuit.    ' 

{Ex  reg.  Gregorii  papse  ad  Andream  episcop.  Ta- 

rentin.   cap.  i79.)  Tribunal    judicis    asterni  securns 

aspiciet  quisquis,    reatus  soi  conscius,   digna  eum 

modo  pcenitentia    placare    contendit.    Habuisse    te 

siquidem  concnbinam  manifesta  veritate  comperimus, 

de  qua  etiam  contraria  est  quibusdam  tiata  suspicio. 

Sed,  quia  in   rebos  ambiguis  absolutum  non  debet  ^^ 

esse  judicium,   hoc  tuffi  conscientise  elegimus  com- 

mittendnm.  Qua  de  re  si,  in  sacroordine  constitutus» 

ejus  te  permixtione  esse  recolis  maculatum,  sacer- 

dotii  honore  deposito,  ad  ministrandum,  nollo  modo 

prsBsumas  accedere,  sciturus  in  animse  tufie  periculo 

ministrare,  et  Deo  nostro  te  sine  dubio  reddere  ra- 

tionem,  si,  hujusmodi  sceleris  conscius,  in  eo  quo  es 

ordine,  celans  veritatem,  permanere  volueris.  Unde 

iterum  adhortamur  ut,  si  te  deceptum  hostis  antiqoi 

calliditate    cognoscis,    competenti    eum   dum    licet 

poenitentia  superare  festines  :  ne  cura  eo   particeps, 

quod  non  optamus  ,in  die  judicii  deputeris.  Si  vero 

hnjus  reatus  tibi  conscius  non  es,  in  eo  te  necesse 

est  quo  es  ordine  permanere.  Prceterea,  quoniam 

mulierem   de  matricnlis  contra  ordinem  sacerdotii 


ceedi  cnideliter  fustibus  depntasti  qnam  licet  pott 
octo  menses,  exinde  minime  arbitremor  foisse  de- 
functam,  tamen  quia  ordinis  tui  habere  noloisti 
respectum,  propterea  duobus  te  mensibas  ab  admi* 
nistratiooe  missarum  slatuimus  abstinere.  In  qaibus, 
ab  ofQcio  tuo  suspensnm,  flere  te  convenit  qood 
fecisti.  Nam  valde  dignum  est  ut,  postquam  te  ad 
vitffi  istins  tranquillam  rectitudinem  laudabilium 
sacerdotum  exempla  non  provocant,  saltem  corre* 
ctionis  medicina  compellat. 

Cap  CXCVI.  —   De  episcopo  per  sacramenta  purgato 

et  absoluto. 

{Ex  reg,  ad  Brunihildam  reginam  Franeorum^  eap. 

132.)  Menam  vero  reverendissimum  fratrem  coepi- 

scoparoque  nostrum,  postqoam,  ea  quse  de  eo  dicta 

fuerant  requirentes,  in  nullo  invenimus  esse  culpi- 

bilem :   qni  insuper  ad  sacratissimum  corpus  beati 

Petri    apostoli  sub  jorejurando  satisfaciens,  ab  his 

quffi  objecta  ejus  opinioni   fuerant  se  demonstnTit 

alienum  :    reverti   illum    purgatum    absolutuaiqoe 

permisimus  :  quia,  sicut  dignum  erat  nt,  si  in  aliquo 

reus  existeret,    culpam  in   eo  canonice  puniremus, 

ita  dignum  non  fuit  ut  euro,  adjuvante    innoceotia, 

diutius  retinere,  vel  affligere  in  aliquo   deberemus. 

Cap.  CXCVII.  —  Qualiter  senex  episcopus  eorrifm- 
du9  sit^  quomodo  mali  ejus  consiliarU  exom- 
municandi. 

{Ex  reg.  cap.  37.)  Prsedicator  omnipotentis  Domini 
Paulus  apostolus  dicit  :  Seniorem    ne  increpaveris. 
Sed  hsec  ejus  regola  in  eo  reservanda  est,  cam  culpa 
senioris  exemplo  soo  non  trahit  ad  interitum  corda 
juniorum.  Ubi  autem  senior  juvenibos  exemplum  ad 
interitum  prsbet,    districta   increpatione   feriendus 
est.  Nam  scriptum  est :  Laqueus  juvenum  omnes  vus. 
Et  rursum  propheta  dicit  :  Et  peccator  centnm  ao- 
norum  maledictus  est.  Tanta  autem  nequitia  ad  aures 
meas  de  tua  senectute  pervenit,  ut  eam,  nisi  adhoc 
humanitus  pensaremns,  fixa  jam  maledictione  feri- 
remus.  Dictum  quippe  mihi  est  quod  Dominicorum 
die,  priusquam  missarum  solemnia  celebrares,  ad 
exarandam  messem    latoris  pro^entiam   perrexisti, 
post  exarationem  ejus  missarum  solemnia  celebrastL 
Post  missarum  solemnia,    etiam    terminos   posses- 
sionis     illius    eradicare     minime    timuisti.     Quod 
factnm  qufie  pcena  debuit  insequi,    omnes   qui  au- 
diunt  scinnt.  Dabii  autem  de    tanta    hac   perver- 
sitate  fueramus,   sed   filius  noster   Cyriacus   abbas 
a    nobis    requisitns,    dum    esset    cboralis,    ita    se 
cognovisse  perhibuit.   Et  quia  adhnc  canis  tuis  par- 
cimus,  hortamur,  aliquando  resipisce,  senex,  atqoea 
tanta  levitate  morum  et  operum  perversitate  com- 
pescere.  Quanto  morti  vicinior  efliceris,  tanto  fieri 
sollicitior  atque  timidior  debes.    Et   quidem   poena 
sententise  in  te  fuerat  jaculanda,  sed,  quia  simplici- 
tatem  tnam   cum   senectute  novimus,  interim   tace- 
mus.  Eo3  vero  quorum  consiliis  heec  egisti,  in  duobut 
mensibus  excommonicatos   esse  decernimus,   itm  ot 
si  qnid  eis  intra  duorum  mensium  spatium   homa- 
nitns  evenerit,  benedictione  viatici  non   priTentor. 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  PRIMUS. 


610 


autem  ab  eorum  coDsiliis  caotus  existe,  te 
K>llicite  custodi :  ne  si,  eis  in  malo  disci* 
ris  quibus  magister  in  bono  esse  debuisti, 
>licitati  tuffi,    nec    ulterius  senectuti  par- 

CXGVIII.  —  De  purgatioM  Leonis  papm. 
aUwn  Lecnis  papse).  Auditom,  fratres  dia- 
it  divulgatum  est  per  mnlta  loca,  qualiter 
mali  adversum  me  insurrexerunt,  et  dila- 
srunt,  et  miserunt  super  me  gravia  crimina. 
[uam  causam  iste  clementissimus  ac  sere- 
dominus  rex  Carolus  ona  cum  sacerdotibus 
liibos  suis  istam  pervenit  ad  urbem.  Qua- 
ego  Leo  pontifex  sanctse  Roman»  Ecclesifie, 
i  judicatus  neque  coactos,  sed  spontanea 
Qtate,  puritico  me  in  conspectu  vestro  co- 
et  angelis  ejus,  qui  conscientiam  meam 
beato  Petro  principe  apostolorum,  in  cujos 

I  consistimus,  quia  istas  criminosas  et  sce- 
is  quas  iili  mihi  objiciuut  nec  perpetravi 
strari  jussi.  Testis  mihi  est  Deus,  in  cujus 
venturi  sumus,  et  in  cojus  conspectn  con- 
et  hoc  propter  suspiciones  malas  tollen- 

spontanea  volonlate  facio,  non  quasi  in 
s  inventum  sit,  aut  quasi  ego  hanc  consoe- 
aut  decretum  in  sancta  Ecclesia  successo- 
8y  nec  non  et  fratribus,  et  coepiscopis  no- 
oham  :  sed  ut  melios  a  vobis  abscindatis 
ogitationes. 

IX.  —  Si  quis  ex  eccksiastico  ordine  dam" 
iterit  a  synodo,  et  ausus  fuerit  de  sacro  mt- 
oHquid  contingere. 

eil.  Antiocheno,  cap.  4).  Si  quis  episcopus 

.  a   sjnodo,  vel  presbyter  aut  diaconus  a 

>po,  ausi  foerint  aiiquid  de  ministerio  sa- 

igere,    sive  episcopus  juxta   pra*cedentem 

linem,  sive  presbjter  aut  diaconus,  nullo 

at  ei  nec  in  alia  synodo  restitutionis  spem 

n  habere  satisfactionis :  sed  et  communi- 

omnes  abjici  de  Ecclesia,  et  maxime  si, 

im    didicerint  adversum    memoratos  pro- 

\se  sententiam,  eiadem  communicare  tenta- 

—  Si  aliquis  ex  ecclesiastico  ordine  excom- 
\us   fuerit^    ei  communicare    prmsumpseritf 

II  damnat. 

\eU.  Afric.,  cap.  29.)  Item  placoit  oniverso 
it  qui  excommunicatus  fuerit  pro  suo  ne- 
re  episcopus,  sive  qoilibet  clericns,  et  tem- 
mmunicatioois  su8e  aute  audieutiam  com- 
3  prsesumpserit,  ipse  in  se  damnationis 
protulisse  dententiam. 

—  De  ordinatis^  si  aliquis  illorum  percussor 

exstiterit. 

Hl.  Mogunt.j  cap.  6.)  His,  a  quibus  Domini 
a  tractantur,  jodicium  sauguinis  agitare 
Et  ideo  magnopere  talis  excessus  prohi- 
ty  nec,  indiscretfie  prsesumptionis  motibus 
it  qnod  morte  plectendum  est,  seQtentia 


A  propria  judicare  prtesumant,  aut  truncationes  qui- 

busiibet  personis  aut  per  se  inferant,  aut  inferendas 

praecipiant.  Qood  si  quisquam,  horom  immeroor  prse- 

eeptorom,  aut  in  EcciesisB  sn«e  familiis,  aot  in  qui- 

boslibet  personis  tale  aliquid  perpetraverit,  et  con- 

cessi  ordiuii  honore|privetur  et  loco,  et  sob  perpeto» 

damnationis  religetur  ergastulo.  Coi  tamen  commu- 

nio  exeunti  de  hac  Yita  non  neganda  est,  propter 

Domini  misericordiam. 

Cap.  CCII.  —  De  episeopis  sua  manu  cmdentibus. 

{Ex  deer,   Bonifacii  papx.)  Non   liceat  episcopo 

manibus  sois  aliquem  c«edere.  Hoc  enim  alienum  a 

sacerdote  esse  debet. 

Cap.  CCin.  —  De  episcopo  qui  seipsum  et  sibi  com- 
missos  corrigere  negtexerit. 

^      (^«y.  die.)  Qui  nec  regiminis  in  se  rationem  ha- 

buit,  nt  c  sua  delicta  detersit,  nec  crimen  filiorum 

correxit,  canis  impudicus  magis  dicendus  est  quam 

episcopus. 

Cap.  CCIV.  —  De  eadem  re. 
(Ex  dietis  Hieron.)  Ut  lixivia  per  cinerem  humi- 

dum  fluens  laval  et  non  lavatur :  ita  bona  doctrina 

per  malum  doctorem   animas  credentium  lavat   a 

sorde  peccatorum. 

Cap.  CCV.  —  De  malo  pastore  quem  suse  oves  fugiunt, 
(Ex  dietis  August,)  Sicut  fugiunt  oves  vocem  pa- 

storis  qoem  non  cognoscunt,  et  deserta  petnnt,  ita 

mali  pastoris  ovilia. 

Cap.  CCVI.  —  De  Hlo  qui  nobilitatem  Dei  a  se  ejicit. 
Q      (Gregor,  diGit,)  Adam  primos  homo  pro  peccato 

de  paradiso  ejectos  est :  hoc  est,  qui  nobilitatem  Dei 

a  se  ejicit,  nobilitate  loci  privetur. 

Cap.  CCVII.  —  Quod  non  sint  omnes  /Utt  sanetorum 
qui  tenent  loca  sanetorwn, 

{Hieron,  dicit.)  Non  facile  est  stare  in  loco  Petri  et 

Pauli,  et  tenere  cathedram  regnantium  cum  Christo ; 

quia  hinc  dicitur  :  Non  sanctorom  filii  sunt  qui  tenent 

loca  sanctorum,  sed  qui  exercent  opera  eorum. 

Cap.  CCVin.  —  Quod  nullus  ex  genere  nee  ex  loco 

gtoriari  debeat. 

(Greg.  dieit.)  Nos  qui  praesumus  non  ex  locorum  nec 

generis  dignitate,  sed  morum  nobilitate  innotescere 

debemus,  nec  urbium   claritate,   sed  fidei  pnritate. 

Cap.  CCIX.  —  De  sacerdotibus  qui  ovibus  suis  mala 
|.  exempla  praebent. 

(Ex  dictis  August,)  Nemo  qoippe  amplius  in  Eccle- 

sia  nocet,  quam  qui,  perverse  agens,  nomen  vel  or- 

dinem  sanctitatis  et  sacerdotis  habet.   Delinquentem 

namque   honc  redarguere  nullus  praesumit:  et  in 

exemplum  culpa  vehementer  extenditur»   cum  pro 

reverentia  ordinis  peccator  honoratur. 

Cap.  CCX.  —  Vt  tantum  curam  rerum  eeclesiastiea' 

rum  episeopus  habeat. 

{Cap.  aposl.  30.)  Omnium  negoliorum  ecclesiasti- 

corom  coram  episcopus  habeat,  et  ea  velut  Deo  con- 

templante  dispenset,  nec  ei  liceat  ex  his  aliquid  om- 

nino  contingere,  aot  pareutibus  propriis  qu9    Dei 

sunt  condonare.   Quod  si  paoperes  sunt,  tanquam 

paoperibus  sobministret :   ne  eornm  occasione  Ec- 

desias  negotia  deprttdentnr. 


611 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


612 


Cap.   CCXI.    —  De  unt  paUiiy  ne  a  metropoliUinU  A 

prxsumpiive  utatur. 

(Ex  decr.  Honor.  papae,  cap.  3.)  Quicuoiqae  sane 

metropolitaQorum  per  plateas  vei  ia  litaaiis  uti  pal- 

lio  prsesumpserit,  et  noa  tantum  ia  preecipuis  festi- 

vitatibus,  et  ab  apostolica  sede  indictis  temporibus, 

ad  missarum  solummodo  solemnia,  careat  illo  ho- 

uore ;  et,  prout  beatus  papa  Gregorius  ad  Joaanem 

Panormitaaum  episcopum,  et  Mariaiaaum  scribit  Ra- 

veanatum  episcopum,  quia  grave  jugum  atque  vin- 

culum  cervicis,  non  pro  ecciesiastica,  sed  pro  quadam 

swculari  dignitate  defeodit,  peraiissa,  qua  abutitur, 

digoitate  careat :  quoaiani  jure  privilegium  meretur 

amittere  qui  audacter  usurpat  iiiicita. 

Cap.  CCXII.  —  Quod  episcopus  res  suae  ecclesix,  nisi  » 
cum  suo  prius    commutety    testamento   legare   non 
possit, 

{Ex  concil.  Agathemij  cap,   C.)  Si  quis  episcopus 

coudito  testaineato  aliquid  de  ecciesiastici  juris  pro- 

prietate  legaverit,  aliter  aoa  valebit,  nisi  taatum  de 

juris  proprii  facultatibus  suppleverit. 

Cap.   CCXIII.   —  De  episcopo   qui  res  suse  EcclesisB 
parentibus  suis  indiscrete  tribuit. 

Ex  concil.  Spalensi,  cap.  10).  Ut  episcopi  in  rebus 
Ecclesise  circa  propinquos  suos  exponendis  repre- 
hensionem  caveant,  et  ut  discretionis  modum  te- 
neant. 

Cap.  CCXIV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem,  cap.  5.)  Quoniam  multi  episcoporum 

amore  propiuquorum  suorum  de  rebus  sibi  com- 

meadatis,  suo  aut  quolibet  amicorum  nomine  prse- 

dia  et  mancipia  emunt,  et  ut  in  propinquorum  suo- 

rum  jus  cedant  statuunt,  et  ob  hoc  jura  ecclesia- 

stica  conveiluntur,  et  ministerium  sacerdotale  fusca- 

tur,    imo    a  subditis   detrahitur   et    contemnitur: 

placuit  omnibus   ut  deinceps    avaritise  hoc   genus 

caveatur.  Fixumque  ab  hioc  et  perpetuo  mansurum 

esse  decrevimus,  ut  episcopus  res  sui  juris,  quas  aut 

ante  episcopatum,  aut  certe  in  episcopatu  haeredi- 

taria  successione  acquisivit,  secundum  auctoritatem 

canonicam,  quidquid  vult  faciat,  et  cui  vult  con- 

ferat.  Postquam  autem  episcopus  factus  est,  quas- 

cumque  res  de  facuitatibus  Ecclesise,  aut  suo  aut 

alterius  uomine,  qualibet  conditione  comparaverit, 

decrevimus  ut  non  propinquorum  suorum,  sed  in  D 

Ecclesise  cui  prseest  jura  deveniant. 

Cap.  CCXV.  —  Ne  episcopus  de  rebus  viduatw  Eccle- 
siBS  quidquam  alienare  prassumat, 

(Ex  decr.  Martin,  papw.  cap.  20.)  Si  quis  episco- 

pus  nulla  ecclesiasticce  rationis  necessitate  compul- 

sus,  in  SQO  clero  aut  ubi  forte  non  est  presbyter»  de 

rebus  ecclesiasticis  aliquid   prsesumpserit  vendere : 

res  ipsas  Ecclesiae  restaurare  cogatur,  et  in  judicio 

episcoporum  dejiciatur  auditus,  ettanquam  furti  aut 

latrocinii  reus  suo  privetur  honore. 

Cap.  CCXVI.  —  De  illis  qui  ad  sacerdotum    exsequiM 

vefiire  contemnunt. 

(Ex  c(mcH.  Toletano  viii,  cap.  31.)  Ea  quie  compe- 

tunt  honestati,  contingit  sfiepe  quorumdam  desidia 

non  impleri.  Proinde,  quia  notum  est  qu«  dignitas 


in  exsequiis  morientis  episcopi  ez  canonibos  con- 
servetur,  traditione  moris  antiqui  boc  tantum  adji- 
cimus  ut,  si  quis  sacerdotum,  secundum  statuta 
Valentini  concilii,  ad  homanda  defuncti  episcopi 
membra  venire  commonitus,  pigra  volontate  distu- 
lerit,  appeiiantibus  clericis  obeuntis  episcopi  apud 
synodum,  sive  apud  metropolitanum  episcopum, 
tempore  anni  unius  nec  faciendi  missam  nec  com- 
municandi  habeat  omnino  lieentiam.  Presbyteri 
autem  sive  cfleteri  clerici,  quibus  major  honoris 
locus  apud  eamdem  Ecclesiam  foerit  cojus  sacer- 
dos  obierit,  si  omni  sollicitudine  pro  exseqoiis  jam 
moi*tui,  aut  contiuuo  antistitis  morituri,  ad  commo- 
nendum  vicinum  episcopum  tardi  inveniantur,  aot 
per  quamcunque  moiestiam  animi  id  negligere  com- 
probentur,  totius  aani  spatio  ad  poenitentiam  in 
monasteriis  deputentur. 

Cap.  CCXVII.  —  Ut  quidquid  episcopo  relinquitury  H 
etnissum  in  facultates  Ecclesix  computetur. 

(Ex  concil.  Agathensi.)  Pontiiices  vero  quibosio 
summo  sacerdotio  constitutis  ab  extraneis  dootaxai 
donatur  aliquid,  vel  cum  Ecdesia  aut  seqoestratim 
dimittitur  aut  donatur :  quia  hsec  ille  qui  donat  pro 
redemptione  auimse  suse,  non  pro  commodo  sacer- 
dotis  probatur  olferre,  non  quasi  suum,  sed  quasi  id 
emissum  in  facuitates  Ecclesise  computetur:  quia 
justum  est  ut,  sicut  sacerdos  habet  qood  Ecclesiie 
diniissum  est,  ita  et  Ecclesia  habeat  quod  relioqui- 
tur  a  sacerdote. 

Cap.  CCXVIII.  —  Ut  nullus  episcopus^  nisi  cum  cond- 
lio  caeterorum  episcoporum  et  principis^  in  hosiem 
ire  debeat. 

(Cap.  Caroli  imperatoris  de  episcopiis  Aquisgra» 
collatuiatum.)  Carolus  gratia  Dei  rex,  regnique 
Francorum  rector,  et  devotus  sanctse  Ecclesiede- 
fensor,  atque  adjutor  in  omnibus  apostolicfle  sedis: 
Hortatu  omnium  fidelium  nostrorum,  et  maxiffle 
episcoporum,  ac  reiiquorum  sacerdotum  coosulto, 
servis  Dei  per  omnia  omnibus  armaturam  portare 
vel  pugnare,  aut  in  exercitum  et  in  hostem  pergere 
omnino  prohibemus,  nisi  illis  tantummodo  qoi 
propter  divinum  ministerium,  missarum  sciiicetso- 
lennia  adimpienda  et  sanctorum  patrocinia  portanda 
ad  hoc  electis,  id  est  unum  vei  doos  episcopos  cttffl 
capellanis  presb^rteris.  Et  onosqoisqoe  priuceps 
unum  presbyterum  secum  habeat,  qui  peocataooa- 
iitentibus  judicaroy  et  indicare  poeaiteatiam  possit. 

Cap.  CCXIX.  —  De  eadem  re, 
(Cap,  ejusdem.)  Secunda  vice  propter  ampUoreffl 
observantiam,  apostolica  auctoritate  et  moltoroffl 
episcoporum  admonitione  instructi,  sanctorom  quo- 
que  canonum  regulis  edoctif  consulto  videlicet  offl- 
nium  nobiiium  nostrorum  nosmetipsos  corrigeotes, 
posterisque  nostrjis  exemplum  dantes,  volumus  ot 
nullus  sacerdos  in  hostem  pergat,  nisi  duo  vel  tres 
tantum  episcopi,  electione  cfieterorom  propter  bei*' 
dictionem,  preedicationem  popoliqoe  reconciliiti^ 
nem,  et  com  ilUs  electi  sacerdotes,  qiii  bene  leiaBt 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  PRIMUS. 


614 


Lilentiam  dare,  missas  celebrare,  de  in- 
m  habere,  sacratiqae  olei  cum  sacris 
Biionem  impendere,  et  hoc  maxime  pr®- 
(16  viatico  quis  de  sceculo  recedat. 

De  eo  $i  quis  ab  apostolico  falsam  detu- 
lerit  epistolam. 

!.  Triburiensi,  cap.  30,  cui  interfuit  rex 
In  memoriam  beati  Pctri  apostoli  hono- 
tam  Romaoam  et  apostolicam  sedem,  ut 
sacerdotalis  mater  est  dignitatis,  esse 
stra  ecclesiasticse  rationis.  Quare  ser- 
im  mansuetudine  humilitas,  ut,  licet  vix 
)  illa  sancta  sede  imponatur  jugum,  con- 
pia  devotione  toleremus.  Si  vero,  quod 
ijuilibet,  sive  sil  presbyter  sive  diaconus, 
rturbationem  machinando,  et  nostro  mi- 
idiando  redarguatur  falsam  ab  apostolico 
istolam,  vel  aliud  quid  quod  inde  non 
falsa  iide,  et  nou  integra  circa  apostoli- 
^te;  penes  episcopum  sit  potestas  utrum 
;erem  aut  in  aliam  detrudat  custodiam, 
>eT  epistolam  aut  per  idoneos  suse  partis 
stolicam  interpellet  sublimitatem,  ut  po- 
ja  sancta  legalione  dignetur  decernere 
bus  justo  ordine  lex  Romana  statuat  de- 
is  corrigatur,  et  cseteris  modus  impona- 

CGXXI.  —  De  accusalis  episcopis, 

.  Felicis  papXy  capA.)  Si  primates  accusato- 
rnm  cum  eis  pacificare  familiariter  mini- 
t,  tunc  tempore  legitimo  eos  ad  synodum 
nvocatam,  non  infra  angusta  tempora 
ivocent,  et  prius  eis  per  scripta  signiiicent 
»ponitur,  ut  ad  responsionem  prceparati 
Nam  si,  aut  vi  aut  timore,  ejecti  aut  suis 
liati  fuerint,  nec  canonice  vocari  ad  syno- 
it,  nec  respondere  eemulis  debent  ante- 
iice  restituantur,  et  sua  omnia  eis  lega- 
tur. 

.  —  Quod  non  ila  in  ecclesiasticis  agen- 
%  sit  neyotiis  sicut  in  saeculatibus, 

ejusdem^  cap.  16.)  Non  enim  in  eccle- 
mdum  est  negotiis  sicut  in  saecularibus. 
legibus  vocatus  venerit,  ut,  cum  in  foro 
oeperit  aliquis,  non  licet  ante  peractam 
Ddere.  In  ecclesiasticis  vero  causa  dicta 
Bt,  si  necesse  fuerit,  aut  si  se  prsegravari 

I.  —  Quod  nuUi,  papa  vivente,  aHum  eli- 
gere  liceat. 

Symmachi  papae^  cap.  3.)  Si  quis  pres- 
aconus  aut  clericus,  papa  hicolumi,  et  eo 
subscriptionem  pro  Romano  pontiilcatu 
e,  aut  pitacio  promittere,  aut  sacramen- 
re  tentaverit  aut  aliquod  suifragium 
el  de  hac  causa  privatis  conventiculis 
rare  atque  decernere,  loci  sui  dignitate 
one  privetur. 


B 


Cap.  CCXIY.  —  De  sessUme  episcopi. 

(Ex   concil.    Carthag.)    In    Ecclesia    in    concessu 
presbyterorum,  episcopus  sublimior  sedeat. 
Cap.  CGXXV.  —  Item  de  ordinatione  episcopi. 

{Ex  dictis  Theodori  archiepiscopi.)  In  ordinatione 
episcopi,  ipse  qui  ordinat,  missam  celebrare  debet, 
et  qui  ordinatur  similiter. 

Cap.    CCXXVI.    —    Quse    sacerdotes    Dei    declinare 

debeant. 

(Ex  concU,  Turonensi  ^  cap.  1.)  Qucecunque  ad 
auriom  et  ad  oculorum  pertinent  illecebras,  unde 
vigor  animi  emolliri  posse  credatur,  ut  de  aliquibus 
generibus  musicorum,  aliisque  uonnullis  rebus, 
omnes  Dei  sacerdotes  se  abstinere  debent  :  quia 
per  aurium  oculQrumque  iilecebras  vitiorum  turba 
ad  animum  ingredi  solet,  histrionum  quoque  tur- 
pium  et  obscoenorum  insolentias  jocorum  ipsi  animo 
eilugere,  cieterisqae  sacerdoLibus  elfugieuda  prsedi- 
care  debent. 

Cap.  CCXXVII.  De  hxreditate  episcopi^  aeterorumque 

ecclesiasticorum. 

(Ex  concil,  apud  Altheim  habito^  cap.  3",  cui 
interfuit  rex  Conradus.)  Sed  et  hoc  ibidem  inventum 
est  de  episcopis,  presbyteris  et  clericis,  si  hseredi- 
tatem  a  Domino  rege,  vei  ab  alio  principe,  vel  amico 
suo,  seu  per  hcereditariam  sortem  sibi  devenerit, 
vel  acquisiernnt,  donare  eis  liceat  hanc  cui  volue- 

^  rint,  dum  vivunt,  pro  remedio  animse,  ad  Ecclesiam 
quamcunque  elegerint,  vel  consanguineis  suis  vel 
amicis.  Sin  autem  antea  obierint  quam  iirmiter 
perfecerint,  altari  cui  serviunt  omnia  perpetuo 
sanctiiicentur,  et  in  jus  tradantur.  Similiter  de  pres- 
byteris  statutum  est.  Hildibertus  Mogontinensis 
archiepiscopua  subscripsit.  Robertos  Treverensis 
archiepiscopns  subscripsit.  Unni  Hameburgensis 
archiepiscopus  subscripsit.  Adaluvardus  Fardinensis 
episcopus  subscripsit.  Richwynus  Argentinensis 
episcopos  subscripsit.  Notingos  Constantiensis  epi- 
scopas  subscripsit.  Unewanus  Padarbrunnensis  epi- 
scopus  subscripsit.  Udalricus  Augustensis  episcopus 
subscripsit.  Bernhardus  Ualwartanensi^  episcopus 
subscripsit.    Rumaldus   Minugardenowardensis  epi- 

D  scopos  subscripsit.  Eberis  Mindunensis  episcopus 
subscripsit.  Necnon  et  abbates  cum  cseteris  sacri 
ordinis  viri  subscripserunt. 

Cap.  CCXXVIII.  —  Ne  episcopi  propter  suam  gute- 
tem  plebem  sibi  commissam  negligere  prxsumant. 

{Ex  concil,  apud  Sanctum  Medardum^  prsesente 
Carolo  rege,  cap.  5.)  Providendum  est  ne  episcopi 
propter  suam  quietem  ad  remotiora  loca  secedentes, 
et  suum  ministerium  negligentes,  proprias  deserant 
civitates  :  sed  ant  parochias  suas  cum  oflicii  eftica- 
cia  circumeant,  ant  cum  r^Iigione  in  suis  civitati- 
bus  canonice  cum  filiis  suis  degant.  Presbyteros 
etiam  sibi  commissos,  doctrina,  castitate,  et  sobrie- 
tate«  atque  hospitalitate  secundam  suum  ministerium 
ornari  compeliant. 


6i5 


BURGHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


61tf 


Cap.  CCXXIX.  —  De  episcopis  qui  non  visitatis  paro- 
chiis  pretium  servUutis  requirunt. 

(Ex  concil.    Triburiis  habito  tempore  Amolphi  re- 

gis^  cap,  26.)  Delata  est  coram  sancta  s^Dodo  que- 

rimonia  plebium,  eo  quod  sint  quidam  episcopi  no- 

lentes  ad  praedicandum,  vel  ad  coufirmandum,  suas 

per  aunum  parochias  circumire  :  qui  tamen  exigant 

ut  mansiones  quibus  in  profectione  uti  debuerant, 

alio  pretio  redimant  qui  parare  debent.  ^Quse  duplex 

infamia   et   negligentia  et   avaritia  sancts   sjnodo 

borrori   fuit   magno,    et  statuerunt  ne   quis   ultra 

exerceat  id  cupiditatis  ingenium,  et  ut  sollicitiores 

sint  episcopi  de  suis  gregibus  visitaudis. 

Cap.  CCXXX.  —  De  purgatione  episcoporum. 

[Ex  concil.  apud  Alth.  habito  prxsente  Conrado 
rege,  cap.  16.)  Statuimus  propter  Dei  dilectionem, 
et  proxiroi,  et  lidelium  honorem  catholicoruro,  et 
prscipue  ob  muUitudinem,  scandala  eruenda  et 
funditus  exstirpanda,  et  perturbationes  quse  noviter 
exorta  sunt  et  oriuntnr,  necnon  ut  omnes  sciant 
nos  episcopos,  tales  Dei  misericordia  nequaqnam  esse 
quales  dicimur,  exemplum  sancti  Leonis  papee,  qui, 
sopra  quatuor  Evangelia  jurans,  coram  populo  se 
purgavit,  sequi  et  imitari,  salva  tamen  auctoritate 
canonica. 

Cap.  CCXXXI.  —  Le  eo  qui  ex  monacho  factus  fUe- 

rit  episcopus. 

{Ex  eodem  conciL  prsesente  rege  ConradOj  cap.  36.) 

Statutum  et  rationabiliter  secondum  sanctos  Patres 

a  synodo  est  firmatum  ut  monachus  quem  canonica 

electio  a  jugo  reguIsB  monastica?  professionis  absoN 

vit,  et  s&cra  ordinatio  de  monacho  episcopum  facit, 

velut  legilimus    heres  paternam   sibi  heereditatem 

postea  jure  vindicandi  potestatem  babeat.  Sed  quid- 

quid  acquisierat,  vel  babere  visus  fuerat,  roonaste- 

rio  relinquat,  et  abbatis  sui,  qui  fuerat  secundum 

regulam  sancti  Benedicti,  arbitrio.  Postquam  enim 

episcopus  ordinatnr,  ad  altare  ad  qood  sanctifica- 

tur  et  titulatur,    secundum'  sacros   canones,   quod 

acquirere  poterit  restituat. 

Cap.  CCXXXIT.  —  De  illo  qui  de  aliqua  hasresi  infa- 
matur,  quod  in  sacro  conventu  formulam  isiius  prO' 
fessionis  recitare  debeat. 

(Ex  epist.  Cyril.  ad  Joannem  Antioch.)  Ego  N.  hac 
scriptura  quam  manu  mea  perscripsi,  profiteor  se- 
quens  sanctum  judicium  Patrum  Nicseuse  sjnodi 
trecentorum  decem  et  octo,  vel  Chalcedonensis 
synodi  universale  concilium,  cujus  definitionem  sedes 
apostolica  confirmavit  :  quod  etiam  beatissimi  papse 
Leonis  epistola  ad  sanctce  memorie  Flavianum  Con- 
stantinopolitanse  urbis  episcopum  nostrum  data 
prsedicatione  lucidissimse  veritatis  exposuit.  Confi- 
teor  nnum  eumderoque  Dominum  nostrum  Jesum 
Christum  onigenitum  Dei  patris  perfectum  :  eum- 
dem  in  deitate  perfectum,  eumdem  in  bumanitate 
Deum  vere,  et  homin^m  vere.  Ipsum  eumdemque 
ex  anima  rationali  e1  carne  consubstantialem  Patri 
secundum  deitatem,  coosubstantialem  nobis  eum- 
dem    secundum  hamanitatem,  in   omnibus  simi- 


A  lem  nobis    absque  peccato  :  ante    secula    qnidem 
de  Patre  genitum  secundum  deitatem  :  in  novissimis 
vero  diebus  eumdem  propter  nos  et  propter  nostram 
salotem  de  virgine  Maria,  qnse  eumdem  Deum  pepe- 
rit  secundum  humanitatem,  unum  eumdemqne  Chri- 
tum  Filium  Dei  Dominum  unigenitum  in  duabus  na- 
turis,  inconfuse,  inconvertibiliter,  individoe,  et  io. 
separabiliter  cognitum,  nequaquam  naturam  diffe- 
rentia  sublala  propter  onitionem,  sed  potius  saha 
manente  proprietate  utriusque  natorse,  in  nnam  non 
in  duas  concurrisse  personas.  Sed  onum  eumdemque 
Filium  unigenitum  Deum,  verum  Dominum  Jesum 
Christom,   sicut  olim  prophctfle  de  eo,  vel  ipse  dos 
Christos  per   semetipsum    Dominus    enidivit.   Qoi 

„  autem  ita  nun  sentiunt,  cum  Nestorio  et  Eutyche, 
vel  eorum  sectatoribus  seterno  anathemate  dignos 
esse  prouuntio. 

Cap.   CCXXXIII.  —   De  damnatis  episcopis,  et  pott 

reconciliatis. 

Joannes   Chrysostomus  a  dnabus  synodis   ortho- 

doxorum  episcoporum  fuit  dijudicatos,  sed  itenim 

fuit  restitutus.  Marcelhis  episcopus  Ancyrae  Galatie 

depositus  fuit,   sed  postmodum   proprium   recepit 

episcopatum.  Asclepius  dijudicatus  a  synodo,  Eccle- 

siam  suam  postea  recepit.    Lucianns  episcopos  A- 

drianopolites,  damnatus  a  papa  Julio,  recepit  Eccle- 

siam  sui  episcopatus.  Cyrillns  Hierosolymitanus  epi- 

scopus  depositus  fuit,  postea  reconciliatus  est  Ecele- 

sise   sufie.    Simili   modo   et   Polychronium   cjosdem 

C  Ecclesiae  Hierosolymitanae  pontiticem  Xistos  papa 
damnavit,  et  ilerum  ipse  eum  reconciliavit.  Inno- 
centius  papa  Photinum  damnavit  episcopum,  sed  ipse 
postea  eum  in  proprium  restituit  locum  Ecclesie 
suae.  Misenum  episcopum  a  Felice  papa  damnatum, 
Gelasius  papa  successor  illios  et  communicavit,  et  Eo- 
clesiffi  suffi  restitnit.  Leontius  dum  esset  presbyter 
depositus  fuit,  sed  postea  in  Antiochia  patriarchi 
exstitit.  Gregorius  vero  quartus  papa  Theodosiam, 
quem  Eogenius  ejus  antecessor  presbyterii  hoDore 
privaverat,  sanctse  Ecclesise  Signinse  consecravit 
episcopum.  Ybas  namque  episcopus  dijudicatns  fait, 
sed  sancta  syoodus  canonice  suam  illi  resiitoit  Ec* 
clesiam.  Rothadum  vero  episcopnm  sanctce  Sueaso- 

|.  niensis  Ecclesise,  a  synodo  coi  Carolns  interfuit  rex 
condemnatum,  et  Soffrenom  Placentinura  episcopum 
merito  reprobatum,  Nicolaus  papa  ambos  reconci- 
liavit. 

De  episcoporum  transmutoHone. 
Qoia  vero  episcoporum  plurimi  ex  aliis  eivitatibas 
ad  alias  propter  necessitatem  sen  utilitatem  tempo- 
rum  sunt  migrati  et  transmutati,  quorom  nomioa 
hsec  sunt  :  Peregines  in  Petris  est  ordinatus  episco- 
pus,  sed  quoniam  cives  ejus  civitatis  eum  susci- 
pere  noiuerant,  Roroanse  civitatis  episcopus  jussit 
eum  inihronizari  in  Corintbo  metropoli,  defoncto 
ejus  episcopo  eique  donec  vixit  Ecciesi»  praefaiL 
Dosideum  Seieucise  episcopum,  Alexander  Antio- 
chenus  episcopus  in  Tharsom  CiiiciaB  transmutavit. 
Reverentius  ab  Argb  PluBnici»  in  Tyrum  traosiBi- 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  SECUNDUS. 


618 


esL  Joannes  de  Gordolinia  mutatus  est  in  Pro-  A 
m,  et  ei  prsecedit  Ecclesise.  Paliadius  ab  He- 
i  mutatus  est  in  Asponam.  Alexander,  ab  alia 
^li,  in  Andrinopolim  mutatus  est.  Gregorius 
lenus  prius  civitatis  Cappadociee  fuit  episcopus 
isima  dicitur,  deinde  a  beato  Basilio  et  aliornm 
lornm  consensu  in  Anzianco  constitutus  est. 
\s  prius  Sebastise  Ecclesise  prsefuit,  et  postea 
tiiie   prsesul   est  constitatus.    Theusebins    ab 

FINIS   LIBR 


Apamia  Asise  transfertur  in  Eudoxiopolim,  quse  du- 
dum  Salambria  vocabatur.  Polycarpus,  de  urbe  ante 
Pristena  Mysise,  in  Nicopolim  Tracise  mutatas  est. 
Hierophilus,  de  Trapezopoli  Frisiae,  transmigratus  est 
in  Platinopolim  Thracise.  Optimus,  ab  Agardamia 
Frigiffi,  in  Antiochiam  Pisidice  transmigratus  est. 
Silvanus,  a  Philippopoli  Thracise,  mutatus  est  in 
Trondam. 

I    PRIMI. 


INDEX  CAPITULORUM  LIBRI  SECUNDI. 


De  ordinationibos  presbyterorum  et  reliquo-  B 
ordinum. 

is    presbyteri    necessaria    discere     et    scire 
ant. 

eadem  re. 

od  ordinationes  fieri  non  debeant  nisi  in  loco 
>  et  religioso. 

>d  Abraham  primus  sit  appellatus  presbyter, 
iiare  presbyteri  nominentur. 
iiod   nuUas   ez  ecclesiastico   ordine  absolate 
!at  ordinari. 

Dod  sub  aspectu  audientium  ordinationes  ce- 
irfnon  debeant. 

(uod  turbis  electionem  promovendorum  facere 
^t. 

od  episcopum  vel  presbyterum  ante  triginta  C 
M  ordinare  non  liceat. 
preabyteris  qui  ante  triginta  annos  ordinan- 

aod  ante  XXV  annos  diaconi  non  sint  ordi- 

IL 

lnod  in  yeteri  lege  prsecipiatur  ut  ante  XXV 

M  levitce  in  tabernaculo  non  servirent. 

De  presbyteris  qui  sine  examine  sunt  pro- 

• 

1. 

le  eo  qui  sibi  volens  aliquod  membrum  trun- 

trit. 

^e  dericis  qui  a  medicorum  incisione  claadi 

iantur. 

le  iliis  qui  invident  fratrom  provectionibus. 

Ut  seditionarii  non  ordinentur. 

Qood  illitteratus,  et  aliquo  membro  imminutus, 

rehi  non  debeat. 

\e  filiis  concubinarum. 

ft  dsemonibus  similibusqae   passionibus   irre- 

sacra  tractare  non  debeant. 

jt  de  servili  conditione,   nisi  prius  a  dominis 

xiis  libertatem  habeant,  nulli  ordinentur. 

De  eadem  re. 

De  bonis  illorum  qui  a  dominis  propriis  liber- 

donantur. 

Ut  servus,    nesciente   domino  suo,   ordinari 
.  debeat. 

De  his  qui  libertatem  a  dominis  suis  ita  per- 
jant,  ut  nuUum  sibi  obsequiom  retentent. 

Patrol.  CXL. 


XXVI.  De  servis  ordinandis  secundum  ecclesiastica 
mandata,  quoniam  iagenui  fieri  debent. 

XXVII.  De  eadem  re. 

XXVIII.  De  eadem  re. 

XXIX.  De  eadem  re. 

XXX.  Ezemplar  libertatis  de  proprio  servo. 

XXXI.  De  servorum  ordinatione. 

XXXII.  De  ecclesiarum  servis. 

XXXIII.  Ut  poenitentes  et  digami  non  promoveah- 
tur. 

XXXIV.  Energumeni  non  solum  non  assumendi  sunt 
ad  clerum,  sed  inventi  ab  ofhcio  removendi« 

XXXV.  Ut  nullns  ez  poenitentibns  ordinetnr. 

XXXVI.  De  actoribus  et  procuratoribus,  si  ordinari 
debeant. 

XXXVII.  Ut  de  poenitentibus  nuUus  admittatur  ad 
clerum. 

XXXVIII.  Laicus,  si  secundo  uzorem  duzerit,  clericus 
non  fiat. 

XXXIX.  Ut  nullus  episcopus   alterius  parochianum 
retinere  prcesumat. 

XL.  Ut  ab  alieno  episcopo  ordinatus  in  clero  non 

maneat. 
XLI.  De  quodam  episcopo  qui  alterius  episcopi  cle- 

ricum,  eo  nolente,  ordinaverat. 
XLII.    Ut  nemo   clericum    ahenum   suscipiat,   sine 

voluntate  episcopi  sui. 
XLIIl.    Ut  nullus  episcopas  alienum  clericum  sine 

litteris  sui  episcopi  snscipiat. 
XLIV.  De  presbyteris  et  diaconibos  qni  sine  litteris 

episcopi  sui  ambulant. 
XLV.  De  eadem  re. 
XLVI.  Utqoisque  ordinatar  litteras  ab  ordinatore  sno 

accipiat. 
XLVII.  Ut  ordinatus  quisqae  in  illis  locis  permaneat 

ad  quse  ordinatus  est. 
XLVIII.    De  presbytero   qui   confessus  fuerit  quod 

ante  ordinationem  peccaverit. 
XLIX.  De  eadem  re. 
L.  Ut  nuilus  presbyter  absque  sacerdotalibus  vesti- 

mentis  missam  celebret. 
LI.  Ut  clericus  inter  tentationes  ab  officio  non  de- 

clinet. 
LII.  Ut  omnis  presbyter  in  sua  ecclesia  singulis  Do- 

minicis  diebus  aquam  benedicat. 

20 


6i9 


BURGHARDI  WORMAGIENSIS  EPISGOPI. 


620 


LIII.  Item  de  aqua  benedicenda.  A 

LIV.  Ut  missse  peculiares  in  diebas  solemnibus  non 

liant. 
LV.  De  ministerio  presbjterorum,  vel  quid  eis  com- 

missum  sit. 
LVI.  Ut  singuli  presbyteri  singulos  habeant  cleri 

cos. 
LVII.  Quod  presbyterorum  fides  primum  discutienda 

sit. 
LVIII.  De  eadem  re. 
LIX.  Quod  in  primis  prsBdicandum  sit  qualiter  cre- 

dere  debeant. 

LX.  De  eadem  re. 

LXI.  De  eadem  re. 

LXII.  Ut   omnis  presbyter  parochianis  suis  Symbo-  g 

lum  et  Oraiionem  Dominicam  insinuet. 
LXIII.  De  eadem  re. 
LXIV.  De  dilectione  Dei  et  proximi. 
LXV.   De  crimiuibus  quibus   homines  cum  diabolo 

deputantur. 
LXVI.  Ut  de  auditorio   nullus  egrediatur  sacerdote 

verbum  faciente. 
LXVII.  De  eadem  re. 
LXVm.  De  eadem  re. 
LXIX.  De  precibus  post  allocutionem. 

LXX.  Ul   omnis   presbyter  in  diebus  festis  populum 

admoneat  quas  preces  ad  Deum  fuodere  debeat. 
LXXI.  Ut  presbyteri  plebes  admoneant  ut  bubulcos 

et  porcarios  in  principalibns  festis  ad  missam  ve- 

nire  permittant. 
LXXII.  De  admoniiione  presbyterorum. 
LXXni.  Quomodo  unusquisqne  orare  debeat. 
LXXrV.   De  tiliis,  quomodo  parentibus   obedire   de- 

beant. 

LXXV.    De  illis  qui  principales  festivitates  in  villis 

celebrant. 
LXXVI.  De  eadem  re. 
LXXVII.  Ut  presbyteri  plebibus  annuntient  qui  dies 

sint  feriandi  per  annum. 
LXXVIII.  Ut  presbyteri  cum  festivitates  annuntient, 

vigiliarum  non  obiiviscantur. 
LXXIX.  Ut  ad  salutationes  sacerdotales,  ad  missam, 

omnes  devote  respondeant. 

LXXX.   Ut  nuUus    ordinatus    per   sancta  discurrat,  ^ 

ecclesise  suse  cura  derelicta. 
LXXXI.  De  dominica  die  qualiter  sit  veneranda. 
LXXXII.  Item  de  die  Dominica. 
LXXXIII.  De  eadem  re. 
LXXXIV.  De  eadcm  re. 

LXXXV.  De  eadem  re. 

LXXXVI.  De  eadem  re. 

LXXXVII.  De  eadem  re. 

LXXXVIII.    Ut    nullus  in    Dominicis    diebus  genua 

flectat. 
LXXXIX.    Ut  presbyteri    privatim    fidelibos    deside- 

rantibos   beuedicant,  et  ut  omnis  presbyter  per 

familias,   per  agros,  per   privatas  domos  habeat 

facultatem  benedictiones  aperire. 


XG.  Ut  presbyteri  benedictionem  episcopalem  saper 

plebem  facere  non  debeant. 
XGI.  Ut  nullus  presbyter  alterins  plebesanum  eo  no- 

lente  recipiat. 
XCII.  Dealterius  presbyteri  plebesano. 
XCIII.  De  ordinatis  et  reliquis  fidelibus,  quod  sine 

licentia  sui  episcopi  nil  agere  debeant. 
XCIV.  De  eadem  re. 
XCV.  De  eadem  re. 
ZGVI.  Qaod  non  liceat  clericum  in  duarum  civita- 

tum  simul  conscribi  ecclesiis. 
XCVII.  De  ordinatis,  ne  de  civitate  in  civitatem  contra 

jus  canonum  transferantur. 
XCVIII.  De  eadem  re. 
XCIX.    Ne  presbyteri  causa  legationts  per   diversa 

mittantar  loca,  cura  animarum  relicta. 
C.  Quod  presbyteri  assidue  legere  debeant. 
CI.  Ut  presbyteri  sine  horariis  non  vadant. 
CII.  Ut  cLericus  artilicio  honesto  victum  quierat. 
CIII.  De  earem  re. 
CIV.  De   presbyteris,  matutlnali  officio  expleto  qaid 

agere  debeant. 
CV.  De  eadem  re. 
CVI.  Quod  magnom  periculum  sit  aliqnem  fieri  jo- 

dicem  vitse  aliense,  qui  nescit  suam  temperare. 
CVII.  Ut  presbyteri  juxta  ecclesiam  illonim  hospi- 

tentur. 
CVIII.  De  presbytero,  si  axorem  acceperit,  depooa- 

tur. 
GIX.  De  eadem  re. 
CX.  De  eadem  re. 
CXI.  De  eadem  re. 
GXII.  De  eadem  re. 
CXIII.   Ut  ancillse  a  cellario  presbytororam  remo- 

veantur. 
CXIV.  Quod  diaconi,  sicut  episcopus  et  presbyter, 

cessare  debeant  ab  opere  conjugali. 
CXV.  De  eadem  re. 
CXVI.  De  eadem  re. 
CXVII.  De  incontinentibus. 
CXVIII.  De  ordinatis,  si  capti  fuerint  in  fornicatione, 

perjurio  aut  furto. 
CXIX.  De  ordinatis,  si  usuras  exercuerint. 
CXX.  De  eadem  re. 
CXXI.  De  eadem  re. 
CXXII.  De  eadem  re. 
GXXIII.  De  eadem  re. 
CXXIV.  De  eadem  re. 
CXXV.  Item  de  usorariis. 
CXXVI.  Quid  sit  usura. 
GXXVII.  De  eadem  re. 
CXXVIII.  De  eadem  re. 
CXXIX.  Ut  nulius  ex  ecclesiastico  ordine  edendi  fd 

bibendi  causa  tabernas  ingrediatur. 
CXXX.   Ut   nullus  ex   sacro   ordine   cibi  vel  pottu 

causa  tabernas  ingrediatur. 
CXXXI.  De  eadem  re.  j 

CXXXII.  Ut  illi  quibns  uxores  dncendi  licitam  oon     ' 

est,  aiiorom  nuptias  devitent.  / 


i 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  SECUNDUS. 


6%! 


>uod  non  oportet  in  bigami  nuptiis  pran-  A 
sbjterum. 
e  eadem  re. 
s  eadem  re. 

Jt   nullus   clericus  in  alia  civitate  sasci- 
ne  commendatitiis  epistolis. 
)e  eadem  re. 
De  clericis  fugitivis,  ne  ab  aliis  recipian- 


[t   peregrini  clerici  sine  litteris  sui  epi- 

n  recipiantur. 

erici  in  aliena  civitate  non  maneant,  nisi 

is  loci  mores  eorum  prsevideat. 

clericis  et  monacbis  qui  sine  litteris  epi- 

i  vagantur. 

eadem  re. 

paaperibus  et  indigentibus  auxiiio,  cum 
ontar,  pacificis  litteris  sit  subveniendum. 
.  illi  clcrici  qui  in  alias  provincias  suos 
iir  seuiores,  sine  formata  ministrare  non 
mtur. 

od  clerico  non   liceat   alienas   possessio- 
dncere  aut  ssecularibus  se  negotiis  immi- 


B 


nullus  laicus  presbjteram  suum  yillica- 
plicare  preesumat. 

e  illis  presbyteris  qui  contra  statuta  ca- 
villici  fiunt,  et  aliis  sibi  non  concessis  im- 
r  negotiis,  vitiisque  non  admittendis. 
Kalli  clericorom,  ne  subdiacono  quidem,  G 
am  carnale  conceditur. 
3  principibus  qui  solent  saos  sacerdotes 
lis  ministeriis  deputare. 
\3  qui  Deo  servire  disponunt,  ut  ad  mini- 
3m  domorura  non  accedant. 

si  liceat  aliquem  ex  clero  conductorem 
um  lieri. 
i  quilibet  ordinatus  infra  muros  civitatis 

et  ad  sacriiicium  quotidianum  non  vene- 
icus  non  babeatur. 
eadem  re. 

)d  omnes  sacerdotes  Domini  oporteat  do- 
csteros  instruant  et  sibi  proficiant. 
inguli  presbjteri  singulis  annis  suo  epi-  ^. 
i  ministerio  suo  rationem  reddant. 
omnis  presbyter  sibi  subditos  fidem  discere 
gat. 

alem  professionem  presbyteros  aut  diaco- 
episcopo  oporteat  facere,  quando  per  pa- 
constituantur. 

illi  monacbo  non  sacerdoti,  vel  laico  quan- 
t  erudito  prsedicare  permittitur. 
)arocbiarii  clerici  ab  episcopis  suis  cano- 
ant. 
d  nalli  sacerdotum  canones  liceat  igno- 

presbjteris  parocbialibus,  cum  convene- 
se  inebriare  non  audeant. 
eadem  re. 


CLXIII.  De  eadem  re. 
CLXIY.  De  eadem  re. 
CLXV.  Ne  clerici,  necnon  viri  religiosi,  ante  boram 

tertiam  convivia  ineant. 
CLXVI.  De  presbjteris,  ut  hospitales  sint. 
CLXVII.  De  eadem  re. 
CLXVIII.  Ut  presbyteri  plebes  snas  ut  hospitales  sint 

admoneant. 
CLXIX.  Ut  cibis  sacerdotum  semper   lectio   divina 

misceatur. 
CLXX.  De  cl^ricis  intemperate  viventibus. 
CLXXI.  De  clericis  scorrilibus. 
CLXXII.  De  eadem  re. 
CLXXIII.  Ut  clericus  iidejussor  non  sit. 
CLXXIV.  Ut  clericus  barbam  non  nutriat. 
CLXXV.  De  clericis  per  creaturam  jurantibos. 
CLXXVI.  De  clericis  qui  adulationibas  et  proditio- 

nibus  vacare  deprehenduntur. 
CLXXVII.   De  ordinatis  qui  solent  contra  ecclesia- 

stica   mandata  auribus    principis   molestiam   in- 

ferre. 
CLXXVIII.  De  illis  qui  episcopis  suis  ne  eos  ad  am- 

pliorem  honorem  in  Ecclesia  sna  promoveant,  con- 

tradicunt. 
CLXXIX.   De  presbytero  certo  crimine  deposito,  si 

de  ministerio  sibi  interdicto  aliquid  agere  pree- 

sumpserit. 
CLXXX.    De   presbytcro   vel   diacono  damnato,  qui 

imperatoris  auribus  molestus  exstiterit. 
CLXXXI.  De  presbytero   qui  pravis  exemplis  mala 

de  se  suspicari  permiserit. 
CLXXXII.  De  eadem  re. 
CLXXXIII.  Si  clericus  adversus  clericum  habet  ne- 

gotium,  Qt  ad  saecularia  non  recurrat  judicia. 
CLXXXIV.   De  presbyteris   qui  a  plebibus  infama- 

buntur,  quomodo  purgari  deteant. 
CLXXXV.   Si  aiiquis  ex   ordinatis  ab  episcopo  sao 

damnatus  faerit,  ut  non  debeat  ab  aliquo  defen- 

sari. 
GLXXXVI.  De  presbytero  a  populo  accusato. 
CLXXXVII.  De  clericis  convictis  et  confessis,  si  in- 

tra  annum  causam  suam  pargare  contempserint, 

nulla  vox  eorum  post  aodiatur. 
CLXXXVIII.  Ut  nullos  ex  ordinatis  laico  jarare  prie- 

sumat. 
CLXXXIX.    Si   presbyter  aut  diaconus    in    fornica- 

tione,  aut  perjurio,  aut  furto  captus  fuerit,  ab  of- 

ficio  suspendatur. 
CXC.   De  ordinatis,  si  aliquis  illorum  percussor  ex- 

stiterit. 
CXCI.  De   presbyteris  qui  propter  soam  negligen- 

tiam  degradantur. 
CXCII.  De  ordinatis,  si  injuste  degradati  fuerint. 
CXCIII.  De  ordinatis  qui  episcopum  proprium  con- 

temnunt. 
CXCIV.  Si  presbyter  contra  sonm  episcopum  infla- 

lus  schisma  fecerit,  ut  anathematizetur. 
CXCV.  De  illis  qui  aliquem  ex  ordinatis  falso  crimine 

appetierint. 


623  BURGHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 

CXGVI.  Ut  crimioator  crimen  crimioati  litteris  com-  A  CCXVII.  De  eadem  re. 

preheosum,  aote  accusatiooem  episcopo  suo  re- 

prseseotet. 
CXCVII.  Ut  ouilus  ex  ordinatis  se  proclamet  io  sy- 

oodo  oisi  scriptis. 
CXCVIII.  De  clericorum  accusatoribosy  si  uoum  ez 

objectis  probare  noo   potueriot,   ad  caetera  non 

admittantur. 
CXCIX.  De  episcopo  aut  presbytero,  si  causa  crimi- 

oalis  eis  reputata  fuerit,  quomodo  se  expurgare 

debeaot. 
CC.    Ut  clerici  ab   alieois  judicibus  non   constrin- 

gantur. 
CCI.  Griminantem  iojuste  et  ooo  probaotem  verbe- 


624 


CCXVIII.  De  ofQciis  et  mioisteriis  septem  diacooo- 

rum  cum  subdiacooibus,  et  sequentiam  ordinum 

ministris  observandis. 
CCXIX.  De  numero  certo  diaconorum. 
CCXX.  Ue  eadem  re. 
CCXXI.    Ut    diacooi    coram    presbyteris    non    se- 

deaot. 
CCXXII.  De  diaconibus  qui  se  presbyteris  antepo- 

nunt. 
CCXXIII.   Ut  exorcist«e  energumenis  manus   impo- 

naot. 
CCXXIV.    De    hoDore   uoiversis    ordioibus    compe- 

teote. 


ribus  publice  castigaodum,  et  in  exsilium  depor-  „  CCXXV.   De  sacerdotibus  qui  adiroplere  suum  mi- 

1  D  .         .  •Al>1.1t 


tandum. 
CCII.   Ut  si  quis  clericum  accusaverit,   et  testimo- 

oiare   ooo   potuerit,   accusator    poeoam   accusati 

accipiat. 
CCIII.  Ut  sicut  laici  clericos   io  ssecularibus  io  sua 

accusatiooe  non  recipiunt,  ita  oec  ipsi  io  sacerdo- 

tum  recipiantur. 
CCIV.  Ut  testimooium  laici  cootra  clericum  oemo 

suscipiat. 
CCV.  De  ordioatis  si  accusati  fueriot,  quod  testibus 

se  excusare  debueriot. 
CCVI.  De  substantia  defuncti  presbyteri,  cujos  esse 

debeat. 
GCVII.  De  presbyteris  qui  sine  testamento  disces- 

serint.  C 

CCVIII.     De     clericis     qui     laicalibus     vestimentis 

utontur. 
CCIX.  De  eadem  re. 
CCX.   De  clericis  qui   otiose  in  nnndinis  deambu- 

lant. 
CCXI.  Ut  nuUus  ex  clero  arma  militaria  portet. 
CCXII.  Ut  omoes  clerici  magis  coniidant  in  defen- 

siooe  Dei  quam  io  armis. 
CCXIII.  De  illis  qoi  ex  ecclesiastico  ordioe,  aut  ve- 

oaotur,  aut  cum  accipitribus  jocantur. 
CCXIV^    De    servis    Dei,   nt   omoes   silvaticse  vaga- 

tiooes  cum  caoibus  et  accipitribns   illis  ioterdi- 

caotur. 


oisterum    oesciuot,  oec  discere  voluot,  quod  ab 

officio  siot  removeodi. 
CCXXVI.    Ut   ioter  clericos  oon    computentor  qai 

sub  nullius  episcopi  disciplina  inveniuntur. 
CCXXVII.   Exemplar  formatce  epistolse   qu«  in  Ni- 

csena  syoodo  a  sapetis  Patribus  est  formata  et  col- 

laudata. 
CCXXVIII.  De  illo  qui  fugam  fratris  celaverit. 
CCXXIX.  De  illis  qui  presbyteros  suos  male  tracta- 

veriot. 
CCXXX.  Ut  Domeo   papse  io  Ecclesiis   sanctis  reci- 

tetur. 
CCXXXI.  Ut  presbyter  aut  diacoous  qui  caoonicas 

ooD  est,  sed  io  villis  habitat,  ousquam  summas 

festivitates  celebret,  oisi  io  civitatibus. 
CCXXXII.    Ut    presbyteris    potestas    prsedicandi  iii 

suis  plebibus  concedatur. 
C^.XXXIII.  De  clericis  qui  in  riza  interficiuntur. 
CCXXXIV.   De    clericis    qui  a   dominis    suis   liberi 

facti  sunt. 
CCXXXV.    De    presbyteris    qni    parochias  fugeriDt, 

in  quibus  locati  sunt. 
CCXXXVI.  De   presbyteris  qui  crimine  capitali  a^ 

cusantur,  et  collegas,  quibus  se  excusare  possint, 

non  habent. 
CCXXXVII.  De  preedicatione  presbyterorum. 
CCXXXVIII.  De  ecclesiasticis,  si  saeculares  potestites 

habere  desiderant. 


CCXV.   Ut  clericos  discordantes   episcopus  sua  po-  q  CCXXXIX.   Ut   viri   veraces    et   Deum    timentes  in 


testate  reconciliet. 
CCXVI.  De  clericis  qui  proruperint  in  mutuam  C6e- 
dem. 


civitatibus   et    in   publicis    vicis    decani    consti- 
tuantur. 

naicis  capihdorum  finis. 


L. 
1_ 


f 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  SECUNDUS. 


626 


BURCHARDI 


ECGLESIiE  WORMAaENSIS  EPISCOPI 


jlGRETORUM  LIBER  SEGUNDUS 


DE  SACRIS  ORDINIBUS. 


ARGUMENTUM  LIBRI. 

t  ordinationem,  congraentem  dignitatem. 

tatem,  ofBcia,  ministeriaque  presbytero- 

norum,  reliquorumque  ordinom  ecclesia- 

>mplectitor. 

De  ordinationibus  presbyterorum,  et  reli' 
quorum  ordinum. 

il.  Nannetensi,  cap.  3.)  Episcopus  quan- 

iones  facere  disponit,  omnes  qai  ad  sa- 

sterium  accedere  volunt  feria  quarta  ante 

inationem    evocandi    sant  ad  civitatem, 

rchipresbyteris  qai  eos  reprsesentare  de- 

10  episcopus  e  latere  suo  dirigere  debet 

et  alios  prudentes  viros,  gnaros  legis 
ezercitatos  in  ecclesiasticis  sanctionibas, 
adorum  vitam,  genus,  patriam,  setatem, 
m,  locum  ubi  educati  sint,  si  sint  bene 
in  lege  Doroini  instructi,  diligenter  iove- 
.te  omnia   si  fidem  catholicam   iirmiter 

verbis  simplicibus  assercre  queant.  Ipsi 
ms  hoc  committitur  cavere  debent  ne 
o^ratia,  aut  cujuscunqoe  muneris  cnpidi- 
a  vero  devient,  ut  indignom,  et  minus 
d  sacros  grados  suscipiendos  episcopi 
•plicent.  Quod  si  fecerint,  et  ille  qui  in- 
serit  ad  altare  removebitar,  et  illi  qui 
ti  Spiritus  vendere  conati  sunt,  coram 
jndemnati,  ecclesiastica  dignitate  care- 

per  tres  continuos   dies  diligenter  exa- 

)t  sic  Sabbato  qui  probati  inventi  sunt 

trssententur. 

}u9  presbyteri  necessario  discere  et  scire 
debeant, 

August.)  Quffi  ipsis  sacerdotibus  neces- 

i  discendum,  id  est :  liber  sacramento- 

>narius,     antiphonarius,     baptisterium, 

^anon  poenitentialis,  Psalterium,  Uome- 

ilum  anni  Dominicis  diebus,  et  singulis 

•   apt£e.    Ex    qnibus    omnibus  si  unum 

lerdotis  nomen  vix  in  eo  cunstabit,  quia 

losse  sunt  evangelic»  minsE:  quibus  dici- 

tus  ducatum  preestet,    ambo   in  foveam 

Cap.  III.  —  Ik  eadem  re, 
Zephyrini  papa?,  fratribus  per  Mgyptum 
0.)  Ordinationes  vero  presbyterorum  et 


A  levitarum  tempore  congpmo,  et  mnltis  coram  astanti- 

bus  solemniter  agite,  et  probabiles  ac  doctos  viros 

ad   hoc    opus    constituite,    ut  illorum  societate  et 

adjnmento  plurimum  gaudeatis. 

Oap.  IV.  —  Quod  ordinationes  fieri  non  debeantf  nisi 

in  loco  certo  et  religioso. 

{Ex  coneil.  Meldensi,  cup.  6.)  Illi  qai  ordinari  pe- 

tunt,  muliatenus  ordiuentur,  nisi  in  loco  certo  cl  re- 

ligioso,  vei  etiam  in  civitate  saltem  uno  anno  immo- 

rentar,  ut  de  vita  et  conversatione  atque  de  doctri- 

na  illorum  certitudo  possit  agnosci. 

Cap.  V.  —  Quod  Abraham  primus  sii  appellatas  pres- 
byter^  et  quare  presbyteri  nominentur. 

(Ex  epist.  Anacleti  papas  omnibus  episcopis  per  Ua- 

liam  constitutis  missa,  cap.  22.)  Porro  et  Mosi  pre- 

^  cipitur  ut  eligat  presbyteros,  id  est  seniores.  Unde 

et  in  Proverbiis    dicitur  :    Gloria    senum  canities. 

Hffic  vero  canities  sapientiam  designat,  de  qua  scri- 

ptum  est :  Canities  hominum  prudentia  est.  Cum- 

que  nongentos  et  amplius  annos  ab  Adam  usque  ad 

Abraham  vixisse  homines  legimus,  nullus  aUus  pri- 

mus   appellatus  est    presbyter,   id  est  senior,  nisi 

Abraham,  qui  malto  paucioribus  vixisse  annis  con- 

vincitur.  Non  ergo  propter  decrepitam  senectutem, 

sed  propter  sapientiam,  presbyteri  nominantur.  Ini- 

tium  enim  sacerdotii  Aaron  fuit :  licet  Melchisedech 

prior  obtulerit  sacriflcium  Deo,  et  post  hunc  Abra- 

ham,  Isaac   et  Jacob.   Sed   hi   spontanea  voluntate, 

non  sacerdotali  auctoritate,  ista  fecerunt. 

D  Cap.  VI.  —  Quod  nuUus  ex  ecctesiastico  ordine  abso- 

lute  debeant  ordinari. 

{Ex  concU.  Chalcedon.  cap.  6.)  NuUum  absolute  or- 

dinari  debere  presbyterum  aut  diaconom,  nec  quem- 

libet  in  ecclesiastico  gradu,  nisi   specialiter  Eccle- 

siee  civitatis,  aut  possessionis  aut  martyris,  aut  mona- 

sterii  nomen,  cui  ordinandus  est,  pronuntietur,  Qui 

vero  absolute  ordinantur,  decrevit  sancta  synodus  ir* 

ritam  haberi  hujuscemodi  manus  impositionem,  et 

nusquam  posse  ministrare,  ad  ordinantis  i^juriam. 

Cap.  VII.  —  Quod  sub  aspectu  audientium  ordinatiO' 

nes  celebrari  non  debeant. 

[Ex  concil.  Laodicensiy  cap,   4.)  Quod  non  oporteat 
ordinationes  sub  aspectu  audientium  celebrari. 
Cap.  VIII.  —  Quod  turbis  electionem  promovendorum 

facere  non  liceat. 

(Exeodem^  cap.  13.)  Qnod  non  sit  permittendum 


627 


BURGHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


628 


torbis  electiones  eorum  facere  qui  sunt  ad  sacer-  A 
dotium  provehendi. 

Cap.    IX.  —   Quod  episcopum  vel  presbytemm  anta 
triginta  annos  ordinare  non  liceat. 

(Ex  concil.   Agathens,,  cap,  7.)   Episcopom   vero 

vel  presbyteram  aate   triginla  annos,  id  est  ante- 

quam  ad  viri  perfecti  letatem  perveniat,  nullas  me- 

tropolitaoorum  ordinare  preesumat :  ne  per  setatem 

quod  aliqaoties  evenit,  aliquo  errore  detineantur. 

Cap.  X.  —  De  preshyteris  qui  ante  XXX.   annos   or- 

dinantur. 

(Ex  decr.  Fabian,  papae  Orientalib.  missis.)  Si  quis 

triginta    aetatis   suae    non   impleverit  annos,    nallo 

modo  presbyter  ordinetur,  etiam  si  valde  sit  dignus  : 

quia  et  ipse  Domiaas  tricesimo  anno  baptizatus  est,  „ 

et  sic  coBpit  docere.  Oportet  ergo  eum  qui  ordinan- 

dus  est,   usque   ad  Jianc   setatem    legitimam    con- 

secrari . 

Cap.  XI.  —  Quod  ante  XXV  annos  diaconi  non  sint 

ordinandi. 

(Exconcil.  Carthag.y  cap.  16.)  Placuit  ut  ante  vi- 

ginti  quinque  annos  setatis,    nec  diaconi   ordinen- 

tur,  nec  virgines  consecrentur,   et  ut  lector  popu- 

lum  non  salutet. 

Cap.  XII.  —  Quod  in  veteri  lege  prsecipiatur  ut  ante 
vigesimum  quintum  annum  Levitx  in  tabemaculo 
non  servirent. 

(Ex  concil.   ToletanOf   cap.   20.)  In  veteri   lege  ab 

anno  vigesimo  et  quinto  Levitse  in  tabernaculo  ser- 

vire  prsecipiantur,  cojas  auctoritatem  in  canonibus  q 

sancti  Patres   secuti  sunt.   Nos  et  divinse   legis,    et 

conciliorum  prsecepti  immemores,  infantes  et  pue- 

ros   Levitas  facimus   ante   legitimam  oitatem,    ante 

experientiam  vitse.  Ideoque  ne  ulterius  iiat  a  nobis, 

et  divince  legis  et  canonom  admonemor  sententiis : 

sed  Viginti  quinque  annorum   setatis  Levitse  conse- 

crentur,  et  triginta  annorum  presbyteri  ordinentur : 

ita  ut  secundum  apostolicom  preeceptaih  probentur 

primum,  et  sic  ministrent,  nollum  crimen  habentes. 

Cap.  XIII.  —  De  preshyteris  qui  sine  examine  sunt 

provecti. 

(Ex  conciL  iVtcam.,  cap.  9.)  Si  qui  presbyteri  sine 

examine  sunt  provecti,  vel   cum  discuterentor  peo- 

cata  soa  confessi  sunt,  et  homines  contra  canones 

commoti,    manos   confessis    imponere  tentaveront, 

tales  regula  non  admittit :   quia  qood  irreprehensi- 

bile  est  catholica  defendit  Ecclesia. 

Cap.   XrV.   — -  De  eo  qui  sibi  volens   aliquod  mem- 

brum  truncaverit. 

(Ex  decr.    Jnnocentii  papx^   cap.  28.)   Qui  igitur 

partem  digiti  sibi  abscidit  volens,  hanc  ad  clerum 

canones  non  admittunt.  Cui  vero  caso  hoc  accidit, 

etsi  in  clero  foerit  repertus,  non  abjici. 

Cap.    XV.  —  De   clericis  qui  a  medicorum  incisione 

claudi  efficiuntur. 

(Ex  concil.  HHerdensi,  cap.  20.)  Si  quis  in  in- 
iirmitate  positus  clericus,  et  medicorom  incisione 
claudus  efficitur,  promoveri  ad  sacros  ordines  eom- 
non  denegamos. 


Cap.  XVI.  —  De  ilUs  qui  invident  frairum  pravectio- 

nibus. 

(Ex  concil.  AfiricanOj  cap.   54.)  Clericus  invidens 

fratrum  provectionibos,  donec  in  vitio  est,  non  pro- 

moveatur. 

Cap.  XVII.  —  Ut  seditionarii  nonordinentur. 
(Ex  eodemy  cap.   07.)  Seditionarios  nnnqoam  or- 
dinandos  clericos.  sicot  nec  osurarios   vel  iojaria- 
rum  suarum  ultores. 

Cap.  XVIII.  —  Quod  illiteratus  et  aliquo  memhro  tm- 
minutus  provehi  ad  sacros  ordines  non  debeat. 

(Ex  epist.  Gelasii  papady  cap.  16.)  Illitteratos  qoo- 
que,  aat  aliqua  parte  corporis  immioutos,  nollus 
prsesomat  ad  clerom  provehere.  Quia  nec  litteris 
carens,  sacris  esse  potest  aptus  officiis,  et  vitiosom 
nibil  Deo  prorsos  offerri  legalia  prsecepta  sanxerant 
Similiter  qoi  seipsos  ab.Hcindunt. 

Cap.  XIX.  —  De  filiis  concubiiuirum. 

(Ex  concil.  Aurelian.f  cap.  10.)  De  his  qui  ex 
concubinis  filios  habent,  et  uxores  legitimas  post- 
habuerunt,  et,  defunctis  uxoribus,  sibi  concobinas 
poblice  sociant,  id  observandum  censuimos,  ut  sicut 
eos  qoi  jam  clerici  per  ignorantiam  ordinati  snnt 
non  removemos,  ita  statoimus,  ne  uHerios  ordi- 
nentur. 

Cap.  XX.  —  Ut  daemonibus  similibusque  passionilm 
irretiti  sacra  tractare  non  debeant, 

(Ex  epist.  Gelasii  papx^  cap.  19.)  Usque  adeo  sane 
comperimus  illicita  quseqoe  prorumpere,  ot  dsemo- 
nibus  similibusqoe  passionibus  irretitis  mystena  sa- 
crosancta  tractare  tribnatur.  Et  post  paoca :  Si 
corpore  sauciatum  aut  debilem  neqaaquam  sancU 
contingere  lex  divina  permisit,  quanto  magis  doDi 
coelestis  dispensatores  esse  non  convenit,  qood  est 
deterius,  mente  perculsos. 

Cap.  XXI.  —  Vt  de  servili  conditione^  nisi  prius  s 
dominis    propriis  libertatem  habeant,    nuUi  crdi' 
'    nentur. 

(Ex  concil.  Triburien.^  cap.  25.)  Ut  nolli  de  ser- 
vili  conditione  ad  sacros  ordines  promoveantur,  oisi 
prius  a  dominis  propriis  legitimam  libertatem  coih 
sequantur.  Cujus  libertatis  charta  ante  ordinatiooem 
in  ambone  publice  legatur;  et  si  nullus  contradix^ 
rit,  rite  consecrabuntor.  Porro  servus  non  canooiee 
consecratus,  postqoam  de  grado  deciderit,  ejos  sit 
conditionis,  cujus  fuerat  ante  gradom. 

Cap.  XXII.  —  De  eadem  re. 
(Ex  decret.  Leonis  papsBy  cap.  1.)  Admittontar  pas- 
sim  ad  ordinem  sacrum  qoibus  nuUa  nataliom,  nulU 
morum  dignitas  suffragator :  et  qoi  a  dominis  suis 
libertatem  conseqoi  minime  potuerunt,  ad  fastigium 
sacerdotii,  tanquam  servilis  vilitas   hunc   honorem 
jure    capiat,    provehuntur:    et   probari   Deo   posse 
creditor,  qui  domino  soo  necdum   probare  se  po- 
toit.    Et  post  pauca  :    Debet  enim   esse  immonis  ab 
aliis,   qoi  divinsB  railitise  foerit  aggregandos,  ul  t 
castris  Dominicis,    quibus    nomen  ejus   ascribitnr, 
nuliis  necessitatum  vincolis  abstrahator. 


DEGRETORUM  UBRI  XX.  —  LIBER  SBGUIIDUS. 


630 


III.  —  De  bonis  ilhrum  qui  a  dominis  pro- 
priis  libertate  donantur, 

oneU.  Toletano,  cap.  2.)  De  rebas  Tero  illo- 

sl  pecaliari,  quia  dominis  propriis  libertate 

iTy   ut    ad   gradus  ecclesiasticos   prorooyeri 

,  statntum  est,  ut  in  potestate  dominoram 

t  qaidquid  ante  libertatem  habuerant,  utrom 

cedere  voluerint,  an  sibi  retinere. 

LV.  —  Ut  servus,  nesciente  domino  suOf  or- 
dinart  non  debeat. 

onciL  Aurelian.^  cap.  5.)  Servus  si  absente 

iente  domino,  episcopo  sciente  qaod  servus 

onas  aut  presbyter  fuerit  ordinatus,  ipso  in 

is  officio   permanente,   episcopus   cum   suo 

duplici  satisfactione  compenset.  Si  vero  epi- 

Bum  servum  nescierit,  qui  testimonium  per- 

lat  eam  supplicaverint  ordinari,  simili  red- 

» teneantur  obnoxii. 

V,  —   De  his  qui  libertatem  a  dominis  suis 
'cipiimt,  ut  nullum  sibi  obsiquium  retentent, 

meil»  Tolet,,  cap.  73.)  Qaicunque  liberta- 

jminis  sois  ita  percipiunt,  ut  nullum  sibimet 

isequium  patronus  retentet,  isti,  si  sine  cri- 

pitali   sunt ,  ad  clericatus    ordinem   liberi 

ntor  :  quia  directa  manumissione  absoluti 

«onlur.  Qai  vero  retento  obsequio  mana- 

Qt,  pro  eo  quod  adhuc  patroni  servituti  te- 

obnoxii,  nullatenus   sunt  ad  ecclesiastipam 

promovendi,  ne,  quando  voluerint  eorum 

fiant  ex  clericis  servi. 

1^1.  —  De  servis  ordinandis  seeundum  eccte- 
XI  mandata,  quomodo  ingenui  fieri  debeant. 

dt,  Remensi,  cap,  1.)  Auctoritas  ecclesia- 
tenter  admonet,  insaper  et  majestas  regia 
t  religioni  assensum  prsebet,  ut  quemcun- 
acros  ordines  ex  familia  propria  promovere 
qnffique  delegerit,  in  prsesentia  sacerdotum 
•rum  simul  et  nobilium  laicorum,  ejus  cui 
s  est  subscriptione  et  manumissione  sub 
i  testamento  .solemniter  roboretur.  Idcirco 
chardaF,  Deo  annuente  Wormaciensis  Ec- 
piscopus,  quemdam  Ecclesiee  nostrse  fama- 
nine  Eberhardum,  sacris  ordinibus  oblatum, 
it  coma,  nobilium  virorum  in  prsesentia, 
auctorilatis  testamentum  statuo,  ita  ut  ab 
>  die  et  tempore  bene  ingenuus,  atque  ab 
Titutis  viuculo  securus  permaneat,  tanquam 
^nuis  fuisset  parentibus  procreatus  vel  na- 
ademque  pergat  partem  qaamcunque  vo- 
lonice  elegerit,  ita  ut  deinceps  nec  nobis 
accessoribas  nostris  uUum  debeat  noxise 
lis  servitium,  sed  omnibus  diebns  vitae  suse 
a  plenissimaque  ingenuitate,  sicut  alii  qui 
sunt  ingenuitaiis,  per  hunc  manumissionis 
genuitatis  titulum,  bene  semper  ingenuus 
curus  existat.  Suum  vero  peculiare  quod 
.ot  quod  abhinc  assequi  poterit,  faciat  inde 
n  canonicam  auctoritatem  libere  quidquid 
Et  ut  hiec  ingenuitatis  pagina  inviolabilem 


B 


A  obtineat  firmitatem,  mano   propria  illam  robora- 
vimos. 

'  Cap.  XXVII.  —  De  eodem. 
(Ex  concU,  Toletano,)  Debent  autem  soprascriptffi 
ingenoitatis  charts  non  solum  nomen  illius  qui  has 
fieri  rogat,  sed  etiam  nomina  sacerdotom  et  nobi- 
lium  laicorom  qai  ibi  fuerint,  in  ordine  digesta, 
cum  signit  propria  manu  impressis  continere.  Nam 
sine  horom  astipolatione,  pagina  auctoritate  testium 
nudata  pro  nihilo  depatatur.  Oportet  etiam  ut  io- 
cum,  diem,  annum,  et  principem,  et  indictiones  in 
fine  vel  in  margine  adnotalas  habeant  in  honc  mo- 
dom  :  Actom  in  iila  civitate  in  domo  sancti  Petri, 
Kalendis  illis  anno  Dominicse  incarnationis,  illo 
regnante,  illo  rege,  et  prsBsidente  in  cathedra  tu- 
pradict«e  civitatis  episcopo  illo,  vel  in  monasterio 
illo,  indictione  illa,  in  Dei  nomine  feliciter,  Amen. 
Ait  eoim  Romana  auctoritas  :  Quaecunque  leges  sine 
die  et  console  faerint  prolatse,  non  valeant. 
Cap.  XXVIII.  —  De  eodem, 
{Ex  eodem  concUio.)  Instruendi  sunt  prseterea 
laici,  ut  sciant  quod  nullatenus  alio  loco  manumit- 
tere  proprios  possunt  servos,  quos  Dominicis  castris 
aggregari  decreverunt,  nisi  in  sacrosancta  Ecclesia 
ordine  sopra  notato.  Qoomodo  enim  clerici  extra 
Ecclesiam  libertatem  conseqoi  possont,  qoi  a  lege 
mondana  extranei  sunt?  Et  quibus  interdicitur  ne 
ad  sfficulare  judiciom  procedant,  quomodo  sseculari 
judicio  a  jogo  servitotis  absolvuntur?  Sed  fortasse 

C  dicit  aliquis  :  Clericus  fieri  non  permittitor,  nisi  ante 
sosceptum  clericatus  officium,  ingenuitatis  dignitate 
potiatur.  Re  vera  verum  dicit.  Et  ideo  quod  infir- 
mari  vel  vitoperari  potest,  praecaveri  debet. 

Cap.  XXIX.  —  De  eodem. 
{Ex  eodem  coneilio,)  Non  solnm  aotem  qui  ad 
clericatos  ordinem  promovendi  sunt,  in  Ecclesia 
manomittendi  suut,  verumetiam  hi  quos  quisqne 
pro  remedio  animse  suse  emancipari  valt :  qaia  sic 
scriptum  qoippe  est  in  pacto  Pranconim. 
Cap.  XXX.  —  Exemplar  libertatis  de  proprio  servo, 
(Ex.  eodem  conciUo.)  Qoi  debitom  sibi  nexam, 
atqoe  competens  relaxat  scrvitium,  prsemium  in  fu- 
turo  apud  Dominum  sibi  provenire  non  dobitet. 
Quapropter  ego  in  Dei  nomine  ill.,  pro  remedio 
animfle  mese,  vel  seterna  retributione,  in  ecclesia, 
sancti  Petri,  vel  illius  sancti,  sob  prsesentia  episcopi, 
vel  sacerdotum  ibi  consistentium,  ac  nobilium  lai- 
corum,  ante  cornu  altaris  istias  ecclesice  absolvo 
servum  meom  ill.  per  hanc  chartam  absolutionis 
et  ingenoitatis  ab  omni  vincolo  servitotis,  ita  ot  ab 
hac  die  et  deinceps  ingenous  sit,  et  ingenuus  per- 
maneat,  tanquam  si  ab  iugenuis  parentibus  fuisset 
natus  vel  procreatas.  Eam  pergat  partem  quam 
maloerit,  vel  quam  ei  auctoritas  canonica  permittit, 
et  sicot  alii  ingenui  vitam  ducat  ingenoam.  Nolli 
autem  haeredom  meorom  ac  prohseredom,  nec  coi- 
conqoe  personse  alii  qoidqoam  debeat  servitotis,  vel 
libertatis  obsequiom,  nisi  soli  Deo,  coi  omnia  sobjecta 
sont,  vel  pro  cojos  amore  ipsam  devotot  ad  ejus 


D 


631 


BURCHARDl  NVORMAGIENSIS  EPISGOPI. 


632 


servitiam  obtuli.  Peculiare  vero  saum  quod  ei  do-  A  Cap.   XXXiV.  —  Energumeni  mm  solum   non  as$U' 

mendi  sunt  ad  ckrumj  $ed  inoenti  ab  officio  re- 
movendi. 


minas  dederit,  vel  deinceps  Deo  auxiliante  laborare 
potuerit,  concessum  in  perpetuum  habeat,  ut  inde 
faciat  qaidquid  illi  placuerit,  secundum  ecclesiasti- 
cas  sanctiones.  Si  quis  vero,  quod  futurum  esse  non 
credo,  si  ego  ipse,  aut  aliquis  de  hseredibus  meis, 
vel  queelibet  opposita  persona  contra  hanc  ingenui- 
tatis  chartam  venire  tentavcrit,  aut  eam  qaolibet 
modo  infringere  voluerit,  in  primis  iram  Dei  incur- 
rat,  et  a  liminibus  sanctse  Dei  Ecclesice  extraneus 
cfficiatur,  et  insaper  cui  litem  intulit  sexaginta 
solitos  persolvat,  et  qaod  repetit  evindicare  non 
valeat,  sed  preesens  ingenuitas,  mea  vel  aliorum, 
bonorum  hominum  manibus  roborata,  cum  asti- 
pulatione  subnixa,  omni  tempore  maneat  incon- 
vulsa. 

Cap.  XXXI.  —  De  servorum  urdinatione, 

(Ex  eodem  cap,  2.)  De  servorum  ordinatione,  qui 
passim  ad  gradus  ecclesiasticos  indiscrete  promo- 
ventur,  placuit  omnibus  cum  sacris  canonibus  con- 
cordare  debere,  et  statutum  erat  ut  nullus  episcopo- 
rum  deinceps  «sos  ad  sacros  ordines  promovere  prse- 
sumat,  nisi  prius  a  dominis  propriis  libertalem  con- 
secuti  fuerint  :  et  si  quilibet  servus  dominum 
suum  fugiens,  aut  latitans,  aut  adhibitis  testibus 
munere  condoctis,  vel  corruptis,  aut  qualibet  calli- 
ditate  vel  fraude  ad  gradus  ecclesiasticos  pervene- 
rit,   decretum  est   ut   deponatur,  et  dominus   ejus 


B 


{Ex  condL  Araus,^  cap.  6.)  Energnmeni  non  so- 
lum  non  assumendi  saiit  ad  allam  ordinem  clerica- 
tus,  sed  etiam  illi  qui  ordinati  sunt  ab  imposito 
officio  repellendi  sunt. 

Cap.  XXXV.  —  Ut  nuUus  ex  poBnitentibus  ordinetw. 

(Ex  concil,  Carthag,f  cap.  68.)  Ex  poenitentibos 
quamvis  bonus,  clericas  non  ordinetur.  Si  per  igno- 
rantiam  episcopi  factum  fuerit,  deponatur  a  clero  : 
quia  se  ordinationis  tempore  non  prodidit  fuisse 
poenitentem. 

Cap.  XXXVI.  —  De  actoribus  et  procuratoribuSy  it  or 

dinari  debeant, 

(Ex  eodem,  cap.  9.)  Magnus  episcopns  Astoagensis 

dixit :  Quid  dilectioni  videtur  vestrse,   procuratores 

et  actores  etiam  seu  curatores  pupillorum  si  debeant 

ordinari  ?  Gratus  episcopus  dixit :  Si,  post  depositi 

universa  et  reddita  ratiocinia,  actus  vitfle  ipsorum 

fuerint  comprobati  in  omnibus,  debent  et  cum  laude 

cieri,  si  postulatus  fuerit,  honore  numerari.  Si  enim 

ante  libertatem  negotiorum  vel  officionim,  ab  aliqao 

sine   consideratione  foerint  ordinati,   Ecclesia  infa- 

matur.  Universi  dixerunt  :  Recte  omnia  statuit  san- 

ctitas  tua,  ideoque  ita  nostra  est  quoque  sententia. 

Cap.  XXXVII.   —   Ut  de  poBnitetitibus  nuUus  admU- 

tatw'  ad  clerum. 

(Ex  concil,   Toletan,   i,  cap.  i.)  Item  placuit  ut 
eum  recipiaj.  Si  vero  ^^"«.J^;»^  Pa^er,  ab  alia  pa-  ^  poenitentes  non  admittantur  ad  clerum,  nisi  tantom, 

si  necessitas  aut  usus  exegerit,  inter  ostiarios  de- 


tria  in  aliam  migrans,  in  eadem  provincia  filium 
genuerit,  et  ipse  filius  ibidem  educatus,  et  ad  gradus 
ecclesiasticos  promotus  fuerit,  et  utrum  servus  sit 
ignotum  sit,  et  postea  veniens  dominus  illius  iegibus 
eum  acqaisierit,  sancitum  est  ut  si  dominus  ejus 
illi  libertatem  dare  voluerit,  in  gradu  suo  permaneat. 
Si  vero  eum  catena  servitutis  a  castris  Dominicis 
abstrahere  voluerit,  gradum  amittat  :  quia  juxta 
sacros  canones  vilis  persona  manens  sacerdotii  di- 
gnitate  fungi  non  potest. 

Cap.  XXXII.  —  De  eccksiarum  servis, 

(Ex  eodem  conciliOf  cap,  33.)  De  ecclesiarum 
vero  servis  communi  sententia  est  decretum,  ut  ar- 
chiepiscopi  per  singulas  provincias  constituti  no-  D 
stram  auctoritatem  sequantur  :  suffraganei  autem 
illorum  exemplar  illius  penes  se  habeant,  et  quando- 
canque,  de  familia  Ecclesise,  utilis  inventus  aliquis 
ordinandus  est,  in  ambone  ipsa  auctoritas  coram 
popolo  legatur,  et  coram  sacerdotibus  et  omni  clero 
ante  cornu  altaris,  sicut  in  nostra  auctoritate  contine- 
tur,  remota  qualibet  calliditate,  libertatem  consequa- 
tur  :  et  tanc  demum  ad  gradus  ecclesiasticos  pro- 
moveatur. 

Cap.  XXXIII.  —  Ut  poinitentes  vel  digami  non  pro^ 

moveantur, 

(Ex  concil.  Aurelaten,y  cap.  3.)  Ut  digami  vel 
poenitentes,  vel  repudiatanim  mariti,  ad  sacerdotium 
Don  promoveantnr. 


putentur,  vel  inter  lectores,  ita  ut  Evangelia  et 
Apostolum  non  legant.  Si  qui  autem  ante  ordinati 
sunt  subdiacones,  inter  subdiacones  habeantar,  ita 
ut  manum  non  imponant,  aut  sacra  contingaot  Ex 
eo  vero  poenitente  dicimus,  qui  post  baptismuni,  aot 
pro  homicidio,  aut  pro  diversis  criminibus  gravissi- 
misque  peccatis  publicam  poenitentiam  gerens  sob 
cilicio,  divino  fuerit  reconciliatus  altario. 

Cap.  XXXVIII.  —  Laicus,  si  secundo  uxorem  dmerHt 

clericus  non  fiat, 

(Ex  concil.   Aufelian,y   cap.  8.)  Si  quis  de  laids, 

post    uxorem,   aliam   cujuscunque    conditionis  co- 

gnoverit   molierem,    in    clerum  nnllatenus   admit* 

tatar. 

Cap.  XXXIX.  —  Ut  nuUus  episcopus  alterius  pm- 
chianum  retinere  prsesumat. 
(Ex  decr.  Adrian,  pap.,  cap.  iS.)  Nullus  episcopos 
alterius  parochianum  prsesumat  retinere  aut  ordi- 
nare  absque  ejus  volantate,  vel  judicare  :  qaiasicat 
irrita  erit  ejus  ordinatio,  ita  et  dijudicatio;  quoniam 
censemus  nullum  alterius  judicis,  nisi  sui  sententia 
teneri.  Nam  qui  eum  ordinare  non  potuit  nec  indi- 
care  uUatenus  potest. 

Cap.  XL.  —  Ut  ab  alieno  episcopo  ordinatui  m  cUn 

non  maneat. 

(Ex  concU,   Mogunt.f  cap.  4.)  Ordinatus  clericas 

ab  alio  episcopo  non  deprecante  vel  consentienie 

snOy  in  clero  non  maneat. 


DECRETORUM  LIBRl  XX.  —  LIBER  SECUNDUS. 


634 


LI.  —  De  quodam  episcopo  qui  alterius  episco-  A 
pt  clericum^  eo  nolentef  ordinaverat. 

eoncil,  Afric^  cap.  42.)  Epigonius  episcopus 
In  niQliis  conciliis  hoc  statutum  est,  etiam 
oc  confirmandum  est  a  vestra  prudentia,  fra- 
atissimi,  ut  clericum  alienom  nullus  sibi  prse- 
spiscopus,  priBter  ejus  arbitrium  cujus  fuerit 
s.  Dico  aotem  Julianum,  qiii  ingratus  est  Dei 
:iis  per  meam  parvitatem  in  se  collatis,  ita 
rium  et  audacem  exstitisse,  ut  eum  qui  a  me 
itus  est,  cum  esset  puer  egentissimus,  mihi 
]em  commendatus,  cumque  multis  annis  a 
retur,  atque  incresceret,  hunc,  ut  dixi,  bapti- 
esse  in  ecclesia  mea  per  manum  parvitatis 
onstat :  idem  in  dioecesi  Mepaliensi  lector  esse  ^ 
it,  tmo  annis  ferme  duobus  legerat,  nam  ne- 
10  contemptu  immanissimo  idem  Julianus  eum 
t,  quem  dicitur  quasi  proprium  civem  sui 
Bxaritani  me  inconsulto  usurpare.  Nam  et 
sm  ilium  ordinavit.  Hoc  si  liceat,  pateat  hsec 
I  a  vobis,  beatissimi  fratres.  Sin  minus,  tam 
sns  cohibeator,  ne  se  misceat  communioni 
aam.  Numidius  episcopus  dixit :  Si,  non  postu- 
qtie  consulta  tua  dignatione,  id  videtur  fecisse 
is,  judicamus  omnes  inique  factum,  atque 
e.  Quapropter  nisi  idem  Julianus  correxerit 
D  SQom,  et  cum  satisfactione  eomdem  cleri- 
[uem  fuerat  ausus  ordinare,  revocaverit  tuse 
contra  statuta  concilii  faciens,  contumacise 
iparatus  a  nobis  excipiet  jadicium.  Epigonius  C 
pus  dixit  :  JEXdi^  pater,  et  ipsa  promotione 
issimus,  vir  laudabilis,  frater  et  collega  no- 
ictor,  Tult  hanc  petitionem  generalem  omni- 
ici. 

LIL  —  Vt  nemo  clericum  alienum  suscipiat  si- 
ne  voluntate  sui  episcopi. 

conc.  Carthag.,  eap.  20.)  Ut  clericum  alienum, 

»ncedente  proprio  episcopo,  nemo  audeat  vel 

«9   vel   promovere   in   ecclesia  sibi   credita, 

mm  autem  nomen  etiam  lectores,  et  psalmi- 

ostiarii  retinent 

LIII.  —  Ut  nuUus  episcopus  alienttm  clericum 
sine  litteris  episcopi  sui  suscipiat. 

eodem  conc,  cap.  6.)  Privatus  episcopus  Be-  ^ 

inos  dixit  :  Suggero  sanctitati  vestrn  ut  sta- 

Don  licere  clericum  alienom  ab  aliqoo  suscipi 

tteris  episcopi  sui,  neque  apad  se  retinere  nec 

usurpare  sibi  de  plebe  aliena,  ut  eum  ordinet 
•nscientia  ejus  de  cujus  plebe  est.  Gratus  epi- 

dixit  :  Hoc  observare  pacem  custodit.  Nam 
Dsa  concilii  sanctissimi  Sardinensis  similiter 
m  est,  ut  nemo  alterius  plebis  hominem  usur- 
ed  si  forte   erit  necessarium,   petat  a  collega 

consensum  habeat. 

LIV.  —  De  presbyteris  et  diaeonibus  qui  sine 
litteris  episcopi  sui  ambulant. 

conc.  Agathensif  cap.  5.)  Presbyter  et  diaconus, 

»ricus,  si  sine  antistitis  sui  epistolis  ambulat, 

inionem  ei  nullus  impendat. 


Cap.  XLV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eonc.  Laodic.f  cap.  41.)  Quod  non  oporteat  sa- 

cerdotem,  vel  clericum,  sine  litteris  proficisci  cano- 

nicis. 

Cap.  XLVI.  —  Ut  quisque  ordinatus  litteras  ab  ordi- 

natore  suo  acdpiat. 

{Ex  conc.  Milivitano,  cap.  14.)  Deinde  placuit,  ut 

quicanque  deinceps  ab  episcopis  ordinantur,  litteras 

accipiant  ab  ordinatoribus  suis,  manu  eonim  sub- 

scriptas,   continentes  annum   Domini  et  diem,   ut 

nulla   altercatio   de  posterioribus  vel   anterioribus 

oriator. 

Cap.  XLVII.   —  Ut  ordinatus  quisque  in  illis  lods 
permaneat  ad  quae  ordinatus  est. 

(Ex  conc.  Auret.f  caf(.  2.)  De  his  qui  in  quibuscun- 

que  locis  ordinati  fueriut  ministri,  in  ipsis  locis  per- 

severent. 

Cap.  XLVIII.  —  De  presbytero  qui  confessus  fuerit 
quod  ante  ordinationem  peccaverit. 

(Ex  concil.  Cabillon.^  cap.  5.)  Si  qu's  presbyter 
ante  orAinationem  peccaverit,  et  post  ordinationem 
peccatum  confessus  fuerit,  quod  ante  erraverit,  non 
olferat,  sed  taotum  pro  religione  nomen  presb^rteri 
portet.  Si  autem  non  ipse  confessus,  sed  ab  alio 
publice  fuerit  convictus,  nec  boc  ipsum  habeat  nt 
nomen  presbyteri  portet.  Similiter  et  de  diaconibus 
observandum  est,  ut  si  ipse  confessus  fuerit,  ordi- 
nem  subdiaconi  retineat. 

Cap.  XLIX.  —  De  eodem. 

(Ex  coneil.  Neocaesariensi,  cap.   8.)  Presbyter  si 

prfleoccapatas   corporali    peccato   promoveatur,    et 

confessus  fuerit  de  se  quod  ante  ordinationem,  de- 

liquerit,  oblata  uon  consecret,  manens  in  reiiqnis 

ofQciis  propter  studium  bonum.  Qnod  si  de  se  ipse 

non  fuerit  confessus,  et  argui  mauifeste  nequive- 

rit,  potestatis  sufls  judicio  relinquatur. 

Cap.  L.  —  Ut  nullus  presbyter  absque  sacerdotalibus 
vestimentis  missam  celebret. 

(Ex  concil.  Remensij  cap.  4.)  Ut  nulius  presbyter 

absque  amictu,  alba,  et  stola,  et  fanone,  et  casula 

ullatenos  prsesumat  missam  celebrare  :  et  beec  sacra 

vestimenta  mundissima  sint,   et  in  nitido  loco  infra 

ecclesi&m  collocentur  :  nec  unquam  presbyter  his 

indutas  extra  ecclesiam  exeat  :  quia  hoc  divina  lex 

prohibet. 

Cap.  LI.  —  Ut  clericus  inter  tentationes  ab  offUio  non 

declinet. 

{Ex  concU.  Carthag.,  cap.  50.)  Clericum  interten- 

tationes  ab  ofQcio  declinantem,  vel  negligentius  agen- 

tem,  ab  ipso  ofQcio  dicunt  removendum. 

Cap.  LII.  —  Ut  omnis  presbyter  in  sua  ecclesia  sin- 
gulis  Dominicis  diebus  aquam  benedicat. 

(Ex  condl.  Nannetensi,  cap,  5.)   Omnibus  diebus 

Dominicis  quisqoe  presbyter  in  sua  ecclesia  ante 

missarum  solerania  aquam  benedictam  faciat  in  vase 

nitido,  et  tanto  mysterio  convenienti,  de  qua  popu- 

lus  intrans  ecclesiam  aspergatur,  et  atrium  ejusdem 

ecclesiffi  cum  crucibus  circumeuddo  similiter  asper- 

gat,  et  pro  animabus  ibidem  quiescentibus  oret.  Et 

qui  voluerit  in  vasculis  suis  accipiat  ex  ipsa  aqua, 


635 


BURGHARDI  WORMAGIENSIS  EPiSCOPI. 


636 


B 


et  per  mansiones,  et  agros,  et  vineas,  super  pecora  A 
quoque  sua,  atque    super  pabula  eorum,  nec  non 
super  cibos  et  potum  suum  conspergat. 

Cap.  LIII.  —  Jtem  de  aqua  benedicenda, 
(Ex  epist.  Alexand.  papae,  fratrib.  per  JEgypt, 
missa,)  Aquam  enim  sale  conspersam  populi  bene- 
dicimus,  ut  ea  cuncti  aspersi  sanctiticentur.  Quod 
et  omnibus  sacerdotibns  faciendum  esse  mandamus. 
Nam  si  cinis  vitulae  aspersus  populum  sancliticabat, 
atque  mundabat,  quanto  magis  aqua  quse  sale 
aspersa  divinisque  precibus  sacrata  est,  populum 
sanctiticat  atque  mundat?  Et  si  sale  asperso  per 
Eliseum  propbetam  sterilitas  aquae  sanata  est , 
quanto  magis  divinis  precibus  sacrata  aqua  sterili- 
tatem  rerum  anfert  bumanarum,  et  coinquinatos 
sanctificat  et  purgat,  et  caetera  bona  multiplicat,  et 
insidias  diaboli  avertit,  et  a  pbantasmatom  versutiis 
hominem  defendit? 

Gap.  LIY.  —  Ut  missx  peculiares  in  diebus  solemnibus 

non  fiant, 

{Ex  dictis  Jugust.)  Et  hoc  attendendum  est,  ut 

missffi  pecuiiares  quse  per  dies  solemnes  a  sacerdo- 

tibus  fiunt,  non  ita  in  publico  fiant,  ut  per  eas  po- 

pulus  a  publicis  missarum  solemnibus  quse  hora  ter- 

tia  canonice  fiunt  abstrahatur  :  quia  pessimus  usus 

est  apud  quosdam,  in  Dominicis  diebus,  sive  in  qui- 

buslibet  festivitatibus  mox  missam  celebrare,  quam 

quis,  et  si  pro  defunctis  sit,  cnm  audierit  abscedat, 

et  per  totum  diem  a  primo  mane  ebrietati  et  comes- 

sationi  potius    quam    Deo   deserviat.   Admonendus  C 

est  populus  ut  ante  publicum  peractumque  ofticium 

ad  cibum   non  accedat  :  sed   omnes  ad  publicam 

sanctam  matrem   ecclesiam  missarum  solemnia,  et 

prffidicationem  auditori  conveniant :  et  ut  sacerdo- 

tes  missas  hora  tertia  celebrent,  ut  populus  a  publi- 

cis  solemnibus  non  abstrahatur.  Sed  sacerdotes  qui 

in  circuitu  urbis  aut  in  eadem  urbe  sunt,  et  populns, 

ut  prsediximus,  in  unum  ad  publicam  missarum  ce- 

lebrationem  conveniant,  exceptis  Deo  sacratis  femi- 

nis,  quibus  mos  est  ad  publicum  non  egredi,  sed 

claustris  monasterii  contineri. 

Cap.  LV.  —  De  ministerio  prcsbyterorum^  vel  quid  eis 

commissum  sit. 

(Ex  dictis  ejusdem.)  Vos  presbyteri  veraciter  nosse  ^ 

debetis,  et  semper  meminisse,   quia  nos,  quibus  re- 

gendarum  animarum  cura  commissa  est,  pru  his  qui 

nostra  negligentia  pereunt  rationem  redditori  su- 

mus  :  pro  his  vero  quos  verbis  et  exemplis  locrati 

fuerimus  prsemium  seternse  vitse  percipiemus.  Nobis 

enim  a  Domino  dictum  est :  Vos  estis  sal  terrse.  Quod 

si  populus   iidelis  cibus  est  Dei,  ejusdem  cibi  con- 

dimentum  nos  sumus.  Scitote  vestrum  gradum  no- 

stro  gradui  secundum  et  pene  conjunctum  esse.  Sicut 

enim  episcopi  apostolorum  in  Ecclesia,  ita  nimirum 

presbyteri   caeterorum  discipulorum   Domini  vicem 

tenent.  Et  ilii  tenent  gradum  summi  pontiiicis  Aaron, 

isti  vero  iiliorum   ejus.  Unde   oportet  vos  semper 

memores    esse   tantse   dignitatis,   memores    vestrsB 

consecrationis,   memores  sacrse,  quem  iu  manibos 


suscepistis,  unctionis  :  ut  nec  ab  eadem  dignitate 
degeneretis,  nec  vestram  consecrationem  irritam 
faciatis,  nec  manus  sacro  unguine  delibotas  pec- 
cando  polluatis  :  sed  cordis  et  corporis  munditiam 
conservantes,  plebibus  exemplum  bene  vivendi  pr«« 
bentes,  his  quibus  prseestis,  ducatum  ad  coelestit 
regna  prsebeatis. 

Cap.  LVI.  —  Ut  singuli  presbyteri  singulos  habeant 

clericos, 

(Ex  concil,  Nannetensif  cap,  9.)  Ut  qaisque  presby- 
ter  qui  plebem  regit,  clericum  habeat  qoi  secum 
cantet,  et  epistolara  et  lectionem  legat,  et  qut  scho- 
lam  possit  tenere,  et  admoneat  suos  parochianos, 
ut  filios  suos  ad  lidem  discendam  mittant  ad  eccle- 
siam,  quos  ipse  cum  omni  castitate  erudiat. 

Cap.    LVII.   —  Quod    presbyterorum    fides    prtmtan 

discutienda  sit. 

{Ex  concil.  Matiscen,^  cap,  3.)  Primo  omniQm  dis- 
cutienda  est  fides  sacerdotum  qualiter  credant,  et 
alios  credere  doceant.  Ibi  et  exempia  proponenda 
sunt,  quatenus  a  creatura  Creator  quantulumcunqae 
possit  intelligi. 

Cap.  LVIII.  —  De  eadem  re. 

{Ex  dictis  Avgust,)  Uortamur  vos  paratos  esse 
ad  docendas  plebes  nostras.  Qui  Scripturas  scit, 
prsedicet  Scripturas.  Qui  vero  nescit,  saltem  hoe 
quod  notissimum  habet  plebibus  dicat,  ut  declineDt 
a  malo,  et  faciant  bonum,  inquirant  pacem,  se- 
quantor  eam  :  quia  oculi  Domini  super  juslos  et  ao- 
res  ejos  in  preces  eorum.  Vultus  autem  Domini  so- 
per  facientes  mala,  ut  perdat  de  terra  memoriam  eo- 
rum.  NuUus  ergo  se  excosare  poterit,  qood  noD 
habeat  linguam  unde  possit  aliqnem  aedificare.  Mox 
enim  ut  quemlibet  errantem  viderit,  prout  potest  et 
valet,  aut  arguendo,  aut  obsecrando,  aut  increpaodo, 
ab  errore  retrahat,  et  ad  peragendum  bonum  opes 
hortetur. 

Cap.  LIX  .  —  Quod  in  primis  priBdieandum  sit  quaWff 

credere  debeant. 

(Ex  concil.  Rothomag.j  cap.  1.)  In  primis  preedicaB* 

dum  est  omnibus  generaliter,  ut  credant  Patrem,  et 

Filium,  et  Spiritum  sanctum  unum  Deum  esse  omni- 

potentem,  quia  omnia  facit,  et  unam  esse  deitatem, 

et  substantiam,  et  majestatem  in  tribus  personis, 

Patris,  et  Filii,  et  Spiritus  sancti. 

Cap.  LX.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem,  cap.  2.)  Item  prsedicandom  est,  quo- 
modo  Filius  Dei  incarnatus  est  de  Spiritn  sancto, 
et  Maria  Virgine,  pro  saiote  generis  humani  passos, 
sepultus,  tertia  die  resurrexit,  et  coelum  asGendit, 
in  fine  mundi  veniens  judicare  omnes  homines  se- 
cundom  opera  propria  :  quomodo  impii  cum  diabolo 
in  ignem  seternum  mittentur,  justi  cum  Christo  i& 
vita  seterna  erunt. 

Cap.  LXI.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodemy  cap.  3.)  Item  praedicandum  est  quod 
onmes  homines  in  propria  carne  resargent 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  SEGUNDUS. 


638 


LXII.  —  Ut  omnis  presbyter  parochianis  suis 
lymbolum  et  Orationem  Dominicam  insinuet, 

ecncil,  Remensi^  cap.  8.)  Ut  omDis  presbyler 
us  parochianis  suis  Symbolum  et  Orationem 
dcam  aut  ipse  insinuet,  aut  aliis  insinuandum 
;at,  et  cum  ad  confessionem  tempore  Quadra- 
ili  veninnt,  baec  ab  uuoquoque  memoriter  sibi 
ari  faciat,  nec  anie  sanctam  communionem 
tradat,  nisi  hiec  ex  corde  pronuntiare  nove- 
]uidem  sine  horum  scientia  nullns  salvns  esse 
t.  In  uno  enim  fides  et  credulitas  Christiana 
etur  :  in  alio  quid  orare  et  petere  a  Deo  de- 
18  exprimitur.  Quod  sine  fide  nemo  possit 
alvns,  Dominus  ostendit,  cum  dicit :  Qui  cre- 
t,  et  baptizatus  fuerit,  salvus  erit.  Nullus  au- 
redere  potest  quod  nescit,  nec  audivit ;  ait 
Paulns  :  Qnomodo  credent  ei  qnem  non  audie- 
Nec  sola  suflicit  fides  in  corde,  uisi  etiam  ver- 
cintietur,  ut  idem  Apostolus  testis  est :  Corde 
inquid,  creditur  ad  justitiam,  ore  autem  con- 
&t  ad  salutem.  Nullus  autem  de  stoliditate 
»  vel  tennitate  ingenii  causeiur :  quia  baec  tam 
sunt,  ut  nemo  tam  hebes  et  barbarus  sit,  qui 
scere  et  verbis  communibus  pronuntiare  non 
:  tam  magna,  ut  qui  horum  scientiam  pleni- 
»ere  potuerit,  sufficere  sibi  credatur  ad  salutem 
oam.  IUud  etiam  observandum,  ut  nullus  sus- 
infantem  in  bapiismo  a  sacro  fonte,  ante- 
idem  Symbolum  et  Orationem  Dominicam  co- 
resbytero  decantet  Et  tunc  presbyter  omni- 
itrinis  annuntiet  qnod  debitores  sint  suis  fi- 
cum  ad  intelligibilem  aetatem  venerint,  haec 
insinuare. 

Cap.  LXni.  —  De  eadem  re. 
concil.  Cabillon.,  cap,  4).  Jnbendum  est  ut 
Dominica,  in  qua  omnia  necessaria  humanse 
Dmprehenduntur,  et  Symbolum  apostoiorum, 
»  fides  catholica  ex  integro  comprehenditur, 
nibns   discatur,  tam  Latine,   quam  Barbari- 

quod  ore  profitentur,  corde  credatur,  et 
^atur. 

p.  LXIV.  —  De  dilectione  Dei  el  proximi, 
eodem,  cap.   5.}   Item   praedicandum    est  de 
meDei  et  proximi,  de  fide,  et  spes  in  Deo,  de 
tate,  patientia,  castitate,  benignitate,  miseri- 

de  eleemosynis,  de  confessione,  ut  fratribus 
de  remittatur.  Qui  hcec  et  similia  agunt,  re- 
Dei  consequentur. 

-XV.   —   De  criminibus,  quibus  homines  cum 
diabolo  deputantur. 

eodem,  cap.  4.)  Item  prsedicandum  est,  pro 

criminibus  homines  cum  diabolo  deputantur, 

>ostoIus  sic  enumerat:  Fornicatio,  immunditia, 

i,    idolorum   servitus,    veneficia,    inimicitise, 

liiines,  semulaiiones,  iree,  rixse,  dissensiones, 

invidise,   homicidia,    ebrietaies,    comessa- 

et  his  similia.  Qui  talia  agunt,  regnum  Dei 

»asequentnr:  et  ideo  baec  cum  omni  studio 

Muitnr. 


A  Cap.    LXVI.  —  Ut  de    auditorio  nullus  egrediatur^ 

sacerdote  verbum  faciente. 

(Ex    concil.    Carthag,    cap.    24.)    Sacerdote     in 
ecclesia  verbum  faciente,  qni  egressus  de  auditorio 
fuerit  sine  gravi  necessitate,  excommunicetnr. 
Cap.  LXVII.  —  De  eadem  re, 

(Ex  canone  apostolorum.)  Omnes  fideles  qui  con- 
veniunt  in  solemnibus  sacris  ad  ecclesiam,  et  scri- 
pturas  apostolorum  et  Evangelium  audiunt,  non 
autem  perseverant  in  oratione  usqne  dum  missa  per- 
agatnr,  nec  sauctam  communionem  percipiunt,  velut 
inquietndines  Ecclesiai  commoventes,  convenit  com- 
munione  privari. 

Cap.  LXVIII.  —  De  eadem  re, 

(Unde  supra,)  Omnes  Christiani  qui  ingrediuntur 
^  ecclesiam  Dei,  et  Scriptnras  sacras  andiunt,  neque 
communicant  in  oratione  cum  populo,  sed  pro  qua- 
dam  intemperantia  se  a  perceptione  sanctae  commu- 
nionis  av^ertunt,  hi  de  Ecclesia  removeantnr,  donec 
per  confessionem  poenitentise  fructns  ostendant. 

Cap.  LXIX.  —  De  precibus  posi  allocutionem, 
(Ex  concU,  Laodicensif  cap,  19.)  Qnod  oporteat 
seorsum  primum  post  aliocutiones  episcoporuro, 
vel  presbyterorum,  orationem  super  catechumenos 
celebrari,  et  postquam  catechumeni  egressi  fuerint, 
super  eos  qoi  sunt  in  poenitentia  preces  fieri.  His 
etiam  accedentibus  ad  manum  sacerdotis  et  disce- 
dentibus,  tres  orationes  consummari  fidelium,  ita 
ut  prima  qnidem  sub  silentio,  secunda  vero  et  tertia 
C  per  exclamationes  solitas  expleant. 

Cap.  LXX.  —  Ut  omnis  prenbyter  in  diebus  festis 
populum  admoneat  quas  preces  ad  Deum  fimdere 
debeat, 

(Ex  coneil,  Aurel.^  cap.  3.)  Oportet  ut  in  diebus 
Dominicis  vel  fesiis,  post  sermonem  intra  missarnm 
solemnia  habitum  ad  plebem,  sacerdos  admoneat, 
ut,  juxta  apostolicam  instiiutionem ,  orationem 
omnes  in  commune  pro  diversis  necessitatibus  fiin- 
dant  ad  Dominnm,  pro  rege  et  episcopo  eorum,  et 
rectoribus  Ecclesiarum,  pro  pace,  pro  peste,  pro 
infirmis  qni  in  ipsa  parochia  lecto  decumbnnt,  pro 
nuper  defunctis,  in  quibus  sigillatim  precibus  plebs 
Orationem  Dominicam  sub  silentio  dicat.  Sacerdos 
vero  orationes  ad  hoc  pertinentes  per  singulas 
admonitiones  solemniter  expleat.  Post  hapc  sacra 
celebretur  oblatio.  Ait  enira  Apostolus :  Obsecro, 
primum  omnium  fieri  orationes,  obsecrationes,  gra- 
tiarum  actiones,  et  csetera. 

Cap.  LXXI.  Ut  presbyteri  plebes  admoneant  ut 
bubulcos  atque  porcarios  in  principalibus  festis  ad 
missam  venire  permittant, 

{Ex  concil.  Rothomag.y  cap.  5.)  Admonere  debent 
sacerdotes  piebes  subditas  sibi,  ut  bubulcos,  atque 
porcarios,  vel  aiios  pasiores,  vei  araiores  qui  in 
agris  assidue  commorantur,  vel  in  silvis,  et  ideo 
velut  more  pecudum  vivunt,  in  Dominicis  et  in  aliis 
festis  diebus  saliem  vel  ad  missam  faciant  vel  per- 
mittant  venire :  nam  et  hos  Christus  pretioso  san- 
guine  suo  redemit.  Quod  si  neglexerint,  pro  ani' 


639 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


640 


mabus  eorum  absque  dubio  rationem  se  redditaros  A 

sciant.  Siquidem  Dominus  veniens  in  hunc  mundom 

non  elegit  oratores  atque  nobiliores  quosque,  sed 

piscatores  atque    idiotas  sibi  discipulos   ascivit,    at 

ostenderet  in  facto  quod  ipse  verbis   in  Evangelio 

affirmat,   dicens :    Quod   hominibus   est  altum,   ab- 

ominabile  est  apud  Deum.  Et  salva  altiore  intelligen- 

tia,    nativitas   nostri  Redemptoris    primo    omnium 

pastoribos  ab  angelo  nuntiatur. 

Cap.  LXXII.  —  De  admonitione  presbyterorum. 

(Ex  conciL  Aurelian,,  cap.   4.)  Ut   sacerdotes  ad- 

moneant  populum  ut  eleemosynam  dent,  et  oratio- 

nes   faciant  pro  diversis  plagis,  quas  assidue   pro 

peccatis  patimur. 

Cap.    LXXIII.   —   Quomodo   unusquisque   orare    de-  ^ 

beat,  " 

(Ex  eodemj  cap,  6.)  Item  instraendus  est  populos, 

nt  singulis  diebus,  qui  amplius  non  potest,  saltem 

duabus  vicibus  oret :  mane  scilicet  et  vespere,  di- 

cens  Symbolum  et  Orationem  Dominicam :  sive,  Qui 

plasmasti  me,  miserere  mei ;  vel  etiam,  Deus,  pro- 

pitius  esto  mihi  peccatori :  et  Deo  gratias  agens  pro 

quotidianse  vitse  commeatibiis,  et  quia  se  ad  imagi- 

nem  suam  creare   dignatus  sit,  et  a  pecudibus  se- 

gregare.  His  peractis,  et  solo  Deo  creatore  suo  ad- 

orato,  sanctos  invocet,  at  pro  se  intercedere  apud 

majestatem  divinam  dignentur.  Hsec  faciant,  quibas 

basilicffi  locus  prope  est,  in  basilica :  qui  vero  in 

itinere,   aut  pro    qualibet    occasione   in   silvis,    in 

agris,  ubicumque  eps  ipsa  hora  matutina  vel  vesper-  q 

tina  invenerit  sic  faciant,  scientes  Deum  ubique  prae- 

sentem  essc,  dicente  Psalmista :  In  omni  loco  do- 

minationes  ejus. 

Cap.  LXXIV.  — -  De  filiiSj  quomodo  parentibus  obedire 

debeant, 
(Ex  condL  Arvem.j  cap.  3.)  Admonendi  sunt  ii- 

deles  sanctce  Dei  Ecclesise  filii,  vel  iilise,  ut  paren- 

tibus  suis  obedientiam  exbibeant,  dicente  Domino  ; 

Fili,  honorifica  patrem  tuum.  Nam  et  ut  ipsi  paren- 

tes  erga  iilios  suos  ac  filias  modeste  agant  admonendi 

sant,  dicente  Apostolo  :  Et  vos,  parentes,  nolite  ad 

iracundiam  provocare   iilios  vestros.    Nam   et  hoc 

dicendum  est  ei3,   ut  si  ilii  genitali  affectu   parcere 

velint  injuriis  filiorum,  non  hos  impunitos  Dominus 

sinit,  nisi  forte  poenitentiee  subjiciantur.  Sed  tamen  q 

levius  est  iiliis  parentum  queelibet  ilagella  suscipere 

quam  Dei  iram  incurrere. 

Cap.  LXXV.  —  De  illis  qui  principales  festivitates  in 

viUis  cekbrant. 

{Ex  conciL  Aurelian,,  cap,  8.)  Item  denuntiandum 
est,  ut  nulli  civium  Paschae,  Natalis  Domini  vel  Pen- 
tecostes  solemnitates  liceat  in  viila  celebrare,  nisi 
qnem  infirmitas  probabitur  tenuisse. 

Cap.  LXXVI.  —  De  eadem  re, 

{Ex  conciL  Agathen,,  cap.  5.)  Item  docendi  sunt 
cives,  ut  Pascha,  Natalem  Domini,  et  Pentecosten 
in  civitatibus  cum  episcopis  suis,  nisi  infirmitas 
impedierit,  celebrent,  accipiendee  communionis  vel 
benedictionis  gratia :  et  qui  hoc  neglezerint,  com- 
munione  priventur. 


Cap.  LXXVII.  —  IJi  presbyteri  plebilm   annvntient 
qui  dies  sini  feriandi  per  anmm, 

(Ex  concil,  Lugdunen.^  cap,  4.)  Item  pronuntian- 
dum  est,  ut  sciant  tempora  feriandi  per  annum,  id 
est,  omnem  Dominicam  a  vespera  usque  ad  vespe- 
ram,  ne  in  Jndaismo  capiantur.  Feriandi  sunt  vero 
per  annum  isti  dies :  Natalis  Domini  sancti  Stepha- 
ni,  sancti  Joannis  evangelists,  Innocentum,  octava 
Natalis  Domini,  Theophania,  Purificatio  sanct»  Ma- 
rice,  sanctum  Pascha  cum  tota  hebdomada,  Roga- 
tiones  tribus  diebus,  Ascensio  Domini,  sancti  dies 
Pentecostes,  sancti  Joannis  Raptist«e,  duodecim  apo- 
stolorum,  maxime  tamen  sanctoram  Petri  et  Panli, 
qui  mundum  sua  predicatione  illuminaverant,  san- 
cti  Laorentii,  Assumptio  sanctae  Mariae,  Nativitas 
sanctse  Marise  Virginis,  Dedicatio  basilicffi  saneti 
archangeli  Michaelis,  Dedicatio  cajuscumqae  oratorii 
et  omnium  sanctorum,  et  sancti  Martini,  et  iUc 
festivitates  qaas  singuli  episcopi  in  sois  episcopiis 
cum  populo  collaudaverint,  quse  vicinis  tantnm  ci^ 
cum  morantibus  indicendse  sunt,  non  generaliter 
omnibus.  Reliquee  vero  festivitates  per  anntim  noo 
sant  cogendae  ad  feriandum,  nec  prohibendip.  Indi- 
ctum  vero  jejanium  quando  fuerit  denontiatum,  ab 
omnibus  observetur. 

Cap.     LXXVIII.  —    Vi  presbyteri,  cvm    festivitaUs 
annuntiant,  vigiliarum  non  obliviscantur. 

(Ex  conciL  apud  Compendium^  cap.   1.)  Item  cam 

presbjteri   sacras    festivitates    populo    annuntiant, 

etiam  jejunium  vigiliaram,  ubi  esse  debet,  eos  om- 

nimodis  servare  moneant. 

Cap.   LXXIX.   —  Ut  ad  salutationes  sacerdotales  ad 
missam  omnes  devote  respondeant. 

(Ex  condL  Aurelian.,  cap.  2.)   Item   intimandum 

est  ut  ad  salutationes  sacerdotales  congras  respoD- 

siones  discantur,  ubi  non  solum  clerici  et  Deo  dicatc 

sacerdoti   responsionem  oiferant,    sed   omnis  plebs 

devota  consona  voce  respondere  debet. 

Cap.  LXXX.  —  Ut  nullus  ordinatus  per  saneta  dth 
curraty  Ecclesiw  suse  cura  derelicta, 

(Ex  dictis  August.)  Interdicendum  est  ut  Dolliu 

ordinatus,  sive  ordinandos  migret  de  sua  parochia 

ad  aliam,  nec  ad  limina  apostolorum  orationis  caosa, 

Ecclesiee   su»  cura  derelicta,  nec  ad  palatinm  causa 

interpellandi.  Quod  si  fecerit,  nihil  valet  hnjosmodi 

aut  ordinatio  aut  demigratio.  Et  hoc  omnibns  fide- 

libus  denuntiandum,  utqui  causa  orationis  ad  limina 

beatorum  apostolorum  pergere  cupiunt,  domi  con- 

fiteantur  peccata  sua,  et  sic  proficiscantur :  quii  a 

proprio  episcopo  suo  aut  sacerdote  ligandi,  ant  sol- 

vendi  sunt,  non  ab  extraneo. 

Cap.   LXXXI.  —  De  dominica  die  qutUiter  sU  veni- 

randa. 

(Ex  condt,  apud  Compendium^  cap,  2.)  Omnes  dies 

Dominicos  a  vespera  in  vesperam  cnm  omni  venerir 

tione  observare  decrevimus,  et  ab  illicito  opere  abi- 

tinere,  et  ut  mercatus  in  eis  minime  sit,  nec  plad- 

tnm  ubi  aliqais  ad  mortem  vel  ad  poenam  jadicetor 

nec  sacramenta  jnrentur,  nisi  pro  pace  facienda. 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  UBER  SEGUNDUS. 


642 


».  LXXXII.  —  Item  de  Dominica  die. 
iL  apud  S.  Medardumt  pradsente  Carolo  tm- 
tp.  5.)  Statuimus  quoque,  secundum  quod 
oainus  mandavit,  ut  opera  servilia  diebus 
non  agantur,  sicut  genitor  meus  in  suis 
s  edictis  mandavit,  quod  nec  viri  ruralia 

nec  in  vinea  colenda,  nec  in  campis 
1  metendo,  vel  fenum  secando,  vel  sepem 

nec  in  silvis  stirpando  vel  arbores  c«e- 
n  petris  laborare,  nec  domos  struere,  nec 
aborare,  nec  ad  placita  conveniant/  nec 
It,  nec  venationes  exerceantur. 

Cap.  LXXXIIL  —  De  eadem  re. 
'em  conciL,  cap,  6.)   Tria  carraria  opera 
in  Dominica  dio,  id  est,  bostilitia  carra, 
b1  angaria  :  et,  si  forte  necesse  sit,  corpus 
iuci  ad  sepulcrum. 
ip.  LXXXIV.  —  Item  de  eadem  re. 
m,  cap.  7.)  Feminee  opera  teztilia   non 
die  Dominica,  non  capulent  vestitus,  non 
vel  lanam  carpant,  non  licet  iinum  bat- 
vestimenta  lavare ,  nec  verveces  tondere  , 
>dis  honor  et  requies  die  Dominica  persol- 
d  ad  missarum  solemnia  undique  conve- 
landent  Deum  pro  omnibus   bonis  quse 
la  die  conferre  dignatus  est. 
[Iap.  LXXXV.  —  Item  de  eadem  re. 
0m,  cap.  8.)  Omnes  dies  Dominicas  cum 
iratione  observare  decrevimus,  et  ab  ilii- 

abstinere,  et  nt  mercatns  in  eis  minime 
ftcitum  ubi  aliquis  ad  mortem  vel  ad  poe- 
:etur,  nec  sacramenta  jurentur,   nisi   ad 

Cap.  LXXXVI.  —  De  eadem  re. 
?m,  cap.  9.)  Ut  mercatus  die  Dominico  in 
habeatnr. 

Cap.  LXXXVII.  —  De  eadem  re. 
pm,  cap.  10.)   Ut  nulius  episcopornm  vel 
mm,  vel  clericorum,  die  Dominico  propo- 
isqne  causse  negotiam  ai^deat  vindicare, 
tantum ,    ut    Deo   statuta   solemnia  per- 

CVIII.    —   Ut  nullus   in  Dominids   diebus 
genua  flectat. 

HL  Nicseno^  cap.  20.)  Quoniam  sunt  qni- 

e  Dominico  genua  flectentes,  et  in  diebus 

s,  nt  omnia  in  diversis  locis  consonanter 

ir ,    placuit    sancto    concilio    a    Pascha 

octavas  Pentecostes  stantes  Domino  vota 

[IX.  —  Ut  preshyteri  privatim  fidelibus 
itibus  benedicantf  et  ut  omnis  presbyter 
llias,  per  agros,  per  privatas  domos  habeat 
m  benedictiones  aperire, 

U.  habito  apud  Regiam^  cap.  4.)  Ut  presby- 

m  fidelibus  desiderantibus  benedicant.  Et 

itas   has   discussiones,  jussum  est   omni 

,  per  familias,  per  agros,  per  privatas 

desiderio  fidelinm  habere  facultatem  be- 

s  aperire. 


B 


A  Cap.  XC.  —  Ut  presbyteri  benedictionem  episcopalem 

mper  plebem  facere  non  dcbeant. 

(Ex  eodem^  cap.  47.)  Benedictionem  episcopalem 

snper  plebem  in  Ecclesia  fundere,  aut  poenitentem  in 

Ecclesia  reconciliare,  presbjtero  penitus  non  licebit. 

Cap.   XCI.   —   Ut  nuUus  presbytir   alterius  plebesa- 

num  eo  notente  recipiat. 

(Ex  conciL  Nanhetensi,  cap.  5.)  Ut  nullus  presby- 

ter  aiterius  plebesanum  eo  nolente,  nisi  in  itinere 

fuerit,  vel  placitum  ibi  habuerit,  ad  missam  recipiat. 

Cap.  XCII.  •»  De  alterius  presbyteri  plebesano^  deque 
illis  qui  litem  implacabilem  inter  se  cUunt, 

(Ex  eodem,  cap.  4i9.)  Ut  Dominicis  vel  festis  die- 

bus  presbyteri  antequam  missas  celebrent,  plebem 

interrogent,  si  alterius  parochianus  in  ecclesia  sit, 

qui,  proprio  contempto  presbytero,  ibi  missam  velit 

audire.  Quem  si  invenerint,  statim  ab  ecclesia  eji- 

ciant,  et  ad  suam  parochiam  redire  compellant.  Si- 

militer  interrogent,  si  aliqui  discordantes  sint,  qui 

inter  se  litem  implacabilem  habeant,  et  si  inventi 

fiierint,  statim  reconcilientur.  Quod  si  noluerint  pa- 

cem  suscipere,  ab  ecclesia  ejiciantur  nsquequo  ad 

charitatem  redeant.  Non  enim  possumus  munns  vel 

oblationem  ad  altare  offerre,  nisi  prius  fratri  recon- 

ciliemur.  His  itaque  peractis,  sacerdotes  missarum 

solemnia  rite  peragant. 

Cap.  XCIII.  —  De  ordinatis  et  reliquis  fidelibuSf  quod 
sine  licentia  sui  episcopi  nil  agere  debeant. 

(Ex  epist.  Clementis  omnibus  fidelibus  missa,  cap. 
C  22.)  Quapropter  cunctis  iidelibns  ,  et  snmmopere 
omnibus  presbyteris  et  diaconibus,  ac  reliquis  cleri- 
cis  attendendum  est,  at  nihil  absque  episcopi  proprii 
licentia  agant.  Non  utique  missas  sine  ejus  jussu 
quisquam  presbyterorum  in  sua  parochia  agat,  non 
baptizet,  uec  qnidquam  quod  ad  episcopum  perti- 
neat,  absque  ejus  permissu  faciat.  Similiter  et  reliqui 
populi,  majores  scilicet  et  mijQores,  per  ejus  licen- 
tiam  qnidqnid  agendum  est  agant,  nec  sine  ejus  per- 
missu  a  sua  parochia  abscedant,  vel  in  ea  adventan- 
tes  morari  prsesumant.  Animse  vero  eorum  ei  creditffi 
snnt,  ideo  omnia  ejas  consilio  debent  [facere],  et  eo 
inconsulto  nihil.  Quicunque  enim  obediunt  episcopis 
suis,  videntnr  quidem  obedire  et  Deo.  Qui  antem 
j)  eis  non  obediunt,  indubitanter  rei  et  reprobi  exi- 
sfnnt. 

Cap.  XCIV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  epist.  ejusdem^  cap.  36.)  NuIInm  enim  pre- 
sbyterum  in  alicujus  episcopi  parochia  aliquid  agere 
debere  absque  ejns  permissu  docebat.  Cunctos  pres* 
byteros  propriis  episcopis  in  omnibus  absque  mora 
obedientes  instituente  Domino  esse  debere  docebat. 
NuIIum  aliena  concupiscere  aut  prsesumere  eorum. 
sed  unumquemque  snis  sibique  commissis  conten- 
tum  esse  docebat.  Neminem  etiam  aiiqui  aliquid 
facere,  nisi  qnod  sibi  vult  fieri  instruebat. 
Cap.  XCV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  conciL  Arelatensif  cap.  2.)  De  presbyteris  aut 
diaconibus  qni  solent  dimittere  loca  sua  in  quibus 
ordinati  sunt,  et  ad  alia  loca  se  transferonty  placuit 


643 


BURGHARDI  WORMAGIENSIS  EPISCOPI. 


6U 


ut  iisdem  locis  ministrent.  Quod  si  de  reliclis  locis  A  ceatis.  Per  usum  orationis,  et  yobis  et  his,  quibus 


suis  ad  alium  se  locum  traasferre  voluerint,  depo- 

nantur. 

Cap.  XCVI.  —  Quod  non  liceat  clericum  in  duarum 
civitatum  simul  conscribi  Ecclesiis. 

{Ex  concH.  Chalced.,  cap.  iO.)  Non  licere  clericum 

in    duarum  civitatum  conscribi  simul  Ecclesiis,  et 

in  qua  ab  initio  ordinatus  est,  et  ad  quam  confugit, 

quasi  ad  potiorem,   ob  inanis  glorise  cupiditatem. 

Hoc  autem  facientes  revocari  debere  ad  suam  Ec- 

clesiam  in  qua  primitus  ordinati  sunt,  et  ibi  tan- 

tummodo  ministrare. 

Cap.  XCVII.  —  De  ordinatis^  ne  de  civitate  in  civita- 
tem  contra  jus  canonum  transferantur, 
(Ex  conciL   Nicseno,    cap.   15.)    Propter    multam 

perturbationem  et  seditiones  quse  fiunt,  piacuit  con-  B 

.^uetudinem  omnimodis  amputari,  quse  prseter   re- 

gulam  in  quibusdam  partibus  videtur  admissa,  ita 

ut  de  civitate    in    civitatem ,  non   episcopus ,    non 

presbyter ,  non  diaconus  transferatur.  Si  quis  au- 

tem  post  deGnitionem  sancti  et  magni  concilii  tale 

aliquid  agere  tentaverit,   et  se  hujusmodi  negotio 

manciparit,  boc  factum  prorsus  in  irritum  ducatur, 

et  restituatur    Ecclesiee   cui  fuerit  episcopus ,    aut 

presbyter,  aut  diaconus  ordinatus. 

Cap.  XCVIII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem^  cap.  16.)  Quicunque  temere  ac  pericu- 

lose,  neqoe  timorem  Domini  prae  ocuiis  habentes, 

nec  agnoscentes   ecclesiasticam  regulam,  discedunt 

ab  Ecclesia,  presbyteri  aut  diaconi,  vel  quicunqne 

sub  regula  prorsus  existunt,  hi  nequaquam  debent 

in  aliam  Ecclesiam  recipi,  sed  omnem  necessitatem 

convenit  illis  imponi,    ut  ad  suas  parochias  rever- 

tantur.  Qnod  si  non  fecerint,  oportet  eos  commu- 

nione  privari. 

Cap.    XCIX.   —  Ne  presbyteri  causa  legationis  per 
diversa  mittantur  loca,  cura  animarum  relicta, 

(Ex  concil.  uirelatensif  cap.  3.)  Statutum  est  ut 

presbyteri,  sicut  hactenus  factum  est,  indiscrete  per 

diversa  non  mittantur  loca,  nec  ab  episcopis,  nec 

ab  aliis  prselatis,  ncc  etiam  a  laicis,  ne  forte  pro- 

pter  eorum  absentiam  ,    et   animarum   pericula  et 

Ecclesiarum  in  quibus  constituti  sunt,  negiigantur 

ofiicia. 
Cap.  C.  —  Quod  presbyteri  assidve  legere  debeant» 

(Ex  dictis  August.)  Presbyteri,   oportet  vos  assi- 

duitatem  habere  legendi,  et  instantiam  orandi  :  quia 

vita  viri  justi  lectione  instruitur,  oratione  ornatur, 

et   assiduitate  lectionis  munitur  homo  a   peccato, 

juxta  illum  qui  dicebat  :  In  corde  meo  abscondi  elo- 

quia  tua,  ut  non  peccem  tibi.  Hsec  sunt  enim  arma, 

videlicet  lectio  et  oratio,  quibus  diabolus  expugna- 

tur.  Hsec  sunt  instrumenta  quibus  seterna  beatitudo 

acquiritur.   His  armis  vitia  comprimuntur,   his  ali- 

mentis  virtutes  nutriuntur.  Sed  et  si  quando  a  le- 

ctione  cessatur,  debet  manuum  operatio  subsequi  : 

quia  otiositas  inimica  cst  animse.   Et  antiquus  ho- 

stis,  quem  a  lectione  sive  ab  oratione  vacantem  in- 

venerit,  facile  ad  vitia  rapit.  Per  usum  namque  le- 

ctionis  discetis  qaaliter  et  vos  vivatis,  et  alios  do- 


D 


in  charitate  conjuncti  estis,  prodesse  valebitb.  Per 
manuum  operationem  et  corporis  macerationem,  et 
vitiis  alimenta  negabitis,  et  vestris  necessitatibos 
subvenietis,  et  habebitis  unde  necessitatem  patien- 
tibus  porrigatis. 

Cap.  CI.  —  Ut  presbyteri  sine  orariis  non  vadant. 

(Ex  concil,  Mogunt.)  Presbyteri  sine  intermissione 
utantur  orariis ,  propter  differentiam  sacerdotalis 
dignitatis. 

Cap.  CII.  —  Ut  clericus  artificio  honesto  victum  qux' 

rat. 

(Ex  concil.  Afric. ,  cap.  51.)  Clericns  quilibet 
verbo  Dei  eruditus  artificio  honesto  victum  qusrat. 
Cap.  CIII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem  concil.,  cap.  3.)  Clericus  victnm  et  ve- 
stitum  sibi  artiiicio  vel  agricultura  absque  officii  sui 
duotaxat  detrimiento  prseparet. 

Cap.  CIV.  —  De  presbyteris,  matutinali  offUdo  expletOy 

quid  agere  debeant, 

(Ex  concil.   Nannet. ,   cap.   60.)  Presbyter  mane 

matutinali  oflicio  expleto  ,   pensum  servitotis  suc 

canendo  Primam,  Tertiam,  Sextam,  Nonamque  per- 

solvat   :  ita  tamen,  ot  postea  horis  competentibos 

et  signis  designantibus  juxta  possibilitatem,  aot  ase, 

aut  a  scolaribus  publice  compleantur.   Deinde  per- 

actis  horis,   infirmis  visitatis,  si   voloerit  ad   opas 

rorale  exeat  jejunus,  ut  iterum  necessitatibus  peiv- 

grinorum  et  hospitum,  sive  diversorom  commeao- 

tiom ,  infirmorum  quoque  atque  defonctorum  suc- 

currere  possit  usque  ad  statutam  horam,  pro  qoali- 

tate  temporis  et  opportunitatis. 

Cap.  CV.  —  De  eadem  re. 
(Ex  dictis  Benedicti.)  Propheta  dicente,  Septies  in 
die  laudem  dixi  tibi  :  qui  septenarius  numerus  a 
nobis  sic  implebitur,  si  Matutino ,  Prime,  Tertic, 
Sextse,  Nonse,  Vesperse,  Completoriique  tempore, 
nostrse  serviiotis  officia  persolvamus  :  qoia  de  his 
dixit  Propheta.  Nam  de  nocturnis  vigiliis  idem  ipse 
ait  :  Media  nocte  sorgebam  ad  confitendum  tibi,  etc 
Ergo  his  temporibus  referamus  laodes  Creatori  oo- 
stro,  super  judicia  justitiee  sose. 

Cap.  CVI.  —  Quod  magnum  periculum  sit  atiquem 
fieri  judicem  vitaB  aliensB ,  qui  nescit  suam  tem- 
perare. 

(Ex   dictis  August.)  Admonendi   sunt  presbyteri 

ut  perpendant  quia  qoidqoid  a  fidelibus  dator,  re- 

demptio  peccatorom  est  :  et  ideo  noa  giorientnr 

talibus  sumptibos  uti,  sed  magis  timeant  qaod  in 

Veteri  Testamento  de  sacerdotibus  dictum  est,  iniqui^ 

tatem  populi  eos  debere  portare.  Et  ideo  cum  magno 

timore  super  eos  solliciti  sint,  quorum  donis  partid- 

pantur  :  quia  magnom  periculum  est  judicem  fieri 

vitee  alienee,  qui  nescit  tenere  moderamina  yiXm  soc 

Cap.  CVII.  —  Ut  presbyteri  juxta  ecelesiam  kosfi' 

tentur. 

(Ex  concil.  Meldensi^  cap.  5.)  Ut  presbyteri  nol- 

laienos  obicumque   hospitari  sinantur,  aat  «liqao 

modo    ipsi  preesumant ,    sed    assidoe    apud  suis 


' 


DECRfiTORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  SECUNDUS. 


646 


s  esse  stodeant  propter  sacra  mysteria,  vel  A 

ria,    fidelibus  exhibenda,   nec    etiam    alibi 

B  permittantur.  Neque  mulieres  qaamconque 

ionem  habeant  in  locis  in  quibus  presbyteri 

1    recarsum  habuerint.    Quod   si   observare 

tnderint,  ita  ut  transgressores,  et  qui  contra 

sla  fecerint,  jadicentur. 

inil.  —  De  presbyterOj  si  uxorem  acceperit^ 

deponatur, 
concil.   Niocxsanensi j  cap.   i.)    Presbyter  si 

I   acceperit,  ab   ordine   deponatur.    Si  vero 

tus  fuerit,  aut  adulteriam  perpetraverit,  am- 

»elli  debet,  et  ad  poenitentiam  redigi.  Simili 

)tiam  diaconas,  si  eodem  peccato  succubaerit, 

ne  ministerii  subtrahatur. 

Cap.  CIX.  —  De  eadem  re.  B 

:oneiL  Nicaeno^  cap.  3.)  Interdixit  per  omnia 

synodns  non  episcopo,  non  presbytero,  non 
),  vei  alicui  omnino  qui  in  clero  est,  licere 
oductam  habere  mulierem,  nisi  forte  ma- 
aut  sororem,  aut  amitam,  vel  eas  tantum 
is  qas  suspiciones  effagiant. 

Cap.  CX.  —  De  eadem  re. 
ieor.  Syriettp.,  cap,  12.)  Feminas  vero  non 
sse  patimur  in  domibus  clericoram,  nisi  eas 
i   quas    propter    solas  necessitudinis  causas 
«  eom  iisdem  synodus  Nicffiua  permisit. 

Cap.  CXI.  —  Be  eadem  re. 
9odem,  cap.  4.)  Statutom  est  ab  episcopis,  de 
teris  qui  feminas  secom  indiscrete  habitare  p 
tunt,  et  propter  hoc  mal»  opinionis  suspicione 
Dtur,  et  si  deinceps  admoniti  non  se  correxe- 
elut  contemptores  sacrorum  canonum  cano- 
vectione  feriantur. 

Cap.  CXII.  —  De  eadem  re. 
eoftet/.  Agathensi,  cap.  3.)  Id  etiani  ad  custo- 
m  vitam  et  famam  speciali  ordinatione  prceci- 
,  nt  nulius  clericorum  extranece  sit  mulieri 
)t  consolatione  aut  familiaritate  conjunctus, 

solum  in  domura  illius  extranea  muiier  non 
t,  sed  nec  ipse  frequentandi  extraneam  mu- 

habeat  potestatem,  sed  cum  [matre  tantam 
>re  et  nepte,  si  habuerit  aut  voluerit,  vivendi 
Q  habeat  potestatem,  de  quibus  nominibns 
(8t  aliud  quam  natora  constituit  suspicari.        D 

XIII.  —  Ut   ancilUe  a  ceUario  presbyterorum 

removeantur. 
wncil.  Bemensi^  cap.  3.)  Ancillas  vel  libertas 

irio  vel    a   secreto  ministerio,  et  ab   eadem 

me  in  qua  clericus  manet,  placuit  removeri. 

XIV.  —  Quod  diaconiy  sicut  episcopus  et  pre- 
fbifter,  cessare  debeant  ab  opere  conjugati. 

epist.  Leon,  pap.,  cap.  17.)  Lex  continentise 

est   aitaris   ministris,   qaee   episcopis  atque 

teris.   Qoi   cum   essent  laici,   sive  lectores, 

et  oxores  ducere,  et  fiiios   procreare  potue- 

sed    com    ad    prsedictos    pervenerint    gra- 

Doepit  eis   non   licere    quod  licuit.   Unde,    ut 

nali  fiat  spiritale  conjugium,  oportet  eos  nec 

ere  uzores,  et  quasi  non  habeant  sic  habere. 


quo  el  salva  sit  charitas  connubiorum,  et  cessent 
opera  noptiarum. 

Cap.  CXV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  conciL  Turonic,  cap.  6.)  Et  quia  diabolo 
nuliam  locom  dare  oportet,  hoc  prsecipue  cnsto- 
diendum  decrevimus,  ut  nulli  clerici  cum  extraneis 
feminis  habeant  familiarilatem ,  nec  allum  male 
loquendi  vel  sentiendi  hominibus  aditiim  tribuant, 
quia  frequenter  per  hanc  indecentem  occasionem 
contingit,  at  diabolus  qui  insidiatur  sicot  leo  in  cu- 
bili  suo,  de  ruinis  servorom  Dei  insullet.  Si  quis 
vero  clericus  post  interdictum  episcopi  sui  his 
inhserere  prsesumpserit ,  a  communione  habeatur 
alienus. 

Cap.  CXVI.  —  Le  eadem  re, 

(Ex  conciL  Nannetensi^  cap.  10.)  Inhibendum  et 
modis  omnibas  interminandom  est,  ut  nullus  sacer- 
dos  eas  personas  feminarum,  sicut  et  in  canoue 
insertum  continetur,  de  quibus  saspicio  esse  potest, 
in  domo  sua  habeat,  sed  neque  illas  qoas  canones 
concedunt,  matrem,  amitam,  sororem  :  quia,  insti- 
gante  diabolo,  etiam  in  iliis  scelas  frequenter  per- 
petratum  reperitur,  aut  etiam  impedisse  quas  ilia- 
rum.  Sed  si  quis  de  his  habuerit  talem  necessitatem 
patientem,  cui  sit  necessitas  sustentatio  presbyteri, 
habeat  in  vico  aut  in  villa  domum  longe  a  presby- 
teri  conversatione,  et  ibi  eis  subministret  quae  ne- 
cessaria  sunt.  Sed  hoc  secundum  auctoritatem  ca- 
nonum  modis  omnibus  prohibendum,  ot  nulla  fe- 
mina  ad  altare  prsesumat  accedere,  aut  presbytero 
ministrare,  aut  infra  cancellos  stare  aut  sedere. 
Cap.  CXVII.  —  JDe  incontinentibus, 

(Ex  canon,  apostolor.,  cap,  22.)  De  presbyteris  et 
diaconibos  divinarum  legum  est  disciplina,  ut  inter 
incontinentes  in  ofQciis  talibus  positi,  omni  honore 
ecclesiastico  priventur,  nec  admittantur  ad  tale  mi- 
nisterium,  quod  sola  continentia  oportet  impleri. 

Cap.  CXVIII.  —  De  ordinatis,  quod  cum  mulieribus 

coire  non  debeant. 

(Ex  eodem.)  Prseterea  quod  Hignum  et  pndicum  et 
honestum  est,  tenere  Ecclesia  omnino  debet,  ut  sa- 
cerdotes  et  Levitffi  cum  mulieribus  non  coeant: 
quia  ministerii  quotidianis  necessitatibus  occupan- 
tur.  Scriptum  est :  Sancti  estote,  quoniam  ego  san- 
ctus  sum  Dominus  Deus  vester. 

Cap.  CXIX.  —  De  ordinatiSf  siusuras  exercuerint. 

{Ex  eodem.)  Episcopus,  presbyter,  aot  diaconus 
usuras  a  debitoribus  exigens,  aut  desinat,  aut  certe 
damnetor. 

Cap.  CXX.  —  De  eadem  re. 

(Ex  conciL  Nicxno,  cap.  17.)  Quoniam  multi  sub 
regula  constituti  avaritiam  et  turpia  lucra  sectan- 
tur,  oblitique  divinse  Scripturse  dicentis :  «  Qui  pecu- 
niam  suam  non  dedit  ad  usuram,  »  mntuum  dantes 
centesimas  exigunt,  juste  censuit  sancta  et  magna 
synodus,  ut  si  quis  inventus  fuerit  post  hanc  defini- 
tionem  usuras  accipiens,  aot  ex  adinventione  aliqua 
vel  quolibet  modo  negotinm  transiens,  aot  hemiolia, 
id  est,  sescupla  ezigens,  vel  aliqoid  tale  prorsus  ex- 


647 


BURCHARDl  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


648 


cogitafas  turpis  lacri  gratia,  dejiciatur  a  clero ,  et  A  vel  bibeacli  causa  tabemas  non  ingrediantur,  nisi 


alienos  existat  a  regola. 

Cap.  CXXI.  —  De  eadem  re. 
(Ex  epist.  Leon,  pap.t  cap,  4.)  Illud  etiam  dnximns 
prsemonendunfi,  ut  sicut  non  suo,  ita  nec  alieno  uu- 
mine  aliquis  clericoram  exercere  foenus  attentet. 
Cap.  CXXII.  —  De  eadem  re. 
(Ex  concil.  Tarraconefisi^   cap.   3.)  Quicumque  in 
clero  esse  voluerit,  emendi  vilius,  vel  vendendi  cha- 
rius  studio  non  utatur. 

Cap.  CXXni.  —  De  eadem  re. 
(Ex  epist.  Leon.  pap.,  cap.  3.)  Ne  hoc  quoque  prse- 
tereundum  esse  duximus,  quosdam  turpis  lucri  cupi- 
ditate  captos,  usurariam  exercere  pecuniam,  et  foe- 


peregrinationis  necessitate  compalsi. 

Cap.  CXXXI.  —  De  eadem  re. 
{Ex  concil.  Laodivensif  cap.  24.)  Quod  non  opor- 
tet  sacro  mysterio  deditos  a  presbyteris  nsque  ad 
diaconos,  et  reliquum  ecclesiasticum  ordinem,  id 
est  usque  ad  subdiaconos,  lectores,  cantores,  exor- 
cistas  et  ostiarios,  et  ex  numero  continentium  et 
monachorum  ingredi  tabernas. 

Cap.  CXXXII.  —  Vt  illi  quibus  uxores  ducere  Ucitm 
non  est,  aliorum  nuptias  devitent. 

(Ex  epist.  Leonis  papae,  cap.  19.)  Qnibns  licentia 

uxores  ducendi  non  est,  alienarum  nuptiamm  efi- 

tent  convivia. 


nore  velle  ditescere.  Quod  non  dicam  in  eos  in  cle-  ^  Cap.  CXXXIII.  —  Quod  non  oporteat  m  bigami  mv- 


ricali  ofticio  constitutos  sed  et  in  iaicos  cadere,  qui 

Christianos  se  dici  cupiunt,  condolemus. 

Cap.  CXXIV.  —  De  eadem  re, 

(Ex  conc.  Carthag.y  cap.  16.)  Item  placuit  ut  cle- 
ricus  si  commodaverit  pecuniam,  pecuniam  accipiat, 
si  speciem,  eamdem  speciem  quantum  dederit  ac- 
cipiat. 

Cap.  CXXV.  —  Item  de  usurariis. 

(Ex  concil.  Aurel.,  cap.  3.)  Ut  presbyteri  a  turpi- 
bus  lucris  et  usuris  non  solum  ipsi  abstineant, 
verum  etiigaa  plebes  sibi  subditas  abstinere  in- 
struant. 

Cap.  CXXVI.  —  Quid  sit  usura. 

(Ex  coneil.  Agathen.^  cap.  {.)  Usura  est  ubi  am- 
plius  requiritur  quam  datur.  Verbi  gratia :  Si  dede-  C 
ris  solidos   decem,   et   amplius   requisieris :  vel  si 
dederis  frumenti  modium  unum,  et  super  aliquid 
exegeris. 

Cap.  CXXVII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  decr.  Julii  papse,  usurariis  missis^  cap.  125.) 
Quicunque  enim  tempore  messis  vel  vindemiffi,  non 
necessitate,  sed  propter  cupiditatem,  comparant  au- 
nonam  vel  vinum ;  verbi  gratia :  si  cum  duobus 
denariis  comparat  modium  nnum,  et  servat  usque 
dum  venundetur  denariis  quatuor,  aut  sex,  ant  am- 
plius,  hoc  turpe  lucrum  dicimus. 

Cap.  CXXVIII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  epist.  Leonis  papae.)  Qualiter  negotiantem  aut 
excusat,  aut  arguit,  quia  est  honestus  queestus,  et 


pUis  prandere  presbyterum. 

(Ex  concil.   Neocses.^   cap.   7.)   Presbyteromm  in 

nuptiis  bigami  prandere  non  convenit,  quia  cam  poeiii- 

tentia  bigamus  egeat,  quis  erit  presbyter  qui,  propter 

convivium,  talibos  nuptiis  possit  prebere  consensom? 

Cap.  CXXXIV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  dictis  August.)  Presbyteri,  diacom,  subdia- 
coni,  vel  deinceps  quibus  ducendi  uxores  non  est 
licitum,  etiam  alienamm  nuptiarum  evitent  couvi- 
via,  neque  his  coetibus  admisceantur,  ubi  amatorii 
cantantur  et  turpia,  aut  obscceni  motus  corponim 
choris  et  saltationibus  efferuntur,  ne  auditus  et  ob- 
tutus  sacris  mysteriis  deputatus,  turpium  spectacu- 
lorum  atque  verbomm  contagione  poUnatur. 
Cap.  CXXXV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  decret.  Martini  papae,  cap.  1.)  Non  liceat  sa- 

cerdotibus  vel  ciericis  aliqua  spectacuia  in   noptiis 

vel  conviviis  spectare,  sed  oportet  anteqnam  ingre- 

diantur  ipsa  spectacula  surgere  et  redire  inde. 

Cap.  CXXXVI.  —  Ut  nuUus  clericus  in  aliena  eivitak 
stiscipiatur  sine  commendatitiis  epislolis. 

(Ex  canone  apostolor,)  Ut  si  quis  clericus  aut  lii- 
cus  ad  alteram  properat  civitatem,   et  suscipitor 
prseter  commendatitias  epistolas,  et  qni  suscepdrit, 
et  qui  susceptus  est,  comniunione  privetur. 
Cap.  CXXXVII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  concil.  Antioch.^  cap.  27.)  Nuili  peregrino- 
rnm  sine  paciiicis,  id  est  commendatitiis  suscipian- 
tur  epistolis. 


turpis.  Verumtamen  poenitenti  utilios  est  dispendia  ^  ^^^'  CXXXVIII.  —  De  clericis  fugitivis,  ne    ab  aUk 


pati  quam  periculis  negotiationis  astringi,  quia  di£&- 
ciie  est  inter  ementis  vendentisque  commercium 
non  intervenire  peccatum. 

Cap.    CXXIX.    —   Ut  nullus   ex    ecclesiastico  ordine 
edendi  vel  bibendi  causa  tabemas  ingrediatur. 

(Ex  dictis  August.)  Canonum  statuta  prohibent  ut 

nullus  ex  ecciesiastico  ordine  sumendi  cibi  aot  potus 

causa,   nisi   peregrinationis  necessitate  compulsus, 

tabernas  ingredi  audeat.  Sed  si  aliquis  hffic  inter- 

dicta  violaverit,  ut  sanctorum  canonum  contemptor 

acerrimis  corripiatur  disciplinis. 

Cap.    CXXX.   —    Ut  nullus  ex  sacro  ordine  cibi  vel 
potiis  causa  tabemas  ingrediatur. 

(Ex    condl.   Carthag.f    14.)    Ut    clerici    edendi 


recipiantur. 

(Ex  concil.  Aurelian.f  cap.  2.)  In  concilio  Antio- 

cheno  simol  et  in  Chalcedonensi  prscipitur  at  fagi- 

tivi  cierici  et  peregrini  a  nullo  recipiantur,  nec  ordi- 

nentur,  nisi  cum  commendatitiis  litteris,  et  sai  epi- 

scopi  vel  abbatis  licentia. 

Cap.  CXXXIX.  —    Ut   peregrini   clerici    sine  UUeris 
sui  episcopi  non  recipiantur. 

(Ex  condl.  Chaked.,  cap.  13.)  Peregrinos  clerieos 

et    lectores,  in  aiia    civitate,  prseter    commendi- 

titias  litteras  sui  episcopi,  nusquam  penitos  miiii- 

strare  debere. 

Cap.  CXL.  —  Ut  clerici  in  aliena  civitate  non  numetaUt 
nisi  episcopus  loci  mores  eonm  prsevideat. 

(Ex  concil.  Carthag.y  cap.  35.)  Ut  clerici  in  aliens 


DECRRTORUM  LIBRl  XX.  —  LIBER  SECUNDUS. 


650 


non  immoreQtur,  nisi  causas  eorum  justas  A 

18  loci  vel  presbyteri   locorum   perviderint. 

[LL    —  De    cki^icii  et  monachiSj     qui  sine 
litteris  episcopi  sui  vagantur. 

>dem  condif  cap,  36.)  Clericis  vel  monachis 

mmendatitiis  epistolis   episcopi  sai  licentia 

eat  evagandi. 

Cap.  CXLIL  —  De  eadem  re, 

eodem  conciL    cap.    37.)   Clericis  sine    com- 

itiis  cpistolis  episcopi  sai  licentia  non  pateat 

li,  in  mouachis  quoque  prsesentis  senteutiffi 

ervetur. 

CLin.  —  Ut  pauperibus  et  indigentibus  auxi- 
mum  proficiscuntur^  pacificis  litteris  sit  sub- 
idum, 

oneil.  Chalced.f  cap.  i1.)  Omnes  paaperes  et  b 

tes  auxilio,  cum  proficiscnntur,  sub  proba- 

epistolis   vel   ecclesiasticis   pacificis  tantum- 

ommendari  decrevimas,  et  non  commendati- 

tris,  propterea  quod  commendatitias  litteras 

ioribus  tantummodo  prsestari  persunis  con- 

ILIV.  —  Ut  illi  clerici  qui  in  alias  provin- 
uos  sequuntur  seniores^  sine  formata  ministrare 
ermittitur. 

tmeii.,  Meldensiy  cap,  2.)  Qui  cum  senioribus 

aliis  provinciis  in  aliam  provinciam  veniunt, 

noata   ministrare   non  permittantar ;  quam 

olerint  et  ministrare  idonei  inventi  fuerint, 

itar  qaam  religiose  atqae  studiose  sacrum 

rium  peragant,    et  in   quibus    locis    agere  C 

• 

LV.  —  Quod  clerico  non  liceat  alienas  pos- 
nes  conducerey  aut  ssecularibus  se  negotiis 
icere. 

wicil.  Chalced,,  cap.  3.)  Pervenit  ad  sanctam 

n  quod  quidam,  qui  in  clero  videntur  electi, 

lucra  turpia  condactores  alienarum  posses- 

fiant,   et  scecularia   negotia  sab   cura  sua 

int :  Dei  quiden:i  ministeriam  parvipeadeutes, 

ium  vero  discurrentes  per  domos,  et  propter 

m  patrimoniorum  sollicitudinem  sumcntes. 

t  itaque  sanctum  concilium,  nullum  deinceps, 

•iscopum,  non  clericum,  non  monachum,  aut 

iones   conducere ,   aut   negotiis    seecularibus 

ere,  prceter  ecclesiasticarum  rerum  soUicitu-  D 

[LVI.  —  Vt  nuUus  laicus  presbyterum  suum  vil" 
licationi  implicare  pragsumat. 

wneil.  Meldensif  cap.  6.)  Item  jubendum  est 

0  laicorum  presbyteros  Ecclesiarum  suarum 

llicationi,  et  secundum  apostolum  sseculari  et 

its  negotiationi  implicare,  nec  secum  aliorum 

luetoritatem  prsesumat  ducere,  quo  ministe- 

bi  commissnm  cogantur  negligere.  Quod  si 

«rdicta  prsesumpserit,  excommunicetur. 

[LVII.  De  illis  presbyteris  qui  contra  statuta 
am  vUlici  fiunt,  et  aliis  sibi  non  concessis 
cantur  negoeiis,  viciisque  non  admittendis, 

*odem^  cap,  5.)  Similiter  de  iilis  presbyteris 

dtra  statuta  canonum  viilici  fiont,  tabernas 

Patrol.  GXL. 


ingredinntur,  turpia  lucra  sectantur,  et  diversissi- 
mis  modis  usuris  inserviunt,  et  aliorum  domos 
inhoneste  et  impudice  frequentant,  et  comessatio- 
nibus  et  ebhetatibus  deservire  non  erubescunt,  et 
per  diversos  mercatus  indiscrete  discarrunt,  obser- 
vandam  judicavimus  ut  ab  hinc  districte  severi- 
terque  corceantur,  neper  eorum  illicitam  et  indecen- 
tem  actionem,  et  ministerium  sacerdotale  vitupere- 
tur,  et  quibas  debuerant  esse  in  exempium  deve- 
niant  in  scandalum. 

Cap.  CXLVIII.  Nulli  clericorum,  ne  subdiacono 
quidem  connubium  camale  conceditur. 
(Ex  epist.  Leonis  papa?,  cap.  4.)  Nam  quam  extra 
clericorum  ordinem  constitutis,  nuptiarnm  societati, 
et  procreationi  tiliorum  studere  sit  libenim  arbi- 
trium,  ad  exhibendam  tamen  perfectse  continentifiB 
puritatem,  nec  subdiaconis  quidem  connubium 
carnnle  conceditur,  ut  et  qui  habent,  sint  tanquam 
non  habentes,  et  qui  non  habent,  permaneant  sin- 
gulares.  Quod  si  in  hoc  ordine,  qui  quartus  est  a 
capite,  dignom  est  custodiri,  quanto  magis  in  primo 
aut  secundo  tertiove  servandum  est,  ne  aut  levi- 
tico  aut  presbyterali  honore,  aut  episcopali  excel- 
lentia  quisquam  idoneus  eestimetur  qui  se  a  vo- 
luptate  nxoria  necdum  frenasse  detegitur  ? 

Cap.  CXLIX.  —  De  principibus  qui  solent  suos  sacerdo- 
tes  ministeriis  judicandi  deputare. 

(Ex  ccncil.   Toletano^  cap.   31.)  Saepe  principes, 

contra  quoslibet  majestatis   obnoxios,  sacerdotibus 

negotia  sna  committunt.  Et  quia  sacerdotes  a  Chri- 

sto  ad  ministerium  salutis  electi  sunt,  ibi  consen- 

tiant  regibus  fieri  judices  nbi  jurejurando  supplicii 

indulgentia  promittitur,  non  ubi  discriminis  senten- 

tia  prffiparatur.  Si  quis  etiam  sacerdotum  contra  hoc 

commune  consultum  discnssor  in  alienis  periculis 

exstiterit,  sit  reus  efTusi  sanguinis  apud  Christum, 

et  apud  Ecclesiam  perdat  proprium  gradum. 

Cap.  CL.  —  De  illis  qui  Deo  sei^vire  disponunt,  ut  ad- 
minislrationem  domorum  non  accedant. 

(Ex  eoneil.  Carthagi.,  cap.  7.)  Nicasius  Evastitanas 

Episcopus  dixit  :  Credo  placerc  suggestionem  meam 

sanctitati  vestrse,  et  displicere  vobis  ut  qui  serviunt 

Deo,  et  annexi  sunt  clero,  accedant  ad  actus,  et  ad~ 

ministrationem  vel  procurationem  domorum. 

Cap.  CLI.  —  Item  si  liceat  aliquem  ex  clero  condu- 

etorem  privatorum  fieri 

(Ex  eodem,   cap.    14.)   Item   placuit  nt  episcopi, 

presbyteri  et  diaconi  vel  clerici  non  sint  condncto- 

res  aut  procuratores  privatorum,  neque  ullo  tnrpi 

vel  inhonesto  negotio  victum  quserant,  quia  respice- 

re  debent  scriptum  esse  :  Nemo  militans  Deo,  impli- 

cat  se  negotiis  saicularibus. 

Cap.  CLII.  —  Ut  8i  quilibet  ordinatus  infra  muros  et- 
vitatis  manensj  ad  sacrificium  qtu>tidianum  non 
venerity  clericus  non  habeatur. 

(Ex  concil.  ToletanOf  cap.  5.)  Presbyter,  vel  dia- 

conus,  vel  subdiaconus,  vel  quilibet  Ecclesise  depa- 

tatus  clericns,  si  intra  civitatem  fuerit,  vel  in  loco 

in  quo  ecclesia  esi,  aut  in  caetello,  ant  in  vico,  aut 

in  villa,  si  ad  ecclesiam  ad  sacrificiam  qaotidianum 

ai 


4 


651 


BURCHARDI  WORMAGIENSIS  EPISGOPI 


non   yenerit,   clericus  non   habeatur,   si  castigatus 
non  [se]  emendayerit. 

Cap.  CLIII.— De  eadem  re, 
(Ex  conciL  Venetico,  cap.  i.)  Clericus  qui  intra 
muros  civitatis  manet,  et  ea  die  matutinis  hymnis 
sine  segritudine  defuerit,  septem  dies  a  communio- 
ne  habeatur  extraneus. 

Cap.  CLIV.  —  Quod  omnes  sacerdotes  Domini  oportet 
doceri^  ut  cxteros  instruant,  et  sibi  profidant. 

(Ex  epist.    Anacleti  papae  omnibus   fideli,   missa, 

cap,   iO.)  Doceri  ergo   omnes  oportet  qni  Domini 

sacerdotio   funguntur,    ut   et   ceeteros   instruant  et 

sibi  proliciant.  Scriptum  est  enim  :  Qui  docti  fue- 

rint,  fulgebunt  quasi  splendor  firmamenti  :  et  qui  ad 

justitiam  erudiunt  multos,  qnasi  siellce  in  perpetoas 

eeternitates.  Et  alibi  :  Populus  autem  sciens  Deum 

suum  obtinebit  et  faciet,  et  docti  in  populo  doce- 

bunt  multos.  Ipsa  enim  veritas  per  se  infert,  et  di- 

cit :  Beatus  est  qui  non  fuerit  scandalizatus  in  me. 

Ille  procul  dubioest  scandalizatus  in  Deum,  qui  recte 

non  docet,  et  qui  ejos  scandalizat  episcopum   vel 

sacerdotem. 

Cap.  CLV.  —  TJt  singuli  presbyteri  singulis  annis  suo 
episcopo  de  ministerio  suo  rationem  reddant. 

(Ex  concil.  Mogun.  a  Ricolfo  ejusdem  sedis  archie- 

piscopo  habito,  cap,  3.)  Ut  unusquisque  presbyter  per 

singulos  annos  episcopo  suo  rationem  ministerii  soi 

reddat,  tam  de  fide  catholica,  quam  de  baptismo, 

atque  de  omni  ordine  ministerii  sui. 

Cap.  CLVI.  —  IJt  omnis  presbyter  sibi  subditos  fidem 

discere  constringat. 

{Ex  concil.  Gangren.f  cap,  5.)  Sjmbolum,  quod  est 

signaculum  fidei,  et  orationem  Domini6lm  discere 

semper  admoneant  sacerdotes  populum  Christianum. 

Volumusque  ut  disciplinam  condignam  habeant  qui 

hfBC  discere  negligunt,  sive  in  jejunio,  sive  in  alia 

casligatione.    Propterea  dignum  est  ut  lllios  suos 

donent  ad  scholam,  sive  ad  monasteria,  sive  foras 

presbyteris,  ut   fidem  catholicam   recte  discant,  et 

Orationem   dominicam,  ut  domi  alios  edocere  va- 

leant.  Qui  vero  aliter  non  potuerit,  vel  in  sna  lingua 

hoc  discat. 

Cap.  CLVII.  —  Qualem  professionem  presbyteros  aut 
diaconos  suo  episcopo  oporteat  facere,  quando  per 
parochias  constituuntur, 

(Ex  concil.  Toleta.  5,  cap.  27.)  Quando  presbyteri 
aut  diaconi  per  parochias  constituontur,  oportet  eos 
professionem  episcopo  suo  facere,  ut  caste  et  pure 
vivant  sub  Dei  timore,  ut,  dom  eos  tolis  professio  al- 
ligat,  vitae  sanctee  disciphnam  retmeant. 

Cap.  CLVIII.  —  Nulli  monacho  non  sacerdoti,  vellaicOy 
quantumlibet  sint  eruditiy  licet  praedicare, 

(Ex  epist.  Leonis  papw.)  De  his  vero  quse  in  saepe 

dicto  concilio  illicita  contra  venerandos  Niccenos  ca- 

nones  prsesumptione  tentata  sunt,  ad  fratrem  et  co- 

episcopum    nostrum    Antiochense    sedis   prcesulem 

scripsimus  :  adjicientes  et  illod  quod  nobis  propter 

improbitatem  monachoroni    qnoromdam   reiigionis 

ve5tree  verbo  mandastis  per  vicarios  nostros,  et  hoc 


B 


A  specialiter  statuentes  ut,  preeter  Dei  8acerd< 
lus  audeat  preedicare  seu  monachus,  sive  il 
qui  cujuslibet  scientise  nomine  glorietur. 

Cap.  CLIX.  —  Ut  parochiarii  clerici  ab  episi 

canones  discant. 

(Ex  concil.  Aurelia,  cap.,  6.)  Ut  parochiai 

a  pontificibos  suis  necessaria  sibi  statuta 

legenda  percipiant,  ne  rei  ipsi  vel  populi 

salutem  eorum  decreta  sunt,  excusent  se  po 

ignorasse. 

Cap.  CLX.  —  Quod  nulli  sacerdotum  cam, 

ignorare. 

(Ex  epist.  Celest.  papae,  cap.  20.)  Celest 

versis  episcopis  per  Apuliam  et  Calabriai 

tutis.  NuIIi  sacerdoti  suos  liceat  canones 

nec  quidquam  facere    quod  Patrum  posa 

obviare.  Quae  enim  a  nobis  res  digna  seti 

decretalium  norma  constitotorum  pro  aliq 

bitu,  licentia  populis  permissa,  frangatur  ? 

Cap.    CLXI.    —   De   presbyteris    parochial 
convenerint  ut  se  inebriare  non  audem 

(Ex  condl.  Namnet.  cap,  iO.)  Ut  nullus 
rorum,  quando  ad  anniversarium  diem, 
VII  vel  III,  alicujus  defuncti,  aut  quacom 
tione  ad  collectam  presbyteri  convenerint 
briare  nullatenus  prsesumat,  nec  prsesnma 
in  amore  sanctorum  vel  ipsius  animae  bi 
alios  ad  bibendum  cogere,  vel  se  aliena  | 
ingurgitare,  nec  plausus  et  risus  incondit 
C  bulas  inanes  ibi  referre,  aut  cantare  p 
vel  turpia  joca,  vel  urso,  vel  tornatrie 
se  facere  permittat,  nec  larvas  dsemonum,  q 
Talamascas  dicunt,  ibi  ante  se  ferri  co 
quia  hoc  diabolicum  est,  et  a  sacris  canon 
hibitum. 

Cap.  CLXII.  —  De  eadem  re, 

(Ex  eodem,  cap.  li.)  Quando  autem  co; 
presbyteri  ad  aliquod  conviviom,  decauus  a 
prior  illorum,  versum  ante  mensam  incip 
bum  benedicat,  et  tunc  secundum  ordineai 
alter  alteri  honorem  prsebentes,  et  per  vi< 
et  potum  benedicant,  et  aliquis  de  illorai 
aliquid  de  sancta  Scriptura  legat.  Et  post 
^  nem  simiiiter  sanctum  hymnum  dicant  i 
plum  Domini,  sicut  in  coena  fecisse  legitor 
contineant  omnes  presbyteri,  maxime  in  t 
cis,  ut  non  vituperetur  ministerium  illonim 
Cap.  CLXIII.  —  De  eadem  re, 

(Ex  eodem^  cap,  i2.)  Summopere  etiam 
presbyter  caveat,  sicut  de  statu  soo  valt 
ut  non  quacunqoe  occasione  patrem  suum  i 
quemlibet  ad  iram  et  ad  rixam,  quanto  i 
pugnam  vel  ad  ccedem  aliquo  verbo  irritet  si 
cet,  nec  provocatus  ad  hoc  quisque  proaiij 
in  talibus  comessationibus  et  potationibos, 
se  immiscet  diabolus. 

Cap.  CLXIV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem^  cap.  4.)  Quando  presbyteri  p( 
das  simul  conveniunty  post  peractnm  diTii 


DECRETORUU  UBRI  XX.  --  UBER  SEGUNDUS. 


654 


Q  et  necessariam  collatioDem,  non  quasi  ad  A  ficantur  ad  bonum,  et  fabulee  non  necessariffi  prohi- 
1  refectionem,  sed  quasi  ad  prandium  ibi  ad      bentor. 


I  resideant,  ne  per  talia  inbonesta  conyivia  se 
n  gravent :  qnia  indeceos  est  etonerosum.  Ssepe 
tarde  ad  ecclesiam  redeuntes,  majus  damnum 
rekensione  conquirunt,  et  de  gravedine  mutua 
hunt,  quatn  lucrum  ibi  faciunt.  Nam  de  hu- 
li  conventu  Paulus  Gorinthios  reprehendit, 
iconvenienter  coenam  dominicam  manducare 
liebant.  Sic  et  qui  ad  coenam  dominicam,  id 
i  coUationem  verbi  sub  occasione  conveniunt, 
reritate  ventris  causa  conjunguntur,  reprehen- 
coram  Deo  et  hominibus  habentur  :  et  ideo, 
is  omnibus,  qui  voloerit,  pauem  cum  charitate 


Gap.  GLXX.  —  De  clericis  intemperate  viventibus. 
(Ex  concil.  Carthag,,  cap.  62.)  Glerici  inter  epula 
cantantes,  ab  ofQcio  detrahendi  sunt. 

Gap.  GLXXI.  —  De  clericis  scurrilibus. 
(Ex  eodem^  cap.  80.)  Si  quis  clericus  aut  monachus 
verba  scurrilia,  jocularia,  risumqne  moventia  loqui- 
tur,  acerrime  corripiatur. 

Cap.  GLXXII.  —  De  eadem  re. 
(Ex  eodem^  cap.  60.)  Glericos  scurriles  et  verbis 
turpibns  joculatores  ab  officio  detrahendos. 

Gap,  GLXXIII.  —  Ut  clericus  fideijussor  non  sit. 
(Ex  eodem,  cap.  70.)  Gieficus  fideijussionibus  in- 


ao  fratris  sui  simul  cum  fratribus  frangat,  et      serviens,  abjiciatur 

.      .  I  i-'u___  r__:_-«4     ____:^>  ..4  ..i4.»  4<^m      ^*        r»    _      r»f  ^xrw^r 


i  singulos  bibere  faciant,  maxime  ut  ultra  ter- 
ricem  pocnlum    non  contingant,  et  sic  ad  ec- 
redeant. 

ULV.  —  Ne  c/mci,  nec  non  viri  religiosi^  ante 
horam  tertiam  ineant  convivia. 


concil.  Carthag.f  cap.  12.)  Non  oportet  cleri- 
)1  laicos  religiosos  ante  sacram  horam  diei 
n  inire  convivia,  neque  aliquando  clericos 
jrmno  dicto  edere  panem,  et  post  cibum  gratias 
i  Deo  referre. 
.  CLXVI.  —  De  presbyteris^  ut  hospitales  sint. 

eoncti.  Nannet.,  cap.  3.)  Ut  curam  hospitum, 
ae  pauperom  atque  debilium,  orphanorum  quo- 
itque  peregrinorum  habeat  presbyter,  hosque  q 
randium   suum  quotidie  juxta  possibilitatem 
icet,  eisque  hospitium  tribuat. 

Gap.  —  GLXVII.  —  De  eadem  re. 
*,  eodem^  cap.  5.)  Ut  autem  omnis  occasio  rapinoe 
or,  volumus  ut  presbyteri,   qoi  bonum  exem- 

charitatis  omnibus  extendere  debent,  hospita- 
istant,  juxta  dominicum  et  apostolicum  prae- 
m,  et  humanitatem  praebant  iter  facientibus ; 
par  hospitalitatem  placuerunt  quidam  Deo,  an- 
hospitio  receptis.  Et  Dominus  in  die  judicii  di- 
is  est  electis  :  Hcrspes  fui,  et  suscepistis  me.  Et 
lidt :  Ostium  meum  semper  viatori  patuit. 

CtXVIII.  —  Ut  presbyteri  plebes  suas  ut  hospi- 

iales  sint  admoneant. 
t  eoneil.  apud  Arvemas.)  Placnit  ut  presbyteri 
is  saas  admoneant  ut  ipsi  hospitales  sint,  et 
itcr  facienti  mansionem  denegent,  et  ut  omnis 
do  rapiufle  tollatur,  nihil  carius  vendant  trans- 
ibos,  nisi  quanto  in  mercato  vendere  possint. 
1  si  carius  vendere  voluerint,  ad  presbyterum 
leiintes  hoc  referant,  et  illius  jussu  cum  huma- 
e  eis  vendant. 

(XXIX.  —  Ut  cibis  sacerdotum  semper  lectio 
divina  misceatur. 

]x  eoneil.  Atricano.  cap.  6.)  Pro  reverentia  Dei 
icerdotum  id  universa  sancta  synodus  statnit,  ut, 
solent  crebro  mensis  otiosse  fabulae  interponi, 
imni  sacerdotali  convivio  iectio  Scripturarum 
i^wim  misceatur.  Per  hoc  enim  et  anima  «di- 


Gap.  CLXXIV.  —  Ut  clericus  barbam  non  nutriat. 
{Ex  eodemf  cap.  44.)  Ciericus  nec  comam  nntriat 
nec  barbam. 

Gap.  GLXXV.  —  De  clericis  per  creaturam  jurantibus. 
(Ex  eodem,  cap.  61.)  Glericum  per  creaturas  juran- 
tem,  acerrime  objurgandum.  Si  perstiterit  in  vitio, 
excommunicandum. 

Gap.    GLXXVI.   —  De  clericis    qui  adulationibus  et 
proditionibus  vacare  deprehenduntur. 

(Ex  eodem  concil.<f  cap.  56.)  Glericus  qui  adulatio- 

nibus  et  proditionibus  vacare  deprehenditur  degra- 

detur  ab  officio. 

Gap.  CLXXVII.  —  De  ordinatis  qui  solent  conira 
ecclesiastica  mandata  auribus  principis  molestiam 
inferre. 

{Ex  coneil.  Antioch.^  cap.  11.)  Si  quis  episcopus  aut 

presbyter,  aut  quilibet  regulee  subjectus  Ecclesiae, 

prseter  consilium  et  litteras  episcoporum  provincise, 

et  prsecipue  metropolitani,  adierit   imperatorem  : 

hunc  reprobari  et  abjici  oportere  non  soium  a  com- 

munione,  verum  et  ab  honore  cujus  particeps  vide- 

tur  existere  :  quia  venerandi  principis  auribus  mo- 

lestiam  tentavit  inferre,  contra  leges   Ecclesise.  Si 

igitur  adire   principem   necessaria  causa   deposcit, 

hoc  agalur  cum  tractatu  et  consilio  metropolitani  et 

cseterorum    episcoporum    qui    in   eadem  provincia 

commorantur  :  qui  etiam  proficiscentem  suis  pro- 

sequantur  epistolis. 

r.  Gap.  GLXXVIII.  De  illis  qui  episcopis  suis  ne  eos 
ad  ampliorem  honorem  in  ecclesia  sua  promoveant 
contradicunt. 

(Exconcil.  Afticano,  cap.  31.)  Item  placuit  ut  qui- 
cunque  clerici  vel  diaconi  pro  necessitatibus  eccle- 
siarum  non  obtemperaverint  episcopis  suis,  volenti- 
bns  eos  ad  honorem  ampiiorem  in  sna  ecclesia  pro- 
movere,  nec  illic  ministrent  in  gradu  suo,  unde  re- 
cedere  uoluerunt. 


Gap.  CLXXIX.  —  De  presbytero  certo  crimine  deposi- 
tOf  si  de  ministerio  sibi  interdicto  aliquid  agere  prm- 
sumpserit. 

(Ex  concU.  TolctanOt  cap.  6.)  Si  qnis  presbyter  ab 
episcopo  suo  fuerit  degradatus,  aut  officio  pro  certis 
criminibus  suspensns,  et  ipse  per  contemptum  et  sn- 
perbiam  aliqnid  de  ministerio  sibi  interdicto  agere 


655 


BCRCHARDI  WORBIAGIENSIS  EPISGOPI. 


preesumpserit,  et  postea,  ab  episcopo  sao  correptus,  A 
in  certa  preesumptioae  perduraverit,  hic  omnimodis 
excommanicetur,  et  ab  ecclesia  expellatur.  Et  qui- 
cunque  cum  eo  communicaverit,  similiter  se  sciat 
esse  excommunicatam.  Simiiiter  de  clericis,  laicis, 
ye\  feminis  excommunicatis  observandum  est.  Quod 
si  aliquis  ista  omnia  contempserit,  et  episcopus  emen- 
dare  potuerit  minime,  regis  judicio  exsilio  dam- 
netur. 

Cap.  CLXXX.   —  De  presbytero  vel  diacono  damnato 
qui  imperatorts  auribus  molestus  extiterit, 

(Ex  concil,  Antioch.y  cap.   12.)  Si   quis  a  proprio 

episcopo  presbyter  aut  diaconus,  aut  a  synodo  fue- 

rit  episcopus  forte  damnatus,  et  imperatoris  auribus 

molestus  exstiterit,  oportet  ad  maaus  episcoporum  » 

converli  concilium,  et  qaae  putayerint  habere  justa, 

plurimis  episcopis  suggerant,  eorumque  discussiones 

ac  judicia  preestolentur.  Si  vero  hsec  parvipendentes 

molesti  fuerint  imperatori,  hoc  nulla  venia  dignos 

esse,  nec  locum  satisfactionis  habere,  nec  spem  fu- 

turee  restjtationis  penitus  operiri. 

Cap.  CLXXXI.  —  De  presbytero  qui  pravis  exemplis 
mala  de  se  suspicari  permiserit. 

(Ex  *:onciL  Agathen,,  cap.  4.}  Si  quis  presbyter  vitse 

suse  uegligens  pravis  exemplis  mala  de  se  suspicari 

permiserit,  et  populus,  ab  episcopo  juramento  seu 

banno  Christianitatis  constrictus,  infamiam  ejus  pa- 

tefecerit,  et  certi  accusatores  criminis  ejus  defue- 

rint,  admoneatur  primo  seorsum  ab  episcopo,  deinde 

sub  duobus  vel  tribas  testibus.  Si  non  [se]  emenda-  G 

verit,  iu  conventu  presbyterorum  episcopus  cam  pu- 

blica  increpatione  admoneat.  Si  vero  neque  sic  se 

correxerit,  ab  officio  suspendatur  usque  ad  dignam 

satisfactionem,  ne  populus  iidelium  in  eo  scandalum 

patiatur.  Si  autem  accusatores  legitimi  non  fuerint 

qui  ejus  crimina  manifestis  indiciis  probare  conten- 

derint,  et  ipse  negaverit,  tum  ipse  cam  septem  so- 

ciis  suis  ejusdem  ordinis,  si  valet,  a  crimine  semet- 

ipsum  expurget.  Diaconos  vero,  si   eodem  crimine 

accusatus  fuerit,  semetipsum  cum  tribus  excaset. 

Cap.  CLXXII.  —  De  eadem  re, 

(Ex  conciL  Triburiensi,  cap.  21 .)  Si  quis  presbyter 

contra  laicum,  vel  laicus  contra  presbyterum  aliquam 

habet  querimonise  controversiam,  episcopo  prseci-  j) 

piente,  sine  personarum  acceptione  iiaiatur.  Laicus 

per  juramentum,  si  necesse  sit,  se  expurget  :  pres- 

byter  vero   vice  juramenti  per   sanciam  consecra- 

tionem  interrogetur  :  quia  sacerdotes  ex  levi.causa 

jurare  non  debent.  Manusper  quam  corpus  et  sanguis 

Ghristi  consecrantur,  juramento  polluatur  I  Absit! 

cum  Dominus  in  Evangelio  discipulis  suis,  quorum 

vicem  non  indigni  in  sancta  gerimus  Ecclesia  dicat  : 

Nolite  omnino  jurare.  Sit  autem  sermo  vester,  est, 

est,  non,  non.  Quod  autem  his  abundantius  est,  ex 

malo  est. 

Cap.  CLXXXIU.  —  Si  clericus  adversus  clericum  ha^ 
bet  neyotium,  ad  sxculariu  non  recurrat  judicia. 

[Ex  conciL  Chalced.,  cap,  9.)  Si  quis  clericus  ad- 

versus  clericum  habet  uegotium,  non  deserat  episco- 


pum  proprium  et  ad  ssecularia  percurrat, 
sed  prius  actio  ventiletur  apud  episcopum  pi 
vel  certe  consilio  ejusdem  episcopi,  apud  qm 
que  partes  [cum]  voluerint  judicium  contine 
quis  autem  prseter  hsec  fecerit,  canonicis  c< 
nibns  subjacebit. 

Cap.  CLXXXIV.  —  De  presbyteris  qui  a  plei 
famabuntur,  quomodo  purgari  debeani 

(Ex  concil,  HHerdensi,  cap.  10.)  Si  quis 

ter  a  plebe  sibi  commissa  mala  opinione  ii 

fuerit,  et  episcopus  legitimis  testibus  approl 

potuerit,  suspendatur  ab  ofQcio  presbyter  i 

dignam  satisfactionem,   ne  populus  iideliui 

scandalum  patiatur.  Digna  enim  satisfaciii 

eis  a  quibus  reus  creditur,  post  rectam  sec 

de  imposiio  crimine,   innocens  esse    mani 

Quod  iia  nobis  a  majuribus  constitutum  esse 

Sed    sive    secundum    canones,    sive    ad    a 

episcopi  sibi  collegas  VII  conjungat,  et  juret 

coram  posito  Evangelio  :  quod  eum  sancta 

et  Christus  filius  Dei,  qui  illud  fecit  et  doc 

Evangelium  continet,  et  sancti  quatuor  Bn 

qui  ilhid  scripserunt  sic  adjuvent,  quod  ilU 

minatam  actionem  ita  non  perpetrarit,  sic 

illis  oblatum  est.  Et,  in  hac  satisfactione  p 

secure  deinceps  suum  exerceat  ministeriaD 

satisfactionem  nonnulii  preecedentium  patj 

ctum  Leonem  papam,  in  basilica  sancti  Pc 

sioli,  coram  reverendissimo  caesare  Carolo, 

et  plebe  ita  fecisse  commemorant  :  atqae 

venerandum  principem  contra  ejusdem  san 

adversarios,  dignse  ultionis  vindictam  exerce 

Gap.  CLXXXV.  —  Si  aliquis  ex  ordinatis  ab 
suo  damnatus  fuerit,  ut  non  debeat  ab  al 
fensari, 

(Ex  conciL  Afric.y  cap,  29.)  Et  illud  p 
ut  statuere  dignentur  ut,  si  quis  cujuslibet 
clericus,  Judicio  episcoporum,  qaocumque 
fuerit  damnatus,  non  liceat  eum  sive  ab 
quibus  prsefuit,  sive  a  quolibet  homine  d 
interposita  poena  damni  pecuniae  atque  hon* 
nec  setatem  nec  sexum  excusandum  ess 
piant. 

Cap.  CLXXXVI.  —  De  presbytero  a  popiUo 
(Ex  epist,  Gregorii.)  De  presbytero  y 
quolibet  sacerdote  a  populo  accusato,  si  c 
fuerint  testes  qui  crimini  illato  veritaten 
jusjurandum  erit  in  medio,  et  illum  testem 
de  innocentise  suae  puritate,  cui  nuda  et  api 
omnia,  sicque  maneat  in  proprio  gradu. 

Cap.  CLXXXVII.  —  Be  clericis  convictis  H  i 
si  intra  annum  causam  suam  purgare  cofUa 
nulla  vox  eorum  post  audiatur, 

(Ex  cohcil.  Afric,  cap.  46.)  Rursum  con 

est  ut   aliquoiies  clericis   convictis   et  con 

aliquo  crimine,  vel  propter  eorum  quonim  ' 

difle  parcitur,  vel  propter  Ecclesise  opprobri 

insolentem  insaltaiionem  hsereticorum  atq 

tilium,  si  forte  caosse  su»  adesse  Tolaerinti 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  SECUNDUS. 


658 


suam  asserere,  intra  annam  excommuaica- 
loc  faciant.  Si  yero  intra  annum  causam 
mrgare  contempserint,  nulla  vox  eorum 
penitus  audiatur. 

XXXVIII.  —  Ut  nullus  ex  ordinatis  laico  ju- 

rare  prsesumat, 

onciL  Remensi,  cap,  5.)  Ut  nullus  ex  eccle- 
ordine  cuiquam  laico  quidquam  supra  sacra, 
er  sancta  Evangelia  juret,  sed  simpliciter 
iritate  et  veritate  dicat:  Est,  est,  Non,  non; 
*si  aliquid  quod  eis  a  iaicis  objiciatur,  ad 
im,  in  cujus  territorio  est,  deferatur :  et 
quod  illi  qui  ejusdem  sunt  ordinis  dijudi- 
,  aut  corrigatur  aut  expurgetur. 

XXXIX.  —  Si  presbyter  aut  diaconus  in  for- 
me^  aut  perjurio,  aut  furio^  homicidio,  captus 

ab  officio  suspendatnr. 

•an,  apostolo.)  Presbjter    aut    diaconns  qui 

catione,  aut  perjurio,  aut  furto,  aut  bomici- 

18  est,  deponatur :  non  tamen  communione 

.  Dicit  enim  Scriptura :  Non  judicat  Dominus 

[psum. 

4.  ^  De  ordinatiSf  si  aliquis  illorum  percus- 
sor  exsliterit. 

mc.    Agathensi,,  cap  3.)  Si  quis  in  aliquo 

tico     gradu    sacratus    percussor    extiterit, 

ur    acerrime.    Si  non   emendaverit,    depo- 

CI.   —    De    presbyteris  qui   propter    suam 
negligentiam  degradantur. 

mcU.  Mogunt.f  cap,  40.)  Dictum  est  nobis 

ros    propter  suam    negligentiam  canonice 

os,  et  ssculariter  gradu  amisso  vivere,  et 

ti»  agendse  bonum  negligere.  Unde  statui- 

gradu  amisso,  agendse  pcBnitentice  gratia  in 

rio    aut  canonico    aut  regulari    mittantur. 

hoc  lieri  causa  quselibet  probibuerit,  ubi- 

sint,  poenitentiam  agere  uon  desistant.  Si 
misso  gradu  saeculariter  vivere  vuiuerint,  et 
tiam    agere  neglexerint,  ab   Ecclesise  com- 

separentur. 

CII.   —  De  ordinatiSf   si  injuste  degradati 

fuerint. 

ydem,  cap.   28.)   Episcopus,   presbyter   aut 

,  si,  a  gradu  suo  injuste  dejectus,  in  secunda 

iunocens  reperiatur,  non  potest  esse  quod 

lisi  gradus  amissos  recipiat  coram  alteri  de 

piscoporum.  Si  episcopus  est,  orarium,  an- 

it  bacuium.  Si  presbyter,  orarium  et  plane- 

liaconus,  orarium  et  albam.  Si  subdiaconns, 

et  calicem.  Sic  et  reliqui  gradus  in  repara- 

ui  recipiant  quse,  cum  ordinarentur,  perce- 

CIII.    —  De  ordinatis  qui   episcopum  pro^ 
prjum  contemnunt. 

mcU.    Antioch.^  cap.  5.)  Si  quis  presbyter 

inus,  episcopum  proprium  contemnens,  se  ab 

sequestraverit,  et  seorsum  coUigens  altare 

trit,  et  commonenti  episcopo  non  acquieve- 

ionsentire  yel  obedire  voluerit  semel  et  ite- 


B 


A  rum  convocanti,  hic  damnetur  omnimodo,  nec  ultra 

remedium  consequatur. 

Cap.  CXCIV.  —  Si  presbyter  contra  suum  episcopum 
inflatus  schisma  fecerit,  tU  anathematizetur. 

{Ex  conc.  Carthag.y  cap.  il.)  Ab  universis  episco- 

pis  dictum  est :  Si  quis  presbyter  ab  episcopo  suo 

correptus  fuerit,  debet  utique  apud  vicinos  episco- 

pos  conqueri,  ut  ab  ipsis  ejus  causa  possit  audiri,  ac 

per  ipsos  suo  episcopo  reconciliari.  Quod  nisi  fece- 

rit,  sed  superbia,  quod  absit !  inflatus  secernendnm 

se  ab  episcopi  sui  communione  duxerit,  ac  separa- 

tim  cum  aliquibus  scbisma  faciens  sacriiicium  Deo 

obtolerit,  anathema  habeatur,  et  Jocum  amittat.  Si 

querimoniam  justam   adversus  episcopum  non  ha- 

buerit,  inquirendum  erit. 

Cap.  CXCV.  —  Le  illis  qui  aliquem  ex  ordinatis  falso 

crimine  appetierint, 

(Ex  eodem^  cap.  5.)  Si  quis  episcopum  aut  pres- 

byterum  vel  diaconum  faisis  criminibus  appetierit* 

et  probare  non  potuerit,  nisi  in  fine  dandam  ei  non 

esse  communionem. 

Cap.  CXCVI.  —  Ut  criminator  crimen  criminati^  lit- 
teris  comprehensum,  ante  accusationem  episcopo 
suo  representet. 

{Ex  conciL  Aure/t.,  cap.  10.)  IUud  prffiterea  omni 

ecclesiastico  ordini  omnimodis  observandum  est,  ut 

nuliatenus  aliquis  pra^sumat  in  concilio  vel  synodali 

conventu  aliquem  confratrum  accusatione  pulsare, 

nisi  prius  ipsum  accusationis  crimen  et  litigationis 

causas,  litteris  per  ordinem  comprehensum,  mann 

^  propria  subscripserit,  et  episcopo  vel  sacree  synodo 

porrexerit,  ut  juste  et  canonice  litigantium  contro- 

versise  iiniantur.  Non  enim  licet,  nt  auctoritas  Ro- 

mana   testatur,    nisi    inscriptione   celebrata    reum 

quemquam   fieri,  uec   ad  judicium  exhiberi,  quia 

sicut  convictam   de  crimine  poena  constringit,  ita 

accusatorem,  si  non  probaverit  quod  objecit. 

Cap.  CXCVII.  —  Ut  nullus  ex  ordinatis  se  proclamet 

in  synodo^  nisi  scriptis. 

(Ex  conciL  ad  sanct.  Medard.y  cap.    9.)  Hincma- 

rus,    archiepiscopus  Remorum,  suis   accusatoribus 

dixit :  QoflB  est  petitio  vestra,  fratres?  —  Misericor- 

diam,  inquiunt,  petimus  nobis  a  vestra  paternitate 

impendi,   de    ministratione  ordinem   ecclesiastico- 

rum,  ad  quos  a  domino  Ebone  quondam  provecti,  a 

D  vestra  auctoritate  suspensi  sumus.  Hincmarus  epi- 

scopus  dixit:    Habetis  libellum  reclamationis   aut 

postulationis,  sicut  ecclesiastica  se  habet  traditio? 

Illi  autem  responderunt  se  prse  manibus  nullum  ha- 

bere  libellum.  Hincmarus  episcopus  dixit:  Legum 

ecclesiasticarum  auctoritas    talis  est   ut   in    causis 

gestorum  semper  scripturam  requirat :  adeo  ut  qui 

ad  sacrum  fontem  accedit,  soum  dare  nomen  pree- 

cipiatur;  qui  ad  summum  sacerdotium  provehitur, 

decreto  manibus  omnium  roborato  eligitur;  ordinttus 

autem  a  suis  ordinatoribus  litteras  accipere  jubetur; 

qui  etiam    ab  ecclesiastica    societate    quolibet   ex- 

cessu  discinditur,  libellari  scriptione  aut  recipitur 

aot  dejicitur;  sed  qoi  accusatur,  vel  excommunica- 

tar  seu  reconciliatur,  per  scripturam  accoaari  t«1 


659  BURGHARDI  WORIIAGIENSIS  EPISGOPI.  660 

reconciliari  jubetar.  Et  sic  in  cfleteris  hujosmodi  in  A  faciat  in  exsilium  deportari,  ut  unios  poena  maltoraoi 
tantum  scriptura   deposcitQr,  ut,   sicut  beatus  Gre-      possit  esse  correctio. 


gorias  in  Gommonitorio  ad  Joannem  defensorem  ex 
Romanis  legibus  sumens  scribit :  Sententia  quse 
sine  scriptnra  profertur,  nec  nomen  sententise  ba- 
bere  mereatur.  Qaapropter,  fratresetfilii,  oportet  vos, 
secundum  ecclesiasticam  auctoritatem,  reclamatio- 
nem  vestram  libelli  serie  allegare,  eamque  manibus 
Testris  roboratam  synodo  sacrse  porrigere,  ut  con- 
Tenienter  et  canonice  vobis  valeat  responderi.  Et 
tunc  ipsi  fratres  libellum  conscribentes,  eique  sua 
nomina  subscribentes,  porrexerunt  Hincmaro  epi- 
scopo,  qui  tunc  una  cum  Wevilone,  Senonensi  archi- 
episcopo,  et  cum  Amalrico,  Turonensi   eeque  archi- 


Gap.  GGII.  —  Ut  $i  qnis  clericum  accusaverit,  et  testi' 
moniis  probare  non  potiteritf  accusator  p(gnam 
acciLsati  accipiat. 

(Ex  condl.  Brnfj^drden.y  cap.  8.)  Placuit  ot,  si  quis 

aliqaem  ciericoruui  i.i  accosatione  fomicationis  im- 

petit,  secundum  prseceptam  Pauii  apostoli,  dao  vel 

tria  testimonia  requirantur   ab  illo.    Quod  si  noo 

potuerit    datis   testimoniis   approbare    quod   diiit, 

excommunicationem  accusati  accusator  accipiat. 

Gap.  GGUI.  —  Vt  sicut  laici  clericos  in  secidaribm 
in  sua  accmatione  non  recipiunt,  ita  nec  ipii  m 
sacerdotum  redpiantur. 

{Ex  concil.  Aurelianensi,  cap.  5.)  Omnas  episci^i 


episcopo,    sub     praesenlia    gloriosi    regis     Garoli,  ^  in  terlia  sessione  acclamayerunt :  Sane  digaum  est 


sjDodo  prsesidebat. 

Gap.  GXGVIII.  —  De  clericorum  accusatoribus  :  si 
unum  ex  objectis  probare  non  potuerint,  ad  castera 
non  admittantur. 

(Ex  concil.  AfticanOy  cap.  75.)  Item  placuit,  quo- 
tiescumque  clericis  ab  accusatoribus  multa  crimina 
objicinntur,  et  unum  ex  ipsis  de  quo  prins  egerint, 
probare  non  valaerint,  ad  csetera  jam  non  admit- 
tantur. 

Gap.  GXGIX.  —  De  episcopo  aut  presbytero^  si  causa 
criminalis  eis  reputata  fuerit^  quomodo  se  expur- 
gare  debeant. 

(Ex  concil.  Wormacien.f  cap.  8.)  Si  episcopo  aat 
presbytero  caosa  criminaiis,    homicidium,    adulte- 


ut,  sicut  sacerdotes  vel  clericos  in  soa  accusatione 

vel  ssecularibus  judiciis  iaici  non  recipiont,  ita  ipsi 

in  sacerdotum  vei   ciericorom   accusatioaibas,  aea 

ecclesiasticis  negotiis,  nisi  sponte  coUaadeatur,  noa 

recipiantur :  quoniam   inconveniens   est  ut  hi  qui 

hos  respuunt,  ab  liis  recipiantur. 

Gap.  GGIY.  —  Vt  testimonium  laici  contra  ckriam 

nemo  suscipiat. 

(Ex   concU,    Triburiensif    cap,    4.)    TestimoaiDm 

laici  adversus  clericom  nemo  suscipiat. 

Gap.  GGV.  —  De  ordinotiSf  si  accusati  fueriiU^  qwA 
testibus  se  excusare  debuerint. 
(Ex  concil.  Carthaginen.^  cap.  20.)  Si  autem  pres- 
byteri  vel  diaconi  fuerint  accusati,  adjoucto  sibi  ex 
riom  et  maleficium  reputatum  fnerit,   iu  singulis  G  vicinis   locis    proprius  episcopus   legitimo  nnmero 


Missam  tractare  debet,  et  Secretam  publice  dicere, 
et  communicare,  et  de  singulis  sibi  reputatis  inno- 
centem  se  ostendere.  Quod  si  non  fecerit,  quin- 
quennio  a  liminibns  ecclesise  extranens  habeatur. 

Gap.  GG.  —  17(  clerid  ab  alienis  judidbus  non 

constringantur. 

(Ex  decr.   Adriani  papa?,  cap.  38.)  In  clericornm 

causa  hujnsmodi  forma  servetnr,  ut  neqoaquam  eos 

sententia  non  a  suo  judice  dicta  constringat. 

Gap.  GGI.  —  Criminantem  injuste,  et  non  probantem, 
verberibus  publice  castigandum.  et  in  exilium  de- 
portandum. 

(Ex  regn.  ad  Antemium  subdiaconum  Campan., 
cap,  20i.)  Gum  fortius  punienda  sint  crimina  quse 
insontibus  et  maxime  sacratis  ordinibus  ingeruntur, 
quam  sitis  culpabiles,  omnes  qui  in  causa  Joannis 
diaconi  resedistis,  attendite,  ut  Hilarum  crimina- 
torem  ipsius,  nulla  ex  definitione  vestra  pcena  ve- 
nieus  castigaret.  Nec  illud  ad  excusatiouem  vestram 
esse  credatis  idoneum,  quod  vobis  quasi  judicare 
volentibus  solus  frater  et  coepiscopus  noster  Pas- 
chasius  dicitur  detolisse.  Nam  si  zelus  in  vobis  recti- 
todiuis  viguisset,  facilius  uui  a  multis  ratioaabiiiter 
suaderi,  quam  multi  ab  uno  poterant  sine  causa 
diflferri.  Quia  ergo  tantfie  nequitiee  malum  sine  digna 
non  debet  ultione  transire,  suprascriptum  fratrem 
nostrum  Paschasium  volomus  admoneri  ut  eumdem 
Hilarum  prius  subdiaconatas,  quo  indignas  fungitur, 
privet  officio,  atque  verberibus  publice  castigatum 


D 


collegarom  quos  ab  eodem  accusati  petierint,  id  est, 

una  secum  in    presbyterii  uomine  VI  in  diaconii 

tribus,  ipsorum  causas  discutiat,  eadem  dierum  et 

dilationom,  et  a  commuuioue  remotioaum,  et  dis- 

cussioue  persoaarum  iater  accusatores,  et  eos  qoi 

accusaatur  forma  servata.  Reliquorum  autem  cleri- 

corum  causas,  etiam  solus  episcopos  loci  agaoscat  et 

fiaiat. 

Gap.  GGYI.  —  De  substantia  defuncti  presbyterij  «• 

jus  esse  debeat. 

(Ex  conc.  Triburiensif  cui  interfUit  Amolphus  f»i 

cap  23.)   Sancto  concilio  allatum  est  quod  quidam 

laici  improbe  agant  contra  presbyteros  suos,  ita  iit 

de  morientium  presbyterorum  sobstantia  partes  siki 

vindicent  sicuti  de  propriis  servis.  laterdicimus  iti- 

qoe  canonica  auctoritate  ne  hoc  alterios  iiat :  sed 

sicuti  iiberi  facti  suat  ad  suscipiendum  gradum  et 

agendum  divinum  officium,  ita  nihil  ab  eis  exigator 

preeter  divinum  ofQcium.  De  peculiari  ?ero  sacerdo- 

tum  niliii  sibi  usurpent,  sed  totum  in  qoatuor  divi- 

datur  partes,  oaa  episcopo,  alia  aitari,  tertia  pao- 

peribus,  quarta  pareutibus:  et  si  non  sunt  idonei 

parentes,  episcopos  eam  recipiat,  et  in  usom  Ecele- 

sifie  diligeater  distribuat.  Et  si  quis  coutra  hsc  fii- 

cere  prsesompserit,  aaathematizetur. 

Gap.  GGVII.  —  De   presbyteris  qui  sine  testameKk 

discesserint, 

(Ex  eodem^  cap.   14.)  Si  qoiscuoque  ex  grada  ee- 

ciesiastico  siae   testameato  et  sine  cognatione  di- 


R 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  SEGUNDUS. 


662 


srit.  hflereditas  ejus  ad  ecclesiam,  ubi  derviyit,  A  mataam  cffidem  proraperiat,  prout  digaitas  oflicio- 


Yatur.  Similiter  de  saactimoaialibus. 

CCVIII.  —  De  dericis  qui  laicalibus  vestimentis 

utuntur. 

9  eodem^  cap,  27.}  Ut  laicalibas  vestimeatis  cle- 

aon  utaatur,  id  est,  maatello  yel  cotto,  sive 

ly    aec  pietiosis  et  iaeptis  calceameatis,  et  aliis 

itom  vaoitatibus,  sed  religioso  et  decenti  ha- 

induti  iacedaat. 

Cap.  CCIX.  —  De  eadem  re, 

;  concil.  Carthaginen.j  cap.  45.)  Clericus  profes- 

m  saam   etiam  habitu  et  iucessa   probet,    et 

o    aec    vestibus    aec    calceameatis    decorem 

it. 

CGX.  •—  De  clericis  qui  ociose  in  nundinis  am- 

butant. 

r  eodem  conct7.,  cap.  48.)  Clericus  qni,  aoa  pro 

do  aliquid,  ia  auadiais  vel  ia  foro  deaoibulat, 

icio  suo  degradetur. 

CCXI.  —    Ut   nullus  ex   clero  arma  militaria 

portet. 

eodem  conciL  cap.    48.)  Quicuaqae  ex  clero 

ideatar,  arma  militaria  aoa  sumaat,  aec  armati 

int,  sed  professioais  suse  vocabulum  religiosis 

los  et  religioso  habitu  prsebeaut.  Qaod  si  coa- 

eriat,  taaqaam  sacrorum  caaoaum  coatempto- 

;  ecclesiastic«e  saactitatis  profanatores,  proprii 

»  amissioae   mulcteatur :   quia   aoa   possuat 

Deo  et  s«eculo  militare. 


rum  ia  tali  excessu  coatumeliam  pertalerit,  a  poa- 

tifice  districtius  viadicetur. 

Cap.  CCXVII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem,  cap.  7.)  Frater  ia  fratrem  si  ausus  fue- 

rit   maaam    mittere,  legitimam   discipliuam    acci- 

piat. 

Cap.  CCXVIII.  —  De  officiis  et  ministeriis  septem  dia- 
conorum  cum  subdiaconibus  et  sequentium  ordi- 
num  ministris  observandis. 

(Ex  ep.  Fabiani  papx,  cap.  2.)  Septem  ergo  diacoai 
siat  iu  urbe  Roma  per  septem  regioaes  civitatis^  si- 
cut  a  patribus  accepimus,  qui  per  singulas  hebdo- 
madas  etdominicos  dies,  atque  festivitatum  solemaia, 
cum  subdiacoaibus  et  acolythis,  ac  sequeatium  ordi- 
B  num  miaistris,  iajuacta  sibi  observeat  miaisteria,  et 
parati  omai  hora  siat  ad  diviaum  ofQcium,  et  quidquid 
eis  iajuagitur  perageadum.  Similiter  et  vobis  prouf 
opportnuum  fuerit,  per  siagulas  civitates  est  faciea- 
dum  ut  diTiaum,  absque  ulla  mora  aut  negligeatia, 
sludiose  ac  solemaiter  agatur  ofQcium. 

Cap.  CCXIX.  —  De  numero  certo  diaconorum. 

(Ex  concil.  Neocxsar.,  cap.  14.)  Diacoai  septem 
debeat  esse  juxta  regulam,  licet  et  valde  magua  sit 
civitas.  Idipsum  autem  et  Actuum  apostolorum  liber 
iosiauat. 

Cap.  CCXX.  —  De  eadem  re. 

(Ex  conciL  episcoporum,  qui  in  Ancira  et  Csesaria 
convenerunt^  cap.   9.)    Diaconi   septem  esse   debent 


QCai.  -  m  omnes  cterfei  magis  confidant  in  C  »ecnndnm  regnlam,  quamvis  magoa  sit  civitas.  Cui 


defensione  Dei  quam  in  armis. 

eonciL    Aurelianen.,  cap.  9.)   Omnimodis  ^- 

m  est  presbyteris  et  diaconibus  ut  arma  noa 

it,  sed  magis  coafidaat  iu  defeusione  Dei  quam 

nis. 

3CXIII.  —  De  Hlis  quiy  ex  ecclesiastico  ordine, 
vt  venantur,  aut  cum  accipitribus  jocantur. 

eoncU.  *Meldensif  cap.  8.)  Episcopum,  presby- 

aut  diaconem  caaes  ad  veaandum,  aut  accipi- 

aut  hajusmodi  res  habere  aoa  licet.  Quod  si 

Edium  persoaarum  iu  hac  voluntate  saspius  de- 

fuerit,  si  episcopus  est,  tribus  mensibas  se 

tmanione  suspendat,  presbyter  duobus,  diaco- 

10  ab  omni  oflicio  et  communione  suspendantor. 

XXIV.  —  De  servis  Det,  ut  omnes  sylvaticse 
Uiones  cum  canibus  et  accipitribus  interdi- 
ur. 

eonciL  Aurelianen.,  cap.  3.)  Omnibus  servis 
natioaes  et  sylvaticas  vagatioaes  cum  caaibus, 

accipitres  et  falcones  nou  habeaut,  iaterdi- 

X!XV.    —    Ut    cleincos  discordantes  episcopus 
sua  potestate  reconciliet. 

eoncil.  Africano,  cap.  59.)  Discordaates  clericos 

pos  vel  ratioue  vel  potestate  ad  coacordiam 

,  iaobedieutes  syaodus  per  audieatiam  dam- 

^CXVI.  —  De  clerids  qui  proruperint  in  mutuam 

csedem. 

eoncU.   Hilerden.,  cap.  6.)  Si  qui  clerici  ia 


regulee  auctoritas  erit  liber  Actuom  apostolorum. 

Cap.   CCXXI.    —  Ut  diaconi  coram  presbyteris  non 

sedeant. 

(Ex  condL  Laodicensi,  cap.  20.)  Quod  uoa  opor- 

teat  diacoaum  coram  presbytero  sedere,   sed  jns- 

sioue   presbyteri    sedeat.    Similiter  autem  et    dia- 

coais  hoaor  habeatur  ab  obsequeatibus,  id  est,  a 

subdiacoais  et  omaibus  clericis. 

Cap.  CCXXII.  —  De  diaconibus  qui  se  presbyteris 

anteponunt. 

(Ex  condL  Toletan.,  cap.  39.)  Noaaulli  diacoaes 

ia  tautam  erumpuat  superbiam  ut  sese  presbyteris 

antepoaaat,  atqne  ia  primo  choro  ipsi  priores  stare 

preesumaat  presbyteris  ia  secuado  choro  coustitutis. 

D  Ego  ut  sublimiores  sibi  presbyteros  agaoscaat,  tam 

hi  quam  illi  ia  utroque  choro  coasistaat. 

Cap.  CCXXIII.  •—  Ut  exordstsB   energumenis  manus 

imponant. 

(Ex  conciL    Carthag.,  cap.   90.)  Omui    die  exor- 

cistflB  eaergumenis  maaus  impoaaat. 

Cap.  CCXXIV.  —  De  honore  universis  ordinibus 

competente. 

(Ex  decr.  Silvesir.  papse,  cap.  4.)  Ita  fratres  jubet 

auctoritas  divina,  et  afQrmat,  ut,  a  subdiacono  usque 

ad  lectorem,  oraaes  subditi  siat  diacouo  cardioaii 

urbis  Romee,  ia  Ecclesia  honorem  reprse?entaates 

taatum.  Pouti^ci  vero,  presbyter,  diacoaus,  subdia- 

conus,  acolythus,  exorcista,  lector,  abbas,  moaachus, 

in  omni  loco  representet  obsequium,  sive  ia  publico, 

dsive  ia  gremio  ecclesis. 


663 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPL 


664 


Cap.  CCXXV.  —  De  sacerdotibus  qui  adimplere 
suum  ministerium  nesciuntf  nec  discere  volunt :  quod 
ab  officio  sint  submovendi. 

(Ex  conciL  Aurelianensi,  cap.  6.)  Sacerdotes  qai 
rite  non  sapiant  adimplere  miifisterium  siium,  nec 
discere  joxta  prceceptum  suorum  episcoporam  pro 
viribus  satagunt,  vel  contemptores  canonum  exi- 
stunt,  ab  officio  proprio  sunt  submovendi,  quousque 
hflec  pleniter  emendata  habeant. 

Cap.  CCXXVI.  —  Ut  inter  clericos  non  computentur 
qui  sub  nullias  episcopi  disciplina  inveniuntur. 

(Ex  concil.  Pansiensij  cap.  iO.)  Nulla  ratione  cle- 

rici  aut  sacerdotes  habendi  sunt  qui  sub  nullius 
episcopi  disciplina  et  providentia  gubernantur.  Tales 
enim  acephalos,  id  est,  sine  capile,  priscee  Ecclesiae 
consuetudo  nuncupavit. 

Cap.  CCXXVil.  —  Exemplar  formatm  epistolae,  quse 
in  Nicxna  synodo  a  sanctis  patribus  est  formata  et 
collaudata, 

(Ex  decr.  Nicaeni  concilii.)  In  nomine  patris  n,  et 

filii  7,  et  spiritus  sancti  a.  Walterio  Spirensi  epi- 

scopo,    ego    Burchardus   sanct»  Wormaciensis   Ec- 

clesise  devotus  gregis  Cbristi  famuius,  in  Deo  vero 

summse  felicitatis  beatitudinem.  Cum  sancta  catho- 

lica  Ecclesia  prompta  sit  sequi  documenta  Evangelica, 

quse  dicunt :  Qui  recipit  prophetam  in  nomine  prophe- 

t6e,  accipiet  mercedem,  prophetae;  et  qui  recipit  ju- 

stum   in    noiiJne   justi,    et    caetera  :  et    Apostolus 

jubeat  hospitalitatem  seclari,  et  necessitatibus  sancto- 

rum  virorum  communicare;  tamen  propter  eos  qui 

cauteriatam  habent  suam  conscientiam,  dicentes  se 

esse  simplices,  cum  sint  astutia  diabolica  repleti,  et 

pro  opere  pietatis  dicunt  se  de  loco  ad  iocum  transire, 

cum  sint  sua  malitia  facientc  fugitivi,  et  dicunt  se  esse 

ministerio  sacro  insertos,  cum  non  sint  :  statutum 

est  a  sanctis  Patribus  neminem  clericum   alienum  et 

ignotum  recipi  ab  aliquo  episcopoet  inthronizariinsua 

ecclesia,  nisi   habeat  a  proprio  episcopo  epistolam 

quae  in  canonibus  noininatur  formata.  Ideo  notum 

facimus  paternitati  veslrse  quod  praesens  frater  nos- 

terharum  litterarum  portitor  nomine  Ecmannus,  non 

pro  sua  nequitia  expulsus  est  a  nobis  :  sed,  postu- 

lantibus  fratribus  nostris,   eo  quod  ex  familia  nostra 

fuit  et  noster  baptizatus,  fecimus  ei  iibcrtatem  re- 

ceptam  a  cornu   altaris   canonice,   et  ordinavimus 

eum  ad  gradum  presbyterii.  Cui  etiam  has  dimisso- 

rias  sive  commendatitias  litteras  fecimus,  et  eum  ad 

vestram    dilectam    fraternitatem   dirigimus,    ut  in 

vestra  parochia  sub  vestro  sacro  regimine,  et  defen- 

sione  consistere  valeat.   Ego,    inquam,    Bnrchardus 

humilis  episcopns,  in  nomine  Patris,  et  Filii,  et  Spi- 

ritas  sancti,  et  in  unitate  sanctse  Ecclesiae,    in  qua 

Petro  datum  est  jus  ligandi  atque  solvendi,  absolvo 

Ecmannum  presbyterum   de   civitate  Wormaciensi, 

indictione  X ;  et  licentiam  do  vobis  inthronizandi  eum 

in  quacunqoe  ecclesia  vultis  vestrse  parochise.  Hanc 

ergo  epistolam  Greecis  litteris  hinc  inde  munire  de- 

crevjmus,  et  annulo  Ecclesise  nostrse  firmare  censui- 

mus.  Fratemitatem  vestram  Christus  nobis  incoin- 


B 


A  men  conservet.  ir.  y,  «.  ir.  p.  c.  l^,  (.  «.  x.  n.  9.  Datt 
Wormaciee,  Idibus  Dartii,  anno  DominiciB  iacama- 
tionis  millesimo  duodecimo,  indictione  X. 

Cap.   CCXXVIII.  —  De  illo  qui  fUgam  fhUris  cela- 

verit. 

{Ex  dictis  BasHn.)  Si  quiseumquem,  districtiooem 

ecclesiasticam  non  fei  entem,  fugam  meditari  agnove- 

rit,  non   statim  prodiderit,  perditionis  illius  parti- 

*  cipem  se  esse  non   dubitet :  et  tam   dio  est  a  con- 

ventu  fratrum  sequestrandus,  quam  din  ille  valeat 

revocari. 

Cap.  CCXXIX.  —  De  illis  qui  presbyteros  suos  male 

tractaverint. 

(Ex  concil.  Arvemen.j  cap.  7.)  Si  qois  presbyte- 

rom  proprium  inhonorat,  aut  verbo  aut  facto  con- 

tumeliam  facit,  tam  diu  a  limioibus  Ecclesise  arcea- 

tur,    quousque   per  condignam   poenitentiam  satis- 

faciat.   Ait   enim   Apostolus  :  Presbyteri  qui  bene 

prcesunt,    duplici    honore  digni    habeantur.  Item 

alibi  dicit  :  Obedite  prsepositis  vestris,  subjecti  eis 

estote,  etc. 

Cap.  CCXXX.  ^  JJt  nomen  papsB  in  Ecctesiis  sanctis 

recitetur. 

(Ex  concil.  Vasensi,  cap.  3.)  Et  hoc  jostom  visum 

est  nobis  ut  nomen  domini  papse,   quicunque  sedi 

apostolic6e  preefoerit,  in  nostris  Ecclesiis  recitetur. 

Cap.  CCXXXI.  —  Ut  presbyter  aut  diaconus  qui  ca- 

nonicus  non  est^  sed  in  villis    habitaty  nusquam 

summas  festivitates  celebret  nisi  in  civitatibus, 

(Ex  concil.  Arvemen.j  cap.  6.)  Si  qois  presbyter  aot 

diaconus,  qui  non  in  civitate  canonicus  esse  digoosci- 

ti^r,  sed  in  villulis  habitans,  in  oratoriis  officio  sancto 

deserviens    celebrat    divina    mysteria,    festivitates 

prsecipuas,  Domini  Natalem,    Pascha,   Pentecosten, 

et   si   qu6e   principales    sunt    festivitates   reliqae, 

dehinc  ne   faciat  commonemus  :  et  nusquam  alibi 

nisi  com  episcopo  suo  in  civitate  festivitates  sopra- 

dictas   celebret.   Qoiconque   sunt  cives   laici,   nata 

majores,  pari  modo  in  urbibus  ad  pontifices  suos  io 

praedictis  festivitatibos  veniant,  et  ibi  divina  myste- 

ria  cele^briter  aadiant.  Quod  si  qui  improba  temeri- 

tate  hsec  contempserint,  a  communione  pellantur. 

Cap.  CCXXXII.  —  Ut  presbyteris  potcstas  prsedicandi 
in  suis  plebibus  concedatur. 

(Ex  concU.   Vasensif  cap    6.)  Hoc  etiam  pro  ledi- 

ficatione  omniom  ecclesiarom,  et  pro  utilitate  totius 

populi  nobis  placuit,  ut  non  solum  in  civitatibos, 

sed  etiam  in  omnibos  parochiis,  verbum  faciendi 

daremus  presbyteris  potestatem,  ita  ut  si  presbjtera- 

liqua  infirmitate  prohibente  per  seipsum  non  potuerit 

prsedicare,  sanctorum  patrum  Homeiiae  a  diaconibus 

probatis  recitentur. 

Cap.   CCXXXIII.    —  De  clericis  qui  m  rixa  vnterfi' 

ciuntur. 

(Ex  concil.  Tribur.f  cui  Amolfus  rex  interfmt^  eaP' 

50.)  Qoicunque  clericus   aut  in  bello,  aut  in  rixa, 

aut  gentilinm  ludis  mortuos  fuerit,  neqoe  oblatione 

neqoe  oratione  pro  eo  postuletor,  sed  in  manos  in- 

cidat  judicis  :  sepnltnra  tantum  non  privetur. 


D 


665 


OECRETORUM  LIBRI  XX.  —  UBER  TERTIUS. 


666 


Cap.    CCXXXIV.    —   De  clericis  qui  a  dominis  suis  A 

liberi  facti  sunt. 

(Ex  concil.  apud   Alth,  habito,  cui  interfuit  Con- 

radus  nxy  cap,  38.)  Nullus  clericus  ad  gradum  pres- 

bjterii  promoveatur,  nisi  iit  scriptum  in  canonibus 

habetur.  Si  enim  propter  Dei  dilectionem  quis  de 

servis  suis  qnemqnam  elegerit,  et  docuerit  litteras, 

et  libertati  condonaverit,  et  per  intercessionem  erga 

episcopum  presbyterum  effecerit,  et  secundum  apos- 

tolos  victum  et  vestitum   ei  donaverit  :  ille  antem 

postea  in  superbiam  elatus  missam  dominis  suis  et 

canonicas  horas  observare,  et  psallere  renuerit,  et 

ei  juste  obedire,  dicens  se  liberum   esse,  noloerit, 

et  qoasi  libere  cnjus  vnlt  homo  fiat,  hoc  sancta  sy- 

nodus  analhematizHt,  et  illum  a  sancta  communione 

arceri  judicat,  donec  resipiscat  et  domino  suo  obe-  " 

diat  secundum  canonica  prsecepta.  Sin  autem  obsti- 

nato  animo   et   hoc  contempserit,   accosetur  apud 

episcopnm  qui  eum  ordinavit,  et  degradetur  :  et  fiat 

servus  illins  idem  domini  sui,  sicut  natns  fuerat. 

QQisqois  vero  talem  secum  habuerit,  postea  quam 

rem  ilUos  prcedictam  aodierit,  et  domino  suo  non 

reddiderit,  vel  a  se  projecerit,  sive  episcopus,  sive 

comes,  sive  clericos,  sive  laicus,  anathematis  illius 

societate  nodatus,  poeoam  excommunicationis  luet. 

Cap.  CCXXXV.  —  De  presbyteris  qui  parochias  fu- 
gerint  in  quibus  locati  simt, 

{Ex  eandL  Cabillon,y  cap,  4i.)  Presbyter  proprio 

loco  dimisso  ad  alinm  migrans  nequaqnam  recipia- 

tar,  nisi  suse  migrationis  causam  dixerit,  et  se  inno-  q 

center  vixisse  in  parochia  in  qua  ordinatus  est  snb 

testibus  probaverit :  litteras  etiam  habebit  in  qoibus 

sint  nomina  episcopi  et  civitatis  plumbo  impressa, 

quibus  cognitis,  et  talibns  inventis  qnibus  lides  adhi- 

beri  possif,  recipiatur. 

Cap.  CCXXXVI.  —  De  presbyieris  qni  crimine  capi- 
tali  aecusanturf  et  collegas  quibus  se  excusare  pos^ 
sint  non  habent, 

(Ex  concil,  Tribur,,  cui  interfuit  Amolphus  rex, 

eap,  6.)  De  presbyteris  qui   crimine  fornicationis, 

si?e  aliquo  capitaii  flagitio  accusantur,  et  non  ha- 

bent  coilegas  cum  qoibus  se  excusare  possint,  aut  si 

forte  lapsi  fnerint,  quomodo  satisfaciant.  In  quorum 

judicio  neque  ad  dexteram,  neque  ad  sinistram  de- 

dinandum  est,  sed  recta  via  gradiendum.  In  conci-  d 

lio  namque  Neoc«esariensi  cap.  scriptum  est  :  Pres- 

byter  si  uxorem  acceperit,  ab  ordine  deponatur.  Si 

FINIS   LIBRI 


vero  fornicatus  fuerit,  aut  adnlterium  perpetraverity 
amplius  pelli  debet  et  ad  poenitentiam  redigi. 

Cap.  CCXXXVII.  —  De  predicatione  presbyterorum. 

(Ex  concil,  Triburiensiy  cui  interfuit  rex  Amolph.) 
Prsecipimus  vobis  nt  unusquisque  veatrum  super 
duas  sen  tres  bebdomadas,  diebus  dominicis  seo 
festivitatibus  sanctorum,  populum  sibi  commissnm 
doctrinis  salutiferis  ex  sacra  Scriptura  suniptis  in 
Ecclesia  sibi  commissa  post  Evangelium  perlectum 
instruere  studeat,  et  jubeat  iilis  ut  nullus  de  eccie- 
sia  exeat,  antequam  a  presbytero  sive  diacono  ulti- 
ma  laus,  id  est  Benedicamus  Domino,  aut  Ite  missa 
est,  pronuntietnr. 

Cap.    CCXXXVIII.    —  De  ecclesiasHciSf  si   sxculares 
potestates  habere  desideraiU. 

(Ex  epist,  Gre.  papae  Secundino  servo  Dei  recluso 

directa.)   Certum  namque   est  uon   vos  ante  exer- 

cilui  ducem  prffiponere,  nisi  vobis  labor  ejus  iidesque 

complaceret,  et  nisi  eum  anteactae  vitce  virtus  et  sol- 

licitudo  aptuni  esse  monstraverit.  Si  vero  non  aliis 

nisi  hujusmodi  viris  committitur  gubernandus  exer- 

citus,  qualis   dux  esse   debeat  animarum  ex  istius 

bouse  rei  comparatione  cuiligitur.  Sed  verecundum 

nobis  est,  et  dicere  pudet,  quia  sacerdotes  sibi  duca- 

tum  arripiunt,  qui  exordium  religiosse  militise  non 

viderunt. 

Cap.  CCXXXIX.  —  Ut  viri  veraces  et  Deum  timenteSf 
in  civitatibus  et  in  publicis  vicis  decani  constituan^ 
tur, 

(Ex  concil.  Rothoma,,  cap.  9.)  Utpopulosadmonea- 
tur  ut  in  dominicis  et  festis  diebus  omnes  ad  vespe- 
ras,  et  nocturnas  vigilias,  et  ad  missam  omnimodis 
occurrant,  et  ut  decani  in  civitatibus  et  in  vicis  pu- 
blicis  viri  veraces  et  Deum  timentes  constituantur, 
qui  desides  et  negligentes  commoneant  ut  ad  Dei 
servitium  absque  occasione  properent,  et  ut  ipsi  de- 
cani  sacramenlo  adstringantur  ut,  nuUa  interve- 
niente  causa,  scilicet,  aut  amoris,  aut  timoris,  aut 
propinquitatis,  muneris,  uegligentes  et  transgresso- 
res  reticeant,  quin  sacerdotibus  proprias  eorom  cul- 
pas  manifestent.  .Sacerdotum  autem  erit  ita  eorum 
vitia,  zelo  et  amore  divino,  cnm  debita  disciplina 
corrigere,  sicut  ipsi  nolunt  pro  aliornm  erratibus 
sententiam  justse  damnationis  snscipere.  Et  nt  dies 
fesli  a  vespera  usque  ad  vesperam  absque  opere  ser- 
vili  cum  debito  honore  celebrentnr. 

SECUNOI. 


INDEX  CAPITULORUM  LIBRI  TERTII. 


Cap.  I.  Quid  sit  Ecciesia. 

II.  De  primitiva  EQcIesia. 

III.  Quod  sacerdotes  agros  quos  vendere  solebant,  ad 
communem  ntilitatem  ecclesiis  tradebant. 

IV.  Quo  tempore  viri  religiosi  seipsos  domlno  con- 
secrarunt,  cedificantes  basilicas  in  suis  fundis. 

V.  Qnod  Constantinus  primus   imperatorum  fabri- 
candi  ecclesias  licentiam  tribuit. 


VI.  Ut  nullos  ecclesiam  ffidificet,  nisi  ille  cui  epi- 

scopus  loci  iocum  designaverit. 
Vn.   De  illo  qoi  in  sno  pra».dio  ecclesiam  sedificare 

desiderat. 

VIII.  Ut  omnes  ecclesiae  in  illios  episcopi  potestate 
sint  in  cujus  territorio  positce  sont. 

IX.  Ut  antiqoee  ecclesise  possessionibus  propter  no- 
vas  non  spolientur. 


667 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPl. 


668 


X.  De  ecclesiis  et  altaribus,  ubi  aliqua  dubitatio  est  A  XLVI.  Ut  unusquisque  presbyter  una  ecclesia  con- 


de  coDsecratione,  ut  consecreDlur. 

XI.  Si  altare  motam  fuerit,  denuo  ecclesia  conse- 
cretur. 

XII.  Si  ecclesia  violata  fuerit,  iterum  consecretur. 

XIII.  Ut   ecclesiam  ubi  pagauus  sepultus  est,  non 
liceat  dedicari. 

XIV.  Ut  in  ecclesia  in  qua  cadavera  sepulta  snnt, 
altare  consecrare  non  liceat. 

XV.  Ut  loca   semel    dicata,    perpetuo   sic    perma- 
neant. 

XVI.  De  locis  dudum  sacratis,  et  nunc  negleclis,  ut 
iterum  reformentur. 

XVII.  Ut  nullus  aliud  altare  erigere  praesumat,  nisi 
quod  ab  episcopo  consecratum  est. 

XVIII.  Ut  energumeni  ecciesiarum  pavimenta  ver- 
rant. 

XIX.  De  monasteriis  semel  consecratis. 

XX.  De  illis  qui  dotem  ecclesi»  sibi  vindicare  prse- 
sumpserint. 

XXI.  De  ecclesiis  destructis,  quomodo  restaurari  de- 
beant. 

XXII.  Quod  in  una  terminatione  plures  baptismales 
ecclesiee  esse  non  possint. 

XXIII.  Ut  regularia  monasteria  nec  yendi  nec  com- 
mutari  possint  nisi  cum  alio  monasterio. 

XXIV.  Ut  non   liceat  alicui  unins   Ecclesise  terram, 
nisi  cambiatur,  vertere  ad  aliam. 

XXV.  Ut  altaria,  nisi    sint  lapidea,   cbrismate  non 
consecrentur. 

XXVI.  Ut  monasterium  ad  meliorandum  in  alium 
liceat  ponere  iocum. 

XXVII.  Ut  sine  missa  ecclesia  non  debeat  dedicari. 

XXVIII.  Ut  episcopus  neminem  prohibeat  ecclesiam 
ingredi,  et  audire  verbum  Dei. 

*XXIX.  Ut  populus  qoi  convenerit  ad  Missam,  ante- 
quam  finiatur  non  discedat. 

XXX.  De  illis  qui  ecclesiastica  habent  beneficia. 

XXXI.  De  ecclesiis  apud  barbaros  constitutis. 

XXXII.  De  ecclesiis  Arianorum. 

XXXIII.  De  dioecesanis  ecclesiis  destitutis. 

XXXIV.  Qoaliter    destitutam  ecclesiam    alteri    ec- 
clesise  recte  conjungere  valeat  episcopus. 

XXXV.  Ut  picturae  in  ecclesia  fieri  non  debeant. 

XXXVI.  Item  de  pictora. 

XXXVII.  Ut  non  pro  debito  episcopus  de  consecranda 
ecclesia  munus  aiiquod  requirat. 

XXXVIII.  Ut  ecclesiam  in  qua   cadavera  infidelium 
sepulta  snnt  sanctificare  non  liceat. 

XXXIX.  De  lignis  dedicatae  ecclesise,  ad  quod  usus 
verti  debeant. 

XL.  Quid  episcopo  agendum  sit,  si  plures  hseredes 

de  una  contenderint  ecclesia. 
XLI.  De  eadem  re. 

XLII.  De  ecclesiis  inter  hseredes  divisis. 
XLIII.  Ut  singuli  presbyteri  singulas  habeant  eccle- 

sias. 
XLIV.  De  eadem  re. 
XLV.  De  eadem  re. 


teutus  sit. 
XLVII.  De  eadem  re. 
XLVIII.  De  eadem  re. 
XLiX.  De  eadem  re. 
L.  De  ordinibus  sacris. 
LI.  De  ecclesiis  seu  sanctis  noviter  inventis. 
LII.  Ut  unaquseque  ecclesia  mansum  integrum  ha- 

beat  sine  servitio. 
LIII.  Ut  nullus  de  dote  ecclesise,  vel  de  manso  pre- 

sbyterorum  censum  persolvere  cogat. 
LIV.  De  aitaribus  quse  passim  fiunt  per  agros. 
LV.  Ut  martjrum  dignitatem   nullus  profanus   iri- 

famet. 
n  LVI.  Ut  missarura  solemnia  non  ubique,  sed  in  lo- 

cis  ab  episcopo  consecratis  fiant. 
LVII.    De   missa  non  ceiebranda,  uisi  in   sacrato 

loco. 
LVIII.  De  eadem  re. 
LIX.  Quod  non  liceat  missas  celebrare,  nisi  in  lo- 

cis  ab  episcopo  civitatis  consecratis. 
LX.  De  eadem  re. 
LXI.  De  eadem  re. 
LXII.  De  reparatione  Ecclesise. 
LXIII.  Ut  ante  horam    diei   tertiam    non  sint   cele- 

brandse  missse. 
LXIV.  Ut  pro    fidelibus    defunctis    singuiis  diebus 

missas  celebrare  lice&t. 
LXV.  Ut  missa  mortuorum  pro  omnibus  Christianis 
C      sit  cantanda. 
LXVI.  Ut  institutiones  missarum  sicut  in  metropoli 

fiunt,  sic  et  reliquis  comprovincialibus  Ecclesiis. 
LXVII.   Ut  preces  et  prspfationes,  quse  in  concilio 

probatse  non  fuerint,  non  celebrentur. 
LXVIII.  Ut  nullus   presbyter   solus  missam  cantare 

prsesumat. 
LXIX.   De  Prsefationibus  quae  sancta  Romana  tenet 

Ecclesia. 
LXX.  De  sacerdotibus,  missarum  tempore  si  legri- 

todinis  aliquis  eventu  eis  accesserit. 
LXXI.  De  eadem  re. 
LXXII.  De  presbyteris  qui  dsemonibus  variisque  pas- 

sionibus  vexantur,    quod  iliis  sacra  tractare  dod 

liceat. 
LXXIii.  De  eadem  re. 
LXXIV.   De  presbyteris  qui  soli  missas  solent  cele- 

brare. 
LXXV.  De  illis  qni   conjugati  presbyteri    obiationes 

spreverint. 
LXXVI.    Ut  presbyteri  communicent  quotiescunqoe 

missas  celebraverint. 
LXXVll.  De  eadem  re. 
LXXVlli.  De  eadem  re. 
LXXIX.  De  eadem  re. 
LXXX.  Ut  in   ecclesia  nihil   flliud  agatur,    nisi  id 

ad  quod  facta  est 
LXXXI.  De  eadem  re. 
LXXXII.  De  eadem  re. 
LXXXIII.  Ut  nullus  in  ecclesia  convivetur. 


D 


669 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  TERTIUS. 


670 


LXXXrV.  Ut  nullus  in  ecclesia  tabernas  constitaat. 
LXXXY.  De  eadem  re. 

LXXXVI.  Ut  unicaiqae  in  domo  saa  orare  liceat. 
LXXXVII.  Ut  canticilln  turpe  circa  ecclesias  non  fiat. 
LXXXVIII.  Ut  sanctoram  reliqaise  in  oratoriis  villa- 

ribus  non  ponantur. 
LXXXIX.  Ut  sedes  episcopalis,  si  necesse  fuerit,  in 

alium  locum  transferatar. 
XC.  De  matandis  sancLis  locis. 
XCI.   Quod,  translatis  martyribus,  bonor  interdam 

cum  illis  migret,  interdum  in  loco  permaneat. 
XCII.  Quod  sanguis  martjrum  consecret  locum,  non 

locus  sanguinem. 
XCIII.  Quid  sit  basiiica. 
XCIV.    De   iliis   qai    domum    Dei    contemptibilem 

faciant. 
XCV.  De  eadem  re. 
XCVI.  Ut  calix  et  patena  ex  auro  aut  ex  argento 

fiat. 
XCVII.  De  observanda  mensa  Cbristi. 
XCVIII.  Ut  corporale  ex  purissimo  linteo  sit,  et  unius 

materiei. 
XCIX.   Ut  sacrificiam  altaris  non  in  serico  panno, 

aut  tiacto  celebretur. 
C.    Ut  mulieres  ad  altare  non  accedant,  et  officiis 

virorum  se  non  intromittant. 
CI.  De  eadem  re. 

Cn.  Ut  laici  jaxta  altare  non  sedeant. 
CIII.  De    illis    sacerdotibus    qui  in    Ecclesia,  dum 

Evangelia  leguntur,  sedere  preesumunt. 
CIV.  Ut  nallus  calicem,  patenam,  vel  vestimentum 

sacerdotale  in  vadium  tabernario  prsestare  prse- 

sumat. 
CV.  Ut  nullus  calicem,  patenam,  aut  aliqua  vasa 

sacra  ad  alios  usus  facere  prffisumat. 
CVI.  Quod  licitum  sit  episcopis  cum  consilio  cleh 

de  tbesauro  eccIesisB  suae  familise  in  necessitate 

succurrere. 
CVII.  Ne  cadavera  pallio  altaris  cooperianlur. 
CVTII.  Ne  ad  naptiarum  ornatum  divina  ministeria 

prsestentur. 
CIX.   Ut  ecclesia  s«eculari  potentia  minime  perva- 

datur. 
GX.  De  presbyteris  qai  ecclesias  suas  per  pretium 

acquisierint. 
CXI.  Ut  nuUus  laicus  ab  ecclesia  sua  presbyteram 

ejicere  audeat. 
CXII.  Item    de  illis  qui   presbyteris  ecclesias    au- 

ferunt. 
CXIII.  Ut  nallus  aliquod  munus  propter  ecclesiam  a 

presbytero  requirat. 
GXIV.  De  eadem  re. 
CXV.  Ut  presbyteri  piebes  admoneant  ut  linteamina 

altaris  prseparent. 
GXVI.   Ut  episcopi  prsevideant  quid  presbyteri  do- 

minis  suis  pro  ecclesiis  facere  debeant. 
CXVII.  De  eadem  re. 
CXVin.    De   presbjteris    nibil    habentibus    quando 

ordinantur. 


B 


A  CXIX.  De  eadem  re. 
CXX.  De  eadem  re. 
CXXI.  De  eadem  re. 
CXXII.  De  eadem  re. 
CXXIII.    De  presbyteris    qui  ex   rediUbus    ecclesise 

sibi  res  comparaverint,  et  structaras  ibi  fecerint, 

et  mulieres  ibi  posuerint. 
CXXIV.    De   consuetudine  servanda    quffi    non    est 

contra  fidem. 
CXXV.  Ut  ecclesiastica  statuta,  ab  apostolis  et  re- 

liquis  magistris  Ecclesise  tradita,  integra  serventur. 
CXXVI.    Ut    consuetudines    ecclesiasticse    pro    lege 

sint  tenendffi. 
CXXVII.  Item  de  consaetudinibus  ecclesiasticis  ob- 

servandis. 
CXXVIil.    Quid    agendum    sit  in    causis  de  qaibas 

certa  in  canonibus  non  inveniuntar  jadicia. 
CXXIX.    Ut  cuncta   quse  Deo  ofieruntur  consecrata 

babeantur. 
CXXX.  De  eadem  re. 

CXXXI.  Ut  decima  nullo  modo  negligatur. 
CXXXII.  De  illis  qui  decimas  dare  nolant. 
CXXXIII.  Quod  decimee  ab  omnibus  Cbristianis  ex 

debito  reposci  debeant. 
CXXXIV.  De  illis  qui  decimas  dare  noluerint,  nisi 

pretio  conducantur. 
CXXXV.  Ut  decima  Dei  census  nuncupetar. 
CXXXVI.  De  oblationibus  parochitaram  :  cujus  esse 

debeant. 
C  CXXXVII.  Quod  in  unaquaque  ecclesia  tam  de  re- 

ditibus  quam  oblationibus  quatuor  debeant  fieri 

portiones. 
CXXXVIII.  Item  quod  de  decimis  quatuor  debeant 

fieri  portiones. 
CXXXIX.    Ubi  terminari  debeant  contentiones  ort» 

inter  Christianos. 
CXL.  De  his   qui   oblationes   parentum,  aut  testa- 

menta,  vei    qaod    ipsi  donaverint  ecciesiis,  reti- 

nere  aut  auferre  conantar. 
CXLI.  De  illis  qui  Deum  bseredem  faciunt. 
CXLII.  De  his  qui  oblationes  defunctorum  aut  ne- 

gant  aut  difficulter  reddunt. 
CXLIII.  De  eadem  re. 
CXLIV.  De  eadem  re. 
CXLV.  De  eadem  re. 
CXLVI.    Ut  omnes  ecclesiee  vel   decimse  in  episco- 

porum  potestate  consistant. 
CXLVII.  Quod  tricennalis  possessio  firma  sit. 
CXLVIII.  Ut  singularum  Ecciesiarum  rusticanse  pa- 

rochise  semper  maneant  inconcussse. 
CXLIX.  Quod  tricennalis  possessio,  si   intacta  pcr- 

mansit,  mutari  non  debeat. 
CL.  Item  de  rebus  XXX  annis  possessis. 
CLI.  De  illis  qui  de  ecclesiis  coemetaria  faciunt. 
CLII.  De  illis  qui  in  sacris  locis  se  sepeliri  petierint. 
CLIII.  De  eadem  re. 
CLIV.  De  eadem  re. 
CLV.  De  eadem  re. 
CLVI.  De  eadem  re. 


D 


671 


BURCHARDI  WORMAGIENSIS  EPISGOPI. 


672 


GLVII.  Ut  corpora  defanctorum  in  ecclesia  non  se- 

peliantur. 
GLVIII.  De  eadem  re. 
GLIX.   Ut  nemo  pro  sepeliendis  mortuorum  corpo- 

ribas  aliquid  muneris  exigat. 
CLX.  De  sepultura  conjugatoruminprimisconnubiis. 
CLXI.  De  eadem  re. 
CLXII.  De  eadem  re. 
CLXIII.   Quorum  mens  una  fuerat,    sepultura   non 

separet. 
CLXIV.  De  rebus  immobilibus  ecclesise. 
CLXV.  De  eadem  re. 
GLXVI.    De    praestariis    viduatarum  ecclesiarum  ut 

non  valeant. 
CLXVII.  De  eadem  re.    - 
CLXVIII.  De  eadem  re. 
CLXIX.  De  eadem  re. 
CLXX.  De  donatione,  vel  venditione,   vel   commu- 

tatione  rei  ecclesiasticce. 
CLXXI.    De  commutationibus    ecclesiasticarum   re- 

rum. 
GLXXII.  De  eadem  re. 
CLXXIII.  De  ecclesiasticis  mancipiis. 
CLXXrV.  De  eadem  re. 

GLXXV.  De  regalibas  prseceptis  super  prcestaria. 
CLXXVI.     De    episcopo    qui    mancipium    Ecclesise 

manumitti  desiderat. 
GLXXVII.    De    sacerdotibus    qui    res   suas    ecclesise 

relinqnunt. 
GLXXVIII.  Ut  presbyteri  rem  ecclesiae  vendere  non 

preesumant. 
GLXXIX    Ut  nullus  ordinatus  de  ministeriis  eccle- 

siee  aliquid  vendere  preesumat. 
GLXXX.   De    presbyteris  qui  de  jnre  sui  tituli  ali- 

quid  distrahunt. 
GLXXXI.  De  eadem  re. 
CLXXXII.  Qaod  quantum  remedium  venise  oblatio 

ecclesiastica   tribuit  conferenti,  tantum  damnum 

prcpparat  fraudatori. 
CLXXXIII.    De   clericis    qui  documenta  quibus  ec- 

clesise  possessio  iirmatur  distrahunt. 
CLXXXIV.    De    libertis    qui    a    patrocinio    ccclesise 

discesserunt. 
CLXXXV.  De  libertis  ecclesise. 
GLXXXVI.    De    libertis    qui    a    quibuscunque  ma- 

numissi  sunt. 
GLXXXVII.  De  manumissis  in  ecclesia. 
GLXXXVIIL  De  fugitivis  ecclesiast.  servis. 
GLXXXIX.  De  episcopis  qui  nibil  suis  ecclesiis  con- 

ferunt,  et  tamen  ex  familia  liberos  facere  prse- 

sumunt. 
GXG.  De  illis   qui  pro  aliquo  reatu  fugiunt  ad  ec- 

clesiam. 
GXCI.  De  raptore,  si  cum  rapta  ad  ecclesiam  con- 

fugerit. 
GXCII.  De    servo,  si  pro  qualibet  culpa  dominum 

suum  ad  ecclesiam  fugerit. 
GXCIII.  De  eadem  re. 
GXaV.  De  eadem  re. 


B 


A  CXGV.  De  eadem  re. 
CXCVI.  De  immunitate  ecclesise. 
CXCVII.  De  fugientibns  ad  ecclesiam. 
CXCVIII.  Quid  in  ecclesia  legi  4^beat. 
CXCIX.  Ut  excommunicandi  siut  qui  libros  famosos 

legerint. 
CC.  De  illis  qui  clam  concipiunt. 
CCI.  De  infantibus  in  adulterio  natis,  et  ad  eccle- 

siam  expositis. 
CCII.  De  eadem  re. 
CCIII.  De  avaritia  sacerdotum. 
CCIV.  De  illis  qui  ecclesias  incenderint. 
CCV.  De  quodam  clerico  a  diabolo  vexato. 
CCVI.  De    rebus  ecclesifie   quee  mortno  episcopo  a 

presbyteris  venditse  fuerint. 
GGVII.  De  eo  qui  spernit  oblationem  presbyteri  qui 

uxorem  habuit. 
CCVIII.    Quod    non    permittantur    ecclesiastici   ad 

coemeteria  hffireticorum  accedere. 
CGIX.  Quod  non  oporteat  ab  hsereticis  eulogias  ac- 

cipere. 
CCX.   Quod  nullus  Christianus  ad  pseudomartyres 

ire  debeat. 
GCXI.  Quod  non  oporteat  plebeios  psalmos'  in  ec- 

clesia  caatari. 
CCXII.  De  illis  qui    conventus  qui  ad    confessioDes 

martyrum  fiunt  abominantur. 
CCXIII.  Ut  victus  ab  exorcistis  energumenis  in  do- 

mo  Dei  sedentibus  administretur. 
Q  CCXIV.  Ut  sacra  vasa  non  ab  aliis  quam  a  sacris 

viris  tractari  debeant. 
GCXV.  De  sacratis  feminis  quae  sacra  vasa  et  pallas 

altaris  tractare  prsesumpserint. 
CGXVI.   De  vasis  sacris,  de  paljiis  altaris,  et  velis 

ecclesiae;  si  vetustate  consumpta  fuerint,quidinde 

faciendum  sit. 
CGXVII.    De  ordine    librorum    Veteris  Testamenti. 
GCXVIII.  De  ordine  prophetarum. 
GGXIX.  De  ordine  librorum  Novi  Testamenti,  qaos 

sancta  Romana  E<:clesia  tenet,  et  omnis  univer- 

salis  Ecclesia  observat. 
GGXX.  Ordo  septem  epistolarum  canonicarum. 
GGXXI.  De   notitia  librorum  apocryphorum  qui  a 

sanctis  patribus  seterna  damnatione  damnati  sunt 
CCXXII.    Quando  et  quo    tempore  libri  Veteris  et 

Novi  Testamenti  legendi  sint. 
GCXXIII.  De  vasculis  quibus   mysteria   sacra  con- 

ficiuntur. 
GGXXIV.    De  ecclesia  a  compluribus   cohieredibos 

obsessa. 
GCXXV.  De  altaribus  in  quibus  sacr»  reliquiflB  non 

inveniuntur. 
GGXXVI.  In  altari  in  quo  episcopus  missam  celebrti, 

ne  eo  die  presbyter  aliam  iterare  proesQmat. 
GCXXVII .  Ut  in  oblatione  corporis  et  sanguinis  Do- 

mini  incensum  imponi  debeat. 
CCXXVIII.  Ut  quoties  basilicam  ad  quam  itiir  pre- 

sentia  novee  plebis  impleverit,  toties  sacrificiQD 

subsequens  offeratur. 


673 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  TERTIUS. 


674 


CCXXIX.  Ut  nullus  presbyter  titulum  super  titulum  A  CCXXXIV.  Quodomnes  fideles  in  ecclesia  nihil  agere 

usurpare  praesumat. 
CCXXX.  Ut  episcopus  aut  presbyter  postquam  mis- 

sam  incceperit   et  orationem   dixerit,  nisi   passio 

aliqua  intervenerit,  antequam  incoeptum  ministe- 

riam  adimpleat,  ab  altario  Dei  nullo  modo  disce- 

dere  audeat. 
CCXXXI.  Ut  nuUus  episcopus  vel  presbyter  ad  cele- 

branda  missarum  solerania  cura  bacolo  ire,  aut 

velato  capite  altario  Dei  assistere  audeat. 
CCXXXII.  Ne   corpora  sanctorum  transferantur  de 

loco  ad  iocum. 
CCXXXIM.  Qui  mortui  in  ecclesia  sepeliantur. 


debeant,  nisi  orare. 
CCXXXV.    Quod   divina    ciementia   fixis  in  terram 
genibus  exoranda  sit,  nisi  in  majoribos  solemni- 
tatibus. 
CCXXXVI.  Quod  non  liceat  mortuis  osculum  dare. 
CCXXXVII.  Ut  fideles  sepeliri  debeant. 
CCXXXVllI.    Ut    sacerdotes   ad  tempus  orationibus 

vacent  antequam  sacrificent. 
CCXXXIX.  De  laicis  qui  ecclesias  proprias  habent. 
CCXL.  De  ecclesiis  monachorom. 
CCXLI.  De  illis  qui,  dumsufieproprietatis  loca  alicubi 
dare  voluerint,  deciraam  nusquamtradere  seposse 
cognoscant. 


Indicis  Capiiulorum  finis. 


BURCHARDI 

ecclesij:  wormaciensis  episcopi 

DECRETORUM  LIBER  TERTIUS 


DE  ECCLESIIS. 


ARGUMENTUM  LIBRL 

Liber  hic   de   divinarum  domorum  institutione, 

culto  et  honore,  de  decimis  et  oblationibus,  deque 

justitiis  singulorum   tractat  :  qaiqae  libri  in  sacro 

catalogo   recepti,  qui  rejecti  et  apocryphi  sint,  os- 

tendit. 

Cap.  I.  —  Quid  sit  Ecclesia. 

(£j?  decr.  Julii  papae,  cap.  5.)  Ecclesia  Grflecom 
est,  quod  in  Latinum  vertitur  convocatio^  propterea 
qood  omnes  ad  se  vocet.  Catholica,  id  est  univer- 
salis,  ideo  dicitur  quia  per  universnm  mundum  est 
constituta,  vel  quoniam  catholica,  hoc  est  generalis 
in  eadom  doctrina  est  ad  instructionem. 

Cap.  II.  —  De  primitiva  Ecclesia. 

(Ex  decr.  MelcMad.  papa?,  cap.  8.)  Nemo,  qui  Scri- 
pturas  divinas  legit,  ignorat  quod,  in  principio  na- 
scentis  Ecclesise,  discipuli  in  unum  congregati  sont 
cum  mnllitudine  credentium,  in  quibus  erat  cor 
unum  el  anima  una,  quique,  vendentes  prsedia  el 
possessiones  snas,  adferebant  pretia,  et  dividebatur 
singulis  prout  cuique  opus  erat.  Futurara  namque 
Ecciesiam  in  gentibus  apostoli  prmvidebant,  maxi- 
meqne  quia  Dominus  illis  prsedixerat :  «  Euntes  in 
mnndum  universura  preedicate  Evangeiium, »  vel  quia 
expellendos  esse  a  Juda^a  noverant  se  et  in  gentibus 
dispergendos,  Ecclesiamque  congregandam  ex  rudi 
populo,  idcirco  praedia  in  Judeea  minirae  sunt  adepti, 
sed  pretia  tanturamodo  ad  fovendos  egentes.  At 
vero,  cum  inter  turbines  et  adversa  mundi  succre- 
sceret  Ecclesia,  adeo  usqne  pervenit  ut  non  soliim 
gentes,  sed  etiam  Romani  principes,  qui  bene  totius 


B  orbis  monarchiam  tenebant,  ad  fidem  Christi  et  ad 
baptismi  sacramenta  concurrerent. 

Cap.  III.  —  Quod  sacerdotes  agros  quos  vendere  so- 
lebantf  ad  communem  utilitatem  Ecclesiis  trade- 
bant. 

(Ex  decret.  Vrban.  papse,  cap.  2.)  Videntes  autem 

sacerdotes  et  levitse  et  reliqui  fideies,  plus  utiiitatis 

posse  adferre  si  hsereditates  et  agros,  qoos  vende- 

bant,  Ecclesiis,  quibus  prflesidebant  episcopi,  trade- 

rent,  eo  quod  ex  samplibus  eorum,  tam  prsesentibos 

quam  futuris  temporibus,  plura  et  elegantiora  pos- 

sent    ministrare  fidelis  communem    vitam    dedu- 

centibus,  quam  ex  pretio  ipsorura,  cceperunt  pree- 

dia  et  agros  quos  vendere  soiebant  matricibus  Ec- 

clesiis  tradere,  et  ex  sumptibus  eorura  vivere. 

Q 

Cap.  IV.  —  Quo  tempore  viri  religiosi  seipsos  Domino 
consecraruntf  xdificantes  basilicus  in  suis  fundis. 

(Ex  decret.  Melchia.  papas,  cap.  12.)  Ab  illo  enim 

tempore  et  deinceps  viri  religiosi  non  soiura  pos- 

sessiones  et  prsedia  quae  possederant,  sed  etiam  se- 

metipsos  Doraino   consecrarunt,  sedificantes  basili- 

cas  in  suis  fundis  in   honore  sanctorum  raartyrum 

per  civitates,  ac    monasteria   innumera    in  quibus 

coetus    Domino    servientium    conveniret.   Denique 

reges  et   praesides  ac  magistratus  non  solom  hanc 

licentiam  tribuere,  sed  etiam   ipsi   propria  largiti 

sunt  per  universa  regna  terrarum,  unde  alerentur 

egentes  qui  nihil  in  mnndo  possidebant,  Ecclesiseque 

fabricarentur  atque  restaurarentur,    Deoque  et  Ec- 

D  clesise  ejus  rite   famulantium,  servorumque  illius 

supplementa  absque  necessitate  tribnerentar. 


# 


675 


BURGHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


676 


Cap.  V.  —  Quod  Constantinus  primus  imperatorum  A 
fabricandi  Ecclesias  licentium  tribuit, 

(Ex  eodem,  cap,  10.).  E  qui£us  vir  religiosissimus 

Constantinus  primus,  iidem  veritalis  patenter  ade« 

ptus,  lieeutiam  dedit  per  nniversum  orbem  in  suo 

degentes  Imperio  non  solom  fieri  Christianos,  sed 

etiam    fabricandas   Ecclesias,  et    prsedia  triboenda 

constituit.  Denique  idem  prsefatus  princeps  donaria 

immensa,  et  fabricam  templi  primee  sedis  beati  Pe- 

tri  principis  apostolorum  instituit,  adeo  ut  sedem 

imperialem  qua  Romani  principes  prsesidebant,  re> 

linqueret,  et  B.  Petro  suisque  successoribus  profu- 

turam  concederet. 

Cap.  VI.   —   Ut  nullus  Ecclesiam    aedificetf   nisi  ille 
cui  episcopus  loci  locum  designaverit. 

{Ex  concil.  Aureliancn.,  cap.  3.)  Nemo  Ecclesiam  B 

sediticet  antequam  civitatis  episcopus  veniat,  et  ibi- 

dem   crucem  iigat  publice,   et  atrium  designet,  et 

ante  prsBiiniat  qui  sedificare  vult,  quse  ad  lumina- 

ria,    et  ad   custodiam  et  stipendia  costodum  suffi- 

ciant,  et  ostensa  donatione  sic  domum  ffidificet.  Et 

postquam  consecrata  fuerit,  ^  atrium  ejusdem  Eccle- 

sise  sancta  aqua  conspergat. 

Cap.    VII.  —  De  illo  qui  in   suo  prxdio  Ecclesiam 

aedificare  desiderat. 

[Ex  concil,  Wormaciensi,  cap,   6.)  Qoicunque  vo- 

luerit    in  sua  proprietate   Ecclesiam  cedificare,   et 

consensum  et  voluntatem  episcopi  habebit  in  cujus 

parochia  fuerit,   licitum  sit.  Verumtamen   omnino 

prsevidendum  est  episcopo,  ut  aliee  Ecclesise  anti- 

quiores,  propter  novas  suam  justitiam  aut  decimam 

non   perdant,  sed  semper  ad  antiquiores  Ecclesias 

persolvatur. 

Cap.    VIII.  —   Vt  omnes   Ecdesiae  in  illius   episcopi 
potestate  sint^  in  cujus  territorio  positae  sunt. 

(Ex  concil.  Aurelianen.,  cap,  i.)  Omnes  basilicee 

qu6B   per  diversa  loca  construct»  sunt  vel  quotidie 

constituuntur,  placuit,  secundum  priorum  canonum 

regulam,  ut  in  ejus  episcopi  in  cujus  territorio  po- 

sitffi  sunt,  potestate  consistant. 

Gap.  IX.  —  Ut  antiquae  Ecclesiae  possessionibus  suis 
propter  novas  non  spolientur. 

(Ex  condl.   Meldensi,  cap.  8.)  Ut   Ecclesiae   anti- 

quitus  constitutfiB,  nec  decimis,  nec  ulla  possessione 

priventur,  ita  ut  novis  oratoriis  tribuatur.  _. 

Cap.  X.  —  De  Ecclesiis  et  altaribus,  ubi  aliqua 
dubitatio  est  de  consecratione^  ui  consecrentur. 

(Ex  eodem  concil.y  cap.  45.)  Ut  Ecclesise  vel  alta- 

ria  quffi  ambigua  sunt  de  consecratione,  consecren- 

tur,  et  ut  superflua  altaria  destruantor. 

Cap.  XI.  —   Si  altare  motum  fuerit,  ienuo  Ecclesia 

consecretur. 

(Ex  dccr.  Ygini  papae^  cap.  4.)  Si  motum  fuerit 

altare,  denuo  consecretur  Ecclesia ;  si  parietes  mu- 

tantur,  et  non  altare,  salibus  tantum  ezorcizetur. 

Cap.  XII.  —  Si  Ecclesia  violata  fuerit^  iterum  con- 

secretur. 

(Ex  eodem,  cap.   6.)  Si   homicidio   vel  adulterio 

Ecclesia  fuerit  yiolata,   diligentissime   exporgetur, 

et  denuo  consecretur. 


Cap.  XIII.  —  Ut  Ecclesiam  ubi  pagamis  sepuUus  est, 

non  liceat  dedicari. 

(Ex  concil.  AurelianOf  cap.  7.)  Ecclesiam  ubi  pa- 

ganus  sepultus  est,    non   liceat  consecrare,  neque 

Missas  in  ea  celebrare,  sed  jactari  foras  et  mundari 

oportet. 

Cap.  XIV.  —  Ut  in  Ecclesia  in  qua  cadavera  sepulta 
sunt  altare  consecrare  non  liceat. 

(Ex  eodem,  cap.  6.)  In  Ecclesia  in  qua  cadavera 

mortuorum  sepeliuntur,   sanctificare  altare  non  li- 

ceat.  Si  autem  consecratum  prins  fuit,  Missas  licet 

celebrare  in  ea. 

Cap.  XV.  —  Ut  locasemel  dedicata,  perpetuo  sic  per- 

maneant. 

[Ex  concil.  apud  Aqtnsgran.^  cap.  4.)  Ut  loca  qus 

semel   Deo  dedicata  sunt,  aut  monasteria  fuerant, 

maneant  perpetuo  sic,  nec  possunt  ultra  fieri  siicu- 

laria  habitacula. 

CaP.  XVI.  —  De  locis  dudum  sacratis,  et  ntmc  negle- 
ctis^  ut  iterum  reformentur. 

(Ex  eodem,  cap.  6.)  Placuit  ut  loca  jamdudnm  con- 

secrata,  et  nunc  spurcitiis  foedata,   juxta  possibili- 

tatem  in  antiquum  statum  reformentur. 

Cap.  XVII.  —  Ut  nuUus  aliud  altare  erigere  praesu- 
mat^  nisi  quod  ab  episcopo  consecratum  est. 

(Ex  decr.  Hormisdae  pap.f  cap.  10.)  Ut  nulius  pre- 

sbyter  in    Ecclesia  consecrata  aliud  altare   erigat, 

nisi  quod  ab  episcopo  loci  vel  ejus  pcrmissu  sanc- 

tificatum  est  ;  ut  sit  discretio  inter  sacratum  et  non 

sacratum,  nec  dedicationem  iingat,  nisi  sit.  Quod  si 

fecerit,  si  clericus  est,  degradetur,  si  laicus,  anathe- 

matizetur. 

Cap.  XVni.  —  Ut  energumeni  Ecclesiarum  pavimenta 

verrant. 

(Ex  condl.  Carthag.^  cap.  91.)  Pavimenta  domo- 
rum  Dei  energumeni  verrant. 

Cap.  XIX.  —  De  monasteriis  semel  consecratis. 

(Ex  concU.  Chalced.,  cap.  24.)  Quse  semel  dedicata 

sunt  sunt  monasteria  consilio  episcoporum  qui  ciTi- 

tates   tenent,  manere   perpetuo  monasteria,  et  res 

quee  ad  ea  pertinent  monasteriis  reservari  debere, 

nec  posse  ea  ultra  iieri  ssecularia  habitacula.  Qoi 

vero  hoc  fieri  permiserint,  canonum  sententiis  sob- 

jacebunt. 

Cap.  XX.  —  De  illis  qui  dotem  Ecdesiae  sibi  vendi- 

care  praesumpserint. 

(Ex  concU.  Toletan.,  cap.  19.)  Multi,  contra  eano- 

num    constituta,   sic  Ecclesias  quas    sedificaverint 

postolant  consecrari,  ut  dotem,  quam  Ecclesi»  con- 

tulerint,  censeant  ad  episcopi  ordinationem  non  per- 

tinere.   Quod  factum  et  in  praeteritum  displicat»  et 

in  futuro  prohibetur;  sed  omnia,  secnndom  consae* 

tudinem  antiquam,  ad  episcopi  ordinationem  et  po- 

testatem  pertineant. 

Cap.  XXI.  —  De  Ecdesiis  destructis,  quomodo  restaih 

rari  debeant. 

(Ex  decr.   Ygini  papae,  cap.  5.)  Ut  Ecciesia  de- 

structffi,  ubi  aut  plures  sunt  quam  necesse  sit,  aat 

roajoris  magnitudinis,  quam  ut  ex  rebns  ad  eai 

pertinentibus    restaurari  possint,    episcopi   proTi- 


DEGRETORUM  UBRI  XX.  —  LIBER  TERTiUS. 


678 


iis  inveniatur   qualiter  consistere   pos-  A  cium  Ecclesiasticom  habent,  ad  tecta  Ecclesia  re- 

stauranda  Tel  ipsas  Ecclesias  emendandas  omnino 
adJQvent,  et  nonam  et  decimam  reddant. 


—  Quod  in  una  termimtione  plures  ba- 
males  Ecdesiae  esse  non  possint. 

apud  Aquisgran.j  cap.  5  )  Plures  baptis- 

\im  in  una  terminatlone  esse  non  pos- 

na  tantummodo  cum   subditis  capellis. 

tio  fuerit  de  terminatione  dnarum  ma- 

bes  utrarumque   discernant,  et  si  non 

lis  Dei  judicio  discernatur. 

—  IJt   regtdaria   monasteria  tiec  vendi 
nec  commutari  possint, 

Silverii  papae.,  cap.  1.)  Nemini  regum 

i  hominum  in  proprium  liceat  monaste- 

i,  nisi  ad  aliud  monasterium  :  vel  com- 

i  cum  alio  monasterio  :  vel  quocunque  B 

\rendere.  Hoc  etiam  divina  et  apostolica 

ica  sub  anatheroatis  poena  sanxit  aucto- 

si  factum  fuprit,  non  valebit,  sed  ipsum 

a  in  pristinum  reformetur  stalum. 

—  Ut  non   liceat  alicui  unius  Ecclesise 
im.  nisi  cambiatf  vertere  ad  aliam. 

I.  Lugdun.f  cap.  5.)  Non  licet  episcopo 

erram  Ecclesiffi  vertere  ad  aliam,  quam- 

int  in  ejos  potestate.  Tamen  si  commu- 

:nt  terras  earum,  cum  consensu  ambo- 

—  Ut  altaria,  nisi  sint  lapideaj  chrismate 

non  consecrentur. 

l.   Epaonensif  cap.    10.)   Altaria  si  non 
I,  chrismatis  unguine  non  consecrentur.  ^ 
ida  autem  divina  ofQcia  ordinem  quem 
ai  tenent,  comproviociales  eorum  et  ob- 
ebunt 

—  Ut  monasterium  ad   meliorandum  in 
alium  liceat  ponere  locum. 

Bonifacii  papa^  cap.  6.)  Si  quis  vult  mo- 

suum  ad  meliorandum  in  alium  locum 

;  cum  consilio  episcopi  et  fratrura  sno- 

littat  presbyterum  in  priori  loco,  ad  mi- 

lesise. 

.   —   Ut  sine  Mis^a  Ecclesia  non  debeat 

dedicari. 
Evarist.  papx,  cap.  4.)  Omnes  basilicffi 
•emper  debent  consecrari. 
,  —  Ut  episcopus  neminem  prohibeat  Ec-  ^ 
xm  ingrediy  et  audire  verbum  Dei. 
l.  apud  Valentias   habito,   cap.   16.)  Ut 
lullnm  prohibeat  ingredi   Ecclesiam  et 
um  Dei,  sive  gentileoi,  sive  hsereticum, 
Q,  usque  ad  Hissam  catechumeQorum. 

—  Ut  populus  qui  convenit  ad  Missam^ 
intequam  finialur  non  discedat. 

1.  Arelatensiy  cap.  i.)  Item,  cum  ad  cele- 
issam  in  Dei  nomine  convenit  populos, 
iscedat  quam  Missce  solemnitas  complea- 
episcopus  defuerit,  benedictionem  acci- 
tis. 
-  De  Hlis  qui  Ecclesiastica  habent  bene^ 

ficia. 
\.  Mogunt.,  cap.  42.)  Quicunque  benefi- 


Cap.   XXXI.   —  De  Ecclesiis   apud  barbaros  consti' 

tutis. 

(Ex  concil.  Constanti.,  cap.  6.)  Ecclesias  autem  Dei 

in  barbaris  gentibus  constitotas  gubernari  et  admi- 

nistrari  oportet  secundum  consuetudinem  quse  est 

a  patribus  observata. 

Cap.  XXXII.  —  De  Ecclesiis  Arianorwn. 
(Ex  decr.  Joan.  i  papae.  episcopis  per  Italiam  di- 
rectis.)  Ecclesias  vero  Arianorum  ubicunque  inve- 
neritis,  catholicas  eas  divinis  precibus  et  operibus 
absque  ulla  mora  consecrate  :  quia  et  nos,  quando 
fuimus  Constantinopoli,  tam  pro  religione  catholica 
quam  et  pro  regis  Theodorici  causa  negotii  suadente 
atque  hortante,  Arianosque  exstirpante  piissimo 
atque  Christianissimo  Justino  orthodoxo  imperato- 
re,  quascunque  illis  in  partibus  eorum  Ecclesias 
reperire  potuimus,  catholicas  eas  Domino  opcm  fe- 
rente  consecravimus. 

Cap.  XXXIII.  —  De  dioRcesanis  Ecclesiis  destitutis. 
(Ex  concil.  Terraconcnsi,  cap.  9.)  Multorum  ca- 
suum  experientia  magistrante,  reperimus  nonnullas 
dioRcesanas  Ecclesias  destitutas.  Pro  qua  re  id  con- 
stitutione  decrevimus  ut  antiquce  consuetudinis  ordo 
servetnr,  et  annis  singulis  ab  episcopo  dioeceses  vi- 
sitentur,  et,  si  qua  forte  basilica  reperta  fuerit 
destituta,  ordinatione  ipsius  reparetur  :  quia  tertia 
pars  ex  omnibus  per  antiquam  traditionem  ut  ac- 
cipiatur  ab  episcopis,  ex  principibus  novimus  sta- 
tutum. 

Cap.  XXXIV.  —  Qualiter  destitutam  Ecclesiam  al- 
teri  EcclesisB  recte  conjungere  valeat  episcopus. 

(Ex  regist.  Greg.  ad  Bacaudam  Formiensem  episc. 

mis.)  Et  temporalis  necessitas  nos  perurget,  et  im- 

minutio  exigit  personarum,   ut  destitutis  Ecclesiis 

salubri  ac  provida  debeamus   dispositione  succur- 

rere.   Et  ideo^    qnoniam   Ecclesiam    Minturnensem 

funditus  tam  cleri  quam  plebis   destitutam  desola- 

tione  cognovimos,  tuamque  pro  ea  petitionem  qua- 

tenus  Formian»  Ecclesise,  in  qua  corpus  beati  Erasmi 

martyris  requiescit,  cuique  fraternitas  tua  prcesidet, 

adjungi  debeat,  et  piam  esse  ac  justissimam  prcevi- 

dentes,  necessarium  duximus,  consulentes  tam  de- 

solationi  loci  illins  quam  tuse  Ecclesise  paupertati, 

reditus  supradictffi  Ecclcsiffi  Minturnensis,  vel  quid- 

quid  ei  antiquo  modemoque  jare,  vel  privilegio  po- 

tuit  potestve  qualibet  ratione  compelere,  ad  tuse 

Ecclesise  jns  potestatemque  hac  prcecepti  nostri  auc- 

toritate   concedimns,  ut  a  preesenti  tempore,  sicnti 

e  propria  quippe.  Ecclesia  debeas   cogitare,  eique 

competentise    tuee    proyision^  disponere,   quatenus 

deinceps,  quod  perire  nunc  usque  potuit,  paupenim 

Ecclesise  tu»  otilitatibosy  cleriqoe  proficiat. 

Cap.  XXXV.  —  Ut  pictursB  in  Ecclesia  fieri  non  de- 

debeant. 

(Ex  conc.  SUbertan^i  cap.  2.)  Placoit  pictaras  in 


679 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


680 


Ecclesia  fieri  non  debere,  ue  quod  colitur  et  adora- 
tur,  in  parietibus  depingatur. 

Cap.  XXXVI.  —  Item  de  pictura. 

(Ex  epist.  Gregorii  Secundino  servo  Dei  recluso 
directa,)  Aliud  est  enim  picturam  adorare,  aliud 
per  picturae  bistoriam  quid  sit  adorandom  addiscere. 
Nam  quod  legentibus  Scriptura,  boc  idiotis  prsestat 
pictura  cernentibus  :  quia  in  ipsa  ignorantes  vident 
quod  sequi  debeant,  in  ipsa  legont  qui  litteras  ne- 
sciunt.  IJude  et  prsecipue  gentibus  pro  lectione  pi- 
ctura  est.  Quod  magnopere,  tu  qui  inter  gentes  ba- 
bitas,  attendere  debueras;  ne,  dum  recto  zelo  incaute 
succendereris,  ferocibus  animis  scandalum  genera- 
res.  Frangi  ergo  non  debuit  quod  non  ad  adoran- 
dum  in  Ecclesiis,  sed  ad  instruendas  solummodo 
mentes  fuit  nescientium  collocatum.  Et  quia  in  lo- 
cis  Yenerabilibus  sanctorum  depingi  bistorias  non 
sine  ratione  vetustas  admisit,  si  zelum  discretione 
condidisses,  sine  dubio  et  ea  quse  intendebas  salu- 
briter  obtinere,  et  collectum  gregem  non  dispergere, 
sed  potius  poteras  congregare,  ut  pastoris  intemo- 
ratum  nomen  excelleret,  non  culpa  dispersoris  in- 
cumberet. 

Cap.  XXX VII.  —  Vt  non  pro  debito  episcopus  de  con- 
secranda  Eccksia  munus  aliquod  requirat. 

(Ex  concil.  Wormacien.f  cap.  i.)  Piacuit  ut  quo- 
ties  ab  aliquo  fidelium  ad  consecrandas  Ecclesias 
episcopus  invitatur,  non  quasi  ex  debito  munns 
aliquod  a  fundatore  requirat,  sed  si  ipse  quidem 
aliquid  ex  suo  voto  obtulerit,  non  respuatur.  At  ta- 
men  unusquisque  episcopus  meminerit  ut  non  prius 
dedicet  Ecclesiam,  nisi  antea  dotem  basilicae  et 
obsequium  ipsius  per  donationem  cbartulae  coniir- 
matum  accipiat.  Nam  non  levior  est  ista  temeritas 
si  sine  luminaribus  vel  sine  substantiali  sustenta- 
tione  est  eonim  qui  ibidem  servituri  sunt,  quam  si 
domus  privata  consecretur  Ecclesia. 

Cap.  XXX VIII.  —  Ut  Ecclesiam  in  qua  cadavera  in- 
fidelium  sepulla  sunt  sanctificare  non  liceat, 

[Ex  concil.  Agrippin.,  cap.  '23.)  Ecclesiam  in  qua 
mortuorom  cadavera  infidelium  sepeliuntur  sancti- 
ficare  non  licet,  sed  apta  videtor  ad  consecrandum, 
[modo]  inde  evulsis  corporibus,  et  rasis  parietibus,  vel 
lotis  lignis  reeedificetur.  Si  bflec  consecrata  prius 
fuit,  Missas  in  ea  celebrare  licet,  si  tamen  iideles 
fuerint  qui  in  ea  sepulti  sunt. 

Cap.    XXXIX.    —   De  lignis   dedicatm  Ecclesix,   ad 

quos  usus  verti  debeant. 

(Ex  decr.  Ygini  papae,    cap,  3.)   Ligna    Ecclesiee 

dedicatse  non  debent  ad  aliod  opus  jungi  nisi  ad 

aliam  Ecclesiam,  vel  igni  comburenda,  vel  ad  pro- 

fectum  in  monasterio  fratribus;  in  laicorum  opera 

non  debent  admitti. 

Cap.  XL.  —  Quid  episcopo  agendum  sit,  si  plures 
hxredes  de  una  contenderint  Ecclesia. 

(Ex  concil,  Tribur.^  cap,  20.)  Si  plures  bfleredes 
contenderint  de  communi  Ecclesia,  auferri  jobeat 
episcopus  reliquias  sacras  et  Ecclesiam  claudi,  do- 


B 


A  nec  communi  consensu  et  consilio  episcopl  statuant 
ibi  presbyterum,  et  unde  vivat. 

Cap.  XLL  —  De  eadem  re. 
(Ex  decr,  Greg.  papx^  cap.  5.)  De  Ecclesiis  quae 
inter  cobseredes  sunt  divisse  considerandom  est 
quatenus  si  secundum  providentiam  et  admonitio- 
nem  episcopi  ipsi  cobseredes  eas  voluerint  tenere, 
et  bonorare  faciant.  Sin  autem  boc  contradixerint, 
in  episcopi  potestate  maneat,  utrnm  eas  ita  consi- 
stere  permittat,  aut  reliquias  inde  auferre  velit. 
Cap.  XLII.  —  De  Ecclesiis  inter  haeredes  divisis. 
(Ex  concil.  MediomatriciSf  cap,  1.)  Perlatnm  est 
ad  saoctam  synodum  quod  inter  hfftredes  Ecclesiac 
in  rebus  propriis  conslitutfie  dividantur,  et  tanta 
per  eamdem  divisionem  simuitas  oriatur,  ut  de  ono 
altari  quatuor  partes  fiant,  et  singul»  partes  sin- 
gulos  habeant  presbyteros,  quod  sine  discordia  et 
simullate  nullo  modo  iieri  potest.  Unde  nobis  visum 
est  quod  bujuscemodi  Ecclesiae  inter  baeredes  dividi 
non  debeant,  et  si  in  contentionem  venerint,  et 
simultates  inter  eos  surrexerint,  per  quas  sacerdos 
suo  ibi  ofQcio  canonice  fungi  non  possit,  praecipia- 
tur  ab  episcopo  civitatis  ut  nullo  modo  ibi  Missarum 
solemnia  celebrenlur,  donec  iili  ad  coocordiam  re- 
deant,  et  pari  voto  atqoe  concilio  Ecclesia  illa  sa- 
cerdotem  canonice  babeat,  qui  iibere  snum  ministe- 
rinm  ibi  peragere  possit. 

Cap.  XLIIL  —  Ut  singuli  presbyteri  singulas  habeant 

Ecclesias. 

G  (Ex  decr,  Dionysii  papae^  cap.  4.)  De  Ecclesiis  ergo 
parochianis,  unde  apostolicam  sedem  consulere  vo- 
luisii,  qualiter  sint  custodiendse  ac  dividendse  sacer- 
dotibus,  nibil  tuffi  cbaritati  melius  nobis  videtur 
intimare,  qnam  ut  sequaris  quod  nos  in  Romana 
Ecclesia  nuper  egisse  cognoscitur  :  Ecclesias  vero 
singolas  singulis  presbyteris  dedimns,  et  onicuique 
jus  proprium  babere  statuimus,  ita  videiicet  ut  pnl- 
lus  alterius  parochise  terminos  aut  jos  invadat,  sed 
unusquisque  suis  terminis  sit  contentus,  et  taliter 
Ecclesiam  et  plebem  sibi  commissam  costodiat,  at 
ante  tribnnal  «eterni  "judicis  ex  omnibos  sibi  com- 
missis  rationem  reddat,  et  non  judicium,  sed  glo- 
riam  pro  suis   actibus  accipiat.   Hanc  quoque  nor- 

-^  mam,  cbsirissime ,  te  et  omnes  episcopos  sequi 
convenit,  et  quod  tibi  scribitur,  omnibus  quibos- 
cunque  potueris  notum  facias,  ut  non  speciaUs,  sed 
generalis  fiiat  ista  prseceptio. 

Cap.  XLIV.  —  De  eadem  re, 
(Ex  concil.  Remensi,  cap,  2.)   Unusquisque  pre- 
sbyter  Ecclesia  una  ad  quam  ordinatus  est  conten- 
tus  sit,  et  nullus  in  duabos  Ecclesiis  ministrare  prs- 
sumat. 

Cap.  XLV.  —  Deeadem  re, 
(Ex  eodem  concil,,  cap.  8.)  Sicut  in  unaquaque 
Ecclesia  presbyter  debet  esse,  ita  ipsa  Ecclesia,  quA 
sponsa  vel  oxor  ejus  dicitur,  non  potest  dividi  inter 
plures  presbyteros,  sed  unnm  tantummodo  babebit 
sacerdotem,  qui  eam  caste  et  sinceriter  regat.  Uode 
interdicimus  ut  nuUus  prcesumat   Ecclesiam  inter 


DEGRETORUM  UBRI  XX.  -  LIBER  TERTIUS. 


682 


plares  dividere,  qnia  Ecclesia  Christi  uxor  A 
a   debet  esse  non  scortum,  sicut  Galistus 
Atur. 

'I.  —  Ut  musquisque  presbi/ter  una  Ecclesia 
contentus  sit. 

dem^  cap.   ii.)  Statutum  est  ut  unaquseque 

suum  presbyterum  habeat,  ubi  id  fieri  fa- 

OTidente  episcopo  permiserit. 

Cap.  XLVII.  —  De  eadem  re. 

yneil,  Nannetensif  cop.  8.)  Sicut  enim  epis- 

m  plus  potest  habere  quam  unam  civitatem, 

nam  uxorem,  ita  presbyter  auam  tantom 

n.  Itaque  nullos  presbyter  plures  pra;sumat 

lcclesias,  si  de  statu  suo  gaadere  desiderat. 

Cap.  XLVIII.  —  De  eadem  re. 

mcil.  Meldensij  cap,    iO.)  Si  quis  de  ordine  " 

ili   contemptu  minoris    Ecclesise   ambitiose 

)be  ad  potiorem  aspiraverit,  canonica  erga 

nitio  conservetar,  hoc  est  ut,  utrisque  careat. 

Cap.  XLIX.  —  De  eadem  re. 

ecr.  Calist.  papaBy  cap.  4.)  Qaoniam  sicut  al- 

xor,  nec  adulterari  ab  aliquo,  vel  judicari 

>ni,  nisi  a  proprio  viro  eo  vivente  permitti- 

nec  uxor  episcopi,  vel  presbyteri,  quse  ejas 

>el  parochia  indubitanter    intelligitar,   eo 

ab  altero  dijudicari  vel  disponi,  aut  ejus 
a  fnii  permittitur.  Unde  ait  Apostolus : 
ta  est  uxor  legi,  quamdia  vir  ejus  vivit  :  eo 
ancto,  solata  est  a  lege  viri.  »  Similiter  et 

quae  uxor  sacerdotis  dicitar,  eo  vivente  ei  C 
est.  Eo  vero  defuncto  nubat  in  Domino,  ut 
ilariter.  Si  enim  eo  vivente  alteri  nupserity 
judicabitur. 

Cap.  L.  —  De  ordinibm  sacris. 
piistola  Isidori.)  Domino  sancto,  meritisqae 
itri  Lantfredo  episcopo,  Isidorus  episcopus. 

sanctitatis  tase  litteris,  gavisus  sum  quod 
salutem  tuam  earum  relatu  cognovi.  De  his 
11«  in  sequentibus  insinaare  eloquii  tai  ser- 
ait,  gratias  ago  Deo,  quod  sollicitudinem  ofQ- 
)ralis  tibi  impendis,  qualiterque  ecclesiastica 
rdinentur  peiquiris.  Etlicetomuiaprudentise 
t  cognita :  tamen  quia  alfectu  fratemo  me 
,  ex  parte  qua  valeo,  expediam  :  et  de  om- 
«lesise  gradibus,  quid  ad  quemlibet  perti- 
oquar.  Ad  Psalmistam  pertinet  ofQcium  ca- 
iicere  laudes,  responsoria,  et  quidquid  per- 

cantandi  peritiam.  Ad  ostiarium  namque 
it  claves  Ecclesise,  ut  claudat  et  aperiat  tem- 
»,  et  omnia  quffi  sant  intas,  extraque  custo- 
leles  recipiat,   excommunicatos  et  iniideles 

ictorem  pertinet  lectiones  pronantiare,  et  ea 
Dphetae  vaticinarint  populis  prcedicare.  Ad 
im  pertinet  exorcismos  memoriter  retinere, 
ae  super  energumenos  et  catechumenos  in 
indo  imponere.  Ad  acolythum  pertinet  pree- 
lominariorum  in  sacrario.  Ipse  ceream  por- 
\  soggesta  pro  encharistia  calicis  prsparat,  Ad 

Patrol.  CXL. 


D 


subdiaconum  pertinet  calicem  et  patenam  ad  altare 
Christi  deferre,  et  levitis  tradere,  eisque  ministrare ; 
urceolum  quoque  et  aquamanile,  et  manutergium  te- 
nere,  episcopo,  presbytero  et  levitis  pro  lavandis  ante 
altare  manibus  coram  prsebere.  Ad  diaconum  perti- 
net  assistere  sacerdotibus,  et  ministrare  in  omnibus 
qase  aguntur  in  sacramentis  Christi,  in  baptismo 
scificet,  in  chrismate,  et  patena,  et  calice,  oblatio- 
nes  quoque  inferre  et  disponere  in  altari;  compo- 
nere  etiam  mensam  Domini  atque  vestire,  crucem 
ferre,  et  prsedicare  Evangelium  et  Apostolum.  Nam 
sicut  lectoribus  Vetns  Testamentum,  ita  diaconibus 
Novum  prfledicare  prseceptum  est.  Ad  ipsum  quo- 
que  pertinet  officiam  precum  et  recitatio  nomi- 
num.  Ipse  preemonet  aures  ad  Dominum,  ipse  hor- 
tatur  orare,  ipse  clamat,  ot  ipse  pacem  unnuntiat. 
Ad  presbyterum  pertinet  sacramentum  corporis  et 
sanguinis  Domini  in  altari  Dei  conticere,  et  oratio- 
nem  dicere,  et  benedicere  dona  Dei.  Ad  episcopam 
pertinet  basilicarum  consecratio,  unctio  altaris  et 
confectio  chrismatis.  Ipse  prsedicta  ofQcia  et  ordines 
ecclesiasticos  distribuit,  ipse  sacras  virgines  bene- 
dicet;  et  dum  praecessit  unusquisque  in  singulis, 
hic  tamen  est  prseordinator  in  cunctis.  Hi  sunt 
ordines  ac  ministeria  clericorum,  quse  tamen 
auctoritate  pontificali  in  archidiaconi  cura  et  pri- 
micerii,  ac  thesaarii  sollicitudine  dividuntur.  Ar- 
chidiaconus  enim  imperat  subdiaconis  et  levitis,  ad 
quem  ista  ininisteria  pertinent.  Ordinatio  vestiendi 
altare  ad  levitas,  cura  incensi,  et  sacrificii  necessa- 
ria  sollicitudo  quis  levitarum  Apostolum  et  Evan- 
gelium  legat,  quis  preces  dicat,  seu  responsoriam 
in  Dominicis  diebas  aut  solemnitatum  decantet,  sol- 
licitudo  quoque  parochianorum  et  ordinatio,  et  jur- 
gia,  ad  ejus  pertinent  curam.  Prseparandas  dioece- 
sanas  basilicas  ipse  suggerit  sacerdoti.  Ipse  inquirit 
parochias  cam  jussione  episcopi,  et  ornamenta,  vel 
res  basilicarum  parochianarum,  gesta  libertatum 
ecclesiasticarum  episcopo  idem  refert,  collectam 
pecuniam  de  communione  ipse  accipit,  et  episcopo 
defert,  et  clericis  partes  proprias  idem  distribuit. 

Cap.  LI.  —  De  Ecclesiis^  seu  sanctis  noviter  inveTttis. 

{Ex  concil.  Agrippinensi^  cap.  5.)  De  Ecclesiis, 
seu  sanctis  noviter  sine  auctoritate  inventis,  nisi  epi- 
scopo  probante,  in  cajus  territorio  est,  minime 
venerentur,  salva  etiam  de  hoc  et  de  omnibus  Ec- 
clesiis  canonica  auctoritate. 

Cap.  LII.  —  Ut  unaquaBque  Ecclesia  mansum  inte^ 
grum  habeat  sine  servitio. 

(Ex  eoncil.  Womarcien.,  cap.  i8.)  Sancitam  est 
ut  unicuique  Ecclesiffi  unus  mansas  integer  absque 
ullo  servitio  attribuatur,  et  presbyteri  in  eis  con- 
stitui,  non  de  decimis,  neque  de  oblationibus  fide- 
lium,  non  de  domibus,  neque  de  atriis  vel  hortis 
juxta  Ecclesiam  positis,  neqae  de  prsescripto  manso 
aliquod  servitium  faciant  praeter  ecclesiasticum ; 
et  si  aliqoid  amplius  habuerint,  inde  senioribus  suis 
debitnm  servitium  impendant. 

22 


683 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISGOPI. 


084 


Cap.   fJII.   —   Ut    nullus   de  dote  Ecclesiae^  vel    de 
manso  prehbylerum  censum  persolvere  cogat. 

(Ex   conciL   Meldensi,   cap.    8.)    Juxta   synodalica 

praecepta  decrevimus  ut  nullas  mortalium  de  agro 

ecclesiastico,  et  raanso  ac  mancipiis,  vel  si  quilibet 

pro   loco  sepulturac  aliquid   largitus  fuerit  Ecelesise, 

neque  de  decimis  et  oblalionibus  fidelium  quemquam 

presbyterorum  aliquem    censum   persolvere  cogat, 

nec  quisqnam  cujuslibet  ordinis  aut  dignitatis  ex- 

inde  quidquam  subtrahat,  et  redhibitionem  quam- 

cunque  exigat  temporalem.  Quod  si  fecerit,  commu- 

nione  usque  ad  satisfactionem  privetur. 

Cap.    LIV.   —   De    altaribuSf   quse  passim  fiunt  per 

agros. 
(Ex   concil.    Africano,  cap.    50.)  Item  placuit  ut 

altaria  quffi  passim   per  agros  et  per  vias  tanquam 

raemorioe    martynim  conslituuntur,  in  quibus  nul- 

lum   corpns  aut  reliquise  martyrum   conditsB  pro- 

bantur,  ab  episcopis,  qui   locis  eisdem  praesunt,  si 

fieri  potest,  evertantur.  Si  autem  hoc  per  tumultus 

populares  non  sinitur,  plebes  tamen  admoneantur, 

ne  illa  loca  frequentent,  ut  qui  recte  sapiunl,  nulla 

ibi     superstitione   devincti    teneantur;    et    omnino 

nulla  memoria    martyrum   probabiliter   accipiatur, 

nis^  aut  ubi  corpus,  aut  aliquse  reliquiae  certse  sunt, 

aut  origo  alicujus  habitationis,  vel  possessionis,  vel 

passionis,  fidelissima  origine  traditur.  Nam  quse  per 

somnia,  et  per  inanes  quasi  revelationes  quorumli- 

bet  hominum  ubicumque  constituuntur  altaria,  omni 

modo  reprobentur. 

Cap.    LV.  —    Ut  martyrum  dignitatem  nullus  pf^o- 

fanus  infamet, 

(Ex  concil.  Carthagin.y  cap.  3.)  Martyrum  dignita- 

tem   nemo  profanus  infamet,  neque  passiva  corpo- 

ra,  quse  sepulturse    tantnm  propter  misericordiam 

ecclesiasticam  commendari  mandatum  est  redigant, 

ut  aut  insania  prsecipitatos,  aut  tali  peccato  discre- 

tos,  non  ratione  vel  tempore  competenti  quo  marty- 

ria  celebrantur,  martyrum  nomen  appellent.  At  si 

qui   in  injuriam  martyrum,  claritati  eorum  adjun- 

gant  insaniam,  placet  eos  si   laici  sunt  ad  poeni- 

tentiam   redigi,    si  autem   sunt  clerici,  post   com- 

monitionem     honore     privari.    Universi    dixerunt : 

Recte  stabit  sauctitas  vestra.  Hoc  et  singulis  conci- 

liis  statutum  est. 

Cap.   LVI.  —  Ut  missarum  solemnia  non  ubique,  sed 
in  locis  ab  episcopo  consecratis  fiant. 

(Ex  concil.   Triburiensiy  cap.  4.)  Missarum  solem- 

nia,  non  ubique,  sed  in  locis  ab  episcopo  consecra- 

tis,  vel  ubi  ipse  permiserit,  celebrauda  esse  cense- 

mus.    Concedimus   etiam    ut  sicubi,    quod    nostris 

peccatis    exigentibus    perplurimum   est   factum,    a 

Nordmannis,  et  a  Slavis,  et  ab  Ungaris,  et  a  malis 

Christianis,    seu   alio   qualicumque    modo   Ecclesiee 

fuerint  incensse  et  combustse,  in  cappellis  cum  ta- 

bula  consecrata  missas  interim  celebrare  permitti- 

mus,  doncc   ipsse    Eccicsise    restaurari   queant.   In 

itinere  vero  positis,   si  Ecclesia  defuerit,  ut  sub  dio 

seu  in  tentoriis  item  si   tabula  altaris  consecrata, 

cffiteraque  sacra  mysteria  ad  id  officium  pertinentia 


A  adfuerint,  missarum  soiemnia  celebrare  concedimus, 

aliter  omnino  interdicimus. 

Cap.   LVII.  —  De  missa  non  celebrandaf  nisi  in  sa- 

crato  loco. 
{Ex  decr.  Felicis  /V,  pap^Bf  omnibus  episcopis  mis- 

sis.)   Scripta  sanctitatis  vestrae,  quce  ad  sedem  apo- 

stolicam  misistis  super  quibusdam  consultis,  quasi 

ad  caput,  ut  inde  acciperetis  responsa,  unde  omnis 

Ecclesia  totius  religionis  sumpsit  exordium,  gratan- 

ter  suscepi,  et  breviter  vobis  respondere  curavi.  De 

Ecclesiarum  enim   consecratione,   et    de  missaruai 

celebrationibus  non  aliubi,  quam  in  sacratis  Domino 

locis  absque   magna  necessitate   fieri  debet,  liquet 

omnibus   quibus  sunt  nota   Novi  et  Veteris  Testa- 

menti  praecepta.  Tabernaculum  vero  Moseo,  Domioo 

B  prcecipiente,  fecisse,  et  sacrasse  cum  mensa  et  altari 

ejus,  et  eereis  vasis  et  utensilibus,  ad  divinum  cuU 

tum  explendum  legimus,  et  nou  solum  divinis  pre- 

cibus   ea    sacrasse,  scd   etiam  sancti  olei  unctiooe, 

Domino  jobente,  perlinisse  novimus.  Qnaliter  autem 

ha^c  facta  snnt,  et  non  alii  ipsa  sacra  qaam  sace^ 

dotes  sacra  unctione  delibuti.   Dominoque  cum  ves- 

tibus  sanctis  sacrati   et  levitse  tractabant,  ferebant, 

erigebant,    et  deponebant,    in  ipsis    institutiooibus 

quae,  jubente  Domino,  per  Mosen  conscriptse  sunt  i& 

lege  Domini  reperitur.  Qualiter  ergo  David  regom 

piissimus  ampliaverat  cnltum  Dei,  et  templum  Do- 

mini  cedificare  voluit,  sed  propter  multum  saogui- 

nem  quem  effoderat,  prohibitus  est,  et  ipse  colie- 

gerat  expensas   Salomon  quoque  filius  ejus  idipsom 

quod  ipse  facere   optaverat,   jubente   et  aniiliaote 

Domino,  perfecit,  et  templum  cum  altari,  et  reliqoa 

ad  divinum  cultum  peragendum  conseeravit. 
Cap.  LVIIL  —  De  eadem  re. 
(Ex  epist.  Felicis    IF,    papae,  omnibus    Episeopit 

missa.)  Juda*.i    ergo  loca  in  quibus  Domino  sacriii- 

cabant  divinis  habebant  supplicationibus  consecrata, 

nec  in  aliis,  quam  Deo  dicatis  locis  munera  Domio« 

offerebant.  Si  enim  Judaei,  qui  umbrae  Jegis  deser 

viebant,  hcec  faciebant,  multo  magis  qoibus  verits 

patefacta  est,  et   gratia  et  veritas  per  Jesnm  dili 

est,  templa  Domino  eedificare  et  prout  melius  poh 

sumus    ornare,   eaque  divinis   precibns  et  sanetii 

unctionibus  suis  cum  altaribns  ct  vasis,  vestibns  qot- 

que  et  reliquis  ad  divinum  cultum  explendum  oleB- 

silibus  devote  et  solemniter  sacrare,  et  noii  in  aliis 

locis,  quara  in  Domino  sacratis  ab  episcopis,  et  ooa 

a  chorepiscopis,   qui  sffipe  prohibiti  sunt,  nisi,  ot 

praedictum  est,  somma  exigente  necessitate,  missas 

celebrare,  nec  sacrificia  Domino  offerre  debemos. 

Et  hoc,    nisi  summa   necessitas  agere  compulerit, 

non  in  domibus,  quia  in  sacris  canonibus  sacrifida 

in  domibus  offerri  prohibita  sunt,  sed  in  tabemacolii 

divinis  precibos  a  pontificibus  dicatis,  et  in  mensii 

Domino  sacratis,  et  sacra  onctione  a  pontificibus  de- 

libutis,   pro  sumraa,  ot  preefixum  est,  necessitata, 

et  non  pro   libitu  cujusquam  et  pigritia  agatnr.  Sa* 

tius  est  missam  non  cantare,  aut  non  aodire,  qaam 

in  his  locis,  ubi  fieri  non  oportet  fore,  nisi,  ut  acpt 

dictnm  est,  pro  summa  contingat  necessitata,  qo** 


686 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  ~  LIBER  TERTIUS. 

Cap.  LXI.  —  De  eadem  re, 
(ExcmcU,  Laodicensi,  cap.  08.)  Quod  non  oporteat 


B 


aecessitas  legem  non  habet.  Unde  scriptum  est:  A 
16  oiferas  holocausta  tua  in  omni  loco  quem  vi- 
sed  in  loco  quem  elegerit  Dominns  Deus  tuus. 
Szodo  legitur :  Vos  vidistis  quia  de  ccelo  loco- 
m  Yobis  :  Non  facietis  deos  argenteos,  nec  deos 
facietis  vobis.  Altare  de  terra  facietis  mihi, 
eretis  snper  eo  holocausta  et  pacifica  yestra. 
restras  in  omni  loco,  in  quo  memoria  fuerit 
lis  mei.  Et  sicut  non  alii,  quam  sacrati  Domino 
otes  debent  missas  cantare,  nec  sacrificia  su- 
tare  offerre,  sic  nec  in  aliis,  quam  in  preefa- 
>roino  sacratis  locis  Missas  cantare,  aut  sacri- 
ifferre  licet.  Si  autem  legitur  in  concilio  Laodi- 
capite  XXVI,  quod  hi  qui  non  sunt  ab  epi- 
ordinati,  tam  in  Ecclesiis  quam  in  domibus 
Eare  non  possunt,  molto  magismajoris  gradus 
eria,  nisi  ab  eis,  qui  ad  eos  grados  sunt  sa- 
quibus  fungi  debent,  vel  ofQcia  agi,  vel  sa- 
I  offerri  non  licet.  Quod   autem,  ut  paulo  su- 

<  prslibatum    est,     oblationes    in     domibus 
non  debent  in  eodem  concilio,  cap.  LIX  pro- 

m  habetur  ita  :  Non  oportet  in  domibus  obla- 
celebrari  ab  episcopis  vel  presbyteris.  Solem- 
B  vero  dedicationum  Ecclesiarum  et  sacerdo- 
per  singulos  annos  solemniter  sunt  celebrandae, 
Domino  ezempla  dante,  qui  ad  festum  dedi- 
lis  Templi,  omnibus  id  faciendom  dans  for- 
^  cum  reliquis  populis  eamdem  festivitatem  ce- 
Lorus  venit,  sicut  scriptum  est :  Facta  sunt 
lia  Hierosolymis,  et  hiems  erat,  et  ambulabat  G 
in  templo  in  porlicu  Salomonis.  Quod  autem 
dierom  sint  encoenia  celebranda.  in  libro  Re- 
peracta  dedicatione  templi  reperietis.  De  ec- 
rum  vero  consecratione  quoties  dubitatnr,  et 
ierta  scriptura,  nec  certi  testes  existunt,  a  qui- 
consecratio  sciatur,  absque  olla  dobitatione 
e  eas  esse  sacrandas,  ne  talis  trepidatio  faciat 
iorationem,  quoniam  non  monstratur  esse 
om,  qnod  nescitor  factom.  His  fratres  testi- 
is  scripturarum,  ab  apostolica  auctoritate  con- 
Teslris  breviter  respondisse  sufficiat:  vobis 
1  previdendum  est,  et  oranibns  prsedicandum, 
icita  non  agantur. 

LIX.  —  Quod  non  liceat  Missas  celehrare^  nisi  D 
th  [octs  ah  episcopo  civitatis  consecratis. 

c  deer,  Clementis  papa?,  cap,  22.)  Hic  ergo,  hoc 
n  prffisenti  vita  positos  oportet  vos  agnoscere 
itatem  et  preeceptum  Dei,  ubi  et  agendi  et 
icandi  sit  locus,  quoniam  in  aliis  locis  sacri- 
I  et  missas  celebrare  non  licet,  nisi  in  his  in 
is  episcopos  proprius  jusserit,  aut  ab  episcopo 
ariter  ordinato,  tenente  videlicet  civitatem, 
«rati  fuerint.  Aliter  enim  non  sunt  hsec  agenda, 
ite  celebranda,  docente  nos  Novo  et  Veteri  Te- 
snto.   Hsec  a  Domino  Apostoli  acceperunt,  et 

<  tradideront :  hsec  nos  docemus,  vobisqoe  et 
bas  absqoe  reprehensione  tenere,  et  docere 
is  agendum  est,  mandamus. 


in  domibus  oblationes    celebrari,   ab  episcopis   vel 
presbyteris. 

Cap.  LXI.  —  De  eadem  re. 
(Ex  concil.  Aurelian,y  cap.  4.)  Audivimus  quod 
quidam  laici  in  domibus  propriis  prsecipiant  pre- 
sbyteris  snis  Missas  celebrare,  et  inter  canum  dis- 
cursns,  et  scortorum  greges,  sanctitatis  mysteria 
polluuntur  magis  quam  consecrentur.  Quapropter 
prsecipimus  ut  nulios  presbyter  eztra  ecclesiam 
prsesumat  Missam  cantare,  nisi  forte  itineris  ne- 
cessitas  exposcat,  in  tentorio  aut  sub  dio,  in  loco 
nitido,  et  longe  ab  omni  immunditia  remoto,  Mis- 
sas  celebrare  permittimus,  et  hoc  nullatenus  sine 
tabola  consecrata, 

Cap.  LXII.  —  De  reparatione  Ecclesix. 

(Ex  epist,  VigilU  papae,)    De  fabrica  vero  cojus- 

libet  Ecclesi»,   si  dirupta   fuerit  instauranda,   et  si 

in  eo  loco  consecrationis  solemnitas  debeat    iterari, 

in   quo  sanctuaria    non     fuerint,    uihil  judicamus 

officere,  si  per  eam  minima  aqua  exorcizata  jacte- 

tur,  quia  consecrationem   cujuslibet    Ecclesice,    in 

qua  Spiritus   sancti  ara   non   ponitur,  celebritatem 

tantum  scimus  esse  Missarum.  Et  ideo  si  qua  san- 

ctorum  basilica  a  fundamentis    etiam  fuerit  inno- 

vata,  sine  aliqua  dobitatione,  cum  in   ea  Missarum 

foerit  celebrata  solemnitas,  totius  sanctifiicatio  con- 

secrationis  implebitur    Si  vero   sanctuaria  quse  ha- 

bebat,   ablata  sunt,  rursus   eorum    repositione,   et 

Missarum   solemnitate    reverentiam  sanctificationis 

accipiet. 

Cap.  LXIII.  —  Ut  ante  horam  diei  tertiam  non  sint 

MisssB  celehrandas, 

{Ex   epist,    Telesphori  papx,    cap,    6.)   Missarum 

celebrationes  ante  horam  diei  tertiam  minime  sunt 

celebrandae,  quia   eadem  hora    et  Dominus  cruci- 

iixus,  et  super  apostolos  Spiritus    sanctus   descen- 

disse  legitur,  excepta  nocte  sanctw  nativitatis. 

Cap.  LXIV.  —  Vt  pro  fidelihus  defanctis  singulis 
diehus  Missas  celehrare  liceat, 

(Ex  conciL   Cahillon.^,  cap,  39.)  Visum  preeterea 

nobis  est  ut  in  omnibus  Missarum  solemnibus  pro 

defunctorum  spi/itibus  loco  competenti  Dominus  de- 

precetur.  Sicut  enim   nulla  dies   excipitur,  qua  non 

pro  viventibus  et  pro  quiboslibet  necessitatibos  do- 

minus   deprecetur,    ita    nimirom  nolla  dies  excipi 

debet,  qoin  pro  animabus  fideliom  preces  Domino  in 

Missarom  solemnibos   fondantor.  Antiquitus  igitor 

hunc  morem  sancta  tenet  Ecclesia,  ut  et  in  Missa- 

rum  solemnibus  et  aliis  precibus  Domino  spiritus 

qoiescentium  commendentur,   dicente  beato  Augus- 

tino  :  Non  sunt   prsetermittendse  supplicationes  pro 

spiritibus  mortoorum,  quas  faciendas  pro  omnibns 

in  Christiana  et  catholica   societate  laudamus.   De- 

functos  etiam  tacitis  nominibus  eorum  sub  generali 

commemoratione  suscepit  Ecclesia,  ut  quibns  ad  ista 

desunt  parentes,  aut  filii,  ant  quicumque  cognslti  yel 

amici,  ab  una  eis  ezhibeatur  pia  matre  commoni. 


687 


BURCHARDl  WORMACIENSIS  EPISGOPI. 


688 


Cap.  LXV.  —  Ut  Missa  mortuorum  pro  omnibus 
Christianis  sit  cantanda. 

(Ex  dictis  Dionysii  ylreop,  et  Augustini.)  Dionysius 

Areopagita  dicit  blasphemias  Deo  facere,  qui  Missas 

offert  pro  malo  homine.  Auguslinus  dicit  pro  omni- 

bus  Christianis  esse  faciendum  quia  vel  eis  proficit, 

aut  oiferentibus,  aut  petentibus  proderit. 

Cap.  LXVI.  —  Vt  institutiones  Missarum  sicut  in 
metropoli  fiunt,  sic  et  in  reliquis  comprovincialibus 
Ecclesiis, 

(Ex   concil,   Gerunden  ,   cap.)   6.)  Ut  instituliones 

Missarum  sicut  in   metropolitana  Ecclesia  fiunt,  ita 

in   Deo  nomin«  in  omnibus  compvovincialibus  Eccle- 

siis,    tam   ipsius   MissaE^,    ordo,    quam    psallenti,  vel 

ministrandi  consuctudo  servetur, 

Cap.  LXVII.  —  Ut  preces  et  praefationes  qux  in  conci- 
lio  probatae  non  fuerint,  non  celebrentur. 

{Ex  concil.  Africano,  cap.  04.)  PJacuit  etiam  hoc, 
ut  preces  quae  probata?  fuerint  in  consilio,  sive  pra?- 
fationes,  sive  commendationes,  seu  impositiones 
manus  ab  omnibus  celebrentur.  Nec  aliai  omnino 
contra  fidem  proferantur,  sed  qusecunque  cum  pru- 
dentioribus  fuerint  collatse  dicantur. 

Cap.   LXVIII.  —    Ut   nuUus  presbyter  solus   Missam 

cantare  prassumat. 

{Ex   concil.    Nannetensi,    cap.   30.)    Definivit  san- 

ctnm   conciliom  ut  nullus  prcsbyter  solus  prsesumat 

Missam  cnntare.  Cui  enim  dicit, «  Dominus  vobiscum, » 

aut    a   sursuni   corda  »,    gratias     agamus    Domino 

Deo  nostro,»  cumnuilussitqui  respondeat?  Autinca- 

none,  et  omnium  circumadstautium,  cum  nemo  sit  ? 

Autquem  invitat  adorationem,  cum  dicit : «  Oremus,» 

cnm  nullus  sit  qui  secum  oret?  Aut  ergo  ista  peni- 

tus  reticenda  sunt,  et  non  solum  non  erit  perfectum 

sacrificium,  verum  etiam   incurret  quisquis   ille  est 

illam  terribilem  sententiam  :  Si  quis   tulerit  de  hoc, 

tollat  Deus  partem  ejus   de    libro  vitae ;  aut  si  haec 

muris  et  parietibus  insusurraverit,  ridiculosum  erit, 

Quapropter   illa    periculosa    supersLitio    maxime  a 

monasteriis   monachorum   exterminanda  est.  Praevi- 

deant  autem    praelati  ut  presbyteri  in  coenobiis  et  in 

aliis  Ecclesiis  cooperatores    habeant  in  celebratione 

Missarum.  Si  quis  haec  transgressus  fuerit,  ab  ofQcio 

suspendatur. 

INCIPIUNT  DECRETA  SECUNDI  PELAGII  PAP-«, 
SUCCESSORIS  BENEDICTI,  ET  ANTECESSORIS 
GREGORII  PAP;E. 

Cap.  LXIX.  —  De  praefationibus  quas  sancta  Romana 
Ecclesia  et  coUaudavit,  ct  firmiier  tenet. 

(Ex  decret.     Pelagii    papx.)    Pelagius    Romanae 

Ecclesise    et  apostolicie    sedis    episcopos,    universis 

Germaniarum  atque  Galliarum  regionuni  episcopis. 

Cum  in  Dei  nomine  in  Romana  Ecclesia  synodum 

episcoporum    sive    caeterorum    consacerdotum     Dei 

iidelium   congregatam  habuissemus,  et  de  Ecclesia- 

sticis  statutis,  ut  sunt  ab  apostoiis  et  a  sanctis  Patri- 

bus    tradita,    diligentius    tractaremus,   supervcnere 

iitterae,  vestrse,    et  ut   magis    essent  auctoritativse, 

etiam  vivse  voces  proccsserunt,  rogantos  ut  ordincm 


A  praefationum  qoem  sancta  Romana  Ecclesia  bactenus 
haberet,  nostris  lilteris  vobis  remandaremus.  Tunc 
(ie  vestra  voJuntate  et  studio  tam  bono  multam 
gavisi  somus,  sacrum  ordiuem  Romanum,  sacra- 
que  constituta  nostrorum  antecessorum  solerter  rele- 
gentes,  invenimus  hasnovem  praifationes  in  sacrocata- 
logo  tantummodo  recipicndas,  quas  longe  retro  ve- 
tustas,  in  Romana  Ecclesia  hactenus  servavit.  Id 
est,  unam  in  albis  Paschalibus.  Aiiam  de  Ascensione 
Domini.  Tertiam  de  Pentecoste.  Quartam  de  Natali 
Domini.  Quintam  de  Apparitione  Domini.  Sextam 
de  Apostolis.  Septimam  de  sancta  Trinitate.  Octavam 
de  Cruce.  Nonam  de  jejunio  in  Quadragasima  lan- 
tummodo  dicendam.  Has  praefationes  tenet  et  custo- 
dit  sancta  Romana  Ecclesia.  Has  tenendas  esse  vobb 


B 


mandamus. 


Cap.  LXX.  —  De  sacerdotibus  Missarum  tempore  si 
aegritudinis  aliquis  eventus  accesserit. 

(Ex  concil.  Toletan.  8.  cap.  2.)  Nihil  contra  ordi- 
nes  slatutum  temeritatis  ausu  praesumatur,  neqoe 
illa  quae  summa  veneratione  censentur,  vel  minimo 
praesumptionis  tactu  solvantur,  cum  adhuc  tantam 
fieri  jussa  sunt,  nec  interrupta  noscuntar,  ne  lan- 
gnoris  proventu,  robore  salutis  natura  privetur.  Non 
ergo  solum  fragilitati  consuiitur  humanae,  sed  etiam 
sacris  mysteriorum  Dei,  providentur  habere  sollici- 
tudinem.  Censuimus  igitur  convenire  ut,  cum  a 
sacerdotibus  Missarum  tempore  sancta  mysteria 
consecrantur,  si  aegritudinis  accidat  quilibet  eventus, 

^  quo  coeptum  nequeat  consecrationis  expleri  myste- 
rium,  sit  iiberum  episcopo  vel  presbytero,  ut  alter 
consecrationem  expleat  officii  coepti.  Non  enim  aliod 
ad  sopplcmenlum  initiatis  mysteriis  compelit,  quam 
aut  incipientis  aut  subsequeutis  complenda  bene- 
dictione  sacerdotis,  quia  nec  perfecta  videri  pos- 
sunt,  nisi  perfectionis  ordine  compleantur.  Com 
enim  simus  omnes  unum  in  Christo,  nihil  contrariom 
diversitas  format,  ubi  efficaciam  prosperitalis  unitas 
fidei  repraesentat.  Quod  etiam  consultam  cuncti 
ordinis  clerici  inditum  vel  indultum  esse  sibi  dod 
ambigant,  sed,  ut,  praemissum  est,  prapcedentibos 
statim  alii  pro  complemento  succedant.  Ne  tamen 
qnod    naturae   languoris  causa  consuiitur,  in  pre- 

D  sumptionie  perniciem  convertatur,  nuUus  post  cibom 
potumque  sive  quodiibet  minimum  sumptum  Missas 
facere,  nullusque  absque  patentis  proventu  molestis 
minister  vel  sacerdos  cum  coeperit,  imperfecta  officia 
praesomat  omnino  relinquere.  Si  quis  haec  temerare 
praesumpserit,  excommunicationis  sententiam  sosti- 
nebit. 

Cap.  LXXI.  —  De  eadem  re. 

(Ex  decret.  Anacleti  papae.)  Sacerdotes  quando  sa- 
crificant,  non  soli  hoc  agere  debeni,  sed  testes 
secum  habeant,  ut  Deo  perfecte  in  sacratis  Domioo 
locis  sacrificare  prubentur.  Ait  namque  auctontis 
legis  divinae:  Yide  ne  offeras  holocaosta  toa  io 
omni  loco  quem  videris,  sed  in  loco  quem  elegerit 
Dominus  Deus  tnus. 


DECRETORUM  LlBRl  XX.  —  LIBER  TERTIUS. 


690 


\L  —  De  presbyteris  qui  damonibus  variiS'  A 
fsionibus  vexantur,  quod  iUis  sacra  tractare 
*at. 

icret.  Vii -papady  cap,  6.)  Bene  siquidem  ma- 

•galis  detiuitum  est  ut,    dsemoniis  aliisque 

iQS    irretitis,    myst(*na   sacra   tractare   uun 

iui  prseccptu,   cousensu  ratiunis  adlkibito,  id 

iter  definivimus,   ut  nullus  de  bis  qui  aut  in 

irrepti  a  da^monibu-^  cliduntur,   aut  quoli- 

)  vexationis  incurMbus  efferuntur,   vel  sa- 

eant  miuistrare  altaribus,  vel  indiscussi  se 

igerant  sacramentis,  exceptis  illis  qui  cor- 

incommoditalibus    dcditi,    sine    bujusmodi 

)QS  in  terram  approbantur  elisi.  Qui  tamen 

andiu  erant  ab  ofticii  sui  et  ordiue  et  loco 

t  quousque  unius  anni  spatio,   per  discre-  B 

episcopi  inveniantur  ab  incursu  dsemonum 

Cap.  LXXIII.  De  eadem  re. 
eeret.  Sotheris  papae,  cap.  8.)  Ut  illud  divini 
monentis  singuli  preecaveant  quo  scribitur  : 
quia,  cum  ceciderit,  non  habet  sublevan- 
mmopere  verendum  est  nobis  et  cavendum, 
8  illis  atque  temporibus  quibus  Domiuo 
,  vel  sacriticatur,  unicuique  divinis  singu- 
)fficiis  insi^tenti,  perniciosa  passio  vel  cor- 
uselibet  valetudo  occurrat,  quse  aut  corpus 
labrui  faciat,  aat  mentem  aiienatione  vel 
sonfundat.  Pro  hujusmodi  ergo  ausibus  prae- 
i,  necessarium  duximus  instituere  ut,  ubi  p 
s  vel  loci,  sive  cleri  copia  suffragatur,  ha- 
isquis  ille  canens  Deo  atque  sacriticans  post 
i  solaminis  adjutoreni  :  ut  si  aliquo  casu  ilie 
;ia  impleturus  accedit  turbatus  fuerit,  vel  ad 
elisQs,  a  tergo  semper  habeat  qui  ejus  viceui 
.tur    intrepidus,    et  officium  inceptum    ad- 

XIV.  —  De  presbyteris  qui  soli  Missas  solent 

celebrare. 
lodem^  cap,  10.)  Hoc  quoque  statotum  est 
us  presbyterorum  Missarum  solemnia  cele- 
l^raesumat,  nisi  duobus  prflesentibus  sibique 
lentibus  ipse  tertius  habeatur,  quia  cum 
jtT  ab  eo  dicitur  :  «  Domiuus  vobiscum,  »  et 

Secretis  :  <x  Orate  pro  me,  »  aptissime  con-  0 
it  et  ipsius  respondeatur  salutationi. 

tXV.  —  De  illis  qui  conjugati  presbyteri  obla- 
tiones  spreverint. 

eoncil.   Agathen  ,   cap.   8.)  Si  qnis  decernit 

.erum  conjugatum  tanquam  occasione  nuptia- 

Qod  offerre  non  debcat,  et   ab  ejus  oblatione 

abstinet,  anathema  sit. 

CXVI,   —  Ut    presbyteri   communicent  quoties- 
eunque  Missas  celebraverint. 

*AmciL  Rothomag.y  cap,  2.)  Dictum  est  nobis 

lUidam  presbyteri  celebrata  Missa  detrectantes 

mere  divina  mysteria  qum  consecrarunt,  cali- 

imini  mulierculis  quee  ad  Missas  offerunt  tra- 

vel  quibusdam    iaicis  qui   dijudicare  corpus 

i   nesciunt,  id   est,   disccrnerc   inter    cibum 


spiritalem  atque  carnalem.  Quod  quantum  sit  omni 
Ecclesiasticfle  rehgioni  contrarium,  pietas  fidelium 
novit.  Unde.  omnibus  presbyteris  interdicimus  ut 
nullus  in  posterum  hoc  facere  prsesumat,  sed  ipse, 
cum  reverentia  sumat,  et  diacono  aut  subdiacono 
qui  ministri  sunt  altaris  colligenda  tradat.  Ulud 
etiam  attendat  ut  eos  propria  manu  communicet. 
NuIIi  autem  laico  aut  femina?  Euchuristiam  iu  mani- 
bu.«  ponat,  sed  tanlum  in  os  ejus  cum  his  verbis  pu- 
nat  :  Corpus  Dumini  et  sanguis  prosit  tibi  ad  remis- 
sionem  peccatorum  et  ad  vitam  a?temam.  Si  quis 
hsec  transgressus  fuerit,  quia  Deum  omnipotentem 
contemnit,  et  quantum  in  ipso  est  inhonorat,  ab 
aitari  removeatur. 

Cap.  LXXVII.  —  De  eadem  re. 

{Ex  epist.  Anackti  papaSf  cap,  12.)  Peracta  autem 
consecratione  omnes  communicent  qui  noluerint 
ecclesiasticis  carere  liminibus.  Sic  enim  et  Apostoli 
stataerunt,  et  sancta  Bomana  tenet  Ecciesia.  Et  si 
hoc  neglexerint,  degradenlur. 

Cap.  LXXVIII.  —  De  eadem  re. 

{Ex  coneil.  Aurelian.^  cap,  10.)  Auditum  est  ali- 
quos  presbyteros  Missam  celebrare  et  non  commu- 
nicare,  quod  omnino  in  canonibus  apostolorum 
interdictum  esse  legitur.  Vel  quomodo  dicere  recte 
potest  si  non  communicaverit  :  «  Sumpsimus,  Do- 
mine,  sacramenta  ?  »  etc. 

Cap.  LXXIX.  —  De  eadem  re. 

{Ex  eodem,  cap.  f  f .)  Si  quis  episcopus,  aut  presby- 
ter,  ant  diaconus«  vel  quiiibet  ex  sacerdotali  cata- 
logo  facta  oblationenon  communicaverit,  autcausam 
dicat :  et  sT  rationubiiis  fuerit,  veniam  consequatar, 
aut  si  uon  dixerit,  communione  privetur,  tanqaam 
qui  populo  causa  la^sionis  exstiterit. 

Cap.  LXXX.  —  Ut  in  Ecclesia  nihil  aliud  agatur  nisi 

id  ad  quod  facta  cst. 

{Ex  dictis  August.)  In  oratorio  prseter  orandi  et 
psallendi  Deo  cultum  penitus  nihil  agatur,  ut  nomini 
huic  et  opera  jugiter  impensa  concordent. 
Cap.  LXXXI.  —  De  eadem  re, 

{Ex  dietis  Benedicti.)  Oratorium  hoc  sit  quod  di- 
citur,  nec  ibi  quidquam  aliud  geralur  aut  condatur, 
quam  divinis  mysteriis  conveniat. 

Cap.  LXXXII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eoneil.  Laodicen.f  cap,  28.)  Quod  non  oporteat 
in  domiciliis  divinis,  id  est,  iu  Ecclesiis  agapen 
fieri,  uec  iulra  domum  Dei  comedere,  vel  accubitus 
sternere. 

Cap.  LXXXIII.  —  Ut  nullus  in  Ecclesia  convivetur, 

{Ex  coneiL  Carthag,.  eap,  28.)  Ut  nulii  episcopi 
vel  clerici  in  Ecclesia  conviventur,  nisi  forle  trans- 
euntes  hospitii  necessitate  illic  reficiantur.  •  Populi 
etiam  ab  hujasmodi  conviviis,  quantum  fieri  potest, 
prohibeantur. 

Cap.    LXXXIV.    —  Ut   nullus   in  Ecclesia    tabemas 

eonstituat. 

{Ex  eoneiL    Turonen.,    cap.    2.)  Perlatum  est  ad 

sanctam    synodum    qaod    quidam    presbyteri    in 

Ecclesiis    sibi    commissis    tabemas,     quod    nefas 


691 


BURGHARDI  WORM ACIENSIS  EPISGOPI. 


692 


est,  constitaaat,  ibique  per  caupones  vinum  vea-  A 
dant.  aut  vendere  permittant,  et  ubi  tantammodo 
orationes  et  verlium  divinam,  Deique  laus  debuerit 
resonare,  ibi  comessationes  et  ebrietates  iiant,  ibi 
risus  et  piausus  et  verba  tarpia,  ibi  rix8e  et  con- 
tentiones  resultent.  Quod  quam  sit  Deo  contrariam 
Dominus  Jesus  demonstrat.  Qui  cum  invenisset  in 
templo  vendentes  et  ementes,  et  nummularios  se- 
dentes  facto  funicalo  de  resticulis,  omnes  ejecit  de 
templo.  Si  eoim  ea  quse  licite  vendi  videbantur  in 
templo,  et  ad  hoc  emebantur,  ut  in  eodem  templo 
offerrentur  Domino,  ipse  foras  ejecit,  quid  putas  de 
tam  pestifera  praesumptione  et  Dei  contemptu  fiet  ? 
Et  si  non  solum  sacerdotibus  sed  etiam  omnibus 
clericis  praecipitur,  ne  tabernas  ingrediantur  :  quis 
audire  potest  ut  Ecclesifle  Dei  tabernee  liant  ?  Itaque 
interdicit  per  omnia  synodus  ne  hoc  in  posterum 
ullatenas  iiat.  Quod  si  factum  fuerit,  presbyter  de- 
ponatur,  laici  communione  privati  ab  Ecclesia,  qaam 
dehonestaverunt,  expellantur. 

Cap.  LXXXV.  —  De  eadem  re. 
{Ex  eodem^  cap,  3.)  Si  enim  domus  Dei  orationis 
domus  vocatur,  hoc  debet  esse  quod  dicitur  :  nec 
ibi  aliud  debet  geri  aut  recondi.  Ubi  enim  corpus 
Domini  consecratur,  ibi  angelorum  prsesentia  non 
dubitatur  adesse.  Ubi  sanctorum  reliquise  reconditee 
veneranlur,  ne  quid  inhonestum  appareat,  quod 
oculos  ad  orationem  venientium  offendat,  ne  quid 
ibi  videatar  quod  ad  lucrum  temporale  pertineat : 
sed  omnia  sancta,  omnia  munda,  et  tantummodo  ad  C 
Ecclesiasticum  ministerium  pertinentia. 

Cap.    LXXXVI.  —   Ut  micuiqite  in  dcrnio  sua  orare 

liceat, 

(Ex  concil.  AurelianOf  cap,  3.)  Unicuique  fidelium 

in  domo  sua  oratorium  licet  habere,  et  ibi  orare, 

Missas  autem  ibi  celebrare  non  licet. 

Cap.  LXXXVII.  —  Ut  canticum  turpe  drca  Eeclesias 

non  fiat, 

{Ex  concil,  Carthag.)  Canticum  turpe  atque  Inzu- 

riosum  circa  Ecclesias  atque  in  atriis  Ecclesiae  agere 

omnino  contradicimus,  quod  ubique  vitandum  est. 

Cap.  LXXXVIII.  —  Ut  sanctorum  reliquise  in  orato- 
riis  villaribus  non  ponantur, 

{Ex  concil,  Epaonensiy  cap,  25.)  Sanctorum  reli- 

quise  in  oratoriis  villaribus  non  ponantur,  nisi  for- 

sitan   clericus   cujuscunque   parochise   vicinus  esse 

contingat.  qui  sacris  pignoribus  psallendi  firequentis 

famuletur. 

Cap.    LXXXIX.    —    Ut  sedes  episcopaliSy   si   necesse 
fuerit,  in  alium  locum  transferatur. 

(Ex  reg.  Oreg,,  ad  Joannem  Billitran,  episcopum.) 
Temporis  qnalitas  admonet  episcopornm  sedes  anti- 
qnitos  certis  civitatibus  constitntas,  ad  alia  quse  secu- 
riora  putamus  ejusdem  diceceseos  loca  transponere, 
quo  et  habitatores  nonc  degere,  et  Barbaricum  possit 
periculum  facilias  declinari.  Propterea  te  Joannem 
fratrem  coepiscopumque  nostrum  Billitranensis  civi- 
tatis,  sedemque.  tuam  in  loco  qui  appellatur  Renati 
ad  sanctum  Andream  apostolum  preecipimus  exinde 


D 


transmigrare,  qaatenas  et  ab  hostilitatis  incursu 
liberior  existere  valeas,  |et  illic  consnetudinem  so- 
lemnium  festorum  disponas. 

Cap.  XC.  ^  De  mutandis  sanctis  loeis, 
(August,  dicit.)  Tribus  causis  loca  sanctorum 
trausmntanda  suul.  Primo,  qnum  necessitas  perse- 
cutorum  loca  eorom  gravavit.  Secando,  quum 
difticuitas  locorum  fiierit.  Tertio,  quum  malorum 
societate  gravantur. 

Cap.  XCI.  —  Quod  translatis  martyrilus^  honor  inter- 
dum  cum  illis  migret,  interdum  in  loeo  permaneat, 

(Ex    dictis     Hieron.)    Notandum    cum     transma- 

tantur  alii  qui  de  martyribus,  cum  his  honor  com- 

migrat  :   aliis  vero    transmutatis    honor    in    locis 

eorum  esse  non  cessat. 

Cap.  XCII.  —  Quod  sanguis  martyrum  consecret 
locum,  non  loeus  sanguinem, 

(Ex  diciis  August.)  Sanguis  martyrum  consecnt 
locum,  non  locus  sanguinem.  Si  aliquis  dixerit:Mea 
est  Ecclesia,  dices  illi,  quod  in  Cantico  legitar  :  Cnt 
est  columba  mea,  et  unns  est  dilectus  meus.  Et  diees 
illi  :  Aptum  est  fiilinm  occidi  in  sinn  matris  et  nu- 
tricis  suse  ?  Tamen  scias  nutricem  tantum  pollutam, 
et  pro  hac  pollutione  consecratam,  filium  aatem 
mortuum  esse. 

Cap.  XCIII.  —  Quid  sit  basilica. 

{Ex  dictis  S.  Isidcr,)  Basilion  Griecorum  rex 
erat.  Hinc  et  basilica  regalis,  quia  in  primis  tem- 
poribus  reges  tantum  sepeliebantur  in  ea,  ideo  no- 
men  sortita  est.  Nam  nunc  temporis  ceeteri  homi- 
nes,  sive  igni  combusti,  sive  acervo  lapidnm  sepalti 
sunt. 

Cap.  XCIV.  —  De  iUis  qui  domum  Dei  eontemptibi' 

lem  fadunt. 

(Ex  coneiL  Gangren,,,  cap.  5.)  Si  qnis  docet  domon 
Dei  contemptibilem  esse,  et  conventas  qui  in  ea  ce- 
lebrantur,  anathema  sit. 

Cap.  XCV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodemy  cap.  6.)  Si  qpis  extra  Ecclesiam  se- 
orsum  conventus  celebrat,  et  despiciens  EccIesiaiSt 
ea  quse  sunt  Ecclesise  voluerit  usurpare,  non  con- 
veniente  presbytero  juxta  decretum  episcopi,  ani- 
theroa  sit. 

Cap.  XCVI.  —  Ut  calix  et  patena  ex  auro  auttxar' 

gento  fiant, 

(Ex  concil.   Remensif   eap.    5.)  Ut    calix   Domini 

cum  patena,  si  non  ex  auro  omnimodis,  ex  argento 

fiat.  Nec  causentur  presb^rteri  avaritia  suadente  de 

paupertate  vel  impossibilitate,  cum  quarta  pars  ei 

omnibus  quee  ad  Ecclesiam  pertinent,   in  fabrids 

ipsius    Ecclesiae   sit  impendenda.   Admonendus  est 

etiam  popnlus  ut  aliquid  in  donariis  Domini  offertt, 

sicut  ille  antiquus  populus  sub  Mose  in  tabemaculo 

Domini  fecisse  legitur.  Si  quis  autem  tam  paoper 

est,  saltem  vel  stanneum  calicem  habeat.  De  sn 

autem  ex  aurichalco  non  fiat  calix,  qaia  ob  Tini  vi^ 

tutem  eruginem  parit,  qu»  vomitum  provocat.  Nol- 

lus  autem  in  ligneo  calice,   aut  vitreo  presumit 

cantare. 


DECRETORUM  UBRl  XX.  —  LIBER  TERTIUS. 


694 


XCVII.  —  De  obsermnda  mensa  Chrisf'»  A 

idem  concU.f  cap.  5.)  Observandum  est  at 
[iristi,  id  est,  altare  ubi  corpus  Dominicum 
tur,  ubi  saoguis  ejus  hauritur,  ubi  sancto- 
quiae  reconduntar,  ubi  preces  et  vota  po- 
;onspectu  Dei  a  sacerdote  offeruntur,  cum 
leratione  honoretur,  et  mundissimis  linteis 

diligentissime  cooperiatur,  nihilque  super 

tur,  nisi  capsae  cum  sanctorum  reliquiis  et 

Evangelia,  Expleta  Missa  calix  cum  patena, 

mentorum  liber,    cum  vestibus   sacerdota- 

aaando  loco  sub  sera  recondantar. 

\^III.  Ut  corporale  ex  purissimo  linteo  sit,  et 
wiius  materiei. 

iem,  cap.   3.)  Corporale  super  quod   sacra 

nmolatur,  ez  mundissimo  et  parissimo  lin-  " 

lec  in  eo  alterius  generis  materia  pretiosior 

r  misceatur,  et  nunquam  super  altare  rema- 

[   in  tempore  missse,  sed  aut  in  sacramen- 

bro  ponatur,  aut  cum  calice  ot  patena  in 

imo  loco  recondatur :  vel  quando  ablnitur 

9te,  diacono  vel  subdiacono,  primo   in  er- 

1  loco   et  vase  ad    hoc   prseparato  abluatar, 

ex  Dominico  corpore  et  sanguine  infectum 

hsec  a  lavandario  in  nitido  loco  paretar. 

X.  —  Ut  sacrificium  altaris   non   in    serico 
panno  aut  tincto  celebretur. 

\8t.  Eusebii  papae,  cap.  51.)  Hic  inter  csetera 
consuUu  omnium  constituimus  ut  sacriti- 

iris  non  in  serico  panno,    aut  tincto  quis-  p 

ilebrare  praesumeret,  sed  in  puro  lineo  ab 
consecrato,  terreno  scilicet  lino  procreato 

ntexto,  sicut  corpus  DomininostriJesu  Chri- 

idone  linea  munda  sepultum  fuit. 

—  Ut  mulieres  ad  altare  non  accedant,  et 
offUiis  virorum  se  non  intromittant. 

leil.  Laodicensi,  cap.   43.)  Quod  non  opor- 

eres  ingredi  ad  altare,  et  ea  contingere  quse 

officiis  deputata  sunt. 

Cap.  CI.  —  De  eadem  re. 

ier.  Gelasii  papx,  cap.  i6.)  Nihilominus  im- 

'  audivimas,  tantum  divinarum  rerum  sub- 

•pectum,  ut  femina  sacris  altaribus  mini- 

mentur,  cunctaque  non  nisi  virorum  famu- 

atata  sexui  non  competit  exhibere.  D 

CII.  —  Ut  laici  juxta  altare  non  sedeant. 

meil.   mogunt.,  cap.  13.)  Ut  laici  secas  al- 

sancta  mysteria  celebrantur,  in  clericos, 

vigilias  quam   ad  Hissas  stare   vel  sedere 

lon  preesumant,  sed  pars  illa  qase  cancellis 

dividitur,  tantum  psalientibus   pateat  cle- 

orandum   vero   et  communicandum  laicis 

5y  sicut  mos  est,  pateant  sancta  sanctorum. 

.  —  De  illis  sacerdotibus  qui  in  Ecclesia  dum 

Ivangelia  legunturj  sedere  praesumunt. 

0$.  1  papsB  epistola  episcopis  Germaniae  ac 

.    directa.)     Anastasnis   episcopus    cunctis 

cis  et  Burgundifle  regionis  episcopis  in  Do- 

utem.  Exegit  dilectio  vestra,  charissimi,  ut 

>ritate  sedia  apostolic«e,  vestris  deberemus 


consultis   respondere.  Et  quamvis  non  prolize,  sed 

succincte  hoc  agere  propter  quasdam  alias  occupa- 

tiones  festinaremus  :  denuo  tamen  si  necesse  fuerit 

ob  has  vel  alias  nccessitates  quasi  ad  caput  mittere 

charitative  non   dubitetis,    quia    vestras   preces  et 

nunc   et    tunc   acceptabiles    habemus.  Significastis 

enim  quosdam  sacerdotes  in  Ecclesia  quando  Evan- 

gelia  leguntur  sedere,   et  Domini  salvatoris   verba 

non  stantes  sed  sedentes  audire,  et  hoc  ex  majorum 

traditione   se  accepisse  uarrantur.  Quod  nullatenus 

deinceps  iieri  sinatis  apostolica  auctoritate  manda- 

mus  :    sed  dum  s^ncta  Evangelia  in  Eecclesia   reci- 

tantur,   sacerdotes  et  cceteri  omnes  non   sedentes, 

sed    venerabiliter   in    conspectu    Evangelii  stantes, 

Dominica  verba  intente  audiant  et  fideliter  adorent. 

Cap.  CIV  —  Ut  nullus  calicem^  patenam,  vel  vesti- 
mentum  sacerdotale  in  vadium  tabernario  prmstare 
praBSumcd. 

{Ex  concil.  Remensi,  cap.  11.)  Ut  nullus  presbyter 
preesumat  calicem,  vel  patenam,  vel  pallium  altaris, 
vel  vestimentam  sacerdotale,  aut  librum  ecclesia- 
sticum  tabernario,  vel  negociatori,  aut  cuilibet  laico 
vel  feminffi  in  vadium  dare,  nisi  justissima  neces- 
sitate  urgente,  quia  tanta  est  sanctitas  sacri  mini- 
sterii,  ut  salva  altioris  mysterii  intelligentia,  etiam 
per  prophetam  Dominus  prohibuerit,  ne  cam  sanctis 
vestimentis  sacerdos  procedat  ad  populum,  sed  illa 
intra  sancta  dimittat,  a  colloquio  divino  rediens.  Et 
cui  in  tabernas  ad  bibendum  a  sacris  canonibus  in- 
gredi  prohibetur,  sanctiiicata  sacro  ministerio  nec 
ad  contingendum  immundis  :  quanto  minas  in  va- 
dium  exhibere  debet?  Sicut  Stephanus  sanctus  papa 
et  martyr  sanctum  Hilarium  in  suis  decretalibiis 
docuit. 

Cap.  CV.  —  Ut  nullus  calicem^  patenam,  aut  aUqua 
vasa  sacra  adalios  usus  facere  praesumat. 

(Ex  concil.  Aurelianensiy  cap.  9.)  Nullus   sacerdos 

seu  laicus  calicem,  aut  patenam,  aut  quselibet  vasa 

sacra  et  divmo  cultu   mancipata,  ad  alios   usus  suos 

retorquere    prfiesumat.    Nam  quicunque    de   calice 

sacro  aliud  bibit  preeter   Christi  sanguinem    qui  in 

sacramento  accipitur,  et  patenam  ad  aliud  officium 

habet  quam  altaris  ministerium,   deterrendus    est- 

ezemplo  Balthazar,  qui  dum  vasa  Domini  in  usus 

communes  adsumpsit,    vitam    pariter    cum    regno 

amisit. 

Cap.  CVI.  —  Quod  licitum  sit  episcopis  cum  consilio 
cleri  de  thesauro  Ecctesiae  suae  familiae  in  necessi- 
tate  succurrere, 

{Ex  concil.  Arvemen.,  cap.  5.)  Licitum  sit  episco- 

pis  prsesentibus  presbyteris  et  diaconibus  de  the- 

sauro  Ecclesise  familiee  et  pauperibus  ejusdem  Ec- 

clesise,   secundum    canonicam  institutionem,    juzta 

quod  indiguerint  erogare. 

Cap.  CVII.  —  Ne     cadavera  pallio  altaris    coope- 

riantur, 

(Ex  eodem,  cap.  39.  (Ne  opertorio  Dominici  corpo 

ris,  vel  altaris  non  uuquam  corpus  dum  ad  tnmulnm 

evehitur  obtegatur,  ne   sacro  velamine  dum  hono- 

rantur  corpora,  altaria  poilaantur. 


695  BURGHARDI  WORMAGIENSIS  EPISCOPI.  696 

Cap.  CVIII.  —  Ne  ad  nuptiafwn  omatum  divina      A  Cap.  CXVII.  —  De  eadem  re, 

(Ex  conciL  Aurelf  cap,    10.)  Ut   nullus  presbyter 


ministeria  prmtentur. 

(Ex  eodemy  cap.  8.)  Ne  ad    naptianim  ornatam 

ministeria  divina  preestentar,  et  dum   improboruin 

tactu  vel  pompa  saecuiaris  luxurice   poiluantur,   ad 

of£icia  sacri  mysterii  videantur  indigna. 

Cap.  CIX.  —  Ut  Ecclesia    sxculari   potentia   minime 

pervadatur. 

(Ex  concil,   apostoi,,  cap.   31.)   Si  quis  episcopus 

sfficularibus  potestatibus  usus,   Ecclesiam  per  ipsas 

obtineat,  deponatur,  et   segregetur,   omnesque  qui 

illi  communicant. 

Cap.  CX.  —  De    presbyteris    qui  Ecclesias  suas  per 

pretium  acquisierint, 

{Ex    concil,    Mogunti.f   cap,    5.)    Quicunque   pre- 


ad  introitum  EcclesisB  xenia  donet. 

Cap.   CXVIII.   —    De    presbyteris    nihil     habentibus 

quando  ordtnantur. 
(Ex  concil.    Rnnrmti^  cap,   6.)    Investigandum   si 

nihii  patrimonii  hdbens  presbyter  qnando  provectus 

est  ad  ordinem  ecclesiasticum,  postea  emerit  prsedi^, 

cujus  juris  sint,  quoniam  Ecclesise  ad  quam  de  nihil 

habente  promotu.^  est  esse  debent,  juxta  canonicam 

auctoritatem. 

Cap.  CXIX  — De  eademre, 

{Ex   concil.    j4rausico,    cap,  54.)   Presbyter    cam 

dioecesim   tenet,  de   his   quce   emerit,    ad   Ecclesic 

nomen  scripturam  faciat,   aut  ab  ejus  quam  tenet 


sbyter  per   pretium   ecciesiam  fuerit  adeptus,  quo-  g  Ecclesias  ordinatione  discedat. 


niam  contra  Ecclesiasticse  regulse  disciplinam  agere 

dignoscitur,  et  qui  alium  presbyterum  legitime  ad 

Ecclesiam  ordinatum  perpecuniam  expulerit,  eam- 

que  sibi  taliter  vindicaverit,  omnimodis  deponatur. 

Cap.  CXI.  —  Ut  nullus   laicus  ab   Ecclesia  sua  pre- 
sbyterum  ejicere  praesumat. 

(Ex  eodem^  cap.  29.)  Ut  laici  presbyteros  non  eji- 

ciant  de  Ecciesiis,  neque  coustituant  sine   consensu 

episcoporum  suorum. 

Cap.  CXII.   —  Item  de   illis  qui  presbyteris  Ecclesias 

auferunt. 

(Ex  concili.  Cabillon.j  cap,  42.)  Inventum  est  quod 

multi  arbilrii  sui   temeritate,  et  quod  est    gravius 

ducti  cupiditate,  presbyt^iris  quibusiibet  absque  con- 

sensu  episcoporum  Ecclesias dant  vel  auferunt  Unde  C  prie i^desi^ereUnquat. 

oportet  ut  canonica  regula  servata,  uullus   absque 

consensu    episcopi     cuilibet    presbylero    Ecclesiam 

dct.  Quam  si  juste  adeptus   fuerit,   hanc  non  nisi 

culpa  gravi,  et  coram  episcopo  canonica  severitate 

aniittat. 

Cap.  CXIII.  —  Ut  nullus  aliquod  munus  propter  Eccle- 
siam  a  prebsytero  requirat. 

(Ex  concil,  Mogunt.,  cap.  30.)  Ut  nullus  omnino 
munera  exigat  a  presbyteris,  propter  commendatio- 
nem  Ecclesiae. 

^  Cap.  CXIV.  —  De  eadem  re, 

(Ex  condl.  Rothomag.f  cap.  5.)  Sancitum  est  atque 
omnimodis  prohibitum  ut  si  quis  presbyter  invcn- 
tus  fuerit  alicui  clerico  aut  laico  munera  dare  aut 
dedisse,  aut  aliquam  pecuniam  tribuere,  ut  alterius 
presbyteri  Ecclesiam  snrripiat,  aut  Ecclesiam  va- 
cantem  pretio  redimat,  pro  hac  cupiditate  seu  ra- 
pina,  sea  prsesumptione  turpis  luci  gratia  dejiciatur 
a  clero,  et  alienus  existat  a  regula. 

Cap.  GXV.  —   Ut    presbyteri    plebes     admoneant  ut 
linteamina  altaris  praeparent. 

(Ex  concil,   Remensi,   cap,  4.)   Ut  presbyteri  per 

plebes  suas    feminis   preedicent,    ut   linteamina  in 

altaria  preeparent. 

Cap.  CXVI.  —  Ut  episcopi  prssvideant  quid  presbyieri 
dominis  suis  pro  Ecclesiis  facere  debeant. 

(Ex  concil,    Arelatensif  cap,  3.)  Ut  episcopi  prse- 

videant   quem    honorem   presbyteri    pro   EcclesiiB 

suis  facere  debeant 


Cap.  CXX.  —  De  eadem  re. 

(Ex  concil,    Carthag.,  cap.   47.)   Placuit    ut    epi- 

scopi,  presbyteri,  diaconi,  vel  quicunque  clcrici,  qui 

nihil  habentes  ordinantur,   et  tempore    episcopatas 

vel  clericatus  sui,  agros  vel  quflecunque  praedia  suo 

nomini  comparant,   tanquam  rerum    dominicarum 

invasionis  crimine  teneantur  obnoxii,  nisi  ad  Ecde- 

siam  ad  quam  titulati  sunt,  eadem  ipsa  contalerint. 

Si  autem  ipsis  propria  liberalitate  alicujus,   vel  suc- 

cessione   cognationis   aliquid    venerit,  faciant  iode 

quod  velint. 

Cap.  CXXI.  —  De  eadem  re, 

(Ex  eodem  cap,   48.)   Ut  unusquisque    presbyter 

res  qnas   post  diem  consecrationis   acquisierit,  pro- 


Cap.  CXXII.  —  De  eadem  re 

{Ex    concil,     Toleiano,)    Cseterum,    presbyter    si 
post   ordinationem   aliquid  acquisierit,  illud  obser- 
vandum  est,  quod  in  canonibus  de  consecratis  nihil 
habentibus  constitutum  est. 
Cap.  CXXIII.  —  De  presbyteris  qui  ex  reditibus  Ec- 

clesiae  sibi  res  cofnparaverint,  et  structuras  ibi  fece- 

rint,  et  mulieres  ibi  posuerint, 

(Ex    concil,  Remensi,    eap.    10.)  Inquirendum  si 

aliquis  presbyterorum  de  reditibus  Ecclesise,  vel  obU- 

tionibus  ac  votis  fideliam  alio  nomioe  res  compan- 

verit.  et  ibi  structuras  fecerit,  vel  qu8e  ad  EcclesiiB 

pcrtinent,  ibidem  collocaverit,  et  mulierum  freqaen- 

D  tationem  inibi  fieri  permiserit,  vel  qaod  turpios  eit, 

tales  mulieres  ibidem  habuerit,  qus  lanificium  suum 

exerceant,  et  curam  domus  agant,  et  in  eadem  |pre- 

sbyter  freqaenter  veniens  manserit,  et  coQtra  decrett 

canonun  hoc  malum   agat;  quia  sicut   nec  suo,  itt 

nec  alieno  nomine  presbyter  fenus  exercere  debet, 

multo  minus  fraudem  facere  de   facultatibus  eccle- 

siasticis,  quoniam  hoc   sacrilegium   est,    et  par  cri- 

men  Judse  faris  qui  sacras  oblationes  asportabat  et 

furabatur. 

Cap.  CXXIV.  —  De  consuetudine  servandaf  qux  wm 

est  c6iU'a  fidem. 
(Ex  epist.  Pii  papse.)  Petistis  enim  per  Hylahoa 

chartularium  nostrum,  a  beatas  meroorie  decesiore 

nostro,  ut  omnes  vobis  retro  temporum  consuetodi* 

nes   servarentury   qus  a  beati  Petri    apoitolorum 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  TERTIUS. 


698 


ipis    ordinationum    initiis     hactenus   vetostas  A 

.  servavit.   Et   nos   quidem  joxta  seriem  rela- 

I     nostrs      consuetodinem      iaudamus,      qose 

1    contra     fidem    catiiolicam    niiiil     usorpare 

citur. 

CXXV.  —   Ut  ecclesiastica  statuta   ab  apostolis 
'eliquis  magistris   EcclesiaB  tradita  tntegra  ser- 
tur, 
cdecr,  Innocentii papXf  cap.  \,)  Innocentius  De- 

),  episcopo   Egobino,  salutem.  Si  instituta  eccle- 

ca,  ot  sont  a  beatis   apostoiis    tradita,  integra, 

it  servare  Domini   sacerdotes,  nulla  diversitas, 

yarietas  in  ipsis  ordinibus  et  consecrationibus 
*etur.  Sed  dum  unusquisque  non  quodtraditum 
ed  quod  sibi  visum  fuerit,  hoc  existimal  esse 
idum,  inde  diversa  iu  diversis  locis  vel  ecclesiis,  b 
^neri,  aut  celebrari  videntur :  ac  iit  scanda- 
[>opuIis  qui,  dum  nesciunt  traditiones  antiquas 
ioa  prsesumptione  correptas,  putant  sibi  aut 
sias  non  convenire,  aut  ab  apostolis  vel  aposto- 
is  viris  contrarietatem  inductam.  Quis  enim 
ait  aut  non  advertat  id  qood  a  principe  aposto- 
n  Petro  Romanae  Ecciesiie  traditum  est,  ac 
usque  custoditor,  ab  omnibus  debere  servari, 
Qperduci  aut  introdoci  aliquid,  quod  aot  aocto- 
m  non  babeat,  aut  alionde  accipere  videator 
tplom,  prsesertim  cum  sit  manifestum  in  omnem 
m,  Gallias,  Hispanias,  Africam  atque  Siciliam 
asque  interjacentes,  nollum  instituisse  Eccle- 
nisi  eos  qoos  venerabilis  apostolos  Petrus,  aut 
successores  constituerunt  sacerdotes  ?  Aot  le- 

si  in  his  provinciis  alios  apostolorum  inveni- 

ut   iegitur  docuisse.  Qui  si    non  legunt,  qoia 

uam  inveniont,    oportet  eos  hoc  sequi    quod 

flia    Romana    custodit  a  qua   eos   principium 

»i88e  non  dubium  est,  ne,  dum  peregrinis  asser- 

bus   studeant    caput    institutionum    videantur 

;ere.  Ssepe  dilectionem  tuam  ad  urbem  venisse, 

)biscum  in  ecclesia  convenisse  non  dubium  est 

iiem  morem,  vel  in  consecrandis   mysteriis,  vel 

Bteris  agendis  arcanis  teneat   cognoTisse.  Quod 

!ere  arbitrarer  ad  informationem  Ecclesise  tuse, 

'eformationem,  si  prcecessores  tui,   qnod  minus 

id,  aot  aliter  tenuerint  satis  certum    haberem 

de    aliqoibos   consulendos    nos    esse  dixisses.  D 

08   idcirco    respondemos    non  quod  te    aliqua 

rnre  credamus,  sed  ut   majore   auctoritate,   vel 

institoas,  vel  si  qui  a  Romanae  Ecclesise  insti- 

nibos  errant,  aut  commoneas,   aut  indicare  non 

las,  ut  scire  valeamus   qoi  sint,  qoi  aut  novita- 

iducunt,   aut  alterius    Ecclesice  quam  Romance 

imant  consuetudinem  esse  servandam. 

CXXVI.  —   Ut  consuetudines  ecclesiasticae  pro 
lege  sint  tmends, 
ugustinus  dicit  ad  Casulanum  presbyterum,)  In 

snim  rebus   de    qoibos  nihil  certi  statoit  Scri- 

I  divina,  mos   popuii  Dei,  vel  instituta  majorom 

lage  tenenda  sunt,   et  sicut  praevaricatores  le- 

divinarum,  ita  contemptores    consuetudinom 

Aiasticarom  coercendi  sunt. 


Cap.  CXXVU.   —  Item  de  consuetudinibus   ecelesia-' 

sticis  observandis. 

{Ex  dictis  Basiliiy  cap,  27.)  Ecclesiasticurnm  institu- 

tionum  consuetudines  quasdam  Scripturis,  quasdam 

vero  apdstolica  traditione  per  succcssione.s  in  myste- 

rio   confirmatas  accepimus,    quibus   par   virtus,  et 

idem    utrisque   pictatis   eifectus    quin   sit,    quotus 

quisqne   vei    aliquantulum  sacrarum  expertus  Sci- 

pturarom  hsesitaverit ?  Si  enim  attentaverimus  con- 

suetodines  Ecclesiee,  non  per  Scripturas  a  Patribus 

traditas  nihili  sestimare,  quantum  religio   delrimenti 

latura  sit  despicientibus  liquido  constabit.  Quae  enim, 

ut  inde  ordiamur,  Scriptura  salutiferse  crucis  signa- 

culo  iideles  docuit  insigniri  ?  Quse   multifariam  di- 

gesta  super  panem   et  caliccm  prolixse  orationis  et 

consecrationis  verba  commendavit?  Nam  non  modo 

quod  in  Evangelio  contiiietur,  vel  apostolo  in  secre- 

tis  dicimus,  sed  et  aiia  per  plura  adjicimos,  magnam 

quasi  vim  consummandis  accommodantia  mysteriis. 

Quse  Orientem   versns   nos   orare  litterarom  forma 

prsestitoit?  Benedicimus  fontem  baptismatis,  oleum 

unctionis.  Iluc    accedit  quod  ter   immergimus  qnos 

baptizamus,  oleo  ungiums,  verbis  abrenunliare  Sa- 

tanse  et  angelis  ejus  informamus.  IJnde  ha^c  et  alia 

in  hunc  modum  non  pauca.  nisi  quia  tacita  ac  my- 

stica  traditione  a  Patribus   ecclesiastico  more  reve- 

rentiori  diligeutia  sunt  in  mysteriis  observata  siien- 

tio,  quam  publicata  scripto. 

Cap.   CXXVin.  -^   Quid   agendum    sit   in  catisis  de 
qnibus  eerta  in  canonibus  inveniuntur  judicia, 

(Ex  decr.  Innnocentii  papse,  cap,  i8.)  De  causis  de 

quibns  nulla  solvendi,  ligandique  aucloritas  in  libris 

Veteris    Testamenti,    quatuor    Evangeliurum,    cum 

scriptis  totis  aposlolorum   uon  appareat,   ad   divina 

recurrito  scripta  Greece.  Si  nec  in  illis,  ad  calhoiicfie 

Ecclusiae  historias  catholicas,    a  doctoribos  catholicis 

scriptas  manum   mitte.  Si  nec  in  illis,    canoues  apo- 

stolicse   sedis    intuere.    Si   nec   in    his,   sanctorum 

exempla  perspicaciter    recordare.    Quod   si    in  his 

omnibus   inspectis   hujos    qusestionis   qualitas  non 

locide  investigator,  seniorcs  provincise   congrega,  et 

eos  interroga.  Facilios  namqoe   invenitor,    quod  a 

pluribus  sentientibus   qnseritur.  Verus   cnim  repro- 

missor  Dominus  ait:  Si  duo  ex  vobis,  vel  tresconve- 

niant  super  terram  in   nomine   nieo,  de    omni  re 

quamcunque  petierint,  fiet  illis  a  Patre  meo. 

Cap.  CXXIX.  —  Ut  cuncta  quae  Deo  offeruntuir, 
consecrata  habeantur. 

(Ex   conciL   Aurelian    cap.   7.)    Omnia  quse    Deo 

ofleruntur,   consecrata  babentur,   in   vineis,   terris, 

sylvis,  utensilibus,  vestimentis,  pecoribus,  et  reliqois 

possessionibus,  et  quse  Ecclesiis  sine  dubio  Christo, 

qui  sponsusearum  est,  offeruntor. 

Cap.  CXXX.  —  De  eadem  re. 
(  Exconcil,  Rothomag.,  cap.  3.)  Omnes  decim»  ter- 
ree,  sive  de  frogibos,  sive  de  pomis  arborum  Domini 
sont,  et  illi  sanctificantor.  Boves,  et  oves,  et  caprae, 
quee  sub  pasloris  virga  transeunt,  qoidqoid  decimum 
venerit,  sanctiticabitor    Domino.  Non  eiigetur  nec 


69» 


BURGHARDI  WORMACIENSIS  EPISGOPI. 


700 


bonum  nec  malum,  nec  altero  commutabitur.  Si  quis  A 
mutaverit,  et  quod  mutat,  et  quod  mutatum  est, 
sanctificabitur  Domino,  et  non  redimetur.  Sed 
quia  modo  malti  inveniuntur  decimas  dare  nolen- 
tes,  statainus  ut  secundum  Domini  nostri  prae- 
ceptum  admoneantur  semel,  et  secundo  et  tertio. 
Si  non  emendaverint,  anathematis  vinculo  constrin- 
gantur  usque  ad  satisfactionem,  et  ad  emendationem 
congruam. 

Cap.  CXXXI.  —  Ut  decima  nullo  modo  negligatur, 
(Ex  concil.  Mogunt.y  cap.  35.)  Admonemus  atqne 
prsecipimus  ut  decimas  Deo  omnino  dare  non  ne- 
gligatur,  quas  Deus  ipse  sibi  dari  constituit,  quia 
timendum  est  ut  quisquis  Deo  suum  debitum  abstra- 
hit,  ne  forte  Deus  per  peccatum  snum  aaferat  ei 
necessaria  sua.  ^ 

Cap.  CXXXII.  —  Le  illis  qui  decimas  dare  nolunt. 
{Ex  concil.  Cavallon.,  cap.  18.)  Questi  sant  prse- 
terea  quidam  fratres,  quod  essent  aliqui  episcopi  et 
abbates,  qai  decimas  non  sinerent  dare  ad  Ecclesias, 
ubi  illi  coloni  Missam  audiant.  Proinde  decrevit  sacer 
iste  conventus,  ut  episcopi  et  abbates  de  agris  et 
vineis,  quee  ad  suum  vel  fratrum  stipendium  habent, 
decimas  ad  Ecclesias  deferri  facidut.  Familiae  vero 
ibi  dent  decimas  suas,  ubi  infantes  eorom  baptizan- 
tur,  et  ubi  per  totnm  anni  circulum  missas  au- 
diunt. 

Cap.  CXXXIII.  —  Quod  decimx  ab  omnibu§  Christtanis 

ex  debito  reposd  debeant. 

(Ex  conciL  Mogunti.^  cap,  8)  Decimas  Deo  et  sa-  Q 

cerdotibus  Dei  dandas,  Abraham  factis,   Jacob  pro- 

missis    insinnat.  Deinde  lex    statuit,  omnes  docto- 

res  sancti  commemorant.  Et  profecto  dignam   erat 

ut  Israelit£  decimas  pecoram,  et  frugum,   et   om- 

nium  pecuniarnm  Domino  darent,  qui  eos   liberave- 

rat  a  decem  plagis,  quibus  percussit  ^Egyptios,  et  in 

novissima  plaga  primogenita  cunctorum   disperdidit, 

gratiamque    suis  prsestitit,     ut  impetratis  pecaniis 

spoliurent  iEgyptum.  De  qnibus  decimis  Augustinus 

doctor  venerabilis  dicit  :   Decimfie  ex  debito  reqai- 

runtur.   Quid  si   diceret  Deus,   nempe  meus    es,  ,o 

homo,  mea  est  terra  quam  colis,  mea  sunt   semina 

quse  spargis,  mea  animalia  qu»  fatigas,   meus  est 

solis  calor ;  et  cum  omnia  mea  sint,   tu   qui  minus 

accommodas,    solam   decimam   merebaris,   sed   re- 

servo  tibi  novem,  da  roihi  decimam.  Si  nou  dederis 

mihi  decimam,  anferam  novem.  Si  dederis  mihi  de- 

cimam,  multiplicabo  novem.  Cum  itaque   Judaicus 

populus  {preeceptum     decimarum   tanta    diiigentia 

observaret,    ut  de    minimis  quibusque    holusculis, 

rnta    videlicet,    menta    et    cimino,    ut    ipse    Do- 

minus  testatur,  decimas  daret,  cur  non  majori  studio 

plebs  Evangelica  eamdem  impleat  jnssionem?  Cui  et 

major  numerus  est  sacerdotum,  et  siucerior  cultus 

sacramentorum?  Ideo  ergo  dandse  sunt,  ut  hac  Deus 

devotione  placatus,  largius  prsestet  quce  necessaria 

sunt,  sicut  superius  ostendimus.  Et  ut  sacerdotes  ac 

ministri  Ecclesice  cura  et  sollicitudine  necessitatum 

corporalium,  sine  quibus  heec  vita  transigi  non  po- 


D 


test,  relevati,  liberiores  fiant  ad  meditatiooem  divine 

legis  et  doctrinse  administrationem,  atqne  spiritalis 

servitii  voluntariam  expletionem.    Et  ut  munus  po- 

puli  in  quotidiana  oblatione  Domino  immoletur,  nec 

non  secundum    statuta   canonica  in   sustentationem 

paoperum,  et  restaurationem   ecclesiarum  proficiat. 

Quatuor  enim  partes  joxta  canones  fieri   de  fidelium 

oblationibus  debent,  una   sit  episcopi,   altera    cle- 

ricornm,  tertia  pauperum,   qaarta  restaurationi  ec- 

clesiarum  servetur. 

Cap.  CXXXIV.  —  De  illis  qui  decimam  dare  noluerint 

nisi  pretio  redimantw. 
(Ex  concil.    Mediomatrids,  cap.   3.)  De    decimis 

quas  populus   dare  non  vult,  nisi  quolibet  munere 

ab  eo  redimantur,  ab  episcopis   prohibendam  est  ne 

fiat. 

Cap.  CXXXV.  —  Ut  decima  Dei  cetisus  nuncupetur. 

(Ex  concil.  Agrippin.,  cap.  6.)  Item,  quod  decima, 

quae  a  fideiibus  datur,  Dei  census  nuncupanda  est,  et 

ideo  ex  integro  reddenda.  Gujus  tertia  pars  secan- 

dum  canonem  Toletanum,  episcoporum    esse  debet. 

Nos  vero  hac  potestate  uti  nolumas,  sed  tantum  sin- 

gulis  annis  quartam  partem  usu  Romanorum  ponti- 

ficum,  et  observantia  sanctse   Ecclesise  Romanffi  de 

eadem  habere  volumus.  Quod  si  quis  contentiosus 

inde  repertus  fuerit,   sive  clericus,  sive  ille  Jaicus 

sit,  communione    privabitur,   et    synodali  censura 

judicabitur. 

Cap.  CXXXVI.  —  De  oblationibus  parochitarum  cujus 

esse  debeant. 
(Ex  condl.  Toletano,)  De  his  quee  ad  parochitanas 
ecclesias  offeruntur,  in  terris,  vineis,  mancipiis. 
peculiis,  anliquorum  canonum  instituta  serventur, 
ot  omnia  in  episcopi  potestate  consistant.  De  liis 
autem  quse  altaribus  offeruntur,  tertia  pars  fideliter 
episcopis  deferatnr,  duee  clericis  decimse  autem  se- 
cnndum  quosdam  singulis  annis  tertia  pars,  aut  io 
tertio  tota.  Sed  tamen  nos  sequentes  Romanos,  siD- 
gulis  annis  quartam  partem,  act  in  quarto;  totam 
episcopi  recipiant. 

Cap.  GXXXVII  —  Quod  in  unaquaque  Ecelesia  tan 
de  reditibus  quam  oblationibus  quatuor  debi&amt  feri 
portiones. 

{Ex  epist.   Gelasii  papsBj  cap.  27.)  Quatuor  aatem 

tam  de  reditibus   quam   de   oblationibos  fidelium, 

prout  cujuslibet    Ecclesiae    facaltas    admittit,    sicut 

dudum  rationabiliter   est   decretum,    convenit  fieri 

portiones.  Qaarum  sit  una  pontificis,  altera  clerico- 

rum,  tertia  pauperum,  quarla  fabricis  applicanda. 

De  quibus  sicut  sacerdotis  intererit  integram  mini- 

stris  Ecclesiae   memoratam  dependere  qnantitatem, 

sic  clerus    delegatam    sibi    summam    nihil    inso- 

lenter  noverit  expetendum.  Ea  vero   quae  ecclesiasti- 

cis   aedificiis  attributa  sunt,  huic  operi  veraciter  prs- 

rogata,  locorum  doceat  instauratio  manifesta  sancto- 

rum,  quia  nefas   est  si   sacris  «edibns  destitutis  ia 

iucrum  suum  prsesul  impendia  his  designata  coaver- 

tat.  Ipsam  nihilominos  ascriptam  pauperibus  portio- 

nem,    quamvis    divinis    rationibus    se   dispensasse 

monstraturus  esse  videatur,  tamen  juxta  qaod  scri- 


701 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  TERTIUS. 


702 


ptom  est  :  ut  videant  opera  vestra  bona,  et  glorifi-  A 

cent  Patrem  vestrum  qui  in  ccelis  est,  oportet  etiam 

pflesenti  testiiicatione  prsedicari,  et  bonse  fam»  prs- 

coniis  non  taceri. 

Cap.  CXXXVIII.  —  Item  quod  de  decimis  qmtuor  de- 

beant  fieri  portiones. 

{Ex  concU.  Nannetensiy    cap,  6.)  Instruendi  sunt 

presbyteri,  pariterque  admonendi,  quatenns  noverint 

decimas   et    oblationes   quas  a  fidelibus   accipiunt, 

pauperum  et  hospitum  et  peregrinorum  esse  stipen- 

dia,  et  non  quasi  suis,  sed  quasi  commendatis  uti. 

De  quibus  omnibus  sciant  se  rationem  posituros  in 

eonspectu  Dei,  et  nisi  eas  iideliter  paoperibus  et  his 

qui  prsmissi  sunt  administraverint,  damna  passu- 

ros.  Qualiter  vero  dispensari  debeant,  canones  san- 

cte  instituunt.  Scilicet,  ut  quatuor  partes  inde  iiaut,  " 

una  ad  fabricam  ecclesiae  relevandam,  altera  paupe- 

ribns  distribuenda,  tertia  presbjtero  cum  suis  cleri- 

cis  habenda,  quarta  episcopo  reservanda,  ut  quid- 

qoid  exinde  jusserit,  prudenti  concilio  fiat. 

Cap.  CXXXIX.  —  I76t  terminari  debeant  contentiones 

ortx  inter  Christianos. 

Ex  decr.  Marcelli  papx^  cap,  3.)  Queecunqne  ergo 

contentiones  inter  Christianos  ortse  fuerint,  ad  Eccle- 

siam  deferant,  et  ab  ecclesiasticis  viris  terminentur. 

Et  si  obedire  noluerint,  quousque  obediant  a  limi* 

nibns  sanctse  Ecclesiee  ezcludantur. 

Cap.  CXL.  —  De  his  qui  oblationes  parentum  aut  te- 
stamenta,  vel  quod  ipsi  donaverint  Ecdesiis^  reti- 
nere  aut  auferre  conantur. 

(Ex  concil.  habitoapud  Valentias,  cap.  4.)  Clerici  ^ 
etiam  vei  ssecnlares,  qui  oblationes  parentum  aut 
donatas,  aut  testamentis  relictas  retinere  perstite- 
rint,  ant  id  quod  ip^i  donaverint  Ecclesiis  vel  mona- 
steriis  crediderint  auferendum,  sicut  sjnodus  sancta 
constituit,  velot  necatores  paupernm,  quousque  red- 
dant  ab  Ecclesiis  exclndantur. 

Cap.  CXLI.  —  De  illis  qui  Deum  hseredem  faciunt. 

(S.  Isidor.  dicit.)  Aogustinus  aitin  libro  de  Hsere- 

dibus  :  Noli  sub  imagine  pietatis  augere  peconiam, 

dicens  :  Filiis  meis  servo  has  res.  Qoare  non  potius 

servas  illi  qui  te   ex  nihilo  fecit,   qui  te  pasCit,  et 

filios  servat?  Nonne  melius  creatori  tuo  thesauriza- 

bis  quam  filiis?  Item  idem  :  Qua  fronte  heereditatem 

a  Christo  qnaeris,   qunm  Christum  tua  hsreditate  d 

fraodaveris?  Qui  dixit :  Thesaurizate  vobis  thesau- 

ros  in  coelo? 

Cap.  CXLII.  —  De  his  qui  oblationes  defunctorum  aut 
negant  aut  difficulter  reddunt. 

(Ex  eoneiL  apud  Valentias,  cap.  4.)  Qui  oblationes 
defunctornm  aut  negant  Ecclesiis,  aut  cum  difficul- 
tate  reddnnt,  tanquam  egentium  necatores  excom- 
moniceiitnr. 

Cap.  CXLIII.  —  De  eadem  re. 

(£x  deer.  Urbani  papx,  cap.  4.)  Ipse  enim  res  fide- 
liam,  oblationes  appellantur,  quia  Domino  offerun- 
tur.  Non  ergo  debent  in  alios  usus  quam  ecclesiasti- 
cos,  et  prfledictorum  Christianorum  fratrnm  vel  indi- 
gentium  converti,  qnia  vota  sunt  fidelinm,  et  pretia 
peccatorum,  atque  ad  prsdictnm  opus  explendum 


Domino  traditce.  Si  quis  autem,  qnod  absit,  secus 
egerit,  videat  ne  daronationem  Ananiae  et  Sapbyree 
percipiat,  et  reus  sacrilegii  efficiatur  sicut  illi  fece- 
runt  qoi  pretia  prsedictarum  rerum  fraudabant,  de 
qoibus  in  prsedictis  legitur  apostolorum  Actibus. 

Cap.  CXLIV.  De  eadem  re. 

(  Ex  concil.  Gangren.,  cap.  7.)  Si  quis  oblationes 
Ecclesise  extra  Ecclesiam  accipere  vel  dare  voluerit 
praeter  conscientiaro  episcopi  vei  ejus  cui  hujusce- 
modi  officia  commissa  sunt,  nec  cum  ejus  voluerit 
agere  consilio,  anathema  sit. 

Cap.  CXLV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem,  cap.  8.)  Si  quis  dederit  vel  aeceperit 
oblata  prseter  episcopum  vel  etim  qui  constitutus  est 
ab  eo  ad  dispensandam  misericordiam  pauperibus, 
et  qui  dat  et  qui  accipit,  anathema  sit. 

Cap.    CXLVI.  —    Ut   omnes  Ecclesiae  vel  decimae  in 
episcoporum  potestate  consistant. 

{Ex  concil  Cabillon.j  cap.  i.)  In  sancto  Cabillo- 
nensi  concilio  decretom  est  ot  omnes  Ecclesiee  cum 
dotibus  suis  et  decimis,  et  omnibus  rebus  suis,  in 
episcopi  proprii  potestate  consistant,  atque  ad  ordi- 
nationem  vel  dispositionem  suam  semper  pertineant. 
Ca?.  CXLVII.  —  Quod  tricennalis  possessio  firma  sit. 

{Ex  concil.  Toletan.  v,  cap.  35.)  Sicut  dioecesim 
alienam  tricennalis  possessio  tollit,  ita  territorii  con- 
ventum  non  admitit.  Ideoque  basilicee  quee  novse 
conditee  fuerint,  ad  eum  procul  dubio  episcopum  per- 
tinebunt,  cujus  conventus  esse  constiterit. 

Cap.  CXLVIII.   —  Ut  singularum  Ecclesiarum  rusti- 
canse  parochix  semper  maneant  inconcussx. 

(Ex  concii.  Chalced.y  cap.  17.)  Singularum  Eccle- 

siarum  rusticas  parochias  vel   possessiones  manere 

inconcussas  illis  episcopis  qui  eas  retinere  noscun- 

tor»  et  maxime  si  per  tricennium  eas  absque  vi  obti- 

nentes,  sub  dispensatione  rexerunt.  Qood    si  intra 

tricennium  facta  fuerit  de  bis  altercatio,  licere   eis 

qui  se  leesos  asserunt,  apud  sanctam  synodum  pro- 

vinciee  de  his  roovere  certamen  decrevimus. 

Cap.  CXLIX.  —  Quod  tricennalis  possessio,  si  intacta 
permansit,  mutari  non  debeat. 

(Ex  epist.  Gelasii papw,  cap.  II.)  Illud  etiam  adne- 

cti  placuit  ut  si,  quod  absit,  facultates  Ecclesiee,  nec 

non  et  dioeceses  ab  aliis  quibusqoe  possidentur  epi- 

scopis,  jore  sibi  vindicent  qood  tricennalis  lex  con~ 

clusit,  quia  et  ultra  triginta  annos  nulli  liceat  pro  eo 

appellare,  qood  legum  tempus  excludit. 

Cap.  CL.  —  Idem   de  rebus  per  triginta  annos  pos- 

sessis. 

{Ex  concil.  Matiscen.y  cap.  7.)  Ut  de  rebns  Eccle- 

siarom  quee  ab   eis  per  triginta  annorum  spatium 

sine  uUa  interpellatione   possessse  sunt,  testimonia 

non  recipiantur,  sed  eo  modo  contineantnr,  sicut  res 

ad  fiscum  dominicnm  pertinentes  contineri  solent. 

Cap.  CLI.  —  De  Ulis,  qui  de  ecclesiis  coemeteria 

faciunt. 

{Ex  concil.  Meldensi,  cap.  9.)  Antiquus  in  his  regio- 

nibus    in  Ecclesia  sepeliendorum  mortuornm   nsus 

fuit,  et  plernmqne  loca  divino  cultui  mancipata,  el 


703 


BURCHARDI  WORMAQENSIS  EPISCOn. 


70i 


ad  offerendas  Deo  hostias  praeparata  ceemeteria  sive  A 
polyaDdria  fdcta  suat.  Unde  volumas  ut  ab  hac  re 
deinceps  abstineatur,  ut  nemo  in  Ecclesia  sepeliatur, 
nisi  forte  talis  sit  persona  sacerdotis,  aut  cujuslibet 
justi  hominis,  qui  per  vitsB  meritum  taiem  vivendo 
suo  corpori  defuncto  locum  acquisivit.  Corpora  vero 
quse  antiquilus  in  Ecclesiis  sepulta  sunt,  nequaquam 
projiciantur,  nisi  sint  paganorum,  sed  tumuii  qui 
apparent  profundius  in  terram  mittantur,  et  pavi- 
mento  desuper  facto  nullo  tumulorum  vestigio  appa- 
rente,  Ecclesise  reverentia  conservelur.  Ubi  vero 
tanta  est  mtiltiludo  cadaverum,  ut  hoc  facere  diffi- 
cile  sit,  locus  ille  pro  coemeterio  habeatur,  ublato 
inde  altari,etin  alio  loco  constituto,  ubi  religiose 
et  pure  Deo  sacrilicium  otferri  valeat.  g 

Cap.  CLII.  —  De  illis  qui  in  sacris  locis  se  sepelire 

petierint. 

{.4tj^ust,  dicit,)  Quibus  peccata  dimissa  non  sunt 
a  sacris  locis  post  morlem  adjuvari  non  possnnt, 
quia  quos  peccata  gravia  deprimunt,  si  in  sacris  lo- 
cis  sepelire  se  faeiunt ;  restatut  de  sua  prsesumptione 
judicentur,  quatenus  eos  sacra  loca  non  liberant, 
sed  culpa  temeritatis  accusat. 

Cap.  CLIII.  —  De  eadem  re. 

(Grtgor.  dicit  in  dialogo  suo.)  Cum  gravia  peccata 
non  deprimunt,  hoc  prodcst  mortuis  si  in  Ecclesiis 
sepeliantur,  quod  eorum  proximi  quoties  ad  eadem 
loca  sacra  veniunt,  suorum,  quorum  sepulturam 
aspiciunt,  recordatur,  et  pro  eis  Domino  preces 
fundunt.  Nam  quos  peccata  gravia  deprimunt,  non  ^ 
ad  absolutionem  potius  quam  ad  damnationis  cumu- 
lum  majorem,  eorum  corpora  in  Ecclesiis  ponuntur. 
Quod  meiius  ostendimus,  si  ea  quse  diebus  nohtris 
gesta  sunt  breviter  cnarremus.  Vir  namque  vitae  ve- 
nerabilis  Felix  Portuensis  episcopus,  in  Sabinensi 
provincia  ortus  atque  enutritns  est,  qui  quamdam 
sanctimonialem  feminam  in  loco  eodem  fuisse  testa- 
tur,  quse  carnis  quidem  continentiam  habuit,  sed 
linguffi  procacitatem  atque  stultiloquiam  non  decli- 
navit.  Usec  igitnr  defuncta,  atque  in  Ecclesia  sepulta 
est.  Nocte  autem  eadem  cjusdcm  Ecclesise  custos 
per  revelationem  vidit,  quia  ducta  ante  sacrum 
altare  per  medium  secabatnr,  pars  uua  illius  igni 
cremabatur,  parsautemalteraintactaremansit.  Cum-  n 
que  hoc  surgens  mane  fratribus  narraret,  et  locum 
vellet  ostendere  in  quo  fuerat  igne  cousumpta,  ipsa 
flammse  combustio  ita  antealtareapparuitinmarmo- 
ribus,  ac  si  illic  eadem  femina  corporeo  fuisset  igne 
concremata.  Ex  qua  re  aperte  d  atur  intelligi,  quia  hi 
quibus  peccata  dimissa  non  fuerint,  ad  evitandum  ju- 
dicium  sacris  locis  postmortem  non  valent  adjuvari. 
Cap.  CLIV.  — De  eadem  re. 

(Jtem  Greg.)  Joannes  quoque  magnificus  in  hac 
urbe  locum  perfectorum  servans,  cujus  veritatis 
atque  gravitatis  sit  novimus,  qui  mihi  testatus  est, 
Valerianum  patricium  in  civitatc  quse  Brixa  dicitur 
fuisse  defunclum.  Cui  ejusdem  civitatis  episcopus 
accepto  pretio  locum  in  Ecclesia  pro^bait,  iu  quo 
sepeliri  debuisset.  Qui  videlicet  Valerianus  usque  ad 


eetatem  decrepitam  levis  ac  labricns  ezstitit,  mo- 
dumque  suis  pravitatibus  ponere  contempsit.  Eadem 
vero  nocte  qua  sepultus  est,  beatus  Faustinus  mar- 
tyr,  in  cujus  Ecclesia  corpus  ejus  fuit  hnmatum 
custodi  suo  apparuit  dicons  :  Vade  et  dic  episcopo, 
projiciat  hinc  felcntes  carnes  quas  hic  posuit,  qaia, 
si  non  fecerit,  ipse  die  trigesirao  murietur.  Quam 
visionem  custos  episropo  timuit  confiteri,  et  rarsus 
admonitns  declinavit.  Die  autem  trigesimo,  ejusdem 
civitatis  episcopus,  cum  vespertina  hora  sanas  atque 
incolumis  ad  lectum  redisset,  subita  et  iQopinata 
morte  defunctus  est. 

Cap.  CLV.  —  De  eadem  re. 

(Item  Greg,)  Adest  quoque  in  prsesenti  senex  ve- 
nerabiiis  pater  Venentius  Lunensis  episcopus,  et 
maguificus  Liberius  vir  nobiiissimus  atque  veracis- 
simus,  qui  se  scire  suosque  homines  inlerfaisse 
testantur  ei  rei,  quam  narrant  nuper  in  Gennensi 
urbe  contigisse.  Ibi  namque,  at  dicunt,  Valentinus  no- 
mine  Mediolanensis  Ecclesiee  defensor  defunctus  est, 
vir  valde  lubricus,  et  cunctis  levitatibns  occupa- 
tus,  cujus  corpus  in  ecclesia  beati  martyris  Sjri  se- 
pultum  est,  Nocte  autem  media  in  eadem  ecclesia 
factse  sunt  voces,  ac  si  quis  violenter  ex  ea  repelle- 
retur  ac  traheretur  foras.  Ad  qnas  nimirum  voces 
currebant  custodes,  et  viderunt  duos  quosdam  te- 
terrimos  spiritus,  qui  ejnsdem  Valeutini  pedes  qaa- 
dam  iigatura  strinxerant,  et  eum  ab  ecclesia  cla- 
mantem  ac  nimium  vociferantem  foras  trahebant. 
Qui  videlicet  territi,  ad  sua  strata  reversi  sant. 
Mane  autem  facto,  aperuerunt  sepulcrum  in  qao 
idem  Valentinus  positus  erat,  ejusque  corpus  non 
invenerunt.  Cumque  exlra  ecclesias  qua^rerent  ubi 
projectum  esset,  invenerunt  boc  in  sepulcro  alio 
positum,  ligatis  adhuc  pedibus  siciit  de  ecclesia  foit 
abstractum.  Ex  qiia  re,  Petre,  collige,  quia  hi  qnos 
peccata  gravia  deprimunt,  si  in  sacro  ioco  sepeiire 
se  faciant,  restat  ut  etiaro  de  sua  prsesumptione 
judicentur,  qualenus  eos  sacra  loca  non  liberent,  sed 
etiam  cnlpa  temeritatis  accuset. 

Cap.  CLVI.  —  De  eadem  re. 

(Item  Greg.)  Nam  quid  quoque  in  hac  urbe  conti- 
gerit,  tinctornm  qui  hic  habitant  multitudo  testa- 
tur  :  quod  quidam  artis  eorum  primus  cum  defun- 
ctus  fuisset,  juxta  ecclesiam  beati  Januarii  martyris, 
juxta  portam  sancti  Laurentii  a  conjuge  sua  sepul- 
tus  est.  Sequenti  autcm  nocte  ex  scpuUura  eadem, 
audiente  custode,  ejus  spiritus  coepit  clamare  :  Ar- 
deo,  ardeo.  Cum  vero  has  diu  voces  emitleret,  costos 
hoc  ejus  nuntiavit  uxori.  Uxor  vero  illius  eos  qoi 
diligenter  inspicerent  ejusdem  artis  viros  transmisit 
ad  ecclesiam,  volens  cognoscere  qualiter  corpos  ejus 
esset  in  sepulcro  de  quo  talia  clamaret.  Qui  ape- 
rientes  sepulcrum,  vestimenta  quoque  intacta  repe- 
rerunt,  quse  nunc  uaque  ineadem  ecclesia,  pro  ejus- 
dem  causse  testimouio  servantur;  corpas  vcro  illius 
omnino  non  invenerunt,  ac  si  in  eodem  sepulcro 
positum  non  fuisset.  Ex  qua  re  colligendaiii  est  qui 


703 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  TERTIUS. 


706 


ultioue  auima  ejas  daronata  sit,  cajus  et  caro  est  ab  A 

ecclesia  rejecta.  Quid  igitur  sacra  loca  sepultis  pro- 

sunt,  qoando  hic  qui  indigui  sunt  ab  eisdem  sacris 

locis  divinitus  projiciuntur. 

Cap.  CLVII.   —   Ut  corpora  defunctorum  in  ecclesia 

non  scpelianlur, 

(Ex  conciL  Bragga.,  cap.  4.)  Item  placuit  nt  cor- 
pora  defunctorum  nuUo  modo  intra  basilicam  sepe* 
liantur,  sed  si  necesse  est  de  foris  circa  murum 
basilicse.  Nam  si  lirmissimum  hoc  privilegium 
usque  nunc  retinent  Gallise  civitates,  ut  nullo  modo 
intra  ambitum  murorum  civitatum»  cajuslibet  de- 
functi  corpus  sit  humatum,  quanto  magis  venera- 
biTium  martyrum  debet  reverentia  obtineri? 

Cap.  CLVII.  De  eadem  re. 

{Ex  conciL  Meldensi^  cnp.  iO.)  Ut  nemo  quemlibet 

mortuum  in  ecclesia    quasi    hoereditario  jure,   nisi 

quem  episcopas  aut  presbyter  pro  qualitate  conver- 

satiunis  et  vita;  dignum  duxerit,  sepelire  prssumat, 

nec  quisquam  ossa    cnjuslibet  mortui   de  sepulcro 

suo  ejicere,  aut   sepulturam  cujusquam    temerario 

auso  quoquo  modo  violare,    sed  unumquemque  in 

loculo  sibi  a  Dco  parato  atque  concesso,  adventnm 

sui  judicis  prsestolari  concedat. 

Cap.    CLIX.    —  Ut  nemo  pro   sepeliendis  mortuorum 
corporibns  aliquid  muneris  exigat. 

{Ex    concil.    Nanneten.    cap.    il.)   Prapcipiendum 

secundum  canonum  auctoritatem,  ut  de  sepulcris  et 

hominibus  sepeliendis   nihil   munoris   exigant,  nisi 

forte  qui  sepelitur,  vivens  jusserit  eccIesiaB,  in  cujus  q 

atrio  sepelitur,  de   suis  rebns  aliquid  tribuere,   aut 

etiam    post    mortem    illius   quibus  commissum  est 

ejus   cleemosynam   facere,   de    rebus   illius  aliquid 

dare  sponte  voluerint :  tamen  nallatenus  a  presby- 

teris  illis  aliqnid  cxigatur,  sive  ab  illis  qui  locis  et 

▼icis  prspsunt.  Prohibendum  etiam  secundam  majo- 

nini  instituta,  ut  in  ecclesia  nuUatenus  sepeliantur, 

sed  in  atrio,  aut  in  porticu,  aut  in  exedris  ecclesise. 

Infra  ecclesiam    vero,   ant  prope  altare  ubi  corpus 

Domini  et  sanguis    conficitur,    nullatenus   habeant 

licentiam  sepeliendi. 

Cap.  CLX.    De    sepultura    conjugatorum    in    primis 

connubiis. 
(Hieron.  dicit.)  Ebron  dicitur  esse  civitas   trium 

Tirorum,  quia  in  ea  sepulti  sunt  tres  patriarcha^  in  d 

spelunca  duplici  cum  tribus   nxoribus  suis,  id  est, 

Abraham  et  Sara,    Isaac  et  Rebecca,  JacobTetLia, 

praeter  ipsnm  Adam  et  Evam  uxorem  suam.  Tobias 

dicit  ad  filium  suum  :  Cum  acceperit  Deus  animam 

meam,  corpus  meum   sepelies,  et  honorcm  habebis 

matri   tuse  omnibas  diebus,    et   cum  ipsa  comple- 

verit  timpus,  sepelies  eam  juxta  me  in  uno  sepul- 

cro. 

Cap.  CLXI.  —  De  eadem  re. 

(Item  ejusd.)  Quos    conjnnxit  unum    conjngium, 
coQJungat  unnm  sepulcrum  :  quia  una  caro  est,  et 
quod  Deus  conjunxit,  homo  non  separet. 
Cap.  CLXIL  —  De  eadem  re. 

(August.  dicit.)    Unaqaeeque  mulier  sequatur  vi- 
ram  suum,  sive  in  vita,  sive  ia  morte. 


Cap.  CLXII.   Quorum   mcns    una    fuerat,    sepultura 

non  separet. 

(Item  August.)  Soror   sancti  Benedicti  sepulta  est 

in  sepulcro   quod  ipse    sibi  prseparaverat  at   quo- 

rum  mens  una  semper  fuit  in  Domino,  eorum  quo- 

que  corpora  sepultura  non  separaret.  Ita  in  primo 

connubio  conjuncti,  quia  una  et  eadem  caro  est,  in 

uno  sepulcro  sepeliantur. 

Cap.  CLXIV.  —  De  rebus  immobilibus  Ecclesix. 

(Ex  conciL  apud  Sylvanectim  prmente  Ludovico 
regey  cap.  5.)  Nulli  liceat  alienare  rem  immobilem  Ec- 
clesise,  sive  domum,  sive  agrum,  sive  horlum,  sive 
rusticam  mancipium,  neque  creditoribus  specialis 
hypothecs  titulo  obligare.  Alienationis  autem  ver- 
bum  contineat  conditionem,  donationem,  permuta- 
tionem  et  emphyteoseos  perpetuum  contracUim.  Sed 
omnes  omnino  sacerdotes  ab  hujusmodi  aliena- 
tione  abstineant,  poenas  timentes,  quas  Leoniana 
constitutio  minatur. 

Cap.  CLXV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem^  cap.  6.)  —  Si  princeps  volnerit  rem 
immobilem  sanctis  locis  prsstare  et  accipere  ab  eo 
aliam  immobilem  rem,  et  eo  modo  permutationem 
contrahere,  liceat  hoc  facere  ei  devina  pragmatica 
sanctione  ab  eo  promulgata. 

Cap.  CLXVI.  —  De  praestariis  viduatarum  Ecclesia" 

rum  ut  non  valeant. 

(Ex  conc  apud  Belvacum,  cui  Ludovicus  imperator 
intererat,  cap.  iO.)  Ut  precarise  et  commutationes, 
tempore  viduatarum  Ecclesiarum  factae,  ab  his  qui 
loca  episcoporum  occupaverant,  rescindantur,  et 
cum  autoritate  Ecclesiastica,  vel  civili,  si  faciend» 
sunt  fiant. 

Cap.  CLXVII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem,  cap.  ii.)  Precarise  a  nemine  de  rebns 
Ecclesiasticis  iieri  prsesumantar,  nisi  qnantum  de 
qualitate  convenienti  datur  ex  proprio,  duplum 
accipiatur  ex  rebus  Ecclesise,  in  suo  tantum  qni 
dederit  nomine,  si  res  proprias  et  Ecciesiasticas 
usu  fructuario  tenere  voiuerit.  Si  autem  res  proprias 
ad  prsesens  dimiserit,  ex  rebus  ecclesiasticis  triplum 
fructuario  usu,  in  suo  tantum  quis  nomine  sumat, 
qnia  sic  eas  quemque  tractare,  ut  alienarum  rerum 
dispensatorem  convenit,  non  propriarum  rerum  lar- 
gitorem. 

Cap.  CLXVIII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem  conciL,  cap.  12.)  A  nulla  potestate 
qnis  cogatur  facere  precariam  de  rebus  Deo  et 
sanctis  ejns  dicatis,  cum  ratio  et  usus  obtineat, 
neminem  cui  non  vult,  contra  utilitatem  et  ratio- 
nem,  praistitum  de  proprio  facere  beneficium. 
Cap.  CLXIX.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem,  cap.  13.)  Ut  precariae,  de  quinqnennio 
in  quinquennium  secundum  antiqnam  consuetudinem 
et  auctoritatem  renoventur. 

Cap.    CLXX.  —    De    donatione^    vel   venditioney  vel 
commutatione  ecclesiasticae  rei, 

(Ex  conciL  habUo   apud    Vatentias,    cap.  50.)  Ir- 

rita  eht  episcopornm    donatio,  yel    yenditioy   vel 


707 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


708 


commatatio  rei  ecclesiasticffi,  absque  collaudatione  A 
et  subscriptione  clericorum. 

Cap  CLXXL     —   De   commutationibus  rerum  eccle- 

siasticarum. 

(Ex  concil.  apud  Belvacum.  cap.  5.)  Ut  commii- 
tationes  rerum  ecclesiasticarum  valde  caveantur,  et 
sobtilissime  si  aliquo  modo  fieri  debent,  inspicianlur. 
Quae  autem  inconsultsB  factae  sunt,  juzta  decretum 
canonicum  Hilarii  papse,  quas  iliicite  decessor  epi- 
scopus  admiserit,  vel  ab  aliis  illicite  commisse  sunt, 
ab  eo  qui  successor  est  emendentur. 

Cap.  CLXXII.  —  De  eadem  re. 

{Ex  concil.  Matisccn.j   cap.   4.)  A  sancta   synodo 
decretum  est,  et  imperialis  anctoritas  denuntiat,  ne 
commutationes  rerum,  vel  mancipiorum  ecclesiasti-  ^ 
corum  quselibet  persona  sine  licentia   et  consensu 
regio  prsesumat  facere. 

Cap.  CIJCXllI.  —  De  ecclesiasticis  mancipiis. 

(Ex  concil,  apud  Carisiacum^  cap.  2.)  Neque 
mancipia  ecclesiastica  quisquam,  nisi  ad  libertatem 
commutet,  videlicet  ut  mancipia  quse  pro  eccle- 
siastico  homine  dabuntur,  in  ecclesise  servitute 
permaneant,  et  ecclesiasticus  homo  qui'  commuta- 
tur,  perpetua  libertate  fruatur.  Quod  enim  semel 
Domino  consecratum  est,  ad  humanos  nsns  jam 
transferri  non  potest.  Ait  enim  lex :  Si  quis  muta- 
verit,  et  quod  mutat,  et  quod  mutatum  est,  sancti- 
ticabitur  Domino. 

Cap.  CLXXrV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem  cap.  3.)  Injustum  videtur  et  impium,  C 
ut  mancipia  quse  iideles  viri  seu  feminse  pro  reme- 
dio  animse  suse  Deo  et  sanctis  ejns  consecrarunt. 
CQJuscunque  muueris  pretio  vel  commutationis  com- 
mercio,  iterum  in  secnlarem  servitutem  redigantur, 
cum  canouica  anctoritas  servos  fugitivos  tantum- 
modo  distrahi  permittat,  et  ideo  omnes  rectores 
Ecclesiarum  summopere  caveant,  ne  unins  eleemo- 
syna  alterius  peccatnm  fiat.  Et  est  absurdum  ut 
Ecclesiastica  dignitate  servus  decedens,  hnmanse 
obnoxius  sit  servituti. 

Cap.  CLXXV.   —  De  regalibus  prxcepHs  super  pre- 

staria, 

(Ex  conciL  ad  S,  Medardum^  cap.   ii.)  Prsecepta 


regalia  super  precariis  Ecclesiasticis  fieri  nec  ratio 
sinit,  nec  auctoritas  quolibet  modo  permittit.  Quo- 
niam  prsecepta  in  jure  ecclesiastico  firmare  indi- 
gnnm  judicator,  necesse  est  ut  majestas  regia  non 
nisi  ab  ecclesiastico  rectore  petatur.  Idem  autem 
custos  Ecclesise  solertissime  caveat,  ne  sui  ordinis 
et  Ecclesiasticse  communionis  forte  immemor,  contra 
auctoritatem  prseceptum  regium  pro  quacunque  as- 
sentaiione  fieri  petat.  Qui  etsi  fecerit,  non  andiatur- 
Si  autem  et  obtinuerit,  regia  discretione,  et  epi- 
scopali  judicio  idem  rescindatur,  et  petitor  inju- 
stus  pro  principis  injusta  snggestione  digne  corri- 
piatur. 

Cap.  CLXXVI.  —  De  episcopo  qui  mancipium  Eccle- 

siae  manumitti  desiderat, 

(Ex  concU,  Toletan.  ▼«   cap.  68.)   Episcopus  qni 


D 


mancipium  jnris  Ecclesise,  non  retento  ecclesiastico 
patrocinio,  manumitti  desiderat,  daos  meriti  ejas- 
dem  et  peculii  coram  concilio  Ecclesie  cui  prseemi- 
net,  per  commutationem  subscribentibas  sacerdo- 
tibus  offerat,  ut  rata  et  justa  inveniatar  definitio 
commutationis.  Tunc  enim  liberam  manamissionem 
sine  patrocinio  Ecclesise  concedere  poterit,  quia 
eum  quem  libertati  tradere  disponit,  jam  jari  pro- 
prio  acquisivit.  Hojusmodi  autem  liberto  adversns 
Ecclesiam,  cujus  juris  exstitit,  accusandi  vel  testifi- 
candi  denegetur  licentia.  Quod  si  prsesumpserit, 
placet  ut,  stante  commutatione,  in  servitutem  pro- 
priam  Ecclesise  revocetur. 

Cap.  CLXXVII.  —  De  sacerdotibus^  qui  res  suoi  Ec- 

clesise  relinqumt.  * 

(Ex.  eodem  concil.  v,  cap.  69.)  Consensas  totius 
concilii  definivit  ut  sacerdotes,  qui  aut  res  suas 
Ecclesise  relinquunt,  aut  nihil  habentes,  aliqua  ta- 
men  prsedia,  aut  familias  Ecclesiis  suis  conquimot 
liceat  illis  aliquos  de  familiis  ejusdem  Ecclesise  ma- 
numittere,  juxta  rei  coilatse  modum,  quetu  antiqni 
canones  decreverunt,  ita  ut  cum  peculio  et  poste- 
ritate  sua,  si  ingenui  sunt,  sub  patrocinio  Ecclesie 
maneant,  utilitates  injunctas  sibi  juxta  quod  potue- 
rint  prosequentes. 

Cap.  CLXXVIII.  —  Ut  presbyteri  rem  EcclesiaR  vendere 

non  praesumant. 

(Ex   concil.  Carthag.,  cap.   33.)  Item    placuit  ut 

presbyteri  non  vendant  rem  Ecclesise,  ubi  sunt  con- 

stituti,    nescientibus    episcopis   suis :   quomodo   et 

episcopis  non  liceat  vendere  prsedia  Ecclesise,  igno- 

rante  concilio    vel    presbjteris    suis.    Non  habenti 

ergo  necessitatem,  nec  episcopo  liceat  matricis  Ec- 

clesise,  nec  presbytero  rem  tituli  sui  usurpare. 

Cap.  CLXXIX.  —  Ut  nuUus  ordinatus  de  nunisteriis 
Ecclesiae  atiquid  vendere  prsesumat. 

(Ex  concU.  Braggar.,  cap.  30.)  Si  quis  presbjter 
aut  diaconus  inventus  fuerit  de  eleemosynis  £k:cle- 
sise  aliquid  venundasse,  quia  sacrilegium  commisit, 
placuit  eum  in  ordinatione  Ecciesise  non  hsLberi.  In 
judicio  tamen  episcopi  dimittendum,  sive  dignus  sit, 
sive  indignus  in  suo  recipi  gradu. 

Cap.  CLXXX.  —  De  presbyteris  qui  de  jure  iituU  sta 

aliquid  distrahunt. 

(Ex  eodem,  cap.  31.)  Quicimque  presbyterdejure 
tituli  sui  quolibet  modo  aurum,  argentum,  vel  gem- 
mas,  vestes  quoque,  si  sunt,  vel  si  accesserint  aliqaa 
mobilia  ad  ornamenta  divina,  aliquid  in  perpetoum 
alienare  tentaverit,  donator,  alienator  ac  veaditor, 
honoris  sui  amissione  muictetnr. 

Cap.  CLXXXI.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem^  cap.  32.)  Si  quis  episcopus  nulla  ec- 
clesiasticse  rationis  necessitate  compuisus,  in  soo 
clero,  aut  ubi  forte  non  est  presbyter,  de  rebus  ec- 
clesiasticis  aliquid  prsesumpserit  vendere,  res  ipsas, 
Ecclesise  proprise  restaurare  cogatur,  et  in  jadicio 
episcoporom  dejiciatur  auditus,  et  tanquam  forti  aut 
latrocinii  reus  suo  privetur  honore. 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  TERTIUS. 


710 


XXXH.  Quod  quantum  remedium  venisB  obla-  A 
zelesiastica  hibuit    confertnti,    tantum    dam- 
irmparat  fundatori. 

loneil.   Toletan.,  cap,  33.)  Omnis  itaque  rei 

sticflB  quantitas,  sicut  remedium  venise  tribuit 

idi,  ita  damnum   rite   praeparat  fraudatori. 

\    nnllus.  sacerdotum,    Yel    ministrorum    ex 

Icclesise,  quee   in  quibuscunque  locis  a  fide- 

irgiuntur,  aliquid  auferat,  et  juri  suo,  aut 

ae  propriffi  unitati  connectat.  Verum,  ut  hn- 

soliditas  potior   habeatur,  propinquis  ejus, 

strnzerunt  vel  ditaverunt  Ecclesiam,  licitum 

c  bonae  intentionis   habere  solertiam,  ut,  si 

tem     seu     ministrum     aliquid     ex    coUatis 

[)raeviderint  defraudare,    aut   commonitionis 

i  conventione  compescant,  aut  talia  episcopo,  B 

ici  corrigenda  denunlient.  Quod  si  talia  epi- 

agere   tentat,   metropolitano  ejus  hsec  insi- 

procurent.   Si    aotem    metropolitanus    talia 

regis   hflec  auribus  insinuare  non   differant. 

imen  haeredibus  in  eisdem  rebus  non  liceat, 

uris  proprii  potestatem  praeferre,  non  rapi* 

,on  fraudem  ingerere,  non  violentiam  quam- 

:  praesnmere.  Si  qnis  hsec  monita  temerare 

apserit,  et  male  rapta  cum  confusione  resti- 

L  excommunicationis  annuse  sententiam  susti- 

ILXXXIII.    De    clericis   qui  documentay  quibus 
ecclesisB  possessio  firmatur,  distrahunt. 

eancH.  Agathen.y  cap.  5.)  Si  quis  vero  de  cle-  p 

ocumenta,  quibus  Ecclesise  possessio  firma- 

li    supprimere,  aut    negare,    aut  adversariis 

e  tradere,    damnabili   et    punienda    obstina- 

pra^sumpserit,  quidquid  per  absentiam  docu- 

rum  damni  Ecclesise  illatom  est,  et  de  propriis 

tibus  reddat,  et  communioneprivetnr.  Hi  autem 

1  damnum  Ecclesix   praecepta  et   testimonia 

Ecclesise  im(:  ie  sollicitati  a  traditoribus  susce- 

;,  pari  sententia  feriantur. 

ILXXXIV.  De  UbertiSy  qui  a  patrocinio   Eccle' 
sias  discesserunt. 

eoncil.    Tolet.    v,   cap.   71.)   Liberti  Ecclesisp, 

patrocinio  ejus  discedentes,  quibuslibet  per- 

adheesernnt,     si    admoniti    redire    contem- 

t,  manumissio  eorum  irrita  sit,  quia  per  obe-  D 

e  contemptum  ingrati  actione  tenentnr. 

Cap.  CLXXXV.  De  libertis  Ecdesim. 

eodem  concil.  v,  cap.  70.)  Liberti  Ecclesifie, 
lanquam  moritur  eorum  patrona  a  patrocinio 
m  nunquam  discedant,  nec  posteritas  quidem 
,  sicut  priores  canones  decreverunt.  Et  ne 
libertas  eorum  in  futura  prole  non  pateat, 
le  posteritas  naturali  ingenuitate  obtinens, 
3  Ecclesise  patrocinio  non  subtrahat,  necesse 
a  iidem  liberti,  quam  ab  eis  progeniti  pro- 
lem  episcopo  suo  faciant,  per  quam  se  ez  fa- 
Ecclesise  liberos  effectos  esse  fateantur,  ejus- 
ilrocinium  non  relinquant,  sed  juxta  virtutem 
obsequium  ei,  vel  obedientiam  praebeant. 


Cap.    CLXXXVI.    De   libertis ,   qui    a    quibuscunque 
manumissi  EeelesisB  patrocinio  commendati  sunt. 

(Ex  eodem  v,  cap.  72.)  Liberti,  qui  a  quibuscun- 
que  mannmissi  sunt ,  atque  Ecclesise  patrocinio 
commendati  existunt,  sicut  regulae  antiquorum  Pa- 
trum  constituerunt,  sacerdotali  defensione  a  cujus- 
libet  insolenlia  protegantor,  sive  in  statu  libertatis 
eorom,  seu  in  peculio  quod  habere  noscuntur. 
Cap.  CLXXXVII.  De  manumissis  in  Ecelesia. 

(Ex  eoneil.  Jrausic.,  eap.  6.)  In  Ecclesia  mann- 
missos,  vel  per  testamentum  Ecclesise  commendatos, 
si  quis  in  servitutem,  vel  in  obsequium,  vel  ad  colo- 
nariam  conditionem  imprimere  tentaverit,  animad- 
versione  ecclesiastica  coercebitur. 

Cap.  CLXXXVIII.  De  fugitivis  ecclesiastieis  servis. 

(Ex    eodem    Toletan.)     Fugitivos    etiam    servos 

ecclesiasticos  domos  suas,  aut  familias  deserentes, 

qui  etiam  si  revocati  fuerint,  teneri   non  possunt, 

simili  ratione   ab  episcopo,  si  voluerit,  aut  si  ita 

illi  meruerint,  distrahantur. 

Cap.  CLXXXIX.  De  episcopis,  qui  nihil  sui$  Eccle- 
siis  eonferunt^  et  tamen  ex  famitia  liberos  facere 
praesumunt. 

(Ex  eodem.)  Episcopi,   qui  nihil  ex  proprio  suo 

Ecclesise  Christi  conferunt,  liberos  ex  familiis  Eccle- 

siee  ad  condemnationem  suam  facere  non  prsesu- 

mant.  Impium  est  enim  ut  qui   res  suas   Ecclesiae 

Christi  non   contulerit,   damnum  Ecclesiee   inferat* 

Tales    igitur  libertos   successor    episcopus,    absque 

aliqna  oppositione  ad  jus  Ecclesiee  revocabit. 

Cap.  CXC.  —  De  illiSy  qui  pro  aliquo  reatu  fugiunt  ad 

Ecetesiam. 

(Ex  eoncil.  Jurelian.y  cap,  iO.)  In  synodo  Aurelia- 

nensi  prima  sub  Clodoveo  rege,  in  qua  sederunt 

episcopi  viginti  quatuor,  de  his  qui  ad  Ecclesiam  pro 

reatibus  suis  fugiunt,  id  constitutum  est  observan- 

dum,  quod  antiqui  canones  decreverunt,  et  lex  Ro- 

mana    constituit,   nt  ab  Ecclesia,   vel   ab  Ecclesise 

atriis,  vel  a  domo  episcopi  vel  a  claustro,  qnia  hffic 

pro  emnnitate  habentnr,  eos  abstrahi  omnino  non 

liceat,  sed  nec  alteri  consignari,  nisi  ad   Evangelia 

datis  sacramentis,  de  morte,  et  debilitate,  et  olmni 

poenarum  genere  sint  securi,   ita,   ut  ei    cui  rens 

fuerit  criminosus,  de  satisfactione  conveniat.  Quod 

si    sacramenta   sua    convictus  fuerit  violasse,  reus 

perjurii  non  solnm  a  communione  Ecclesise,  vel  om- 

nium  clericorum,  verum  etiam,  et  a  catholicorum 

convivio   separetur.  Quod  si  cui  reus  est,  noluerit 

sibi  intentione   faciente  componi,   et  ipse  reus  de 

Ecclesia  actus  timore  discesserit,  ab  Ecclesiae  cle- 

ricis  non  requiratur. 

Cap.  CXCI.  —  De  raptore^  6t  eum  rapta  ad  Ecelesiam 

eonfugerit. 

(Ex  eodem^  eap.  2.)  De  raptoribus  autem  femi- 

narum  id  constituendnm  esse  censuimns,  nt  si  ad 

ecclesiam  raptor  cum  rapta  confugerit,  et  feminam 

ipsam  violentiam  pertulisse  constitcrit,  statim  libe- 

retur  de  potestate  raptoris,  et  parentibus  reddatur, 

et  raptor  mortis,  vel  poBnarum  impunitate  concessa, 

liberam  habeat  eimdi  facultatem.  Si  Tero  parentes 


711 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


71^ 


mulieris  ecclesiasticis  viris   obedire  noluerint,   ez- 
communiceDtur. 

Cap.  CXCII.  —  De  servo,  si  pro  qualibct  culpa  domi- 
num  suum  ad  Ecclesiam  fugerit. 

(Ex  eodem,  cap.  3.)  Servus  qui  ad  Ecclesiam  cou- 

fugerit  pro  qualibet  culpa,  si  a  domino  pro  commissa 

culpa  ecclesiastici  sacramentom  susceperint,  statim 

ad  servitium  domini  sui  redire  cogatur.  Et  postquam 

dato  sacramento  domino  suo  fuerit  consignatus,  si 

aliquid  poense  pro  eadem  cuipa  qua  accusatur  pro- 

batus  fuerit  pertulisse,  pro  contemptu  Ecclesise,  et 

prffivaricatione  fidei  a  communione  et  convivio  ca- 

tholicorum,  sicut  superius  comprehensum  est,  extra- 

neus  habealur.  Si   vero   servus  pro  culpa  sua    ab 

Ecclesia     defensatus,    sacramenla    domini    clericis 

exigentibus  dc  impunilate  perceperit,  exire  nolentem 

a  domino  liceat  occupan. 

Cap.  CXCIII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem,  cap.  5.)  Similiter  in  Matiscensi  synodo 
decretum  est  ut  hi  qui  fiigiunt  suos  inimicos,  aut 
in  Ecclesiam,  aut  in  atrium  Ecclesiee,  aut  in  domum 
episcopi,  aut  in  claustrum  regularium  non  inde 
abstrahantur,  nisi  prius  super  sacra  accepta  secu- 
ritate  a  persecutoribus  de  morte,  de  debilitate,  et 
omni  poenarum  genore,  sint  secori  :  etiam  si  servi 
sint  illorum,  qui  eos  insequuntur,  ita  ut  ei  cui  rei 
criminosi  fuerint  de  satisfactione  conveniant.  Quod 
si  is  qui  super  sacra  prius  juraverat,  post  convictus 
fuerit  juramentum  violasse,  reus  perjurii  commu- 
nione  privetur,  quousque  satisfaciat. 

Cap.  CXCIV.  —  De  eadem  re. 

{Ex  concil.  apud  Theodonis  villam,  cap.  \{.)  Reum 
confugientem  ad  Ecclesiam,  seu  in  atrium  Ecclesiae, 
aut  in  officinas  regularium  fratrum,  vel  in  curiam 
aut  in  domum  episcopi,  quia  hsec  in  antiquis  cano- 
nibos  pro  emunilate  tenentur,  nemo  abstrahere  au- 
deat,  neque  inde  donare  ad  poenam  vel  ad  mortem, 
ut  honor  Dei  et  sanctorum  ejus  prse  omnibus  con- 
servetur,  sed  rectores  ecclesiarum  pacem  et  vitam, 
ac  membra  ei  cum  juramento  obtinere  studeant : 
sed  taraen  legitimc  componat,  quidquid  inique  fe- 
cerat  :  et  si  insequutor  magistris  ecclesise  obedire 
nolnerit,  canonice  constringatur. 

Cap.  CXCV.  —  De  eadem  re. 

{Ex  conciL  Arausico,  cap.  5.)  Eos  qui  ad  Ecclesiam 
confugerint,  tradi  non  deber^,  sed  loci  reverentia 
et  intercessione  defendi.  Si  quis  autem  mancipia 
clericorum  pro  suis  mancipiis  ad  Ecclesiam,  confu- 
gientibus  crediderit  occupanda,  per  omnes  Ecclesias 
districtissima  damnatione  feriatur. 

Cap.  CXCVI.  —  De  emunitate  Ecclesiw. 

(Ex  concil.  Triburi.^    cap.    30.)  Si  quis   in  atrio 
Ecclesise  pngnam  committit,  aut  homicidium  facit, 
qoidquid   pro   emunitate   violata  euiendandum  est, 
aitario  solvatur,  cujuscunque  fuerit  Ecclcsia  illa. 
Cap.  CXCVII.  —  De  fugientibus  ad  Ecclesiam, 

(Ex  concil.  MediomatriciSy  cap.  2.)  Si  quis  con- 
tomax  vel  superbus  timorem  Dei,  vel  reverentiam 
Ecclesiaram  sanctarum  non  habaerit,  et  fugientem 


A  servum  snum,  vel  qoem  ipse  persecatus  fluerit,  de 
atrio  Ecclesia",  vel  de  porticibus  qaomodolibet  Ec- 
clesiae  adhairenlibus  per  vim  abstraxerit,  et  Deum 
omnipotentem  in  hoc  contempserit,  pro  emunitate 
D.  CCCC,  solidos  episcopo  componat,  etipse  publica 
poenitentia  juxta  judicium  episcopi  multetar,  at  sit 
honor  Dei  et  reverentia  sanctorum,  et  ut  Ecclesia 
Dei  semper  invicta  permaneat. 

Cap.  CXCVm.  —  Quid  in  Ecclesia  Dei  legi  debeat. 

(Ex  conciL  AurelianOy  cap.  3.)  Nihil  aiiud  in 
Ecclesia  legaturaut  cantetur,  nisi  eaquse  anctoritatis 
divinse  sunt,  et  Patrum  orthodoxorum  sanxit  aocto- 
ritas,  nec  falsa  angelorum  nomina  colant,  sed  ea 
tantum  quse  prophetica  et  Evangelica  docet  Scripta- 
g  ra,  id  est  Michael,  Gabriel,  Raphael. 

Cap.  CXCIX.  —  Ut  excommunicandi  sint  qui  Ubros 

famosos  legerint. 

(Ex  decr.  Adriani  papa?,   cap,  2.)  Hi  qai   inventi 

fuerint  libros  famosos  et  ignotos  in  Ecclesia  legere, 

vel  cantare,  excommanieentur. 

Cap.  CC.  —  De  illis  qux  clam  concipiunt, 

(Ex  conciL  Matiscen.y  cap.  6.)  In  hoc  sancto  con- 

cilio  decretum  est  at  unusquisque  presbyter  in  sua 

plebe  publice  annuntiet,  ut  si  aliqua  femina  clan- 

culo  corrupta  conceperit,  ct  pepererit,   nequaquam 

diabolo  coactante  filium,  aut  iiliam  suam  interiiciat, 

sed  quocunque  prsevalet  ingenio,  ante  januas  Eccle- 

sioe  partum  deportari,  ibique  poni  faciat,  ut  coram 

sacerdote   in   crastinum   delatns,    ab  aliquo    iideli 

C  suscipiatur  et  nutriatur,  et  tali  ex  causa  homicidii 

reatum   et,    quod   majus    est  parricidium    evadat. 

Nam  qui  filium,  aut  filiam  interiicit,  parricida  omDi- 

modis  tenetur. 

Cap.  CCI.  —  De  infantibus  in  aduUerio  natis^  et  ad 

Ecclesiam  expositis. 

(Ex  concU.  Arelaten.,  cap.  5.)  Si  expositus  ante 
Ecclesiam  cujuscumque  fuerit  miseratione  collectus, 
contestationis  ponat  epistolam,  ut  si  is  qui  collectos 
est  intra  X  dies  quaesitns,  agnitusque  non  fnerit, 
securus  habeat  qui  coilegit.  Sane,  qui  post  pr»- 
dictum  tempus  calumniator  exstiterit,  ut  homicida 
ecclesiastica  districtione  damnabitur,  sicut  Patrum 
sanxit  auctoritas. 

Cap.  CCII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  conciL  Vasensi,  cap.  9.)  De  expositis,  quia 
collata  ab  omnibus  querela  processit,  eos  non  ad 
misericordiam  jam,  sed  canibus  exponi,  quos  colli- 
gere  calnmniarum  metu,  quamvis  infeliz  a  praeceptis 
misericordise  mens  humana  detractet,  id  observan- 
dum  est  ut  secundum  statuta  fidelissimonmi  Ao- 
gustorum  ,  piissimorumque  principum,  quisquis 
expositum  colliget,  Ecclesiam  contestetur,  contesta- 
tionem  collegat.  Nihilominus  de  altari  Domiuico  die 
minister  annuntiet  ab  ecclesiastico  expositum  esse 
collectum,  ut  intra  dies  decem  ab  expositionis  die 
expositum  recipiat,  si  quis  se  probaverit  agDOvisse, 
collectiori  pro  ipsorum  X  dierum  misericordiat 
prout  valuerit,  ad  prsesens  retribaat,  aut  in  perpe- 
tuum  cum  Dei  gratia»  si  ▼oluerity  possideat.  Siqois 

i 


D 


L 

le 


DEGRETOBUM  LIBRl  XX.  —  LIBER  TERTIUS. 


714 


B 


im  hoc  ordine  collectorum  repetitor,  ye\  A 
lor  exstiterit,  ut  liomicida  habendas  est. 
kp.  CGIII.  — De  avaritia  sacerdotum. 
nciL  Toletan,^  cap.  33.)  Avaritia  radix 
a  malorum,  cujus  sitis  etiam  sacerdotum 
)tinet.  Malti  enim  iidelium  in  amore  Ghri- 
rtyram,  in  parochiis  episcoporom  basilicas 
it,  oblationes  conscribunt,  sacerdotes 
runt,  atque  in  usus  suos  convertunt.  Inde 
:iiitores  sacrorum  deticiunt,  dum  stipendia 
nt.  Inde  labentium  basilicarum  ruinfie  non 
ir,  quia  avaritia  sacerdotali  omnia  aufe- 
*ro  qua  re  constitutum  est  a  preesenti  con- 
copos  ita  dioeceses  saas  regere,  ut  nihil  ez 
re  prsesumant  auferre  :  sedjuxta  prionim 
em  conciliorum,  tam  de  oblationibus, 
decimis,  et  de  tributis  ac  frugibus  tertiam 
itur.  Quod  si  amplias  quippiam  ab  eis 
tum  exstiterit,  per  concilium  restauretur, 
ibus  ipsis  conditoribus,  aut  certe  propin- 
im,  si  jam  illi  a  saeculo  discesserunt.  Nove- 
m  conditores  basilicarum  in  rebus  qoas 
^esiis  conferunt,  nullam  potestatem  ha- 
JQXta  canonum  instituta,  sicut  ecclesiam, 
tem  ejus  ad  ordinationem  episcopi  perti- 

4CIV.  —  De  illis  qui  ecclesias  incenderint, 
eer.   Julii   pjpm.)   Si  quis  ecclesiam   igne 
,  XV  annos  poeniteat,  et  eam  sedule  restituat, 
n  suum  distribuat  pauperibus.  G 

'.  —  De  quodam  clerico  a  diabi^  vexato, 
ilogo  Greg.  papsB.)  Ex  eodem  quoque  tem- 
dam  Aquinensis  Ecclesiee  clericus  daemonio 
*,  qui  a  venerabili  viro  Constantio  Ecclesice 
stite  per  multa  fuit  martjrum  loca  transniis- 
anari  posset.  Sed  sancti  Dei  martyres  no- 
n  sanitatis  donum  tribuere,  ut  quanta  esset 
licto  gratia  demonstrarent.  Ductus  itaque 
nnipotentis  Dei  famnlum  Benedictum,  qui 
"isto  Domino  preces  fundens,  antiquum 
ie  obsesso  homine  protinus  expulit.  Cui 
scepit  dicens  :  Vade,  et  post  hsec  carnem 
(das,  et  ad  sacrum  ordinem  nnnquam  ac- 
rsesamas.  Quacunque  autem  die  sacrum 
;emerare  praesumpseris,  statim  juri  diaboli 
lanciparis.  Discessit  itaque  clericus  sanus 
errere  solet  animum  pcena  recens,  ea  que 
irsecepit  interim  custodivit.  Gum  ergo  post 
iltos  omnes  priores  illiiis  de  hac  luce  mi- 
et  minores  suos  sibimet  superponi  in  sacris 
}  cerneret,  verba  viri  Dei  quasi  cx  longo 
oblitus  postposuit,  atque  ad  sacrum  ordi- 
essit.  Qoem  mox  is  qui  reliqnit  diabolus 
imque  vexare  quousque  animam  ejus  exca- 
1  cessavit. 

'L  —  De  rebus  EcclesiaB  quse,  mortuo  episcopo^ 
apresbyteris  vefiditae  fuerint, 

leil.   Ancirano,  cap,  14.)   De  his   qu«  per- 

d   Ecdesiam,  qnsecanqQey  cum  non  esset 

Patrol.  CXL. 


.  D 


episcopus,   presbyteri  vendiderunt,   placuit  rescisso 

contractu  ad  jura  ecclesiastica  revocari.   In  judicio 

autem  erit  episcopi,  si  pretium   debeat  recipi  nec- 

ne  :  quia  plerumque  rerum  districtarum  redilus  am- 

pliorem  summam  pro  pretio  dato  reddiderit. 

Gap.  GCVII.  —  De  co  qui  spemit  ablationem  presby- 

teriy  qui  uxorem  habuit, 

{Ex  condl,  Gangren,,  cap.  4.)  Qnicunque  discer- 

nit  a  presbytero  qui  uxorem  habuit,  qnod  non  opor- 

teat,  eo  ministrante,  de  oblatione  percipere,  anathe- 

ma  sit. 

Cap.  CCVIII.  —   Quod  non  permittantur  eeclesiastici 
ad  csemeteria  hsereticornm  accedere. 

(Ex  ccndl.  Laodicen.y   cap,  8.)  Quod  non  permit- 

tantur   ecclesiastici  ad  hsereticorum   csemeteria,  vel 

ad  ea   quse  ab  eis  appellanlur  martyria,    orationis 

causa  vel   sanitatis  accedere.    Sed   hujasmodi  si  ii- 

deles  fucrint,  certo   tempore  commnnione  privari  : 

poenitentes  autem  et  confitentes  se    deliquisse,  con- 

venit  suscipi. 

Cap.    GGIX.  —  Quod  non  oporteat  ab  haereiicis  eu- 

logias  accipere, 

(Ex  eodem^  cap.  32.)  Quod  non  oporteat  ab  haere- 

ticis    ealogias  accipere,    quse    sunt   .malcdictiones 

potias  quam  benedicliones. 

Cap.  CGX.   Quod    nullus   Christianus  ad  psetuio- 

martyres  ire  debeat. 

(Ex  eodem,   cap.   34.)   Quod  omnem  Ghristianum 

non  oporteat  deseref*e  martyres  Ghrisli,   et   ire  ad 

pseudomartyres,  id  est,  heereticorum,  et  quos  ipsos 

constat  hsereticos     exstilisse.    Ui    namque    alienati 

sunt  a  Deo.  Sint  igitur  anathema  qui  ad  tales  ac- 

cesserint. 

Gap.  GCXI.  —  Quod  non   oporteat  plebeios  psdlmot 

in  Ecclesia  recitare. 

(Exeodem  concilio,  cap.  59.)  Quod  non  oporteat 

plebeios     psalmos  in   Ecclesia   cantari,    nec   libros 

praeter  canonem  legi,  sed  sola  sacra  volumina  Novi 

Testamenti  vel  Veteris. 

Cap.  GCXII.  —  De  illis  qui  convetitus,  qui  ad  coii- 
fessiones  martyrum  fiunt^  abominantur, 
(Ex  coneil.  Antioch,,  cap.  20.)  Si  quis  superbis 
usns  affectu,  conventus  abominatur  qui  ad  confes- 
siones  martyrum  celebrantur,  et  ministeria  qus  in 
eis  fiunt  simul  cum  eorum  memoriis  exsecratnr, 
anathema  sit. 

Gap.  GGXIII.  —  Ut  victus  ab  exorcistis  energumenis 
m  domo  Dei  sedentibus  admimstretur, 
(Ex  concil.    Carthag,,  cap.   91.)    Energumenis  in 
domo   Dei  sedentibus  victus  quotidianus  per  exor- 
cistas  opportuno  tempore  ministretur. 

Cap.  GGXIV.  —  Vt  sacra  vasa  non  ab  aliis  quam  a 
sacris  viris  tractari  debeant. 

(Ex  decr,   Syxti  papae,  cap,  49.)  Goghoscat  sa- 

pientia  vestra,  fratres  charissimi,  qnia  in  hac  sancta 

apostolica  sede  a  nobis  et  reliquis  episcopis,  cete- 

risque  Domini  sacerdotibus,  statutum  est  ut  sacra 

vasa  non  ab  aliis  qnam  a  sacratis  Dominoque  di- 

catis  contrectentur  nominibns.  Indignom  enim  valde 

est  ut  sacra  Domini  vasa,  qusecunque  snnt,  humanis 

S3 


715 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


nsibus  serYiant,  aut  ab  aliis  quam  a  Domino  fama-  A 
laotibus  eique  dicatis  tractentar  viris,  ue  pro  talibus 
prssumptionibus  iratus  Dominus  plagam  imponat 
populo  suo,  et  hi  qui  etiam  non  peccaverunt,  mala 
patiantur,  aut  pereant  :  quia  perit  justns  saepissime 
pro  impio.  Attendite,  fratres,  ne  taliavestris  in  Eccle- 
siispermittatisdeincepsfieri,ne  grex  pretiososanguine 
Ghristi  redemptus,  in  proecipitium,  quod  absit  1  ruat. 

Cap.  CCXV.  —  De  sacratis  fceminis  quae  sacra  vasa 
et  pallas  altaris  tractare  praesumpserint. 

{Ex  decr.  Sotheris  papse,    cap.    46.)  SacratasDeo 

foeminas   velmonacbas  sacra  vasa,  vel  sacras  pallas 

penes   vos   contingere,  et  incensum  circum  altaria 

deferre  perlatum  est  ad   apostolicam   sedem.  Qusr 

omnia  reprehensione  et   vituperatione    plena  esse  » 

nulli  recte  sapientium   dubium  est.  Quapropter  hu- 

jus  sanctffi  sedis  auctoritate  hsec  omnia  vobis  resecare 

funditus,    quantocius    poteritis,    censemus  :   et   ne 

pestis  heec  latius  divulgetur,  per  omnes  provincias 

abstergi  diutissime  mandamus. 

Cap  CXXVI.  —  De  vasis  sacriSy  de  pallis  altaris  et 
velis  ecclesiae,  si  vetustate  consumpta  fuerint^  quid 
inde  faciendum  sit. 

{Ex  epist.  Clementis  papsBj  cap.  56.)  De  vasis  sane 

sacris  ita  gerendum  est  :   Altaris   palla,   cathedra, 

candelabrum,   et  velum,    si   fuerint  vetustate  con- 

sumpta,  incendio  dentur  :  qaoniam  non  licet  ea  qnse 

in  sacrario  fuerunt,  male  tractari,  sed  incendio  uni- 

versa  tradentur.  Cineres  quoque  eorum  in  baptiste- 

rium  inferantnr,    ubi   nullus  transitns  habeatur,  in  q 

pariete,   ant   in  fossis  pavimentorum  jactentur,  ne 

introenntium  pedibus  inquinentur.    Pallas  vero  et 

vela  quse  in  sanctuarii  sordidata  fuerint  ministerio, 

diaconi    cum   humilibus   ministris    intra  sacrarium 

lavent,    non  ejicientes  foras   a    sacrario    velamina 

Dominicffi  mensae,  ne  forte  pulvis  Dominici  corporis 

male  decidat,  syndone  foris  deiata,  et  erit  hoc  ope- 

ranti  peccatum,  Idcirco  in  sacrario  ministris  prffici- 

pimus  cum   diiigentia  custodire.  Palle  in  alia  pelvi 

laventur,  in  alia  vela. 

mCIPIUNT  DECQETA  DE  RECIPIENDIS,  VBL  NON  RBCI- 
PIBNDIS  LIBRIS,  SCRIPTA  A  GELASIO  PAPA,  CUM  SBPTUA- 
GINTA    EBUDITlSSlltlS     BPISCOPIS    IN     SEDB    APOSTOLICA 

URBis  ROM^.  {Ex  decr.  Gelasii  papae  de  recipiendis 
libris,)  I) 

Cap.  XVII.  —  De  ordine  librorum  Veteris 

Testamenti, 

Genesisliber  unus. 

Exodi  liber  unus. 

Levitici  liber  unus. 

*     Numeri  liber  unus. 

Deuteronomii  liber  nnus. 

Jesu  Nave  liber  unus. 

Judicum  liber  unus. 

Regum  libri  quatuor.  * 

Ruth  liber  unus. 

Paralipomenon  libri  duo 

Psalmorum  liber  unus. 

Salomonis  libri  quinque. 

Job  liber  unus. 


Tobiee  liber  unus. 
Hesdree  liber  unus. 
Hester  liber  nnus. 
Judith  liber  unus. 
Machabieorum  libri  duo. 

Gap.  GCXVIII.  —  De  ordine  prophetarum. 
Esaiae  liber  unus. 

Hieremise,  cum  Cinothy    id  'est    Lamentationi 
snis,  liber  nnus. 
Ezechielis  liber  nnus. 
Danielis  liber  unus. 
Oseffi  liber  unus. 
Amos  liber  unus. 
Micheee  liber  unus. 
Joel  liber  unus. 
Abdiee  liber  unus. 
lonse  liber  nnns. 
Naum  liber  unns. 
Abacuc  liber  unus. 
Sophoniee  liber  unus. 
Aggeei  liber  nnus. 
Zachariae  liber  nnus. 
Malachise  liber  unns. 

Cap.  GGXIX.  De  ordine  librorum  Novi  Testamei 
quos  sancta  Romana  Ecclesia  tenet,  et  quos  umv 
salis  Ecclesia  observat. 

Evangeliorum  libri  qnatuor. 

Secundum  Matthseum  liber  nnus. 

Secundnm  Marcnm  liber  unus. 

Secnndum  Lucam  liber  unns. 

Secundum  Joannem  liber  nnns. 

Actus  apostolorun  liber  unus. 

Eptstoke  Pauli  nvmero  XIV. 

Ad  Romanos  epistola  una. 

Ad  Gorinthios  epistolae  duse. 

Ad  Galatas  epistoia  una. 

Ad  Ephesios  epistola  una. 

Ad  Philippenses  epistola  nna. 

Ad  Golossenses  epistola  nna. 

Ad  Tbessalonicenses  epistola  una. 

Ad  Timotheum  epistolse  duse. 

Ad  Titum  epistolse  duse. 

Ad  Philemonem  epistola  una. 

Ad  Hebraeos  epistola  nna. 

Apocaljpsis  Joannis  liber  nnus. 

Cap.  CGXX.  Ordo  VII  epistoUvrum  eammk. 

Petri  apostoli  epistolee  dufle. 

Jacobi  apostoli  epistola  nna. 

Joannis  apostoli  epistolse  tres. 

Judae  Zelotis  apost  epistola  una. 

(Ex  decr.  ejusaem.)  Post  propheticas  et  evangelic 
atque  apostolicas  Scripturas,  qnibus  Ecclesia  cttb 
licaper  gratiam  Dei  fnndata  est,  etiam  iliud  intima 
dum  putavimns,  quod  qnamvis  nniversae  per  orbc 
diffusae  catholicee  Ecclesise  unus  thalamus  Christi  9 
sancta  tamen  Romana  catholica  et  apostolica  Eed 
sia  nullis  sjnodicis  constitutis  csteris  Ecclei 
prselata  est,  sed  Evangelica  voce  Domini  Salvatoi 
nostri  primatum  obtinuit :  Tu  es  PetniSy  inqoieii 


717 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  TERTIUS. 


718 


et  saper  hanc  petram  sedificabo  Ecclesiam  meam,  et  A 
portse  inferi  non  prsevalebant  adversos  eam,  et  tibi 
dabo  claves  regni  coeloram.  Et  qusecunque  ligaveris 
saper  terram,  erunt  ligata  et  in  coelo.  Et  qaeecunque 
solveris  soper  terram,  erunt  solata  et  in  coelo.  Cui 
data  est  etiam  societas  beatissimi  Pauli  apostoli  vasis 
electionis,  qui  non  diverso,  sicut  heeretici  garriunt, 
sed  uno  tempore,  uno  eodemque  die  gloriosa  morte 
cum  Petro  in  urbe  Roma  sub  Csesare  Nerone  agoni- 
zans  coronatus  est,  et  pariter  supradictam  sanctam 
Romanam  Ecclesiam  Christo  Domino  consecrarunt, 
hancque  omnibus  urbibus  in  universo  mundo  sua 
prsesentia,  atque  venerando  triumpho  prsetulerunt. 
Est  ergo  prima  Petri  apostoli  sedes  Romana  Ecclesia 
non  habens  maculam,  nec  rugam,  nec  aliquid  hu-  f. 
jusmodi.  Secunda  autem  sedes  apud  Alexandriam, 
beati  Petri  nomine  a  Marco  ejus  discipulo  et  evan- 
gelista  consecrata  est,  ipseque  a  Petro  apostolo  in 
iEgyptum  directus,  verbum  veritatis  prsedicavit,  et 
gloriosum  consummavit  martyrium.  Tertia  vero 
sedes  apad  Antiochiam  ejusdem  beatissimi  Petri 
nomine  habetarhonorabilis,  eo  quod  illic,  priusquam 
Romam  venisset,  habitavit,  et  illic  primum  nomen 
Christianorum  novellse  gentis  exortum  est.  Et  quam- 
vis  ahud  faudamentum  nemo  possit  ponere,  prseter 
id  quod  positum  est,  quod  est  Christus  Jesus,  tamen 
ad  sediiicaticnem  nostram  eadem  sancta  Romana 
Ecclesia,  post  illas  Veteris  vel  Novi  Testamenti, 
quas  regulariter  suscepimus,  etiam,  has  soscipi  non 
prohibet  Scripturas  :  Sanctam  synodum  Nicaenam  C 
trecentoram  decem  et  octo  Patruni,  mediante  Maximo 
Constantino  Augasto,  in  qua  Arius  hsereticus  condem- 
natus  est.  Sanctam  synodum  Constantinopolitanam, 
mediante  Theodosio  seniore  Augusto,  in  qua  Mace- 
donius  haereticus  debitam  damnationem  excepit. 
Sanctam  synodum  Ephesinam  ,  in  qua  Nestorius 
damnatus  est,  cum  consensu  beatissimi  Coelestini  pa- 
pae,  mediante  Cyrillo  Alezandrinee  sedis  antistite,  et 
Archadio  episcopo  ab  Italia  destinato.  Sanctam 
synodum  Chalcedpnensem,  mediante  Martiano  Auga- 
sto,  et  Anatholio  Constantinopolitano  episcopo,  in  qua 
Nestoriana  et  Eutychiana  heeresis  simul  cum  Dio- 
scoro  ejusque  complicibus  damnatse  sunt.  Sed  et  si 
qa«  suut  concilia  a  sanctis  Patribus  hactenus  insti- 
tuta  prseter  istorum  quatuor  auctoritatem,  et  custo- 
dienda  et  recipienda  decrevimus.  Jam  nunc  subjicien- 
dum  de  opusculis  sanctorum  Patrum,  quse  in  Ecclesia 
catbolica  recipiantur  :  Opuscula  B.  Cypriani  marty- 
ris  et  Carthaginensis  episcopi.  Item  opascula  B. 
Gregorii  Nazianzeni  epi.scopi.  Item  opuscula  Basilii 
Cappadoceni  episcopi.  Item  opuscula  B.  Athanasii 
Alexandrini  episcopi.  Item  opuscula  B.  Joannis  Con- 
stantinopolitani  episcopi.  Item  opuscala  B.  Theo- 
phili  Alexandrini  episcopi.  Item  opuscula  B.  Gyrilii 
Alexandrini  episcopi.  Item  opuscula  B.  Hylarii  Pi- 
ctaviensis  episcopi.  Item  opuscula  B.  Ambrosii  Me- 
«liolanensis  episcopi.  Item  opuscula  B.  Augustini 
fiypponeregiensis  episcopi.  Item  opuscula  B.  Hiero- 
iiymi  presbyteri.  Item  opuscula  Prosperi  viri  reli- 


D 


giosissimi.  Item  epistola  B.  Leonis  papse  ad  Flavia- 
num  Constantinopolitanum  episcopum  destinata. 
Cujus  textum  quispiam  si  usque  ad  unum  iota  dispu- 
taverit,  et  non  eam  in  omnibus  venerabiliter  rece- 
perit,  anathema  sit.  Item  opuscula  atque  tractatus 
omnium  Patrum  orthodoxorum  qui  in  nulio  d  san- 
ctse  Ecclesise  Romanse  consortio  deviarunt,  nec  ab 
ejus  fide,  vel  prsedicatione  sejuncti  sunt,  sed  ipsius 
communionisper  gratiam  Dei  usque  in  ultimum  diem 
vitse  sasa  fuere  participes,  legendos  decernimus. 
Item  decretales  epistolas,  quas  beatissimi  papse  di- 
versis  temporibus  ab  urbe  Roma  pro  diversorum 
patrum  consolatione  dederunt,  venerabiliter  susci- 
piendas.  Item  gesta  sanctoruni  martyrum,  quse  mul- 
tiplicibus  tormentorum  cruciatibus  et  mirabilibus 
confessionum  triumphis  irradiant,  quis  ista  catho- 
licorum  dubitet,  et  majora  eos  in  agonibus  fuisse 
perpessos,  nec  suis  viiibus,  sed  Dei  gratia  et  adja- 
torio  universa  tolerasse  ?  Sed  ideo  secundum  anti- 
quam  consuetudinem  singulari  cautela  in  sancta  Ro- 
mana  Ecclesia  non  leguutur,  qnia  et  eorum  qui  scri- 
psere  nomina  penitus  ignorantur,  et  ab  inlidelibus 
aut  dictis  superflua,  aut  minus  apta,  quam  rei  ordo 
fuerit,  scripta  esse  putantur  :  sicut  cujusdam  Cyrici, 
et  Juliltse,  sicut  Georgii,  aliorumque  hujasmodi 
passiones,  quse  ab  hsereticis  perhibentur  conscriptse. 
Propter  quod,  ut  dictum  est,  ne  vel  levis  subsan- 
nandi  oriretur  occasio,  in  sancta  Romana  Ecclesia 
non  leguntur.  Nos  tamen  cum  prcedicta  Ecclesia, 
omnes  martyres  et  eorum  gloriosos  agones,  qui  Deo 
magis  quam  hominibus  noti  sant,  omni  devotione 
veneramur.  Item  Vitas  patrum  Pauli,  Antonii,  Hy- 
larionis,  et  omnium  eremitarum,  quas  tantum  vir 
beatissimus  scripsit  Hieronymus,  cum  omni  vene- 
ratione  suscipimus.  Item  actus  beati  Syivestri  apo- 
stolicse  sedis  prsesulis,  licet  ejus  qui  conscripsit 
nomen  ignoretur,  a  multis  tamen  in  urbe  Roma  ca- 
tholicis  legi  cognovimus,  et  pro  antiquo  usu  multse 
hsec  imitantur  Ecclesise.  Item  scriptura  de  inven- 
tione  Dominicse  crucis,  et  alia  scriptura  de  inven- 
tione  capitis  beati  Joannis  Baptistse,  novellse  qiiidem 
relationes  sunt,  et  nonnulli  eas  catholici  legunt.  Sed 
cum  hsec  ad  catholicorum  manus  advenerint,  beati 
Pauii  apostoli  prsecedat  sententia  :  Omnia  probate, 
quod  bonum  est  tenete.  Item,  Huiinas  vir  religiosus 
plurimos  ecclesiasticse  operis  edidit  iibros,  nonnul- 
las  etiam  scripturas  interpretatus  est.  Sed  quoniam 
beatissimus  Hieronymus  in  aliquibus  enm  de  arbitrii 
libertate  notavit,  ilia  sentimus,  quse  prsedictam 
beatum  Hieronymum  sentire  cognoscimus.  Et  non 
solam  de  Rufino,  sed  etiam  de  universis,  qaos  vir 
saipius  memoratus  zelo  Dei  et  fidei  reiigione  repre- 
hendit.  Item  Origenis  nonnulla  opuscula,  quse  vir 
beatissimus  Hieronymus  non  repudiat,  legenda  sus- 
cipimus.  Reliqua  autem  omnia  cum  suo  auctore  di- 
cimas  esse  renuenda.  Item  Chronica  Eusebii  Caesa- 
riensis,  atque  ejusdem  Historise  ecclesiasticse  libros, 
quamvis  in  primo  narrationis  suse  iibro  tepuerit,  et 
post  in  laudibus  atque  excusatione  Origenis  schisma- 


719 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


720 


tici  unum  conscripserit  librum  :  propter  rerum 
tamen  singularem  notitiam,  quse  ad  iustractionem 
pertinet,  usquequaque  non  dicimus  renuendos.  Item 
Orosinm  virum  eruditissimum  collaudanms,  quia 
valde  nobis  necessariam  adversus  paganorum  ca- 
lumnias  ordinavit  bistoriam,  miraque  brevitate  con- 
tezuit.  Item  venerabilis  viri  Sedulii  Paschale  opus, 
quod  Heroicis  descripsit  versibus  insigni  laude  pr®- 
ferimus.  Item  Juvenci  nihilomiuus  laboriosum  opus 
non  spernimus,  sed  miramur.  Ca*tera  quse  ab  hsre- 
ticis  et  schismaticis  conscripta,  vel  prsedicta  sunt,  nul- 
latenus  recipit  catholica  et  apostolica  Romana  Eccie- 
sia.  E  quibus  pauca  qus  ad  memoriam  venerint, 
et  a  catholicis  vitanda  sunt,  credimus  esse  subdenda. 

Cap.  CCXXI.  —  De  notitia  librorum  apocryphorum^ 
qui  a  sanctis  Patribus  xtema  damnatione  damnati 
sunt. 

(Item  ejusdem.)  In  primis  Ariminensem  synodum 
a  Constantino  CsBsare  Constautini  filio  congregatam 
mediante  Tauro  prsefecto,  ex  tunc  et  in  seternum 
confitemur  esse  damnatam.  Item  Itinerarii  nomine 
Petri  apostoii,  quod  appellatur  sancti  Clementis, 
libri  VIII,  apocryphi.  Actus  nomiue  Andrese  apostoli, 
apocryphus.  Actus  nomine  Thoraae  apostoli,  apo- 
cryphus.  Actus  alius  nomine  Petri  apostoli.  apocry- 
phus.  Actus  nomine  Philippi  apostoli,  apocryphus. 
Evangelia  Thaddaei  nomine,  apocrypha.  Evangelia 
nomine  Barnabse,  apocrypha.  Evangeiia  nomine  Pe- 
tri  apostoli,  apocrypha.  Evangelia  xiomine  Thomse, 
qnibus  Manichcei  utuntur,  apocrypha.  Evangelia  no- 
mine  Barthoromeei,  apocrypha  Evangelia  nomine 
Andrese  apostoli,  apocrypha.  Evangelia  quse  falsavit 
Lucianus,  apocrypha.  Evangelia  quse  falsavit  Ysicius, 
apocrypha.  Liber  de  infantia  Salvatoris,  apocryphus. 
Liber  de  Nativitate  Salvatoris,  et  de  Maria,  vel  ob- 
stetrice,  apocryphus.  Liber  qui  appellatur  Pastoris, 
apocryphus.  Libri  omnes  quos  fecit  Leutius  discipu- 
lus  diaboli,  apocryphi.  Liber  qui  appellatur  Funda- 
mentum,  apocryphus.  Liber  qui  appellatur  Thesan- 
rus,  apocryphus.  Liber  de  filiabus  Adelgenesis,  apo- 
cryphus.  Centimetrum  de  Christo  Virgilianis  com- 
paginatum  versibus,  apocryphum.  Liber  qui  appel- 
latur  Actus  Teclae  et  Pauli,  apocryphus.  Liber  qui  ap- 
pellatur  Nepolis,  apocryphus.  Liber  Proverbiorum 
ab  hsereticis  conscriptus,  et  sancti  Sixti  nomine  si- 
gnatus,  apocryphus.  Revelatio  quae  uppellatur  Pauli, 
apocrypha.  Revelatio  quse  appellatur  Thomse,  apo- 
crypha.  Revelatio  qua;  appellatur  Stephani,  apocry* 
pha.  Liber  qui  appellatur  Transitus  sanstse  Mariae, 
apocryphus.  Liber  qui  appellatur  Poenitentia  Adam, 
apocryphus.  Liber  de  Ogiae  nomine  Gigantis,  qui 
post  diluvium  cum  dracone  ab  hsereticis  pugnasse 
perhibetur,  apocr^-phus.  Liber  qui  appellatur  Testa- 
mentum  Job,  apocryphus.  Liber  qui  appellatur  Poe- 
nitentia  Origenis,  apocryphus.  Liber  qui  appellatur 
Poenitentia  sancti  Cypriani,  apocryphos.  Liber  qui 
appeliatur  Jamnse  et  Mambrse,  apocryphus.  Liber 
qui  appellatur  Sors  apostolorum,  apocryphus.  Liber 
Lusa  apostoli,  apocryphus.  Libri  canones  apostolo- 


A  rum,  apocryphi.  Liber  Physiologus  ab  haereticis  icon- 
scriptus,  et  beati  Ambrosii  nomine  praesignatus,  apo- 
cryphus.  Historia  Eusebii  Pamphili,  apocrypha, 
Opuscula  Tertnlliani,  sive  Africani,  apocrypha.  Opus- 
cula  Postumiani  et  Galli,  apocrypha.  Opnscula  Mon- 
taui,  et  Priscillee,  et  Maximillse,  apocrypha.  Opns- 
cula  omnia  Fausti  Manichsei,  apocrypha.  Opuscnla 
alterius  Clementis  Alexandrini,  apocrypha.  Opuscula 
Cassiani  presbyteri  Galliarum,  apocrypha.  Opuscula 
Victorini  Pictaviensis,  apocrypha.  Opuscula  Fausti 
Regiensis  Galliarom,  apocrypha.  Oposcula  Frumen- 
tii,  apocrypha.  Epistola  Jesn  ad  Abagarum,  apocry- 
pha.  Epistola  Abagari  ad  Jesum,  apocrypha.  Passio 
Quiricee  et  Julitae,  apocrypha.  Passio  Georgii,  apo- 

|.  crypha.  Scripta  quee  appellantur  Salomonis  contra- 
dictio,  apocrypha.  Phylacteria  omnia,  qnse  non  ange- 
lorum,  ut  illi  contingunt,  sed  dsemonum  magis  no- 
minibus  conscripta  sunt,  apocrypha.  Haec  et  his 
similia,  quee  Simon  Magus,  Nicolaus,  Cerinthas, 
Marcion,  Basilides,  Ebion,  Paolus  etiam  Samosa- 
tenus,  Fotiuus  et  Bonosns,  qui  simili  errore  defe- 
cerunt,  Montanus  quoque  cum  snis  obscoenissimis 
sequacibus,  Apollinaris,  Valentinns  sive  Manichsus, 
Faustos,  Sabellius,  Arius,  Macedonius,  Eunomius, 
Novatus,  Sabbacius,  Galistus,  Donatus  ei  Eustatius, 
Nibinianus,  Pelagius,  Julianus  Edanensis,  Coelesti- 
nus,  Maximianus,  Priscillianus  ab  Hispania,  Lampe- 
dius,  Dioscorus,  Eutychius,  Petrns  et  alius  Petrus, 
e  quibus  nnus  Aleiandriam,  alius  Antiochiam  ma- 

C  culavit,  Achatius  Constantinopolitanus  com  con- 
sortibus  suis,  necnon  et  omnes  haereses  quas  ipsi 
eorumqoe  discipuli,  sive  schismatici  docuerunt,  vel 
conscripserunt,  quorum  nomina  minime  retinemas, 
non  solum  repndiata,  verumetiam  ab  omni  cathoiica 
Romana  Ecclesia  eliminata,  atque  cum  snis  auctori- 
bus,  auctorumque  sequacibus  sub  anathematis  in- 
dissolubili  vinculo,  in  «eternum  confitemur  esse  dam- 
nata. 

Cap.  CCXXII.  —  QuandOy  et  quo  tempore  Ubri  Veie- 
ris  et  Novi  Testamenti  legendi  sint, 

In  Septuagesima   ponunt  Heptaticnm,  usqae  io 

XV   diem    ante    Pascha.  XV  die    ante  Pascha   po- 

nunt    Hieremiam,    usque    in   coenam    Domini.  In 

ccena  Domini  legunt  tres  lectiones  de  Lamentatione 

Hieremie  :  Quomodo  sedet  sola  civitas,  etc.  Et  tres 

de  tractatu  sancti  Augustini  in  Psalmo  LXIII :  Exaodi, 

Deus,  orationem  meam  cum  deprecor.  Et  tres  de 

Apostolo,  ubi   ait  ad  Corinthios   :    Convenientihos 

vobis  in  unum.  Secunda  lectio  sic  incipit :  Simiiiter 

postquam   coenavit.   Tertia  :  De  spiritalibns  atttem» 

nolumus  vos  ignorare,   fratres.    In  Parasceve   tres 

lectiones    de   Lamentatione   Hieremifle.    Et  tres  de 

tractatu  sancti  Augustini  in  Psalmo  LXIII.  Et  tres  de 

Apostolo,  ubi  ait  in  epistola  ad  Hebrseos  :  Festine- 

mus   ingredi   in   illam    requiem.    Secunda  lectio: 

Omnis   namque   pontifex.  Tertia  :  De  quo  grandis 

nobis  sermo  est.  In  Sabbato  sancto  tres  iectiones  de 

Lamentatione   Hieremiae.   Et  tres  de  iractata  sascti 

Augustini  in  Psalmo  LXIII :  Exaudi,  Deus,  orationeiD 


721 


DECRETORDM  LIBRI  XX.  —  LIBER  TERTIUS. 


722 


meain  cum  deprecor.  Et  tres  de  Apostolo,  ubi  ait  A 
in  epistola  ad  Hebrseos  :  Christus  assistens  ponti- 
fex.  Secunda  lectio  :  Ubi  enim  Teslamentum.  Ter- 
tia  :  Umbram  enim  habens,  }ex  bonorum  futoro- 
nim.  Jn  Pascha  Domini,  Homilias  de  ipsa  die  perti- 
nentes.  Infra  hebdomadam,  Homilias.  Tn  octavas 
paschee  ponnnt  Actus  apostolorum.  Et  epistolas 
canonicas,  et  Apocalypsin,  usque  in  octavas  Pente- 
costes.  In  octavis  Pentecostes  ponunt  Regum  et 
Paralipomenon  usque  in  Calend.  Augusti.  1n  Domi- 
nica  prima  mensis  Augusti  ponunt  Salomonem  , 
usque  in  Calend .  Septembris.  In  Dominica  prima 
Septembris  ponont  Job,  Tobiam,  Hester,  et  Ezra, 
usque  in  Calend.  Octobris.  In  Dominica  prima  men- 
sis  Octobiis  ponunt  Machabseorum,  usque  in  Ca-  ^ 
lendas  Novembris.  In  Dominica  prima  mensis  No- 
vembris  ponunt  Ezechielem,  et  Danielem,  et  mino- 
res  Prophetas,  usqne  in  Calend.  Decemb.  In  Do- 
minica  prima  mensis  Decembris,  ponunt  Esaiam 
prophetam  usque  in  Natalem  Domini.  In  yigilia 
Natalis  Domini  leguut  primom  de  Esaia  tres  lectio- 
nes.  Prima  lectio  :  Primo  tempore  alleviata  est  terra 
Zabalon.  Secunda  :  Consolamini.  Tertia  :  Consurge, 
consnrge.  Deinde  legontur  Sermones  vel  Homilise 
ad  ipsum  diem  pertinentes.  In  Natali  sancti  Stephani 
Homilise  de  ipso  die.  In  natali  saneti  Joannis  simili- 
ter.  In  natali  Innocentum  similiter.  In  octavas  Do- 
mini  Homili®  de  Ipso  die.  In  Dominica  prima  post 
natalem  Domini  ponuntur  epistolee  Pauli  usque 
Septnagesimam.  In  Epiphania  lectiones  tres  de  G 
Esaia.  Prima  lectio  sic  incipit  :  Omnes  sitientes. 
Secunda,  Surge,  illuminare.  Tertia,  Gaudens  gau- 
debo.  Deinde  leguntur  Sermones  vel  Homilise  ad 
ipsum  diem  pertinentes. 

Cap.  CCXXIII.  —  De  vasculis,  quibus  mysteria  sacra 

conficiimtur. 

{Ex  ccnciL   Tribur.  cui  interfuit  rex  Amolphus, 

eap,  9.)  Vasa   quibus   sacrosancta  conficiuntur  my- 

steria,  calices  sunt  et  patenee.  De  quibus  Bonifacius 

martyr    et     episcopus    interrogatus,    si    liceret    in 

▼asculis   ligneis    sacramenta  conficere,    respondit : 

Quondam  sacerdotes  aurei  ligneis  calicibus  uteban- 

tur  :  nunc  econtra  lignei  sacerdotes  aureis  utnntur 

calicibus.  Zepherinus  XVF,  Romanus  episcopos,  pa~  n 

tenis  vitreis  missas  celebrare  constituit.  Tunc  deinde 

Urbanus   decimus   octavus   papa    omnia  ministeria 

sacra  fecit  argentea.  1n  hoc  enim,  sicut  et  in  reli- 

qnis    cnltibus   magis  et    magis   per    incrementum 

temporum    decus     succrevit     Ecclesiarum.    Nostris 

enim   diebus,   qui    servi    patrisfamilias   sumns,    ne 

decus  matris  Ecclesiae   imminuatur,  sed  magis  cu- 

muletur    et    amplificetur,    statuimus    ut    deinceps 

nullus  sacerdos  sacrum  mysterinm  corporis  et  san- 

guinis  Jesu  Christi  Domini  nostri  in  ligneis  vasculis 

ullo  modo  conficere  prsesomat,  ne  unde  placari  de- 

bet,  inde  irascatur  Deus. 

Cap.    CCXXIV.  —    De  ecclesia  a   compluribus  cohX' 

redibus  obsessa. 

(Bx  eodem    conciL  cui  interfUit  rex  AmolphuSy 


cap,  32.)  Qusecnnque  ecclesia  a  compluribus  cobae- 

redibus   sit  obsessa,   concordia,   unanimitate  undi- 

que  procuretur,    ne  propter  aliquas   disceptationes 

servitium  Dei  minuatur,   et  cura  populi  irreligiose 

agatur.   Si  vero  contingat  pro  ea  comparticipes  dif- 

fidere,  et  sub  uno  presbytero  noUe  eam  procurare, 

et  propterea  jurgia  et  coutentiones  tam  inter  ipsos 

quam   inter  clericos   incipiant  freqoimtare  :  quia, 

juxta  Apostolum,  servos   Dei   non   oportet  litigare, 

episcopus  tollat  inde  reliquias,  et  sub  mngna  cura 

honorifice    collocet    eas,    atque    ejusdem    ecclesise 

claudat  ostia,  et  sub  sigillo  signet  ea.  Et  ut  sacrom 

mysterium  nullos  celebnit  in  ea  antequam  concordi 

unanimitate  unum  omnes  eligant  presbyterum,  qui 

idoneus  sit  sacrosanctum  locum  procorare,  et  po- 

pulo  Dei  utiliter  prseesse. 

Cap.   CCXXV.  —  De  altaribuSy  in  quibus  sacrse  reli" 

quix  non  inveniuntur. 
{Ex  conciL  Africano,  cap.  50.)  Altaria  in  quibus 

corpora,  vel  reliquise  martyrum  non  esse  proban- 

tur,  ab  episcopis  ejusdem  loci  destraantur. 

Cap.  CQOLVI.  —  In  altari  in  quo  episcopus  missam 
celebratf  eo  die  presbyter  aliam  iterare  non  prse- 
sumat, 
{Ex  concil.   Urbico.)  Nec  in  altari,  in  quo  missam 

episcopus  cantavit,  presbyter  eo  die  missam  cele- 

brare  prsesumat. 

Cap.  CCXXVII.  —  Ut  in  oblatione  corporis  et  sangui- 
nis  Domini  incensum  imponi  debeat. 

{Ex  conc.  Rothomag.,  cap.  i.)  Ut  tempore  quo  Evan- 

gelium  legitur,  finitoque  offertorio,  super  oblationem 

incensum,  in  mortem  videlicet  Redemptoris  nostri, 

ponator,  decrevimus. 

Cap.    CCXXVIII.   —  Ut  quoties  basilicam  ad  quam 
itnr  prsesentia  novse  plebis  impleverit  toties  sacri- 
ficium  subsequens  offeratur. 
(Ex  epist.  Leonis  jpapse  ad  Dioscorum  Alexandrin. 

episcopum  missa^  cap.  2.)  Ut  autem  in  omnibus  ob- 

servantia  nostra   concordet,  illod    quoque  volumus 

custodiri,    ut   cum  solemnior  festivitas  conventum 

populi  numerosioris  indixerit,   et  ad  eamdem  tanta 

fidelium  multitudo  convenerit,  quam  recipere  basi- 

lica  una  non  possit,   sacrificii   oblatio  indubitanter 

ileretur,  ne  his  tantum  admissis  ad  hanc  devotio- 

nem,  qui  prios  advenerint,   videantur  hi  qui  post- 

modum  confiuxerint  non  recepti,  com  plenum  pie- 

tatis  atque  rationis  sit,  ut  qaoties  basilicam  ad  quam 

itur  prsesentia  novffi  plebis  impleverit,  toties  sacri- 

ficium  subseqnens  offeratur.  Necesse  est  enim,  ut 

qusedam    populi    pars    sna  devotione    privetur,   si 

unius    tantum     missee     more    servato,    sacrificium 

offerre  non  possint,  nisi   prima  diei  parte  conve- 

nerint. 

Cap.   CCXXIX.  —  Ut  nullus  presbyter  titulum  super 
titulum  usurpare  prxsumat. 

(Ex  conciL   Nanneten,)  Ut  si  quilibet  presbytero- 

rum  defunctus  fuerit,  vicinus  presbyter  apud  senio- 

rem  saecularem  nulla  precatione,  vel  aliqno  xenio 

ecclesiam  illam  obtineat,  quia  titulus  per  se  cons- 

stans  antea  exstitit,  sed  neque  capellam  sine  con- 

suUu  episcopi.  Quod  si  fecerit,  definitam  sententiam 


723 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


lU 


sibi  prolatam  suscipiat,  sicuti  de  episcopo  canonica  A 
decreyit  auctoritas,  ut  si  per  ambilionem  majorem 
civitatem  appetierit,  et  illam  perdat  quam  tenuit,  et 
illam    nequaquam    obtineat,   quam    usurpare    ten- 
tavit. 

Cap.  CCXXX.  —  Ut  episcopus  aut  presbytet,  post- 
quam  missam  inceperit,  et  orationem  dixerit,  nisi 
passio  aliqua  intervenerit,  antequam  inceptum  mt- 
nisterium  adimpleat,  ab  altario  Dei  nutlo  modo 
discedere  audeat. 

(Ex  decr,  Zachariae  papXf  cap,  i4.)  Ut  episcopus 

aut  presbyter,  dum   ingressus  fuerit  ad   missarum 

solemnia  celebranda,  nisi  passio  aliqua  intervene- 

rit,  nullo  modo  audeat  data   oratione  recedere,  ut 

ab  alio  episcopo,  aut  presbytero  suppleantur  missa- 

rum  solemnia,  sed  qui  initium  ponit,  suppleat  usque  B 

ad  finem.    Quia  scriptum   est  :  Qui  perseveraverit 

usque  in  iinem,  hic  salvus  erit.  Si  quis  vero  prse- 

sumpserit    prseter  qnod    posuimus   agere,    a  sacro 

corpore  et  saoguine  Domini  nostri  Jesu  Christi  sit 

suspensus. 

TiAP.  CCXXXI.  —  Ut  nullus  episcopus  vel  presbyter 
ad  celebrandum  missarum  solemnia  cum  baculo  ire, 
aut  velato  capite  altario  Dei  assistere   prsesumat. 

(Ex  decr,  ejusdem,  cap.  13.)   Ut  nullus  episcopus, 

presbyter,  aut  diaconus  ad  celebrandum  missarum 

solemnia  prsesumat  cum  baculo  introire,  aut  velato 

capite  altario  Dei  assisterc,   quoniam  et  apostolus 

Paulus  prohibet  viros  velato  capite  orare  in  Eccle- 

sia,  et  si  temere  prsesumpaerit,  communione  pri- 

vetur.  C 

Cap.  CCXXXII.    —   Ne  corpora   sanctorum   transfe' 

rantur  de  loco  ad  locum. 

{Ex  concil.  Mogunt.t  cap.  51.)    Deinceps  vero  cor- 

pora  sanctorum  de  loco  ad  locum  nulius  transferre 

prssumat,  sine  consilio  principis,  vel  episcoporum 

sanctffique  synodi  iicentia. 

Cap.   CCXXXIII.    —    Qui  mortui   in   ecclesia   sepe^ 

liantur. 

(Ex  eodem,  cap.   52.)  Nuilus  mortuus  infra  eccle- 

siam  sepeliatur,  nisi  episcopi,  aut  abbates,  aut  digni 

presbyteri,  vei  fideles  laici. 

Cap.  CCXXXIV.   —    Quod  omnes  fideles    in    ecclesia 
nikil  agere  debeantj  nisi  orare. 

(Ex  concit.  Turonen.,  cap.  38.)  Sacerdotes  debent 

iideles  admonere,   ut  quando  ad  ecclesiam  conve-  D 

niunt,  sine  strepitu  ac  tnmultu  eam  ingrediantur,  in 

qua   etiam   quandiu  in   orationis  causa   morantur, 

nequaquam  inanes  inter  se  proferant  confabolatio- 

nes,  sed  tempore  quo  missarum  solemnia  celebran- 

tur,  non  solum  ab  otiosis  et  inutilibus  verbis,  verum- 

etiam  et  a  perniciosis  cogitationibus  funditus  absti- 

nendum  sit. 

Cap.  CCXXXV.  —  Quod  divina  clementia  fixis  in 
terram  genibus  exoranda  sit,  nisi  in  majoribus 
solemnilatibus. 

(Ex  eodem,  cap.  37.)  Sciendum  est  quod  exceptis 

diebus   Dominicis,    et    illis    solemnitatibus    quibus 

sancta   et    universalis     Ecclesia    ob   recordationem 

Dominicae  resurrectionis    solet   stando  orare,    iixis 

in   terram    genibns    suppliciter   clementiam    nobis 


profuturam  nostrornmqne  criminum  indulgentiam 
deposcendum  est  :  cujus  rei  in  Evangelio  ipse  Do- 
minus  nobis  dedit  exemplum.  Sed  et  Stephanus 
martyr,  et  apostoius  Panlus  eadem  fecisse,  liber 
Actus  apostolonim  testis  est,  ex  quibus  intelligi 
datur,  oportero  Cliristianum  humiliter  in  terram 
prosterni,  ne  forie  itii  dicatur  :  Cur  superbiat  terra 
et  cinis? 

Cap.    CCXXXVI.    —    Quod  non  liceat  mortuis  oscu- 

lum  dare. 

{Ex  concil.  Agathen.^  cap.  3.)  Non  licet  roortuis 
osculum  dare,  nec  palliis  qose  in  sacrificio  super 
altare  ponuntur,  corpora  eorum  involvere,  vel  su- 
per  feretrum  ponere. 

Cap.  CCXXXVII.  —  Ubi  fideles  sepeliri  debeant. 

(Ex  concil.  Triburien.f  cui  interfuit  rex  Arnolphm^ 
cap.  i5.)  Restat  propter  instantem,  quse  tunc  ma- 
zima  occurrit,  necessitatem  ubicunque  facultas  re- 
rum  et  opportunitas  temporom  suppetat  sepuituram 
morientiam  apud  ecclesiam,  ubi  sedes  est  episcopi, 
celebrari.  Si  autem  hoc  propter  itineris  longinqai' 
tatem  aut  adjacentem  alicujus  inopportunitatis  diffi- 
cuitatem  impossibiie  videatur,  exspectet  eum  terra 
sepulturse  suse  quo  canonicorum  aut  monachorom 
sive  sanctimonialinm  congregatio  sancta  communi- 
ter  degat,  ut  eorum  orationibus  judici  suo  com- 
mendatus  occurrat,  et  remissionem  delictorum 
quam  meritis  non  obtinet,  illorum  intercessioDibus 
percipiat.  Quod  si  et  hoc  ineptum  et  difficile 
aestimetur,  ubi  decimam  persolvebat  vivus,  sepe- 
liatur  mortuus. 

Cap.  CCXXXVIII.  —  Ut  sacerdotes  ad  tempus  ora- 
tionibvis  vacenty  antequam  sacrificent. 

(Ex  decret,  Innocentii  papSj  cap.  26.)  Nam  Pau- 
lus  ad  Corinthios  scribit  dicens :  Abstinete  vos 
ad  tempus  nt  vacetis  orationi,  et  hoc  utique  laicis 
prsecepit,  multo  magis  sacerdotibus,  quibos  et 
orandi  et  sacrificandi  juge  officium  est :  semper  de- 
bebunt  ab  hujosmodi  consortio  abstinere.  Qui  si 
contaminatus  fuerit  carnali  concupiscentia,  qao 
pudore  vel  sacriticare  forsitan  usurpabit,  aut  qua 
conscientia,  quove  merito  exaudiri  se  credit,  cum 
dictum  sit :  Omnia  munda  mundis  coinquinatis 
autem  et  infidelibus  nihil  mundum? 
Cap.  CCXXXIX.  —  De  laicis  qui  proprias  ecclesias 

habent. 

(Ex    concil.    Remensif    praesente  Ludovico  impera- 
tore^  cap.  5.)  Si  laici  capellas  proprias  habuerint, 
a  ratione   el   auctoritate  alienum   habetur  ut  ipsi 
decimas  accipiant,  et  inde  canes  ant  genitiarias  suas 
pascant,     sed    potius    presbyteri    ecclesiarum   eas 
accipiant,    et  inde  restaorationem    ecciesiarum,  et 
luminaria,  et  hospitum  ac  paoperum   receptiooeoi 
exhibeant,  et  pro  sancta  Ecclesia,  ac  pro  statu  re^ 
gni  Dei  misericordiam  studiose  imploreut. 

Cap.  CCXL.  —  De  ecclesiis  monachorum. 

(Ex  concil.  apud  Confivientiam  cui  interfuU  Uen — ' 
ricus,  et  Carolus,  reges^  cap.  6.)  Hoc  quoque  stato^ 
tum  est  quatenus   ecclesiae  quornmcunqQe  mona-^ 


7«5 


DEGRET(»aUlf  LIBRI  XX.  —  UBBR  TERTIUS. 


726 


chomm  in  singulis  parochiis  site  episcoporum,  ut  A 

decety  divinitus  sabdantur  regimini,  eisque  debita 

obsequia  in  exercendis  ecclesiasticffi  curse  negotiis 

soUicite  exhibeant»  ipsi  proculdubio  roonachi  episco- 

pis  suis  in  omnibus  obediant. 

Cap.  CCXLI.  —  De  illis  qui  dum  suse  proprietatis 
loca  ah'cu6t  dare  voluerint,  decimam  nusquam 
tradere  se  posse  cognoscant. 

( Ex  eodem  conciUo  cui  interfuit  Henricus,  et  Caro- 

FINIS   LIBR 


luSf  regeSy  cap.  8.)  Si  quis  vero  laicus  vel  ciericus  seu 
utriusque  sexus  persona  proprietatis  suse  loca,  vel 
res  alicubi  donare  delegaverit,  decimationum  pro- 
ventum  priori  Ecclesi®  legitime  signatum  inde 
abstrahere  nullam  habeat  potestatem.  Quod  si 
facere  tentaverit,  talis  traditio  irrita  prorsus  ducatur, 
et  ipse  ad  emendationem  ecclesiastica  coerceatur 
censura. 

I  TERTII. 


INDEX  CAPITULORUM  LIBRI  QUARTI. 


I.  Quid  sit  baptismus. 

II.  Ut  prseter  Pascha  et  Pentecosten  nisi  morte 
periclitantibns,  baptismus  non  fiat.  » 

III.  Quo  tempore  baptisma  celebrandum  sit,  ut 
qui  baptizantnr  non  infideles,  sed  fideles  in- 
Teniantnr. 

IV.  De  duobus  temporibus  baptismatis. 

V.  Item  qno  tempore  baptismus  fieri  debeat. 

VI.  De  eadem  re. 

VII.  De  eadem  re. 

VIII.  Ut  viginti  dies  ante  baptismum  ad  purgatio- 
nem  ezorcismi  catechumeni  veniant. 

IX.  Qnod  omnes  ad  baptismum  venientes  quinta 
feria  majoris  hebdomadse  fidem  episcopo  vel 
presbytero  reddere  debeant. 

X.  Ut  omnes  baptizandi  prius  sint  exordzandi. 

XI.  Ut  baptizandi  nomine  dato  a  carne  et  vino 
se  ab^tineant.  ^ 

XII.  Quod  neophyti  a  lautioribos  cibis  aliquod 
tempus  et  a  conjugibus  se  abstinere  debeant. 

XIII.  Ut  omnis  presbyter  vas  baptismale  habeat. 

XIV.  Ut  nullus  paesbyter  nisi  in  civitatibus  bapti- 
zare  prssumat,  excepta  cansa  infirmitatis. 

XV.  Qualiter  ei  qni  fidelis  existere  voluerit,  bapti- 
smum  sit  tribuendum. 

XVI.  De  martyribus  qui  sine  baptismo  martyriam 
sascepernnt. 

XVII.  Quod  catechumenis  sacramentum  in  Pascha 
dari  non  debeat. 

XVIII.  De  catechumenis  a  baptisterio  removendis. 

XIX.  De  catechamenis  segregandis  et  informandis. 

XX.  De  catechnmenis  peccantibus.  I^ 

XXI.  De  illis  qni  nuper  snnt  baptizati,  quod  pro. 
moveri  non  debeant. 

XXII.  De  presbyteris  si  in  Trinitate  juxta  pr». 
ceptnm  Domini  non  baptizaverint. 

.Xni.  De  eadem  re. 

iXXIV.   Qaod    in  baptismo  et  in   confirmatione,  si 

necesse  fnerit,  nnus  patrinns  possit  esse. 
:^V.    Ut   unus  patrinus,  vel  patrina  ad  suscipien- 

dum  infantem  accedant. 
^^VI.  Ut  ille  qui  non  est  confirmatus  a  baptismo 

nullum  recipiat. 
^VII.  UtnuIIus  fiat  patrinus  nisi  recte  credat. 
^^OCVIII.     Ut   presbyteri   a    patrinis    requirant    si 

symbolum  teneant. 


XXIX.  De  symbolo  octo  dies  ante  Pascha  publice  in 
omnibns  Ecclesiis  recitando. 

XXX.  De   gentibus  infirmis,   si  baptismum  desi- 
derant. 

XXXI.  De  gravida  baptizanda. 

XXXII.  De  parvulis  infirmis  baptizandis. 
XXXHi.  De  illis  qui  in  «gritudine  baptizantur. 

XXXIV.  De  illis    qni    parvulos    recentes    negant 
esse  baptizandos. 

XXXV.  De  infirmis  baptizandis. 

XXXVI.  De  ffigrotantibus  si  baptismam  desiderant, 
et  post  obmutescunt. 

XXXVII.  De  mortnis  non  baptizandis. 

XXXVIII.  De  subito  obtumescente,   si  testes  habue- 
rit  baptizando. 

XXXIX.  De  his  qui   apnd  heereticos  baptizantur  in 
nomine  sanctae  Trinitatis. 

XL.  De  eadem  re. 

XLI.  Ut  baptismns  in  Trinitate  susceptus  non  ite- 

retar. 
XXLII.  De  illis  qui  nesciunt  qaa  fide  baptizati   sint. 
XLIII.  De  presbytero  qui  grammaticam  ignorabat. 

ettamen  in  TrinHate  baptizabat. 
XLIV.  De  illis    qui   aliquam   habent  dubitationem 

baptismatis  nt  rebaptizentar. 

XLV.  De  infantibus    si    certos  testes   habere  non 

possunt»  eos  non  esse  baptizatos. 
XLVI.      De  presbyteris  per  quornm   negligentiam 

sine  baptismate  aliqais  mortuas  fuerit. 
XLVII.    Ut  nullus  presbyter  in    propria  provincia 

alicui  infirmo  baptismnm  denegare  preesamat. 
XLVIII.  De  illis  qui  denno  baptizati  sunt. 
XLIX.   De  hoc,  si  parvulas  aegrotans  ad  quemlibet 

presbyteram  baptismi  gratia  defertur. 

L.  De  illis  qui  bis  vel  ter  baptizati  sunt. 

LI.  De  illis  qui  bis  ignorantes  baptizati  sunt. 

LII.  De  parvulorum  animabus  qai  sine  baptismate 

moriuntar. 
LIH.  De  energamenis  baptizatis. 
L1V.  De  energamenis  et  catechumenis  baptizandis. 
LV.  De  rebaptizatis. 
LVI.    De  presbytero   qni   recte    baptizatnm   denoo 

baptizaverit,  et  non  recte  baptizatum  ab  hsretids 

non  baptizaverit. 
LMI.  Ut  diaconi  soam  mensnram  custodiant. 


727 


BURCHARDI  WORMAGIENSIS  EPISCOPI. 


7tt 


LVIII.    Oe  inordinato,   si  quasi  ordinatas  baptizare 

presaropserit. 
LIX.  Ut  presbyteri  populum  admoneant,  suos  infan- 

tulos  ad  coniirmationem  episcopo  prsesentent. 
LX.  Ut  omnes  perfects  ffitatis  Jejani  ad  confirma- 

iionem  veniant. 
LXI.   De    daobas  sacrafnentis,  id  est,  baptismo  et 

manus  impositione. 
LXII.  Ut  omnes  Christiani  ad  confirmationem  festi- 

•  neat. 
LXIII.  Item  de  manas  impositione. 
LXIV.  Item  de  confirmatione. 
LXV.  Quod  omnes  fideles  accepto  baptismate  chri- 

sma  coeleste  percipere  debeant. 
LXVI.  Ut  omnes   renati    fonte  baptismatis,  donam 

sancti  Spiritus  per  manus  impositionem  accipere 

debeant. 
LXVII.  Ut  episcopi  non  nisi  jejani  confirmationes 

faciant,  excepta  caosa  infirmitatis. 
LXVIII.  Ut  episcopis  in  campo,  si  necesse  sit,  iiceat 

confirmare  :   melius  est  autem  in  ecciesia  aut  in 

atrio  ecclesise. 
LXIX.   Ut  a   solis    episcopis    baptizati  sint,  consi- 

gnandi. 
LXX.    Ut  presbyteri    baptizatos  in    frontibus  chri- 

smate  sigaare  non  audeant. 
LXXI.    De  presbyteris    qui  pro    baptismate  pretia 

requirunt. 
LXXII.  De  presbyteris  qui  veteri  chrismate  bapti- 

zare  prspsamant. 
LXXIII.    Ut  presbyter  in  sua  plebe  sine  chrismate 

ire  non  debeat. 
LXXIV.  De    presbytero    qai    se   deprehenderit  non 

esse  baptizatum. 
LXXV.  De  presbyteris,  quomodo  in  coena  Domini  de 

chrismate,  de  oleo  sanctificato,  de  oleo  infirmo- 

ram  facere  debeant. 
LXXVI.  De  eadem  re. 
LXXVII.  De  eadera  re. 
LXXXVIII.  De  eadem  re. 
LXXIX.      De   presbyteris   qui  pro    acclpiendo  chri- 

smate  ad  civitates  venire  solent. 


B 


A  LXXX.    De  chrismate  qnod    semper    sub  sera  esse 

debeat. 
LXXXl.  De  Judfleis,  qnomodo  ante  bapiismum  exa- 

minari  debeant. 
LXXXII.  De  Judo^i^.  at  nuUus  eis  vim  ad  credendoiD 

debeat  inferre. 
LXXXllI.  Ut  Judseorum  fiiii  baptizati  ab  eornm  con- 

sortio  separari  debeant. 
LXXXIV.  Ut  nulla  communio  sit  Hebrseis  ad  fidem 

Christianam  translatis  cum   aliis   nondum  bapti- 

zatis. 
LXXXV.  De  Jadffiis  qui  apostataverunt. 
LXXXVI.  De  Judfleoram  servis. 
LXXXVII.  De    mancipiis  Judseorum  qase    ad  bapti- 

smam  confugiunt. 
LXXXVIII.  Item  de  mancipiis  Judaeorum»   ant  Chri- 

stianis,  aut  ad   fidem  Christianam  veuire  deside- 

rantibns. 
LXXXIX.  De  illis  qui  de  hseresi  ad  fidem  venire  de- 

siderant. 
XC.  De  Judseis,  si  Christianum  mancipinm   drcQm- 

ciderint. 
XCI.     Qaid   sanctns   Gregorius    de    Jndffiis  prece- 

perit. 
XCII.  De  illis  baptizatis   qui  pro  periculo  mortis  a 

diaconibus  baptizati  fuerint. 
XCIII.  De  illis  qni  presbjteros  cogant  denarios  pro 

balsamo  dare. 
XCIV.  De  chrismatis  panno. 
C  XCV.  Quod  catechnmeni  cum  baptizatis   manducare 

non  debeant. 
XCVI.  De  scrutinio  faciendo. 
XCVII.  De  ministerio  baptismatis. 
XCVIII.  Quod  bigamus  vocetur,  qui  ante  baptismum 

uxorem,  et  aliam  post  baptismum  habnit. 
XCIX.  De  episcopis  et  presbyteris  et  diaconibus  re- 

baptizatis. 
C.   De  eo  qni  per  ignorantiam  ordinatur  antequam 

baptizetur. 
CI.  De  illis  qui  [gratiam  sancti  Spiritus  vendere  co- 
nantur. 

Indieis  capitulorum  finis. 


BURCHARDI 

ECCLESIiE  WORMACIENSIS   EPISCOPI 

DEGRETORUM  LIRER  QUARTUS 

DK  SACRAMENTO  BAPTISMATIS  ET  CONFIRMATIONIS. 


ARGUMENTLIM  LIBRI. 
Libro  hoc  de  baptismo   et  coniirmatione,   deque 
iis  qus  circa  haec  observanda  sunt,  tractatur. 
Cap.  I.  —  Quid  sit  baptisfnus, 
(£x  decr,  Fabian,  papss^  eap,  5.)  Baptismus  Grscd, 


Latine  tinctio  interpretatur.  Quod  idcirco  tinctio 
dicitur,  quia  ibi  homo  spiritu  gratiae  in  melius  ma- 
tatur,  et  longe  aliud  quam  erat  eilicitur,  baptizatus 
in  nomine  Patris,  et  Filii,  et  Spiritus  sancti.  Sicnt  in 
tribus  testibus  stat  omne  verbnm,  ita  hoc  sacramen- 


729 


DECRETORUM  LIBRl  XX.  —  LIBER  QDARTUS. 


730 


tum  confinnat  ternarius  nameras  nominam  divino- 
rum,  id  est,  Patris,  et  Filii,  et  Spiritus  sancti. 

Cap.  II.  —  Ut  praeter  Pascha  et  Penteco$ten  nisi 
morte  periclitantibus  baptismus  non  fiat, 

(Ex  epist.  Leon.  papae,  cap,  ii.)  Unde  quia  mani- 
festissime  patet,  baptizandis  in  Ecclesia  electis  hsec 
dao  tempora,  id  est  Pascha  et  Pentecosten,  esse 
legitima,  dilectionem  vestram  monemus,  at  nullos 
alios  dies  huic  observantise  misceatis.  Quia  si  sunt 
alia  quoque  festa  quibus  multa  iu  honorem  Dei 
reverentia  debeatur,  principalis  tamen  et  mazimi 
sacramenti  custodienda  nobis  est  mystica  et  ratio- 
nabilis  exemplatio,  non^  interdicta  licentia  qua  in 
baptismo  tribuenda  quolibet  tempore  periclitantibus 
subvenitur.  Ila  enim  ad  has  duas  festivitates  con- 
oexas  sibimet  atque  cognatas,  incolumium  et  pacis 
securitate  degentium  libera  vota  deferimus,  ut  in 
mortis  pericalo,  in  obsidionis  discrimine,  in  perse- 
cationis  angustiis,  in  timore  naufragii,  nullo  tem- 
pore  hoc  ver»  salutis  singulare  prsesidium  cuiquam 
denegemus. 

Cap.  III.  —  Quo  tempore  baptisma  celebrandum  sit^ 
et  ut  qui  baptizantur  non  infideles  sed  fidetes  ime- 
niantur. 

(Ex  deer.  Victoris  papsd,  fratribus  per  Alexandriam 
ccnstitutis^  cap.  2.)  In  paschali  vero  tempore  et 
Pentecoste  baptisma  celebrandum  est  catholicum, 
sed  tamen  si  necesse  fuerit,  aat  mortis  periculum 
ingnierit,  gentiles  ad  fidem  venientes  quoquo  loco, 
▼ei  momento,  ubicunque  evenerit,  sive  in  flumine, 
sive  in  mari,  sive  in  fontibus  tantum  Christiana; 
confessione  crednlitatis  clarificata  baptizantur.  Ipsi 
qaoque,  quod  in  baptbtmo  pollicili  sunt,  summo- 
pere  est  attendendum,  ne  infideles  sed  fideles  inve- 
niantur.  Ipsi  vero  qui  infidelitatis  nota  asperguntur, 
infames  efficiuntur,  atque  inter  fideles  minime  re- 
putantur. 

Cap.  IV.  —  Ue  duobus  temporibus  baptismatis. 

(Ex  decr.  Gelasii  papXf  cap.  iO.)  Baptizandi  sibi 
quispiam  passim  qooconque  tempore  nollam  credat 
ioesse  fiduciam,  prseter  Paschale  festom  et  Peoteco- 
stes  venerabile  sacramentum,  excepto  dantazat 
gravissimi  iangnoris  incursu,  in  quo  verendom  est 
ne,  morbi  crescente  pericalo,  sine  remedio  salutari 
fortassis  aegrotans  exitio  preeventus  abscedat. 

Ca>p.  V.  —  Item  quo  tempore  baptismus  fieri  debeat. 

(Ex  decr,  Syrici  papae,  cap,  2.)   Sequitur  de  di- 

^orsis  baptizandorum,  prout  unicoique  libitum  fue- 

'^t,    improbabilis    et   emendanda  confusio,  quse  a 

'^ostris  consacerdotibus,     quod    commoti    dicimu.Sy 

Qon  ratione  anctoritatis  alicujus,  sed  sola  temeritate 

Pi^aesamitur,  ot  passim   ac  libere  natalitiis  Christi, 

*^U.  apparitionis,  necnon  et  apostolorum,  seu  martj- 

^m   festivitatibus    innumeree,     nt  asseris,    piebes 

^&ptismi  mjsterium    consequantur,    cum  hoc   sibi 

privilegium  et  apud  nos,  et  apud  omnes  Ecclesias, 

^ominicum  specialiter  cum  Pentecoste  sno  Pascha 

toendat. 


A  Cap.  VI.  —  De  eadem  re. 

(Ex  condl.  apud  Compendium,  cap.  3.)  Ut  extrn 
statuta  tempora  canonum,  id  est  in  Pascha  et  Pen- 
tecoste,  baptisma  non  celebretur  :  quia  sacri  cano- 
nes  hoc  modis  omnibus,  nisi  aliqood  periculum  in- 
stiterit,  fieri  prohibent,  in  tantum  ut  etiam  eos  qui 
alio  tempore  baptizantur,  a  gradibus  ecclesiasticis 
abstineant,  nec  ad  clerum  admittantur. 

Cap.  VII.  —  De  eadem  re. 
(Ex  concil.  Wormac^  cap,  iO.)  Sacrosancti  bap- 
tismi  sacramentum,  non  nisi  in  Paschali  festivitate, 
et  Pentecoste  unusquisque  fidelium  noverit  esse  prse- 
bendum  :  exceptis  his  quibus  mortis  periculo  ur- 
gente,  ne  in  aetcrnum  pereant,  talibus  oportet  reme- 
g  diis  subvenire. 

Cap.  VIII.  —  Ut  viyinti  dies  ante  baptismwn  ad  pur- 
gationem  exorcismi  catechumeni  veniant. 

(Ex  concil.  Braggar.f  cap.  3.)  Hoc  omnimodis  prm- 

cipimns   et    antiqui    canones    prsecipiunt,    ut  ante 

baptismum  viginti  dies  ad  purgationem  exorcismi 

catechumeni    veniant,    et   in    illis    viginti    diebus 

juxta  canonicum  preeceptam,  et  erudiantur  et  con-    • 

secrentur. 

Cap.  IX.  —  Quod  omnes  ad  baptismum  venientes 
quinta  feria  majoris  hebdomadaBy  fidem  episcopo  vel 
presbyiero  reddere  debeant, 

(Ex  concil.  Laodicensij  cap.  46.)  Quod  oporteat  eos 

qui  ad  baptisma  veniunt  fidem  discere,  et  quinta 

feria  septimanse   majoris   episcopo  aut  presbjteris 

G  reddere. 

Cap.  X.   —  Ut   omnes  baptizandi  prius  sint  exordr 

zandi.    • 

(Ex  decr.  Cselest.  pap.  Galliarum  episc.  missis^  cap, 

12.)  lllud  etiam.  quod  circa  baptizandos  in  universo 

mondo  sancta  Ecclesia  uniformiter  agit,  non  otioso 

contemplamurintuitu,cum  siveparvuli,  sivc[adulti]ad 

regenerationis  veniunt  sacramentum,  non  prius  fon- 

tem  vitee  adeant,  quam  et  exufflationibus  clericorum 

spiritus  ab  eis   immundus  abigutur,  ut  tnnc  vere 

appareat  quomodo  princeps  hujos  mundi  mittatur 

foras. 

Cap.  XI.  Ut  baptizandi  nomine  dato  a  came  et  vino 

se  abstineant. 


D 


(Ex  concil.  Carthag.y  cap.  85.)  Baptizandi  nomen 
suum  dent  sub  abstinentia  vini  et  carnium,  ac  ma- 
nus  impositione  crebro  examinent  baptismum. 

Cap.  XII.  —  Quod  neophyti  a  lautioribus  cibis  aliquod 
tempus,  et  a  conjugiis  se  abstinere  debeant. 

(Ex  eodem,  cap.  87.)  Neophyti  aliquandiu  a  lautio- 

ribus  cpulis,   et   spectaculis,  vel  conjugibus   absti- 

neant. 

Cap.  XIII.  —  Ut  omnis  presbyter  vas  baptismale  Aa- 

beat. 

(Ex  concil  Meldens.,  cap.  7.)  Omnis  presbyter  qui 

fontem  lapideum  habere  nequiverit,  vas  conveniens 

ad  hoc  solummodo  baptizandi  officium  habeat,  quod 

extra  ecclesiam  non  deportetur.  Similiter  ad  corpo- 

rale  lavandum,  et  ad  pallas  aitaris  propria  vasa  ha- 

beantur,  in  qoibus  nihil  aliud  fiat. 


73! 


BURGHARDI  WORMACIENSIS  EPISGOPI. 


732 


Cap.  Xrv.  —  Ut  nullus  presbyter  nisi  in  civitatibus  A 
baptizare  prxsumat,  excepta  causa  infirmitatis. 

{Ex  eodem,  cap,  48.)  Nemo  presbyterorum  baptizare 

praesamat,  nisi  in  civitatibos  atque  temporibus  con- 

stitutis,  nisi  causa  segritudinis,  vel  certsB  necessita- 

tis,  et  loca  ilia  aactoritatem  et  privilegia  debita  re- 

tineant. 

Cap.  XV.  —  Qualiter  ei  qui  fidelis  existere  voluerit, 
baptibmum  sit  tribuendum, 

{Ex  decr.  Clementis  papx,  cunctis  fidelibus  missis, 

cap,  62.)  Si  quis  ergo  tidelis  voluerit  existere,  et  de- 

siderat  baptizari,  exutas  prioribus  malis  de  reliquo 

pro  bonis  actibus  hseres  bonorum  coelestium  ex  gestis 

propriis  fiat.  Accedat  ad  sacerdotem  suum,  et  ipsi 

det  nomen  suam,  atque  ab  eo  audiat  mysteria  regni 

coelorum.  Jejaniis  frequentibus   operam  impendat,  B 

ac  semetipsam  in  ooroibas  probet,  at  tres  menses  jam 

consummando,  in  die  festo  possit  baptizari.  Baptize- 

tur  unusquisque  in  aqais  perennibus,  nomine  trinsB 

beatitudinis  invocato  super  se,  perunctas  primo  oleo 

per  orationem  sanctificato,  ut  ita  demum  per  haec 

consecratus,  possit  percipere  locum  cum  sanctis. 

Cap.  XVI.  —  De  martyribus  qui  sine  baptismo  mar" 

tyrium  smceperunt. 

{Ex  dictis  August.)   Catechumenum  quamvis   in 

bonis  operibus  defunctum,  vitam  habere  non  credi- 

mus,    excepto    duntaxat   nisi   martyrii   sacramenta 

compleantur.  Baptizatus  confitetur  fidem  suam  co- 

ram    sacerdote,    et    interrogatus    respondebit.    Hoc 

idem  martyr  coram  persecutore  facit,  qui  et  confi-  q 

tetur  fidem,    et  interrogatus   respondet.    Ille   post 

confessionem  asper^tur  martyrio,  vel  vero  aspergi- 

tur  sanguine,  vel  tingitur  igne.  IUe  manus  imposi- 

tione  pontificis  accipit  Spiritum  sanctum.  Hic  habi- 

taculum  efficitur  Spiritus  sancti  dum  non  est  ipse  qui 

loquitur,  sed  spiritus  qui  in  illo  loquitur.  Tlle  com- 

municat   Eucharistice    in    commemoratione    mortis 

Domini :  hic  ipsi  Christo  commoritur.  Ille  confitetur 

se  mundi  actibus  renuntiaturum,  hic  ipse  renuntia- 

vit  vitse.  Illi  omnia  peccata  remittuntur,  isti  exstin- 

guuntur. 

Cap.   XVII.    —  Quod   cateckumenis   sacramentum  in 

Pascha  dari  non  debeat. 

{Ex  concil,  Cartkag,,  cap,  5.)  Item  placuit  ut  per 

solemnissimos  Paschales  dies  sacramentum  catechu-  D 

menis  non  detar,  ni  solum  salis,  quia  si  fideles  per 

illos  dies  sacramentum  non  mutant,  nec  catechume- 

nos  oportet  mutare. 

Cap.    XVIII.    De    catechumenis    a   baptisterio   remo- 

vendis. 

(Rx  concil.   ArausiCy  cap,    17.)    Ab  baptisterium 

catechumeni  nunquam    admittendi  sunt,   nisi   ipsi 

baptizentur. 

Cap.  XIX.  —  De  catechumenis  segregandis,  et  infor^ 

mandis, 

(Ex  eodemy  cap.  18.)  A  fidelium  benedictione  cate- 

chumeni,  etiam  inter  domesticos  ordines,  in  quan- 

tum  caveri  potest,  segregandi  informandique  sunt, 

ut  se  et  signandos  vel  banedicendos  semotim  offe- 

rant. 


Cap.  XX.  —  De  catechummii  peocantUnu. 

{Ex  concH.  NeocsBsar.f  cap.   6.)  Catechumenus,  si 

ingrediatur  ecclesiam,  et  in  ordine  eoram,  qai  in- 

struuntur,   assistat,  hic  autem   deprehensus   faerit 

peccans,  siquidem  genu  fiectit,  audiat,  ut  non  de- 

linquat  ulterius.  Si  vero  et  audiens  peccaTerit,  ex- 

pellatur. 

Cap.  XXI.  —  De  illis  qui  nuper  swit  baptizati^  quod 

promoveri  non  debeatit. 

{Ex  concil.  Laodiensi,  cap,  3.)  De  his  qui  nuper 

sunt  illuminati  baptismate,  quod  eos  in  sacerdotali 

non  conveniat  ordine  promoveri. 

Cap.  XXII.  —  De  presbyteris^  si  in   Trinitate  juxta 
praeceptum  Domini  non  baptizaverint. 

{Ex  canone  apostolor.)  Si  quis  episcopus  aat  pre- 
sbyter  juxta  prseceptum  Domini  non  baptizaverit  in 
nomine  Patris,  et  Filii,  et  Spiritas  sancti,  sed  in  tri- 
bus  sine  initio  principiis,  aat  in  tribas  fiiiis,  aut  in 
tribus  paracletis,  abjiciatur. 

Cap.  XXIII.  —  De  eadem  re. 

{Ex  eodem,)  Si  quis  episcopus  aut  presbyter,  noa 
trinam  mersionem  unius  mysterii  celebraverit,  sed 
semel  mergit  in  baptismate,  quod  dari  videtar  in 
morte  Domini,  deponatnr.  Non  enim  dixit  Dominils: 
In  morte  mea  baptizate,  sed  :  Euntes  docete  omnes 
gentes,  baptizantes  eos  in  nomine  Patris,  et  Filii,  et 
Spiritas  sancti. 

Cap.  XXIV.  —  Quod  in  baptismo,  et  in  confirmatUmey 
si  necesse  fuerit,  unus  patrinus  possit  esse. 

{Ex  decr.  Ygini  papae,  cap.  10.)  In  catechomcno, 

et  in  baptismo,  et  in  confirmatione  unus  pater  potest 

fieri,  si  necessitas  cogit :  non  est  tamen  consnetudo 

Romana,  sed  per  singula  singuli  suscipiunt. 

Cap.  XXV.  —  Ut  unus  patrinuSj   vel  patrina  adsus' 
dpiendum  infantem  atcediat, 

{Ex  decr,  Leonis  papm  apiui  S.  Medardum,)  Ut 

non  plures  ad  suscipiendnm  de  baptismo  infanteo 

accedant,  quam  unus,  sive  vir,  sive  mnlier.  In  con- 

firmationibus  quoque  idipsnm  fiat. 

Cap.  XXVI.  —  Ut  Jlle  qui  non  est  baptizatus^  vel  cm- 
firmatus,  a  baptismo  nullum  recipiat. 

{Ex  concil,  Mogunt.f  cap.  2.)  In  baptismo  velii 

chrismate  non  potest  alium  suscipere  in  filium  ipM 

qui  non  est  baptizatus,  vel  confirmatns. 

Cap.   XXVII.   —    Ut  nullus  patrinus  fiat,  nifi  rtcU 

credat. 

(Ex  concU.   Parisiensi,  cap,  2.)  Ut  nemo  a  ^aero 

fonte  aliquem  suscipiat,  nisi  Orationem  dominicaffl 

et  Symbolum  juxta  suam  linguam  et   inteilectam 

teneat,  et  coram  presbytero  decantet,  et  ut  intelli- 

gant  omnes  pactum,  qaod  cum  Deo  pepegerant. 

Cap.  XXVIII.  —  Ut  presbyteri  a  patnnis  requira^ 

si  Symbotum  teneant. 
(Ex  condl,   Wormadens,  iv,   cap.  1.)  Annantieot 
presbyteri,  ut  neque  viri,  neque  foeminn  de  sicro 
fonte  filiolos,  vel  filiolas  suscipiat,  nisi  memoriter 
Symbolum  et  Orationem  dominicam  tenuerint 

Cap.  XXIX.  —  De  symboto  oeto  dies  ante  Paseka  pit- 
blice  in  omnibus  ecclesiis  redtando. 

(Ex  concil.  Agathen.  cap.  1.)  Symbolom  eiiampl*' 


DEGRETORUli  UBRI  XX.  —  LIBER  QUARTUS. 


734 


aibus  ecclesiis  una  die,  id  est,  octo  dies  A 
Qicain  [resurrectionem,  publice  in  ecclesia 
bas  tradi. 

—  De  gentilibus  infirmiSf  si   baptismum 
desiderant. 

m  concilio,  cap,  3.)  Gentiles,  si  in  infir- 

ideraverint  sibi  manum  imponi,  si  fuerint 

>arte  bonesta  vita,  placuit  eis  manum  im- 

!ri  Christianos. 

?.  XXXI.  —  De  gravida  baptizanda. 

cil.  Neocsesar.f  cap.  6.)  Gravidam  oportet 

|uando  voluerit.  Nihil  enim  in  hoc  quee 

nti  communicat,  propterea  quod  uniasca- 

positam  in  confessione  declaratur. 

JI.  —  Deparvulis  infirmis  baptiiandis.         o 

»7.   Habergerunda,   cap.    5.)   De  parvalis 

iuper  materno    utero  sediti  sant,  placuit 

ut  si  intirmi,  ut  assolet,  fuerint,  et  lac 

non  appetant,  etiam  eadem  die  qua  nati 

lati  fuerint,  baptizentur. 

I.  "•  De  illis  qui  in  aegritudine  baptizentur. 

nl.  Neocxsar.y  cap.  12.)  Si  qais  ergo    in 

fuerit  baptizatus,  presbyter  ordinari  non 
1  enim  fides  illias  et  voluntaria,   sed  ex 

descendit,   nisi   forte  postea  ipsius  stu~ 
des  hajas  probabilis  videtar,  aut  hominum 

:it. 

ir.  —  De  illis  qni  parvulos  recentes  negant 
esse  baptizandos. 

dl,  AfricanOf  cap.  66.)   Item  placuit,  ut  G 

parvalos   recentes    ab    ateris  matrum 

»s  negat,  aut  dicit  in  remissionem   quidem 

a  eos  non  baptizari  sed  nihil  ex  Adam 

iginalis    peccati    quod  lavacro  regenera- 

etar,  unde  sit  consequens,  ut  in  eis  forma 

s  in   remissionem    peccatorum  non  vera 

itelligendum  est  quod  ait  Apostolus  :  Per 

ninem  peccatum  intravit  in  mundum,  et 

um  mors,  et  ita  in   omnes  homines  per- 

i  quo  omnes  peccaverunt,  nisi  quemadmo- 

sia  catholica  ubique  diffusa  semper  intel- 

»ter  hanc  enim  regulam  tidei,  etiam  par- 

ihil  peccatorum  in  seipsis  adhuc  commit- 

irunt,   ideo  in    peccatorum  remissionem  t^ 

»aptizantur,  ut  in  eis  regeneratione  mun- 

l  generatione  traxerunt. 

p.  XXXV.  —  De  infirmis  baptizatis. 

il.  Laodien.,  cap.  47.)  Quod  oporteat  eos 

ritudine   percipiunt  baptisma,   postquam 

Qt,  fidem  perdiscere,  et  scire  cujus  mune- 

)es  facti  sunt. 

Hyi,  —  De  aegrotantibus,  si  baptismum 
desiderant,  et  post  obmutescunt. 

U.  Africano,  cap,  12.)  Ut   segrotantes,    si 

spondere   non    possunt,   cum   voluntatis 

imonium  sui  qui  periculo  proprio  adfuere 

>aptizentur,  et  ut  scoenicis  atqae  histrio- 

;erisque  hujusmodi  personis  reconciliatio 

ir. 


Gap.  XXXVII.  —  De  mortuis  non  baptizandis, 

(Ex  concil.   Carthag.   cap.  6.)   Gavendum  est   ne 

mortuos   etiara  baptizari    posse   fratrum  intirmitas 

credat,   qaibus    nec    Eucharistiam   dare    animad- 

vertat. 

Gap.   XXXVIII.  —  De  subito  obmutescente,  si    lestes 

habuerit,  baptizando. 

(Ex  concil.  Arausic,    cap.  11.)   Subito   obmute- 

scens,  prout  statutum  est,  baptizari  et  poenitentiam 

accipere  potest,    si    volantatis    prseteritse   testimo- 

nium  aliorum  verbis  habet,  aut  prcesentes  in   suo 

nutu. 

Gap.  XXXIX.  —  De  his  qui  apud  haereticos  baptizan- 
tur  in  nomine  sanctx  Trinitatis . 

(Ex  concil.  Rothomag.j  cap.  3.)  Baptisma  unum 
est,  sed  in  Ecclesia  caiholicay  cujus  nos  membra 
effecti  sumus,  ubi  una  iides  est,  ubi  in  nomine  Pa- 
tris,  et  Filii,  et  Spiritus  sancti  datur.  Et  ideo  qui 
apud  illos  haereticos  baptizati  sunt,  qai  in  sancte 
Trinitatis  confessione  baptizant,  et  veniunt  ad  nos, 
recipiantur  quidem  quasi  baptizati,  ne  sanctse  Tri- 
nitatis  invocatio  vel  confessio  annulletur,  sed  do- 
ceantur  integre,  et  instruantar,  sensa  sancte  Trini- 
tatis,  et  mysterio  quod  in  sancta  Eaclesia  tenetor  : 
et  si  consentiunt  credere,  vel  acquiescunt  confiteri, 
purgatse  fidei  integritate,  iirmentur  manus  imposi- 
tione.  Si  vero  parvuli  sant  hebetes,  qui  doctrinam 
non  capiant,  respondeant  pro  illis  qai  eos  offerunt 
jaxta  morem  baptizandi,  et  ita  interragentur,  ut 
sciant  quid  respondere  debeant,  et  sic  manus  im- 
positionem  accipiant. 

Gap.  XL.  —  De  eadem  re. 

{Excondl.  Wormaciens.,  cap.   5.)  Quicunque  ba- 

ptizatus  fuerit  ab  hsereticis  in  nomine  Patris,   et 

Filii,  et  Spiritus  sancti,  nullo  modo   rebaptizari  de- 

bet,  sed  per  solam  manus  impositionem  purgandus 

est. 

Gap.  XLI.  —  Vt  baptismus  in  Trinitate  susceptus  non 

iteretur. 

(Ex  concU.  Carthagin.,  cap.    1.)  Ut  baptismus  in 

Trinitate  sasceptus     non    iteretur.     Ergo   si  vobis 

placet,  consideremus  primum  titulum  de  rebaptiza- 

tis,  et  sanctitatem  vestram  postulo,  ut  mentis  vestree 

placita   prodacatis  ad  descendentem  in  aquam,  et 

interrogatum  in  Trinitate  secundum  Evangelii  ffdem, 

et    apostolorum    doctrinam,   et  confessum    bonam 

conscientiam  in  Deum  de  resurrectione  Jesu  Ghristi, 

liceat  iteram  interrogari  in  eadem  fide,  et  in   aqua 

iterum  tingi?  Universi  episcopi  dixerunt :  Absit,  ab- 

sit!  illicitam  esse  sancimus  rebaptizationem,  et  satis 

esse  alienum  a  sincera  fide    et   a  catholica    disci- 

plina. 

Gap.  XLII.  —  De  illis  qui  nesdunt  qua  fide  baptizati 

sunt. 

(Ex  decr,  Leonis  papx  episcopis  per  Siciliam  con' 

stitutis  missis,  cap.  29.)  Hi  autem  de  quibus  scri- 

psisti,  qui  se  baptizatos  sciuot,  sed   cajus  fidei  fue- 

rint  qui  eos  baptizaverant    se  nescire  profftentur, 

quoniam  quolibet  modo  formam  baptismatis  acce- 

perunt,  baptizandi  oon  sont,  sed  per  manus  imposi- 


Tas 


BCJRCHARDl  WORHACIENSIS  EPISCOPI. 


tionem,  virtnteiii  Spiritua  sancti,  qDam    ab  hter«-  A. 
ticis   accipere  noo  polaerunt,   catholicis  copulaadi 
sitnt. 

Cap.  XLIII.  —  De  presbytero,   qui  grammattcam 
ignorabat,  et  tamenin  Trinitale  baptizabat. 

[Ex  epist.  Zdcharix  papx  ad  Bmifacium  Mogunt. 
archiepiscopum.)  Virgilius  et  Sedonias  religiosi  vin 
apnd  BaTariorum  proviuciHm  degentes,  sois  nos 
litteris  visuut,  pei-quas  iatimaverunt,  quod  tua  re- 
verenda  fraternitas  iajungeret  eis  Christianos  denuo 
baptizare.  Quod  audieiites,  nimis  sumus  conturbali, 
et  in  admiralionem  quaoidam  incidimus,  si  habere- 
tur,  Dt  dictum  est.  Retulerunt  quippe,  quod  fuerit 
in  eadem  provincia  sacerdos,  qui  Latinam  lingaam 
penitna  ignorabat,  et  dum  baptizaret,  nesciens  Latini  g 
eloquii  infringero  lingnam,  diceret ;  Baptizo  te  in 
nomine  Palria,  et  Filia,  et  Spiritus  riancti,  ic  per 
hoc  tua  reverenda  fraternitas  consideravit  rebapti- 
zare.  Sed,  sanctissime  frater,  si  ille  qui  baptizavit, 
non  errorem  inlrodncens  aut  hEeresim,  sed  pro  sola 
ignorantia  BomaaEe  locutioais  infringendo  linguam, 
ut  pnefati  sumus,  baptizsns  dizisset,  non  poasiimus 
consentire  ut  denuo  baplizentur  :  quia  quod  tua 
bene  compertum  habetsancta  fraternitae,  quicanqDe 
baptiiatus  fuerit  ab  bEereticia  in  nomioe  Patris,  et 
Filii,  et  Spiritus  saacU,  nuUo  modo  rebaptizah  de- 
bet,  sed  per  solam  nianus  impositionem  pnrgari  de- 
bet.  Nam,  sanctissime  frater,  si  ila  est,  ut  nobis  re- 
latum  est,  non  amplius  a  te  illis  preedicetur  aliquid 
hujusmodi,  sed  ut  sancti  Patres  docent  et  prKdicant,  C 
tua  sanctitas  studeat  conservare. 

Cap.  XLIV.  •—DeiUis  qui  aUquam  habent  di^itatio- 
nem  baptismalU,  ut  rebaptisentur. 
[Ex  deer.  Leonis  papx  ad  Ruslieum  Nabomens. 
episcopum  missi,  cap.  27.)  Si  nulla  eistant  indicia 
inter  propinquos  aut  familiares,  nalla  inter  clericos 
aot  vicinos,  quibus  bi  de  quibug  qut^ritur  baptiiati 
fnisse  doceaatur,  ageadum  est  ut  renascantur,  ne 
maoifeste  pereant.  In  quibns  quod  non  ostenditut 
gestum,  ratio  non  sinit  ut  videatur  iteratum.  Qui 
autem  possunt  meminisse  qnod  ad  ecclesiam  venie- 
bant  cum  paremihus  suis,  possunt  recordari  an  qnod 
eornm  parentibus  dabatnr  acceperint.  Sed  si  hoc 
eliam  ab  ipsa  memoria  alienum  est,  conferendum  D 
eis  videtnr  quod  collatum  esse  nescitur,  quia  non 
temeritas  intervenit  prssnmptionis,  ubi  est  diligen- 
tia  pietatis. 

Caf.  XLV.  —  De  infantibus,  si  certot  testtt  habere 
non  positint,  eos  non  este  baptitatos. 
(Ex  concil.  AfHcano,  cap.  39.)  Item  placuit  de 
infaatibns  quoties  non  inveniantur  certissimi  testes 
qui  eos  baptiiatos  esse  line  dubitatione  testentar, 
neque  ipsi  snnt  per  ntalem  de  traditis  sibi  sacra- 
mentis  idonei  respondere,  absque  ollo  scrapulo  eos 
esse  baptizandos,  ne  ista  trepidatio  eos  faciat  ■■cra- 
mentorum  purRatione  prirari.  Hinc  enim  legati 
Haurorum  fratres  nostros  consuluemnt,  qni  mnl- 
toe  tales  a  bubaris  redimunt. 


Cap.  XI.VI.  —  fJe  presbyterit  per   quorum   nti 
tiam  sine  baptismate  aliquis  morfuus  fuerii 

(Exdecr.  Sixti  papx,  cap.  5.)  Perpendaot  p 
teri  quanti  discriminis  sit  animas  innocentiuj 
eomm  negligenliam  a  regnu  Dei  eicludi.  Si 
gaudium  est  in  ccelo  super  uno  peccatore  poa 
tiam  agente,  quid  putas,  quanta  ira  et  indi 
saper  illam  erit,  qui  per  stiam  negligentiam  ; 
paradisi  tnnocenlibiis  claudit?  Et  ideo  prea 
summa  diligentia  caveant,  ue  animas  pro  < 
sanguis  Cbristi  elfusus  est,  per  snam  incun 
coelesti  beatitudlne  separent;  sed  si,  quod 
evenerit,  gravi  po^nitentiat  luctu  diebus  vitte  ■ 
submiltat,  per  cuju;  evenerit  neglectum. 
Cap.  XLVIl.  —  Ut  nutlm   presbyter  in  propria 

vincia,  vel  in  alia  cuiquam   tnfirmo    baytitmt 

negare  prxsumat. 

lEx  deer.  Martini  papx,  cap.  3.)  Quicumqw 
sbyter  in  propria  provincia  aut  in  alia,  vel  nl 
que  inventus  fuerit,  commendatum  sibi  infl 
baptizare  noluerit,  vel  pro  intentione  itineri 
de  aliqua  eicnsalione,  et  sic  sine  baptismo  m< 
depoaalur. 

Cap.  XLVIII.  —  De  itUs  qui  denuo  baptirati  n 

{Bx  decr.  Leonis  papx,  ad  Sicetam  epii 
AquiUensem,  cap.  41.)  His  vero,  de  quibus  sii 
dilectio  tua  aos  credidit  consulendos,  qni  i 
randum  baplismum  ve)  melii  coacti,  vel  erroi 
ducti  sunt,  et  nunc  se  cuntra  catholicte  fidei 
mentum  egisse  coguoscunt,  ea  est  custodiend 
deratio,  qua  in  societatem  nostram  n^^n  ni 
pcenitenliffi  remedium,  et  per  impositionem  < 
palis  manus,  communionis  recipiant  uoi 
Tempora  aulem  pienitudinis  habita  moderatiai 
constituenda  judicio,  prout  conTersorum  ■ 
inspeieris  esse  devotos,  parilerque  eliam  lu 
cetatis  seniLis  intuitum,  et  periculomm  quon 
aut  egritudinum  respicientes  necessitates.  1d  i 
si  quia  ita  graviter  urgeatur,  ut  dum  adhuc  p( 
de  salule  ipsios  desperetur  oportet  ei  per  n 
talem  BoUicitudinem  communionis  gratiii  snb 
Cap.  XLIX.  —  De  hoc,  si  parvulus  xgrotans  ai 
tibet  fresbylerum  baptisjni  yratia  deferlvi 

(Ex  decr.  Eugejtii  jinfj*,  cap.  G.) 
legrotani  ad  qiiemlibel  presbyterurum  bapttt| 
tin  de  cujuslibet  parocliio  allatus  fuerit,  ei  ] 
sacrameotum  noo  denegetnr.  Si  qui»  I 
petenti  concedere  deirectaverit,  et  Ul 
sbsque  baptismatis  grulia  moriuus  fuerit,  j 
ille  se,  qui  ( 
tiancDi  redditai 
rigendum. 

Cap.  U,a 


DECRfiTORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  QUARTDS. 


738 


d  soli  Domino  sub  habitu  regulari  vel  cleri-  A 
igiosissime  famulari  decretum  est. 
.  —  De  illis  qui  bis  iynorantes  baptizati  sunt. 
hmitentiali  Theod.j  cap.  14.)  Qui  bis  igno- 
baptizati  sunt  Don  indigent  pro  eo  poenitere, 
Mi  secundum  canones  non  possunt  ordinari, 
igna  aliqua  necessitas  cogat.  Qui  autem  non 
iterum  baptizati  sunt,  qoasi  iterum  Christum 
erint,  septem  annos  poeniteant,  quartam»  et 
feriam,  et  tres  Quadragesimas  poeniteant.  Si 
;io  aliquo  fuerit,  similiter.  Si  pro  monditia 
'iut,  tribus  annis  similiter  pceniteant. 

I.  —  De  parvulorum  animabus^  qui  sine  bapti- 
smate  moriuntur. 

ipist.  Gregor,  papae  scripta  Secundvno  set^vo  Dei  » 

,)  In  extremo  voro  epistola  requisisti  quid  eis 

iendum  sit,  qui  dilectioncm  tuam  de  parvulo- 

imabus  requirunt,  qui  sine  gratia  baptismatis 

itur,   dicentes  :    Si  corpus   originali   tenetur 

unde  anima  quee  a  Deo  datur  rea  erit,  quse 

in  actuali  delicto  non  consensit  corpori?  Sed 

re  dulcissima  mihi  tua  charitas  sciat,  quia  de 

\  animse    inter  sanctos   Patres  requisitio  non 

rersata  est,  sed  utrnm  ipsa  ab  Adam  descen- 

an  cerle  singulis   detur,    incertum  remansit, 

e  in  hac  vita  insolubilem  fassi  sunt  esse  quse- 

Q.  Gravis  est  enim  qusestio,  nec  valet  ab  ho- 

M>mpreben(3i :  quiasi  de  Adse  substantia  anima 

ime  nascitur,  cur  non  etiam  cum    carne  mo- 

Si  vero  cum  carne  quae  ab  Adam  prolata  est,  C 

ta  peccatis  tenetur.  Sed  cum  hoc  sit,  incertnm 

st,  quia  nisi    sacra  baptismatis  gratia  fuerit 

is  homo,  omnis  anima  originalis  peccati  vin- 

est  obstricta.   Hinc  enim  scriptum  est  :    Non 

mdus  in  conspeclu  ejus,  nec  unius  disei  infans 

terram.   Hinc  David  ait :  In  iniqnitatibus  con- 

;  sum,  et  in  delictis  peperit  me    mater  mea. 

ipsa  Veritas  dicit  :  Nisi  quis  renatus  fuerit  ex 

5t  Spiritu  sancto,  non  intrabit  in  regnum  coe- 

.  Hinc  Paulus   apostolus  ait :  Sicut  in  Adam 

moriuntur,  ita  et  in  Chrislo  omnes  vivifica- 
r.  Cum  ergo  infans  qui  nihil  peccavit  in  con- 
i  omnipotentis  Dei  esse  non  valet  mundus,  cur 
ista  ex  legitimo  conjugio  prolatus,  in  iniquitate  ^ 
ptns  est?  Cur?  nisi  quia  qui  mundatus  aqua 
imatis  non  fuerit  mondus  non  est?  Cur  in  Adam 
i  homo  moritur,  si  originalis  peccati  vinculis 
enetur?  Sed  quia  genus  humanum  in  parente 
\  velut  in  radice  putruit,  ariditalrm  erexit  in 
,  et  inde  omnis  homo  cum  peccato  nascitur, 
primus  homo  permanere  voluit  in  peccato.  De 
item  subtilius  ac  latius  loqui  debueram,  sed 
me  et  curarum  tumultus  premunt,  et  harum 
or  ut  laxaretur  importunus  exstitit,  unde  multa 
,  pauca  locutus  snm. 

Cap.  LIII.  —  De  energumenis  baptizatis. 
B  cmcil  Arausic.,  cap.  13.)  Energumeni  bapti- 
e  pnrgatione  sua  curantes,  si  se  sollicitudini 
orom  tradunt,  monitisque  obtemperant,  omni- 


modis  communicent,  sacramenti  ipsius  virtute  vel 
muniendi  ad  incursu  deemonis  quo  infestuntur,  vel 
purgandi,  quorum  jam  ostenditur  vitae  purgatio. 

Cap.  LIV.   —  De  energumenis  et  catechumenis  bapti- 

zandis. 
(Ex  eodem,  cap.    14.)  Energumenis    et    catechn- 
menis  in  quantum   vel  necessitas  exegerit,  vel  op- 
portunitas  permiserit,  de  baptismate  consulendnm. 
Cap.  LV.  —  De  rebaptizaiis, 
(Ex  concil.  Everdensi,  cap.   14.)  Cum  rebaptizatis 
fideles  religiosi  nec  in  cibo  participent. 

Cap.  LVI.  —  De  presbytero  qui  recte  baptizatum  de- 
nuo  baptizaverit,  et  non  recte  baptizatum  ab  haere- 
ticis  non  baptizaverit. 

(Ex  concil.  Lugdunensi,  cap.  47.)  Episcopus  aut 
presbyter  si  eum  qui  secundum  veritatem  habnerit 
baptisma  denuo  baptizaverit,  aut  si  pollutum  ab 
impiis,  et  non  recte  baptizatum  non  baptizaverit, 
deponatur,  tanquam  deridens  crucem  et  mortem 
Domini,  nec  sacerdotes  veros  a  falsis  sacerdotibus 
jnre  discernens. 
Cap.  LVIL  —   Ut  diaconi  suam  mensuram  custodiant. 

(Ex  decr.  Gelasii  papx,  cap.  7.)  Diacones  quoque 

propriam  constitnimus  servare  mensuram,  nec  ultra 

tenorem  patemis    canonibos   deputatum    qnippiam 

tentare  permittimus  :   nihil  eorum    suo  ministerio 

penitus  applicare,  quse  primis    ordinibus   propriae 

decrevit  antiquitas.  Absque  episeopo  et  presbytero 

baptizare  non  audeant,   nisi  prsedictis  fortassis   offi- 

ciis  longius  constitutis  necessitas  extrema  compel- 

lat,    quod   et   laicis  Christianis   facere    plerumque 

conceditur. 

Cap.  LVIII.  —  De  inordinato,  si  quasi  ordinatus  bap- 

tizare  prxsumpserit. 

(Ex  decr.  Hormisdse  papae,  cap.  4.)  Si  quis  bapti- 

zat,  aut  aliquid  divinnm    ofOcinm    exercuerit   per 

temeritatem  non  ordinatus,    abjiciatnr  ab  Ecclesia, 

etnnnquam  ordinetur. 

Cap.  LIX.  —  II t  presbyteri  populorum  admoneant  ut 
suos  infantulos  ad  confirmationem   episcopo    pras- 
sentent, 
(Ex  conc.  Wormaciens.,  cap.  2.)  Aonnntient  pre- 

sbyteri    populis,   ut    qnam    citius    potuerint»    suos 

infantulos  ad    confirmandum    episcopo   praesentari 

faciant.  Quod  si  neglexerint,  etpresbyter  et   populus 

canonicis  disciplinis  snbjaceant. 

Cap.  LX.   —   Ut  omnes    perfectx    aBtatis,  jejuni  ad 

confirmationem  veniant. 

(Exconcil.  Aurelian.f  cap.  5.)  Ut  jejnni  ad  confirma- 

touem  vcniant  perfeetse  cetatis,  et  moneantnr  confes- 

siones  facere  prius,  ut  mundi  donum  sancti  Spiritus 

valeant  accipere,  et  qnfa  nnnquam  erit  Christianus, 

nisi  confirmatione  episcopali  fnerit  chrismatus. 

Cap.  LXI.  —  De  duobus  sacramentis,  id  esty  baptismo 

et  manus  impositione. 

(Melchia,  papa  Hispaniarum  episcopis  haec  scribity 

cap,  6.)  De  his  vero  super  quibus  rogitastis  vos  in- 

formari,  id    est,   utrum  majus  esset  sacramentum 

manus  impositionis    episcoporum,    ant    baptismosy 

scitote  otrumque  magnom    esse  sacramentom.  £t 

sicut  unum  a  majoribos  fit,  id  est,  a  sommis  ponti- 


739 


BDRCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


ficibus  qnod  a  minoribus  perfici  non  potest,  ita  et  A  ita  etiam  traditionem  sancti  Spiritas  a  jejunl 
majori  veneratione  yenerandam   et  tenendam  est.      tificibus  convenit  celebrari. 


Sed  ita  conjuncta  sunt  hcec  duo   sacramenta,  ut  ab 

invicem  nisi  morte  prffiveniente  nallatenas   possint 

segregari,   et  unum    sine   altero   rite    perfici    non 

potest. 

Cap.  LXII.  —  Ut  omnes  Christiani  ad  confirmationem 

festinent. 

(Ex  concil.  Wormac.f  cap,  6.)  Ut  ad  prsedicationem 
et  confirmationem    episcopi   omnes    devote  conye- 
niant,  eique  fideliter  ministrent  et  obediant. 
Cap.  LXIII.  —  Uemdemanus  impositione. 

(Eusebius  papa  fratrihus  per  Campaniam  et  Tu- 
sciam  constiiutis  scribit,)  Manus  quoque  impositionis 
sacramentum  magna  yeneratione  tenendum  est, 
quod  ab  aliis  perfici  non  potest,  nisi  a  summis  sa- 
cerdotibus.  Nec  tempore  apostoioram  ab  aliis  quam 
ab  ipsis  apostolis  legitur  aat  scitur  peractum  esse  : 
neque  ab  aliis,  sicut  jam  dictum  est,  quam  ab  iliis 
qui  eorum  locum  tenent  unquam  perfici  potest  aut 
fieri  debet.  Nam  si  aliter  prsesumptum  fuerit,  irri- 
tum  habeatur  et  yacaum,  nec  inter  ecclesiastica 
unquam  reputabitur  sacramenta. 

Cap.  LXIV.  —  Item  de  confirmatione, 

{Ex  concil.  Jdoguntin.,   cap,  5.)  Prcecipimus  ut  ad 

accipiendum  per  manus  impositionem  pontificis  Spi- 

ritas  sancti  donum,  sollicite  et  devote  omnes  con- 

currant,    et  episcopo  sao  ea   qace  necessaria  sant 

fideliter  ministrent,  eique  ab  omnibas  et  per  omnia 

obediatnr. 

Cap.  LXY.  —  Q}Aod  omnes  fideles,  accepto  baptismate, 
chrisma  percipere  debeant. 

(Ex   concil.    Laodicensi,   cap.  48.)  Quod   oporteat 

eos  qui  baptizantur  post  lavacrum  chrisma  cceleste 

percipere,  et  regni  Christi  participes  inveniri. 

Cap.  LXVI.  —  Ut  omnes  renati  fonte  baptismatis^ 
donum  sancti  Spiritus  per  manus  impositionem 
accipere  debeant. 

{Ex  epist.  Anteri  papse,  cap,    15.)   Omnes    enim 

fideles  per  manus  impositionem  episcoporum,  post 

baptismam   accipere   debent  Spiritum  sanctum,  ut 

pleni  Christiani  inveniantur.  De  Spiritu  sancto  acci- 

pimus,  ut  spiritales  efficiamur  :  quia  animalis  homo 

non  percipit  ea  quse  sant  Spiritus  Dei,  quia  cum  Spi- 


Cap.  LXVIII.  —  Ut  episcopis  in  campOj  si  nece 
liceat  confi^mare :  melius  est  autem  in  ecclei 
xn  atrio  ecclesiae. 

(Ex  concil.  Remensij   cap.    10.)  Episcopo  lic 

campo,  si  necesse  sit,  confirmare. 

Cap.  LXIX.  —  Ut  a  solis  episcopis  baptizati  si 

signandi. 

(Ex  decr.  Innocentii  pap.   Decentio  episc. 

cap,  3.)   De   consignandis  vero   infantibus   n 

stum  est  non  ab  alio  quam  ab  episcopo  fieri 

nam  presbyteri,   licet  sint  secundi  sacerdotes, 

ficatas  tamen  apicem  non  habent.  Hoc  autem 

ficibus  solis  deberi,  ut  vel  consignent,  vel  parat 

"  Spiritum  tradant,  non  solum  consuetudo  eccles 

demonstrat,  verum  illa  lectio  Actuum   apostol 

qasB  asserit  Petrum  et  Joannem  esse   directo! 

jam  baptizatis  tradant  Spiritnm  sanctum.  Nan 

byteris  seu  extra  episcopum   seu  praesente  ep 

cum   baptizant,   chrismate   baptizatos  ungere 

sed  quod  ab  episcopo  fuerit  consecratum,  non 

frontem  ex  eodem  oleo  signare,  qaod  solis  d 

episcopis,  cum  tradunt  Spiritam  paracletum. 

Cap.   LXX.  —  Ut  presbyteri  baptizatos   in  fn 
chrismate  signare  non  audeant. 

(Ex  regul.  Greg.  ad  Januarium  epuicoptan   ( 

tanum,    cap.    200.)   Presbyteri    baptizatos    in 

signare   in    frontibus    chrismate  non   praesu 

Q  sed    presbyteri    baptizatos   tangant  in  pectoi 

episcopi  postmodum  confirment  in  fronte. 

Cap.    LXXI.  —  De    presbyteris   qui  pro  bapt 

pretia  requirunt. 

(Ex  epist.    Gelasii  papae,  cap.  5.)  Baptizandi 

signandisque  fidelibas  pretia  nalla  prsefiKant,  i 

lationibas   quibuslibet   impositis  exagitare   ci 

renascentes  :  quoniam  quod  gratis  accepimus, 

tis  dare  mandamur.  Et  ideo  nihil  a  praedictis 

sus  exigere  moliantur,  qao  vel  paupertate  cc 

deterriti,  vel  indignatione  revocati,  redemption: 

causas  adire  despiciant,  certum  habentes,  qua 

probibita  deprehensi  fuerint  admisisse,  vel  com 

nou  potius  sua  sponte  correxerint,  pericuium  su 

proprii  sint  honoris. 


ritus  sanctus  infanditur,  cor  fidele   ad  prudentiam,  d  Cap.  LXXII.  —  De  presbyteHs   qui  veteri  chr\ 


ad  constantiam  dilatatur.   De  Spiritu  sancto  accipi- 

mns,  nt  sapiamns  mter  bonum  et  malum  discernere, 

jnsta  diligere,  injusta  respuere,  ut  invidse  ac  super- 

bise  repugnemus,   ut  luxurifie  ac   diversis  illecebris, 

et  fopdis  indignisque  capiditatibus  resistamas.   De 

Spiritu  sancto  accipimus ;  ut  amore  et  gloriee  ardore 

succensi  erigere  a  terrenis  mentem  ad  superna  et 

ad  divina  valeamus. 

Cap.  LXVII.  —  Ut  episcopi  non  nisi  jejuni  confirma- 
tiones  faciant,  excepta  causa  infirmitatis. 

(Ex  concil.  Meldensi,  cap.  6.)  Ut  episcopi  non  nisi 

jejuni  per  impositionem  manuum  Spiritum  sanctum 

tradant  exceptis  infirmis,  et   morte  periclitantibus. 

Sicut  autem  duobus  temporibus,  Pascha  videlicet  et 

Pentecoste,   a  jejunis  celebrari  debet  baptismus   : 


baptizare  prxsumunt. 

(Ex  concil.  Lugdun.j  cap.  3.)  Si  quis  de  alic 

smate,  quam  de  illo  novo  quod  proprii  episcopi 

tione  vel  concessione  accepit,  baptizare  nisi  p 

cupante  morte  tentaverit,  pro   temeritatis  ansu 

in  se  su8e  damnationis  protulisse  sententiam  m 

statur. 

Cap.  LXXIII.  —  Ut  presbyter  in  sua  plebe  sim 

smate  ire  non  debeat. 

(Ex  concil.   Vasensi,   cap.  5.)  Nullum   presb; 

rum  in  plebe  sibi  comroissa  sine  chrismate  mi 

debere  progredi,   qaia  inter  nos  placuit  sen 

baptismate   chrismari.   De  eo  autem  qai  in 

smate  qaacunque  necessitate  faciente  non  chi 

tus  fuerit,  in  confirmatioQe  sacerdotis  perfideti 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  QUARTUS. 


7« 


LXXIV.  —  De  presbytero  qui   se  deprehenderit  A 
non  esse  baptizatum. 

eoncil.  apud  Compendium^    eap.  5.)  Si  qais 

rter  ordinatus  deprebenderit  se  non  esse  bap- 

tn,  baptizetur  et  ordinetur  iterum  et  omnes 

prius  baptizavit. 

^XXV.  —  De  presbyteris  quomodo  in  ccena  Do- 
i  de  chrismatey  de  oleo  sancttficato,  de  oleo  tn/lr- 
um  facere  debeant. 

concil.  Meldensiy  cap.  I.)  Ut  presbyter  in 
Domini  ampullas  tres  secum  deferat,  unam  ad 
la,  alteram  ad  oleum  ad  catecbumenos  inun- 
s,  tertiam  ad  infirmos,  juxta  sententiam  aposto- 

nt  quando  quis  infirmatnr  inducat  presbyte- 
«lesise,  etc. 

Cap.  LXXVI.  —  Bc  eadem  re,  B 

eoncU.  apud  ValentiaSj  cap.  2.)  Presbyleri 
icBcesanas  Ecclesias  regunt,  non  a  quibuslibet 
pis,  sed  a  suo,  nec  per  juniorem  clericum,  sed 
sipsos,  aut  per  illum  qai  ejusdem  ordinis  sit, 
*ascbse  solemnitatem  chrisma  petant. 
Cap.  LXXVII.  —  De  eadem  re. 

eoneil.  Meldensiy  cap.  5.)  Ut  nemo  episcopo- 
Tel  quilibet  minister  ecclesiasticus  propter  sa- 
chrisma  aliquid  numeris  accipiat,  neque  dena- 
?el  quslibet  munuscala,  quse  per  ministros 
•porum  a  presbyteris  inordinabiliter  exiguntor. 

Cap.  LXXVIIL  —  De  eadem  re. 
eoncU.  Vasensi^  cap.  10.)  Per  singula  territo- 
"esbyteri  vel  ministri  ab  episcopis  non  prout 
n  ^erit  a  Ticinioribus,  sed  a  suis  propriis  per 

singulos  petant  chrisma,  appropinquante  so- 

tate  Paschali,  nec  per  quemcunque  alium  quam 

eipsos  aut  per  vicarios  ejusdem  ordinis,  quia 

>rum  est  inferioribus  summa  committi.  Opti- 

aatem  est  ut  ipse  suscipiat,  qai  in  tradendo 

I  est. 

uXXIX.    —  De   presbyteris  qvi  pro  accipiendo 
chrismate  ad  civitcUes  venire  solent. 

eoncil.  Meldensi,  cap.  6.)  De  presbyteris  qui 

mdi  chrismatis   gratia  ad  civitates   in  coena 

li  Tenire  solliciti  erant,  sancitum  est  ut  de 

i  longe  positi  sunt,  de  octo  yel  decem  unus  ab 

lacono   eligatur,    qui   acceptam  chrisma  sibi 

lis  diligenter  perferat.  Hi  vero  qui  non  longius  j) 

ate  quam  quatuor  aut  quinque  millibas  habi- 

more  solito  ad  accipiendum  chrisma  per  se 

it.  Discendi  vero  gratia,  alio  non  Quadragesi- 

empore  ad  civitatem  convocentur,  propter  ple- 

>i  commissas. 

LXXX.  —  De  chrismate,  quod  semper  sub  sera 

esse  debeat, 

eoncU.  Turonen.y  cap.  3.)  Prceterea  et  illud 
lodis  observandum  est,  ut  sacrum  chrisma  et 

consecratum  semper  sub  sera  sit,  ne  illud 
Christo  incorporamur,  et  unde  omnes  fideles 
icantur,  unde  reges  et  sacerdotes  inunguntur, 
i  inflldelis  aut  immandus  tangat,  aut  aliqais 
18  ad  Dei  judicium  subvertendum  subripiat, 
txperimento  didicimus. 


Cap.    LXXXi.   De  Judteis,  quomodo  ante  baptismum 

examinari  debeant. 

(Ex  concil.  Agctthensij  cap.  35.)  Jadsei  quorum  per- 
fidia  frequenter  ad  fomitem  redit,  si  ad  legem  ca- 
tholicam  venire  voluerint,  octo  menses  inter  cate- 
chumenos  ecclesiee  limen  introeant,  et  si  pura  fide 
venire  noscontur,  tunc  demum  baptismatis  gratiam 
mereantur.  Quod  si  casu  aliquo  periculum  infllrmi- 
tatis  intra  prsBscriptnm  tempus  incurrerint,  et  de- 
sperati  fuerint,  baptizentor. 

Cap.  LXXXII.    —  De  JudaeiSy   ut  nullus  eis  vtm  ad 
credendum  debeat  inferre. 

(Ex  concil.   Toletan.  v.  cap.  57.)  De  Judseis  autem 

hoc  praecepit  sancta  synodus,   nemini   deinceps  ad 

credendum  vim  inferre.  Cui  enim  vult  Dens  misere- 

tur,  et   quem  vult  indurat.  Non  enim  tales  inviti 

salvandi  sant,  sed  volentes,  ut  integra  sit  forma  jn- 

stitiffi.  Sicut  homo  propria  arbitrii  voluntate  serpenti 

obediens  periit,  sic  vocante  se  gratia  Dei  propriffi 

mentis  conversione  bomo  quisque  credendo  salvaftur. 

Ergo  non  vi,  sed  libera  arbitrii  facultate,  ut  convftr- 

tantur  salvandi  snnt,  non  potius   impellendi.   Qui 

autem  jampridem  ad   Christianitatem  coacti   sunt, 

sicut  factum  est  temporibns  religiosissimi  principis 

Sisenandi,  quia  jam  constat  eos  sacramentis  divinis 

associatos,  et  baptismi  gratiam  snscepissCy  et  chris- 

mate  anctos  ^sse,  et  corporis  Domini  et  sanguinis 

exstitisse  participes,  oportet  ut  fidem  etiam  quam 

vi  vel  necessitate  susceperant,  tenere  cogantur,  ne 

nomen  Domini  blasphemetur,  fidesque  qaam  susce- 

perunt  vilis  ac  contemptibilis  habeatur. 

Cap.  LXXXIII.  —  Ut  Judseorum  flUi  baptizati  ab  eo- 
rum  consartio  separati  debeant, 

(Ex  eod.  V,  cap.  60.)  Judceorum  filios  vel  filias  ba- 

ptizatosy  ne  parentum  nltra  involvantur  erroribns, 

ab  eorum  consortio  separari  decernimus,  deputatos 

ant  monasteriis,  aut  Christianis  viris,  aut  mnlieri- 

bus  Deum  timentibus,  ut  snb  eorum  conversatione 

cultum  fidei  discant,  atque  in  melius  constituti,  tam 

in  moribus  qnam  in  fide  proficiant. 

Cap.  LXXICIV.  —  Ut  nulla  communio  sit  Uebraeis  ad 
fidem  Christianam  translatis  cum  aliis  nondum  bor 
ptizatis. 

(Ex  eod.  V,  capi  62.)  Seepe  malorum  consortia  etiam 
bonos  corrumpunt,  qnanto  magis  eos  qai  ad  vitia 
proni  sunt  ?  Nalla  igitur  ultra  communio  sit  Hebrseis 
ad  fidem  Christianam  translatis  cum  his  qui  adhuc 
in  veteri  ritu  consistant,  ne  forte  eorum  participa- 
tione  sabvertantar.  Qaicunqve  igitur  amodo  ex  his 
qui  baptizati  sunt  infidelium  consortia  non  vitave- 
rint,  et  hi  Christianis  donentur,  et  illi  publicis  cfledi- 
bus  deputentur. 

Cap.  LXXXV.  —  De  Judxis  qui  upostataverint. 

(Ex  eodem  concilio  v,  cap.  59.)  Plerique  qui  ex 
Jadseis  dudum  ad  Christianam  fidem  premoti  snnt, 
nnnc  blasphemantes  Christum,  non  solnm  Judaicos 
ritus  perpetrasse  noscnntur,  sed  etiam  et  abomi- 
nandas  drcumcisiones  exercere  noscantor.  De  quibus, 
consultn  piissimi  ac  religiosissimi  domini  nostri  Si- 


743 


BURGHARDI  WORMACIENSIS  EPISGOFI. 


7U 


senandi  regis,  hoc  sanctuin  decrevit  conciliam,  ut  A 

hujusmodi  traasgressores  pontilicaii  auctoritate  cor- 

recti  ad  cultum  Ghristiani  dogmatis  revocentur,  ut 

quos  Yoluntas  propria  non  emendat,  animadyersio 

sacerdotalis  coerceat.   Eos  autem  quos  circumcide- 

runt,  si  iilii  eorum  sunt,  a  parentum  consortio  sepa- 

rentur,  si  servi   pro  injuria  corporis  sui  libertati 

tradantur. 

Gap.  LXXXVI.  —  De  servis  Judxorvm. 

(Ex  eodem  xiii,  cap.  9.)  Item  ut  si  Judffiorum  servi 

necdum  conversi  ad  Ghristi  gratiam  convolaverint, 

libertati  donentur. 

Gap.    LXXXVll.   —  De  mancipiis  Judaeorum  quse  ad 

baptismum  confugiunt. 

(Ex  concil.  apud  Arvernen.y  cap.  30.)  Licet  priori- 

bus  canonibus  jam  fuerit  deiinitum  nt  de  mancipiis  ° 

paganis  quae  apud  Judseos  sunt  si  ad  ecclesiam  con- 

fugerint,  et  baptismum  petierint,  etiam  ad  quoscun- 

que  Ghristianos  refugerint,  taxato  et  oblato  a  fide- 

libus  justo  pretio,  ab  eorum  dominio  liberentur,  ideo 

statuimus  hoc,  ut  tam  justa  constitutio  ab  omnibus 

catholicis  observetur. 

Gap.  LXXXVIU.  —  Jtem  de  mancipiis  Judaeorum, 
aut  Christianis  aut  ad  fidem  Chrisiianam  venire 
desiderantibus. 

(Ex  conciL  Matiscen.j  cap.  16.)  Prsesenti  concilio, 

Deo  auctore,  sancimus  ut  nullum  Ghristianum  man- 

cipium  Judffio  deinceps  serviat,  sed  datis  pro  quoli- 

bet  bono  mancipio  duodecim  solidis,  ipsum  manci- 

pium  quicunqne  Ghristianorum,  seu  ad  ingenuitatem, 

seu  ad  scrvitium  Hcentiam  habeat  redimendi,  et  si 

Ghristianum  fieri  desiderat  et  non  permittitur,  si- 

militer  faciat  :  quia  nefas  est  ut  quod  Ghristus  Do- 

minus  sanguinis  sui  effusione  redemit,  biasphemum 

GhristiansB    religionis   in  vinculis    tenere.  Quod   si 

acquiescere  his  quce  statuimus  quicunque  Judxus 

noluerit,  quandiu  ad  pecuniam  constitutam  venire 

distulerit,  liceat  mancipium  ipsum  cum  Ghristianis 

ubicunque  voluerit  habitare. 

Gap.  LXXXIX.  —  De  illts  qui  de  haeresi  ad  fidem  ve- 

nire  desiderant. 

(Ex  conciL  Arelatens.^  cap.  9.)  Si  ad  ecclesiam  ali- 

quis  de  hseresi  venerit,  interrogent  eum  de  Symbo- 

lo,  et  si  viderint  eum  in  Patre^  et  Filio,  et  Spiritu 

sancto  esse  baptizatum,  manus  ei  tantum  impona-  d 

tur,  ut  accipiat  Spiritum  sauctum. 

Gap.  XG.  —  De  Judseis,  si  Christianum  mancipium 

circumciderint, 

(Ex  concH,  apud  Theogonis  villam  habito,  cap,  4.) 

Si  quis  Judseorum  Ghristianum  mancipiuro,  vei  cu- 

jusiibet   sectse  alterius,  emerit  et    circumciderit,   a 

Judffii   ipsius   potestate  sablatus  in  libertate  per- 

maneat. 

Gap.  XGI.  —  Quid  sanctus  Gregorius  de  Judseis  pras- 

ceperit. 

(Ex  reg.    Greg.   ad  Joannem   Terracinensem  epi- 

scopum.)    Joseph   prsesentium   lator    Judseus    insi- 

nuavit  nobis  de  loco  quodam,  in  quo  ad  celebrandas 

festivitates  suas  Judcei  in  Terracinensi  castro  con- 

sistentes  conyenire  consueverant,  quod  tua  eos  fra- 


ternitas  expulisset,  et  in  alium  locum  pro  colenJis  si- 
militer  festivitatibus   sais,  te   quoque  noscenie,  et 
consentiente  migraverint,  et  nunc  de  eodem  loco 
etiam   expelli  se   denuo   conqueruniar.  Quod  si  ita 
est,  volumus  tua  fraternitas  ab  hujusmodi  se  que- 
rela   suspendat,  et  loco  quem ,  sicut  praediximas , 
cam  tua  conscientia  quo  congregentur,  adepti  sunt, 
eos,  sicut  mos  fuit,   ibidem  liceat  convenire.   Hos 
enim,  qui  a  Ghristiana  religione  discordant,  man- 
suetudine ,   benignitate   admonendo ,   suadendo,  ad 
imitatem  iidei  necesse  est  congregare,  ne  quos  dal- 
cedo  prsedicationis,  et  prseventus  futuri  judicis  terror 
ad  credendum  invitare  poterat,  minis  et  terroribns 
repeiiantur.  Oportet  ergo  ut  ad  audiendum  de  te 
verbum  Dei  benigne  conveniant,  quam  austeritate 
quse  supra  modum  extenditur,  expavescant. 

Gap.  XGII.  —  De  iUis   baptizatiSy  qui  pro  periculo 
mortis  a  diaconibus  baptizati  fuerint. 

(Ex  conciL  Turonico,  cap.  3.)  Si  qais  diaconus 
regens  plebem,  sine  episcopo  vel  presbytero,  aliquos 
pro  periculo  mortis  baptizaverit,  episcopus  eos  per 
benedictionem  et  confirmationem  perficere  debebit 
Quod  si  ante  de  saeculo  recesserit,  sub  fide  qua 
quisque  credit,  poterit  esse  justus. 

Gap.  XGIII.  —  De  illis  qui  presbyteros  cogunt  dena- 

rios  pro  balsamo  dare. 

(Ex  conciL    CavalUm.,   cap.   5.)    Quidam   fratres 
dixerunt    consuetudinis    antiquse  fuisse  in  eoram 
Ecclesiis,  ut  pro  balsamo  emendo  ad  chrisma  fa- 
ciendum,  sive  pro  luminaribus  Ecclesise  concinnan- 
dis,    binos  vel   quaternos   denarios  presbjteri  da- 
rent.  Uode  omnes  nno  consensu  statuimus,  ut  sicat 
pro  dedicandis  basilicis,  et  dandis  ordinibus  nihil 
accipiendum  est,  ita  etiam  pro  balsamo  sive  lumi- 
naribus  emendis  nihil  presbyteri  chrisma  accepturi 
dent.  Episcopi  itaqoe  de  Ecclesice  facnltatibus  bal- 
samum   emant,   et   luminaria    singuli   in  Ecclesiis 
suis. 

Gap.  XGIV.  —  De  chrismaHs  panno. 

(Ex  conciL  apud  Belvacum,  cap.  8.)  Si  quis  vo- 
luerit  chrismatis  pannnm  iterum  linire  et  super 
alium  baptizatum  mittere,  non  est  absurdum. 

Gap.  XGV.  —  Quod  catechumeni  cum  baptizatis  man- 

ducar^  non  debeant. 

[Ex  conciL  Mogunt.,  cap.  5.)  Gatechumeni  man- 
ducare  non  debent  cum  baptizatis,  neque  osculam 
eis  dare,  quanto  minus  gentilis? 

Gap.  XGVI.  —  De  scrutinio  faciendo. 

(Ex  conciL  Romano,  cap.  15.)  De  scrutinio  fa- 
ciendo  decrevimus,  ut  in  episcopiis,  et  ubi  conven- 
tus  est  populi,  et  cleri,  et  possibilitas  permittit,  ibi 
celebretur. 

Gap.  XGVII.  —  De  minisierio  baptismatis. 

(Ex  conciL  Mogunt.,  cap,  9.)  Baptisterii  et  cate- 
chumenorum  ventilata  est  ratio,  ut  sacerdotes  ple- 
nius  intelligant  qualiter  condignis  ordinibns  efliciant 
Ghristianum. 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  QUARTUS. 


746 


CVIII.   —    Quod  bigamus  vocetw,  qui  ante  A 
mum  uxorem,  ei  aliam  post  baptismum   ha- 

lecr.  Innoeentii  papas,  cap.  52.)  Deinde  po- 
Hi  dici  oportet  bigamum,  cum  qui  cate- 
DS  habuerit,  atque  amiserit  uxorem,  si  post 
Dm  fuerit  aliam  sortitus,  eamque  primam 
lUflp  noYO  homini  copulata  sit :  quia  illud 
im  per  haptismi  sacramentum  cum  ceeteris 
»U8  sit  ahlutum,  qnod  cum  de  una  utique  di- 
irti,  si  tres  habuerit  in  veteri  positus  homine 
erit  ei  qufie  post  baptismum  quarta  est,  sic 
tantibus  prima.  Virgini.s  ceque  nomen  acci- 
m  qnarto  ducla  est  loco.  Quis,  oro»  istud  non 
sontra  Apostoli  esse  prceceptum,  qui  ait  : 
xoris  Tirum  oportere  tieri  sacerdotem?  Sed 
%  quod  in  haptismo  totum,  quicqnid  in 
omine  gestum  est,  sit  solutum.  Dicite  mibi 
(e  vestra  loquor,  crimina  tantum  dimittun- 
'aptismo  ?  An  et  illa  quse  secundum  Domini 
a,  ac  Dei  instituta  complentur?  Uxorem 
:rimen  est,  aut  non  est  crimen?  Si  crimen 
po  prsefata  venia  dixerim,  erit  auctor  in 
ui  ut  crimina  committerentur,  in  paradiso 
e  eos  jungeret,  benedixit.  Si  vero  non  est 
quia  quod  Deus  junxit,  nefas  sit  crimen  ap- 
et  Salomon  addidit :  et  enim  a  Deo  preepara- 

uzor,  quomodp  creditur  inter  crimina  esse 
m,  quod  Deo  auctore  legitur  consumma- 
aid  de  talinm  iillis  percensetur?  Nnnquid  C 
nt  admittendi  in  hsereditatis  consortio,  qni 
scepti  sunt,  que  ante  baptismum  fuit  uxor? 
le  appellandi,  vel  naturales,  vel  spurii,  quia 
legitimnm  matrimonium,  nisi  illud»  ut  vobis 

quod  post  baptismum  assumitur?  Ipse  Do- 
om  interrogaretur  a  Jud»is,  si  liceret  dimit- 
irem,  atque  exponeret  fieri  non  debere,  ad- 
)nod  vero  Deus  conjunxit,  bomo  non  separet. 
e  his  locutus  esse  credatur,  quse  post  bapti- 
ortiuntnr,  meminerint  hoc,  et  a  Jodaeis  esse 
^inm,  et  Judceis  esse  responsum.  Qua  vero 
itu8  qusero,  si  una  eademque  sit  uxor  ejus, 
s  catechumenus,   postea  sit  fidelis,  filiosqoe 

qnum  esset  catechumenus,  susceperit,  ac 
ilios  com  fidelis,  utrum  sint  fratres  appellandi 
f  Habeant  postea  defuncto  patre  cum  Cfieteris 
mdae  hsreditatis  consortinm,  quibus  filiorum 

regeneratio  spiritalis  creditur  abstulisse? 
aom  ita  sentire,  atqne  judicare  absurdum 
\m  malum  ratio  est  hoc  defendi,  et  vacua 
•pinione  jactari,  quam  aliqua  auctoritate  ro- 
qoum  non  possit  inter  peccata  deputari;  quod 
ecepit,  et  Deus  conjnnxit?  Nnnquid  si  qnis 
imenus  virtntihus  studuerit,  humilitatem  se- 
lerit,  patientiam  tenuerit,  eleemosynas  fece- 
rti  destinatos  qualibetratione  eripnerit,  adul- 
xhorruerit,  castitatem  tenuerit,  queero,  si 
aom  factus  fueris,  fidelis  amittit,  quia  per 
inm  totum,   quod  vetus  homo  gesserit  puta 

Patrol.  GXL. 


tur  auferri?  Aspiciamns  gentilem  hominem  €or- 
nelinm  orationibus  atque  eleemosynis  revelationem, 
Petrumque  ipsum  vidisse.  Nunquid  per  baptismum 
heec  illi  ablata  sunt  propter  quse  ei  baptisma  esse 
concessum  videtur?  Si  ita  creditur,  mihi  credite,  non 
modicum  errator  :  quia  quicquid  bene  gestum  fue- 
rit,  et  secondum  prcecepta  legalia  custoditum  non 
potest  facientibus  deperire.  Nuptiarum  ergo  co- 
pula,  quia  Dei  mandato  perficitur,  non  potest  dici 
peccatnm,  et  quod  peccatum  non  est,  solvi  inter 
peccata  omnino  credi  non  debet,  eritque  integrum 
sestimare,  aboleri  non  posse  prioris  nomen  uxoris 
quum  non  dimissum  sit  pro  peccato,  quod  ex  Dei 
sit  voluntate  completnm. 

Cap.   XCIX.  —  De  episcopis  et  presbyteriSy  et  diaco- 

nibus  rebaptizatis. 

(Ex  decr.  Felicis  papx^  cap.  i.)  Communis  dolor 

et   generalis  est  gemilus,  quod  intra  Africam  re- 

haptizatos    etiam     episcopos,    presbyteros,    diaco- 

nosque  cognovimus.  Quse  res  sine  dubio  ad  vestrse 

quoque    pervenit    notitiam   sanctitatis,  qualiter   in 

Africanis  regionibus  astutia  diaboli  ssevierit  in  po- 

pulum  Christianum,atquein  id  multiplici  deceptione 

proruperit,  ut  non  raodo  vulgus  incautum,  sed  ipsos 

quoque  in  mortis  profunda  demerserit   sacerdotes, 

nullus   non  orbis    ingemuit,    nulla  terra   nescivit. 

Unde  in  grandi  moerore  positi,  dissimulare  non  pos- 

sumus  pereuntium  atque  a  nobis  exigendarum  dis- 

crimen  animarum.  Quapropter  competens  adhibenda 

cst  talibus  medela  vulneribus,  ne  immatura  cnrandi 

facilitas,  mortifera  captis  peste   nihil  prosit,  sed  se- 

gnius  tractata  pernicies  reatu  non  legitimee  curationis 

involvat  pariter  saudos  et  medentes.  In  primis  ita- 

que  venientis  ad  vos,  et  remedium  postulantis  solli- 

cite  discntienda  est  professio,  et  persona  decepti,  ut 

medela  possit   congruens   exhiberi  :   et  qui   satis- 

facturus  Deo  per  poenitentiam  rebaptizatum  se  legi- 

time  doluerit,  utrum  ad   hoc  facinns  concurrit,  an 

impulsus   accesserit,    requiratur,   sciens    quod    se 

decipiat  ipse   qui  failit,  nihiique  per  nostram  facili- 

tatem  tribunalis   excelso   judicio  derogari,  cui   illa 

sunt  rata,  quse  pia,  quse  vera,  quse  justa  sunt.   Et 

aliter  necessitatis,  aliter  tractanda  est  ratio   volun- 

tatis.  Deterior  est  autem  causa  illius,  qui  forte   pre- 

tio  sollicitatus  est,  ut  periret.  Nihil  enim  intentatum 

relinquit  inimicus.  Cui  ne  de   sua  liceat  gaudere 

captura,    succurrendum  est   irretitis,   et  conteren* 

dus  venantis  est  laqueus,  ut  infncatim  lamentanti- 

tibus  lapsum,  tam  justitise  moderatione  quam   com- 

punctione  pietatis,  ad  aulam   quam  reliquerant,  sit 

ingressus.    Nec    pudeat    forsan,    aut    pigeat,     in 

dictis  jejuniorom,    gemituumque   temporibus  obe- 

dire,  aut  aliis  observantise  salubrioris  obtemperare 

prseceptis  :  quia  humilibus  datur  gpratia,  non  superbia. 

Sit  ergo  ruinee   suse  dolore  prostratus,    quisquis  in 

Christo  fleri  queerit  erectus.  Et  per  dispensationis  no* 

strse  ministerium,  quod  vestraLU  sequi  convenit  cha- 

ritatem,  nec  alicui  fas  est,  vel  velle,  vel  posse  trans- 

cendere,  causas  ejos,  qui  contra  apostelicam  doctri- 

S4 


747 


BURCUARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI 


Ddm,  ad  iteratiouem  se  nimis  infaustam  baptismatis  A 
dedit,  vel  ejas  qui  aliquibus  argumeutis  excusandum 
cailide  pruprium  putaverit  esse  consensum,  sacer- 
dotaii  vigore  et  humanitate  tractemus,  ut  in  eis 
lldes,  quae  nisi  est  una,  jam  nulla  est,  adjutorio  Do- 
mini  judicis  ad  salutem,  sine  nostre  properationis 
olTensione,  reparetur  :  quia  cum  peccatoris  a  nobis 
satisfactio  protrahitur,  non  preter  nostram  laudem 
atque  Isetitiam,  mens  ejus  ad  veniam  purgatior  inve- 
nitur.  Et  ideo  memineritis  hanc  super  his  nos  ha- 
bere  sententiam,  ut  servata  discretione  peccantium 
non  eadem  cuncti  qui  lapsi  sunt,  lance  pensentur  : 
quoniam  majoris  castigationis  esl  exigendus  usu- 
ram,  cui  domus  Domioi  commissa  fuerit  disciplina. 
Ut  ergo  ab  Ecclesise  summatibus  inchoemus,  eos  q 
quos  episcopos,  presbyteros,  vel  diaconos  fuisse 
coristiterit,  et  seu  optantes  forsitan,  seu  coactos  la- 
vacri  illios  unici,  salutarisque  claruit  fecisse  jactu- 
ram,  et  Christum,  quem  non  solum  dona  regenera- 
tionis,  verum  etiam  gratia  prscepti  honoris  indue- 
rant,  exuisse,  cum  constet  neminem  ad  secundam 
tinctionem  venire  potuisse,  nisi  se  palam  Christia- 
num  negaverit,  et  professus  fuerit  esse  paganum, 
quod  cum  generaliter  sit  in  omnibus  exsecrandum, 
mutto  magis  in  cpiscopis,  presbyteris,  et  diacouibus 
auditu  saltem  dictuque  piobatur  horrendnm  :  sed 
quia  idem  Dominus,  atque  Salvator  clementissimus 
est,  et  neminem  vult  perire,  usque  ad  ezitus  sui 
diem  in  poenitentia,  si  resipiscunt,  jacere  conveniet, 
nec  orationi  non  modo  tidelium»  sed  ne  catechu-  C 
menorum  quidem  omnimodis  interesse.  Quibus  com- 
munio  laica  in  morte  redhibenda  est.  Quam  rem  di- 
ligentius  explorare  vel  facere  pro  baptismo  sacer- 
dotis  cura  debebit.  De  clericis  autem,  et  monachis, 
aut  puellis  Dei,  aut  secularibus  servari  prsecipimus 
hunc  tenorem,  quem  Nic^na  synodus  circa  eos  qui 
lapsi  sunt,  vel  fuerunt,  servandum  esse  constituit, 
ut  scilicet,  qui  nulla  necessitate,  nullius  rei  timore 
atque  periculo,  se  ut  rebaptizaretur  hereticis  impie 
dediderunt  :  si  tamen  cos  ex  corde  poeniteat,  tribus 
anuis  iuter  audientes  sint.  Septem  vero  annis  subja- 
ceant  inter  poenitentes  manibus  sacerdotum  :  duobus 
etiam  ad  oblationes  modis  omnibus  non  sinantur, 
sed  tantummodo  popularibus  in  oratione  socientur, 
nec  confundatur  Deo  colla  submittere,  quia  eum  non 
timuit,  abnegare.  Qood  si,  utpote  mortales,  intra 
metas  prsscripti  temporis  coeperit  vitse  linis  urgere, 
subveniendum  est  imploranti,  et  seu  ab  episcopo, 
qui  poenitentiam  dederit,  seu  ab  alio,  qui  tamen  da- 
tam  esse  probaverit,  aut  similiter  a  presbytero  via- 
ticum  abeiinti  de  sseculo  non  negetur.  Pueris  autem 
quibus  quod  adhuc  investes  sunt,  a  puritate  voca- 
bulum  est,  seu  clericis,  seu  laicis,  aut  etiam  simili- 
bus  puellis,  quibus  ignorantia  suffragatur  aetatis. 
aliquandiu  sub  manus  impositione  detentis,  red- 
denda  communio  est,  nec  eorum  expectanda  poeni- 
tentia  quos  excipit  a  coercitione  censura.  Quod  est 
a  nobis  proinde  constitutum,  ne  hi  quibus  in  terreni 
labe  contagii,  plus  minusve  restat  ad  vitam,  dum 


D 


adhuc  in  poeuiteutia  sunt,  poenitenda  forte  co 
tant.  Quod  si  ante  prsetinitum  pcenitentice  te 
despectus  a  medicis,  aut  evidentibus  mortis  p 
indiciis,  recepta  quisquam  commnnionis  gratii 
valescit,  servemus  in  eo  quod  Nicaeni  canones 
naverunt,  ut  habeatur  inter  illos,  qui  in  oi 
sola  commuoicant,  donec  impleatur  spatiun 
poris  eidem  prsestitotum.  Nec  catechumenc 
stros,  qui  sub  tali  professione  baptizati  sont 
terimus  :  quia  non  e^t  causa  dissimilis,  sicut 
sancti  canones  ordinarunt,  ejus  qui  quolibet 
Chrislum,  quem  semel  confessus  est,  abjurari 
bus  annis  inter  audientes  siat,  et  post  ea  a 
menis  permittaotur  orare,  per  manus  imposii 
communionis  catholicfie  gratiam  recepturi,  e 
sane  taritummodo  episcopis,  presbyteris.  diacc 
quibus  solo  mortis  suai  tempore  reconciliandu 
Jam  diximus  :  cseteros,  id  est,  sive  clericos,  si 
nachos,  seu  latcos,  seius  utriusque  personas 
violentia  et  periculis  coactos,  iterationem 
smatis  subiisse  constiterit,  vel  qui  aliquo 
mento,  hujus  se  facinoris  piaculis  dixerint  n 
neri,  in  poeniteutia  per  triennium  durare  d< 
mus,  et  per  manus  impositionem  ad  soci 
recipi  sacramenti,  illo  per  omnia  custodi 
ex  his  unquam,  qui  in  qualibet  setate  alibi 
in  Ecclesia  catholica,  aut  baptizati,  aut  r 
zati  sunt,  ad  ecclesiasticam  militiam  ] 
permittantur  accedere.  Quibus  satis  ess< 
bet,  quod  in  catholicorum  numerum  sunt 
pti,  quoniam  de  suo  ordine  et  communione 
bitur  ferre  judicium,  quisquis  hoc  viotarit 
titum  :  vel  qui  non  removerit  eom  quem  ex 
ministerium  clericale  obrepsisse  cognoverit.  • 
dum  vero  maxime,  et  omni  cautela  est  prc 
dum  ne  quis  fratrum  coepiscoporumque  nosti 
aut  etiam  presbyterorum  in  alterius  civitat 
dioecesi  poenitentem,  vel  sub  manu  positum 
dotis  aut  eum  qoi  conciliatum  se  esse  dixerit 
episcopi  vel  presbyteri  testimonio  et  litteris, 
parochia  presbyter,  aut  episcopus  in  civitate, 
piat.  Quod  aliqua  dissimulatione  neglectnm,  < 
tangit  etiam  clericorum,  qui  in  locis  in  quibi 
minus  curatum  foerit  commorantur.  His  itaq 
dispositis,  et  ad  Ecclesiarum  vestrarum  no 
nostra  deliberatione  perlatis,  parere  vos  coi 
Quibus  licet  ad  animarum  reparationem  nihil 
videatur,  tamen  sicui  novialiquid,  etquod  pri 
nos  potuit  fuerit  revelatum,  secundum  beatoo 
lum  apostolum  tacente  priore  fidenter  iiis 
quia  Spiritus  sanctus  ubi  vult  spirat,  mazinr 
sua  causa  tractatur.  Nec  nos  pigebit  audira, 
qua  sunt  omissa  non  arroganter  abnuere,  sad 
nabiliter  ordinare.  Datum  Iduum  liartiarui 
Dynamio,  et  Sibidio  quartum  consulibus. 

Cap.  C.  —    De  co  qui  per    ignorantiam  ordL 

antequam  bapHzetur, 

{Ex  dictis  S.  Isidori  episcopi.)  Si  qois  par 


749 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  UBER  QUINTUS. 


750 


raDtiam  ordinalur  antequam  baptizetur,  debeot  ab  A 

eo  baptizati  baptizari,    et  ipse  uou   ordiuetur,   sed 

Romanos  poutifex  jodicat  nou  bominemqui  baptizat, 

sed    Spiritom   Dei   subministare   gratiam  baptismi, 

licet  paganus  sit  qui  baptizat. 

Cap.  CI.  —  De  Ulis  qui  gratiam  sancti  Spiritus 

vendere  conantur. 

(Ex  conciL    Tribur.  cui   interfuit  rex   AmolphuSy 

eap,  22.)  Dictom  est  solere   in  duibusdam    locis  pro 

FINIS   LIBB 


perceptione  chrismatis  nummos  dari :  solere  quo- 
que  pro  baptismo  et  communione.  Hoc  symoniacfle 
bsresis  semen  detestata  est  sancta  Sinodus,  et  ana- 
thematizavit,  et  ut  de  caeiero  nec  pro  ordinatione, 
nec  pro  chrismate,  vei  baptismo,  vel  pro  balsamo, 
nec  pro  sepultura,  vel  communione,  quicquam 
exigatur  :  sed  gratis  dona  Christi,  gratuita  dispen- 
satione  donentur. 

I    QUARTI. 


INDEX  CAPITULORUM  LIBRI  QUINTI. 


Cap.  I.  Quod  omne  crimen  sacrificiis  Deo  oblatis 
deleatar,  queeque  in  sacrificiis  debent  adhiberi  quse 
rejici.  ^ 

II.  Quod  in  Eucharistia  nec  pura  .aqua  nec  purum 
▼inam  offem  debeat. 

III.  Ut  in  sacrilicio  panis  et  vinum  cum  aqua  mix- 
tmn  offerator. 

TV.  Ut  nihil  aliud  in  sacriiicio  offeratur  nisi  panis 
•t  Tinum  aqoa  mixtum. 

y.  De  passione  Domini  in  consecratione  corporis 
aiscenda. 

VI.  Qase  species  ad  altare  non  ad  sacrificium  sed 
ad  benedictionem  simplicem  offerantur. 

Vn.  De  eadem  re. 

Vni.  Nihil  in  sacrificio  prsbter  qaod  Dominus  sta- 
tait  offerendam. 

IX.  Ut  presbyteri  vas  mundom  habeant  ubi  corpus 
Domini  cum  diligentia  recondatur. 

X.  Ut  presbyter  Eucharistiam  in  prompto  habeat. 

XI.  Tot  oblationes  quot  populo  sufficiant  offeren- 
das,  relictasin  crastinum  non  reservandas. 

Xn.  Oblationes  de  sabbato  in  sabbatum  inno- 
vandas. 

Xin.  Ut  prssente  et  preecipiente  presbytero,  dia- 
eonas  populum  communicet. 

XIV.  Quod  discretio  magna  esse  debeat  de  per- 
eq>tione  corporis  et  sanguinis  Dominici. 

XV.  De  quotidiana  perceptione  Eucbaristise. 

XVI.  De  eadem  re. 

XVII.  Laici  ter  minimum  in  anno  commuuicent. 
XVin.   An  Eucharistiam   qui  semper  peccat,  sem- 

lericcipere  debeat.  j) 

XIX.  Qood  singulis  diebos  Dominicis  in  Quadra- 
luima  fideles  cpmmunicandi  sint. 

XX.  Ut  in  ccena  Domini  Eucharistise  perceptio 
len  negligatur. 

XXI.  De  histrionibus  et  magis,  an  communionem 
cmn  ceteris  fidelibus  accipere  debeant. 

XXII.  Quam  diu  unusquisque  ante  sacram  com- 
Banionem  ab  uxore  se  abstinere  debeat. 

XXni.  Quod  inter  catholicos  non  connumeretur, 
tpd  in  btis  temporibos,  Pascha,  Pentecoste,  Natali 
Oomini  non  communicaverit. 

XXIV.  Ut  oblatio  altaris  singolis  Dominicis  diebus 

XXV.  De  eadem  re. 


commo- 


XXVI.  De  diaconibus  quod   presbyteris 
nionem  dare  non  debeant. 

XXVII.  De  eulogiis  populis  a  presbytero  dandis. 

XXVIII.  Oratio  simplex  eulogiae. 

XXIX.  De  pane  qui  offerendus  est. 

XXX.  De  presbyteris    qui  corpus  Dominicum    ad 
deferendum  infirmis  mulierculis  tradunt. 

XXXI.  Ut  defuuctis  Eucharistia  non  detor. 

XXXII.  Ut  oblationes  in  majoribus  festis   ab   om- 
nibus,  etc. 

XXXIII.  Quod    ministris  altaris  supra   altare  solis 
communicare  liceat. 

XXXV.    Ut   cuUus    infra    presbyterum    ordinatus 
rem  a  presbytero  consecratam  alteri  porrigat. 

XXXV.  De   illis  qui  post   aliquam   degustationem 
sacrificium  acceperint. 

XXXVI.  Ut  presbyter  illiteratus   Missam   celebrare 
C  non  debcat. 

XXXVII.  Pro  unius  oblatione   alterius  non  sper- 
nendam. 

XXXVIII.  Ut  dissidentium  fratrum  oblationes  non 
recipiantur. 

XXXIX.  Ut  refutanda  sint  eorum  dona  qui  pau- 
peres  opprimunt. 

XL.  De  presbyteris  immolantibos. 

XLI.  De  eadem  re. 

XLII.  De  presbyteris  qoibus  solct  dormiendo  ssepe 
semen  effluere. 

XLIII.  De  eadem  re. 

XLiy.  De  presbyteris  villanis  si  in  civitate  offerre 
audeant. 

XLV.  De  eadem  re. 

XLVI.  De   illis   qui  per  ebrietatem   Eucharistiam 
evomuerint. 

XLVII.  De  hoc  si  aliquid  de   calice  sacri  sanguinis 
stillaverit. 

XLVIII.  De  illo  qui  evomit  sacrificium  et  a  canibus 
consumitur. 

XLIX.  De  eadem  re. 

L.  De  Eucharistia  inveterata. 

LI.  De  illis  qui   non  bene   costodierint  corpus  et 
sanguinem  Domini. 

LII.  De  eadem  re. 

LIII.  De  muliere  quee  pcperit,  ut  communicet  si 
voloerit. 

Indicis  eapit  ulorum  /Inis. 


751 


BURGHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


BURCHARDI 

WORMACIENSIS  ECCLESIiE   EPISCOPI 

DEGRETORUM  LIBER  QUINTUS 

DE  SACRAMENTO  CORPORIS  ET  SANGUINIS  DOMINI. 


ARGUMENTUM  LIBRI 

Liber  hic  quse  ad  sacramentoin  EucharistlsB  spe- 
ctant  plenissime  tractat,  adeo  ut  nihil  quod  ad  hanc 
rem  attinet  requiras. 

Cap.  I.  —  Quod  omne  crimen  sacrificiis  Deo  oblatis  de- 
leatuTj  quaeque  in  sacrificiis  debeant  adhiberij  quae 
rejici. 

(Ex  decretis  Julii    papae   episcopis   per  Mgyptum 

missis.)  Cum  omne  crimen  atque  peccatum  oblatis 

Deo  sacrificiis  deieatar,  quid  de  csetero  pro  delicto- 

rum  expiatione  Domino    dabitur,    quando  in   ipsa 

sacriiicii  oblatione  erratur?  Audivimus  enim  quos- 

dam  scbismatica  ambitione  detentos,  contra  divinos 

ordines  et  apostolicas  institutiones,  lac  pro  vino  in 

divinis  sacrificiis   dedicare.  Alios  quoque  intinctam 

Eucharistiam  populis,  pro  complemento  communio- 

nis  porrigere.  Quosdam  etiam  non  expressum  vinum 

in  sacramento   Dominici  calicis  offerre)  sed   oblatis 

uvis  popuios  communicare.  Alios  vero  pannum  li- 

neum  musto  intinctum,  per  totam  annam  reservare, 

et  in  tempore  sacriticii  cum  aqaa  partem  ejus  lavare, 

et  sic  offerre.  Quod  qaam  sit  Evangelic»  atqae  apo- 

stolicse  doctrioffi  contrariam,  et  consuetudini  eccle- 

siasticfiB  adversum,  non  difficile  ab  ipso  fonte  veri- 

tatis  probabitar,   a   quo  ordinata   ipsa  sacramento- 

rum   mysteria    processerunt.   Cum    enim    magister 

Veritatis    verum    salutis    nostrfie    sacrificium    suis 

commendaret    discipatis,    non    illis   lac,    sed    pa- 

nem  tantum,  et  calicem  sub  hoc  sacramento  cogno- 

scimus,  dedisse.   Legitur   enim  in   evangelica  veri- 

tate  :  Accepit  Jesus  panem  et  calicem,  et  benedicens 

dedit   discipulis   suis.    Cesset  ergo  lac  sacrififcando 

offerri,  quia  manifestum  et  evidens  exemplam  Evan- 

gelicee  veritatis  illuxit,  quod  prseter  panem  et  yinam 

aliud  offerri  non  liceat.   IUud  vero  quod  pro  eom- 

plemento    communionis  intinctam  tradunt  Eucha- 

ristiam  populis,   nec  hoc   prolatum    ex    evangelio 

testimonium  receperunt,  ubi  apostolis  corpus  suum 

et  sanguinem  commendavit,  seorsum  enim  panis,  et 

seorsum  calicis  commendatio   memoratur.  Nam  in* 

tinctum  panem  aliis  Christum  praebuisse  non  legi- 

mus,  excepto  illi   tantum   discipulo,   quem  intincta 

bucella  magistri   proditorem   ostenderet,   non  quse 

sacramenti  bujus  institutionem  signaret.  Nam  quod 

de  expresso  botro,  id  est  de  uvarum  granis  populus 

communicatur  valde  est  omnino    confusum,  sed  si 

necesse  fuerit^  botrus  in  calice  comprimatur,  et  aqua 


B 


A  misceatur  :  quia  calix  Dominicus  juxta  cam 
prfieceptum  vino  et  aqua  permixtus  debet  o 
quiavidenius  in  aquapopulum  intelligi,  in  vit 
ostendi  sanguinem  Christi.  Ergo  cum  in  calice 
aqua  misceatur,  Christo  populus  adunatur,  < 
dentium  plebs  ei  in  quem  credidit  copulatur,  < 
gitur.  Quse  copulatio  et  conjunctio  aquse  et ' 
miscetur  in  calice  Domini,  ut  commixtio  ill 
possit  separari.  Nam  si  vinum  tantum  quis  < 
sanguis  Christi  incipit  esse  sine  nobis  :  s 
aqua  sit  sola,  plebs  incipit  esse  sine  Christc 
qaando  botrussolus  offertur,  in  quo  yioitaniv 
centia  demonstratur,  salutis  nostrae  sacran 
negligitur,  quod  per  aquam  signiflcatur.  Noi 
potest  calix  Domini  esse  aqua  sola,  Hut  yinum 
nisi  utrumque  misceatur.  Et  ideo,  quia  jam 
plurima  et  multiplex  majorem  emanavit  ses 
deinceps  omnis  talis  error  atque  prffisumptio 
debet,  ne  perversorum  inordinata  compago 
veritatis  enervet.  Et  ideo  nullum  deinceps  , 
erit  aliud  in  divinis  sacris  offerre,  nisi  juxt 
quorum  sententiam  conciliorum,  panem  tanti 
calicem  vino  et  aqua  permixtum.  De  cstero 
quam  prseceptum  est  faciens,  tandiu  sacri: 
cessabit,  qnandiu  legitima  poenitentiee  i 
ctione  correptas  ad  gradus  sui  ofhcium  redea 
amisit. 

Cap.  II.  —  Qwod  in  Eucharistia  nec  pura  aqi 
Q  purum  vinum  offerri  debeat, 

(Ex  concil.  Wormcuiiensi,  cap,  2.)  In  EqcIi 
non  debet  pora  aqua  offerri,  ut  quidam  sobj 
causa  falluntur,  sed  vinum  cum  aqua  mixtum 
et  vinum  fuit  in  redemptionis  nostree  mysteri 
dicit  :  Non  bibam  de  hoc  genimine  vitis,  et  aq 
xtum,  quod  post  coenam  dabat.  Sed  de  latei 
aqua  cum  sanguine  egressa,  vinum  devera 
ejus  vite  cum  aqua  expressum  ostendit.  Cam 
magister  veritatis  verum  salntis  nostree  sacri 
suis  commendaret  discipulis,  panem  tantum  < 
cem  sub  hoc  sacramento  prfiebuisse  cogno» 
ideoque  prseter  panem  et  vinum  cum  aqua  m 
aliud  offerri  non  debet.  Calix  enim  Domiaicu 
^  et  aqua  commixtus  debet  offerri :  qnia  videi 
aqua  populum  intelligi,  in  vino  vero  ostendi  9 
nem  Christi.  Ergo  quando  incalice  vino  aqua 
tur,  Christo  populus  adunatur,  ei  credeaiiimi 


753 


DECRETORUfd  LIBRI  XX.  —  LIBER  QDINTUS. 


754 


ei  in  quem  credidit  copulatur  et  jungitur.  Quse  co-  A 
polatio  et  conjunctio  aquse  et  vini  sic  miscetur  in 
ealice  Domini,  ut  commixtio  illa  non  possit  separari. 
Nam  si  Tinam  tantum  quis  offerat,  sanguis  Christi 
incipit  esse  sine  nobis.  Si  vero  ^qua  sit  sola,  plebs 
incipit  esse  sine  Christo.  Non  potest  enim  calix  Do- 
mini  esse  aqua  sola  autvinum  solum,  nisi  utrumque 
sibi  misceatur. 

Cap.  III.  —  Ut  in  sacrificio  panis  et  vinum  cum  aqua 

mixtwn  offeratur, 

{Ex  concil.  Carthag.,  cap.  23.)  Ut  in  sacramentis 
eorporis  et  sanguinis  Domiui  nihil  ampiius  offeratur 
qaam  quod  ipse  Dominus  dicit,  hoc  est,  panis  et 
vioum  aqua  miitum  :  nec  amplius  iu  primitiis  offe- 
ratnr  Deo  yino  et  fromento.  B 

Cap.  IV.  —  17/  nihil  aliud  in  sacrificio  offeratur^  nisi 
panis  et  vinum  aqua  mixtum. 

{Ex  concil.  African.f  cap.  4.)  Ut  in  sacramentis  cor- 
poris  et  sanguinis  Domini  nihil  amplius  offeratur 
qaam  quod  ipse  Dominus  tradidit,  hoc  est,  panis  et 
Tinum  aqaa  mixtum.  Primitise  vero,  ceu  mel  et  lac 
quod  ano  die  solemnissimo  in  infantum  mysterio 
solet  ofiiBrri,  qaamvis  in  altari  offerantur,  suam  tamen 
liabeant  propriam  benedictionem,  ut  a  sacramento 
corporis  Dominici  et  sanguinis  distinguantur,  nec 
amplios  in  primitiis  offeratur,  quam  de  nvis  et  fru- 
mentis. 

Cap.   V.    —  De  passione    Domini   in    conseoratione 

corporis  miscenda.  C 

(jEx  decr.  Alexan.  pap.  cap.  5.)  In  sacramento- 
ram  quoque  oblationibus,  quae  inter  Missarum  so- 
lemnia  Domino  offeruntur,  passio  Domini  miscenda 
est,  at  ejusy  cujus  corpus  et  sanguis  conficitur, 
pasaio  celebretur,  ita  ut  repulsis  opinionibus  super- 
sUtioaum,  panis  tantum  et  vinum  aqua  permixtum 
in  sacrificio  offerantur.  Non  debet  enim,  ut  a  patri- 
bos  accepimus,  et  ipsa  ratio  docet,  in  calice  Do- 
mini  aut  vinum  solum,  aut  aqua  sola  offerri,  sed 
utrumque  permixtum,  quia  utrumque  ex  latere  ejus 
in  sua  passione  profluxisse  legitur.  Ipsa  vero  Veri- 
tas  nos  inslruxit,  calicem  et  panem  in  sacramento 
offerre,  quando  ait  :  Accepit  Jesus  panem  et  bene- 
dixit,  deditque  discipulis  suis,  dicens  :  Accipite  et  ^ 
manducate,  hoc  est  corpus  meum  quod  pro  vobis 
Uvdetur.  Similiter,  postquam  coenavit,  accepit  ca- 
lieem,  deditque  discipulis  suis  dicens  :  Accipite  et 
bibite  ex  eo  omnes,  quia  bic  est  calix  sanguinis 
mei,  qui  pro  vobis  effondetur  in  remissionem  pec- 
catorom.  Crimina  enim  atque  peccata  oblatis  his 
Domino  sacrificiis  delentur.  Idcirco  et  passio  ejus 
in  his  commemoranda  est,  qua  redempti  sumus, 
et  scpius  recitanda,  atque  hsec  Domino  offerenda. 
Talibus  hostiis  delectabitur  et  placabitur  Domi- 
nas,  et  peccata  dimiitet  ingentia.  Nibil  enim  in 
sacriflciis  majus  esse  potest,  quam  corpus  et  san- 
gois  Christi,  nec  ulla  oblatio  hac  poiior  est,  sed  hsec 
omnes  prcecellit :  quse  pnra  conscientia  Domino,  offe- 
reoda  est,  et  pura  menie  consummanda,  atque  ab 


omnibus  veneranda.  Et  sicut  potior  est  cseteris  :  ita 
potius  excoli,  et  venerari  debet. 

Cap.  VI.  --  Qu8s  species  ad  altare  non  ad  sacripcan- 
dum,  sed  ad  benedictionem  simplicem  offerantur. 

(Ex  canon.  apostol.y  capite  4.)  Offerri  non  liceat 
aliquid  ad  altare  prseter  novas  spicas,  et  nvas,  et 
oleum  ad  luminaria,  et  fabas,  et  thymiama  ad  incen- 
sum,  tempore  quo  sancta  celebratur  oblatio. 

Cap.  VII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  decr.  Melch.  pap.,  capite  i.)  Hsec  species  quas 
non  licet  offerre  snper  altare  juxta  constitutionem 
apostolorum  eorumque  successorum,  ad  domum  sa- 
cerdotum  deferantur,  et  a  sacerdotibus  benedican- 
tur,  et  simplici  benediciione  benedicia  demum  a  po- 
pulis  sumantur.  Fabce  tantum  et  uvce,  novse  spicse, 
et  oleum,  et  odoramenta  ad  incensum,  et  cmiera 
quse  apostoli  constituerunt  super  aliare  offerantur. 

Cap.  VIII.  Nihil  in  sacrificio  prxter  quod  Dominus 

statuit  ojferendum. 

{Ex  canon.  apostol.,  capite  3.)  Si  quis  episcopus, 

aut  presbyter,  prseler  ordinationem  Domini  alia  quse- 

dam  in  sacrificio  offerat,  super   altare,  id  est,  aut 

mel,   aut  lac,    aut  pro   vino  siceram,  aut  confecta 

qusedam,    aut   volatilia,   aut    animalia   aliqua,   aut 

legumina,    contra  constitutionem   Domini   faciens , 

deponatur. 

Cap.  IX.  —  Ut  presbyteri  vas  mundum  habeant,  ubi 
corpus  Domini  cum  diligentia  recondatur. 

(Ex  concH.  Turonen.,  capite  4.)  Ut  omnis  presbyter 

habeat  pixidem,  aut  vas  tanto  sacramento  dignum, 

ubi  corpus  Dominicum  diligenter  recondatur,  ad  viati- 

cum  recedentibus  a  saeculo.  Quse  tantum  sacra  oblatio 

intincta  debet  esse  in  sanguine  Christi,  ut  veraciter 

presbyter  possit  dicere  intirmo,  corpus  et  sanguis 

Domini  proficiat  tibi,  etc.  Semperque  sit  super  al- 

lare  obseraia  propter  mures  et  uefarios  homines,  et 

de  septimo  in  septimum  diem  semper  mutetur,  id 

est,  illa  a  presbytero  sumatur,  et  alia,  quse  eodem 

die   consecrata  est,   in  locum  ejus  subrogetur,   ne 

forte  diutius  reservata,  mucida,  quod  absit,  fiat. 

Cap.  X.  —  Ut  presbyter    Eucharistiam   in  promptu 

habeat. 

(Ex  concil,  Wormac.y  cap.  5.)  Ut  presbyier  semper 

Eucharistiam   habeat  paratam,  ut  quando    quis  in- 

firmatus  fuerit,  aut  parvutus  infirmus  fuerit  statim 

eum     communicet,     ne     sine     communione    mo- 

riatur. 

Cap.  XI.  —  Tot  oblationes  quot  populo  suffUiant  offe- 
rendas^  relictas  in  crastinum  non  reservandas. 

(Ex  epist.  Clementis  pa.j  c.  28.)  Certe  tanta  in  alta- 

ri  holocausta  offereniur  quanta  populo  sufficere  de- 

beant  :  quod  si  remanserit  id  crastinam  non  reser- 

ventur,  sed  cum  timore  et  tremore  clericorum  dili- 

geniia   consumantur.    Qui   auiem   residua   corporis 

Domini,  quse  in   sacrario  relicta   sunt  consumunt, 

non   statim  ad  commones  sumendos  cibos  conve- 

niani,  nec  putent  sanctse  portioni  commiscere  cibum 

qoi  per  aqualiculos  digestus  in  secessum  emittitur.  Si 

igitur  mane  Dominica  porrigiiur,  usque  ad  sextam 


755 


BURCHARDI  AVORMACIENSIS  EPISCOPI. 


jejunent  ministri  qoi  eam  consumpserint.  Et  si  tertia  A 
vel  quarta  hora  acceperint,  jejunent  usqae  ad  Tespe- 
ram.  Sic  secreta  sanctificatione,  spterna  custodienda 
sunt  sacramenta. 

Cap.  XII.  —  Oblationes  de  sabbato  in  sabbatum  tn- 

novandas. 

(Ex  concilio  Aurel.j  capite  4.)  Iliud  etiam  annec- 

tendum  videtur,  ut  oblationes  qusR  in   altari  offe- 

runtur,  de  sabbato  in  sabbatum  semper  innoventur  : 

qaia  panes  propositionis  qui  super  mensam  Domini 

'  ponebantur,    a  sabbato  in  sabbatum  semper   muta- 

bantur,  ne  diu  servati  macidi  fiant,  et,  ut  quidam 

sseviunt,   igne  concrement.  Quod  si  aliqais  diabolo 

instigante  hoc  facere  praesumpserit,  anathema  sit. 

Cap.  XIII.  —  Ut  Tpraesente  et  praecipiente  presbyterOf  ^ 
diaconus  populum  communicet. 

{Ex  concilio  Carthag.,  capite  38.)  Ut  diaconus  prsB- 

sente  presbytero   Eucharistiam  corporis  Christi  po- 

pulo,  si  necessitas  cogit,  jussus  eroget. 

Cap.  XIV.  —  G^d  magna  discretio  esse  debeat  de 
perceptione  corporis  et  snnguinis  Dominici. 

(Ex  epist,  Clementis  pa.,  capite  32.)  In  perceptione 
corporis  et  sanguinis  Dominici  magna  discretio, 
adhibenda  est.  Cavendum  est  enim  ne  si  nimium  in 
longam  differatur  ad  perniciem  animse  pertineat , 
dicente  Domino  :  Nisi  manducaveritis  carnem  Filii 
hominis,  et  biberitis  ejus  sanguinem,  non  habebitis 
vitam  in  vobis.  Si  vero  indiscrete  accipiatur,  timen- 
dum  est  illud  quod  ait  Apostolus  :  Qui  manducat 
et  bibit  corpus  et  sanguinem  Domini  indigne,  judi-  C 
cium  sibi  manducat  et  bibit.  Juxta  ejusdem  apostoli 
vocem,  probare  se  debet  homo,  et  sic  de  pane  illo 
edat,  et  de  calice  bibat,  ut  videlicet  abstinens  ali- 
quot  diebus  ab  operibus  carnis,  et  purificans  corpus 
animamque  suam  prseiparet  se  ad  percipiendum 
tantum  sacramentum  exemplo  David,  qui,  nisi  con- 
fessus  fuerit  se  abstinuisse  ab  opere  conjugali,  ab 
heri  et  nudius  tertius,  nequaquam  panes  propositio- 
nis  a  sacerdote  accepisset. 
Cap.  XV.  —  De  quotidana  perceptione  Eucharisti3B. 

(Ex  dictis  August.)  Qaotidie  EuchHristis  commu- 
nionem  percipere,  nec  laudo,  nec  vitupero :  Omni- 
bus  tamen  Dominicis  diebus  commanicandum  hor- 
tor.  Si  tamen  metus  in  alFectu  peccandi  est,  gravari 
magis  dico  Eucharistiee  perceptione  quam  parificari. 
Et  ideo  quamvis  quis  peccato  mordeatnr  peccandi 
non  habeat  de  csetero  voluntatem,  et  communicaturus 
satis  faciat  lacrymis  et  orationibus,  et  confidens 
de  Domini  miseratione,  accedat  ad  Eucharistiam  in- 
trepidus  et  securus.  Sed  hoc  de  illo  dico  qaem  mor- 
talia  peccata  non  gravant. 

Cap.  XVI.  —  De  eadem  re, 

(Ex  dictis  ejusdem  ad  Januarium.)  Dixerit  quis- 
piam,  non  quotidie  accipiendam  Eucharistiam,  alius 
affirmet  quotidie.  Faciat  unusquisque  quod  secon- 
dnm  fidem  suam  pie  credit  esse  faciendum.  Neque 
enim  litigaverunt  inter  se,  aut  quisquam  eorum  se 
alteri  prseposuit,  Zachseus  et  ille  centurio ;  quom 
alter  eonim  gaudens  in  domo  sua  susceperit  Domi- 


D 


nam,  alter  dixerit  :  Domine,  non  sum  digi 

intres  sub  tectum  menm  :  ambo  Salvatorem  1 

ficantes,  quamvis  non  uno  modo  :  ambo   p 

miseri,    ambo    misericordiam    consequuti.    A 

valet,  quod  magna  secundum  propriam  volu: 

in  ore  cujusquc  ^.ii-i^^bat. 

Cap.  XVI  l.  —  Laici  ttrminimum  in  anno  commi 

(Ex  epist.  Fabii  pa.,  capite  4.)   Ut  si  non  fr 

tius,  vel  ter  laici  homines  commonicent  in 

ni<>i  forte  quis  majoribus  quibuslibet  criminib 

pediatur,  id  est,  in  Pascha  et  Pentecoste,  et 

Domini. 

Cap.  XVIII.  —  An  Eucharistlam  qui  semper 

semper  accipere  debeat. 

(Ex  dictis  Cyprian.  et  nliorum  sanctorum  Pt 

Sanctas  Cjprianns   dixit  :  Eucharistia  quoti 

cibum  salntis   accipitnr.   Sanctus  Ambrosius 

Si   quotiescumque  effunditur  sangais  Christi 

missionem  peccatorum  efi^unditur,  debeo  semp 

pere,  qui  semperpecco,  debeo  semper  habere: 

nam.  S.  Hilarius  episcopus  dixit  :  Si  tanta  m 

peccata  ut  excommunicetur  quis,  non  se  debe 

dicina  corporis  Domini  separare.  Unde  timend 

ne  diu  abstractns  a  Christi  corpore,alienusrem 

salute.  Nam  manifestum  est  eos  vivere,  qui 

ejus  attingunt,  ipso  Domino  dicente  :  Nisi  ma 

veritis  carnem  Filii  hominis,  et  biberitis  eji: 

guinem,  non  habebitis  vitam  in  vobis.  Qui  en 

peccare  quievit  communicare  non  desinat. 

Cap.  XIX.  —  Quod  .singulis  diebus  Dominicis  i 
dragestma  fideles  communicandi  sint. 

(Ex  dictis  Silverii  pap.,  capite  3.)  Singulis 

Dominicis  in  Quadragesima,  prseter  hos  qui 

municati  snnt,  et  prseter  illos  qui  in  publici 

tentia  sunt,  sacramenta  corporis  et  sangoinis 

sumenda    sunt  :  et   in  coena    Domini ,    in 

Paschse,  et  in  die  Resurrectionis  Domini,  et 

costes,  et  in   Natali    Domini,   penitus  ab   o 

communicandum  est. 

Cap.  XX.  —   XJt  in  ccma  Domini  Eucharisti 

ceptio  non  negligatur. 
(Ex  decr.  Sotheris  pap.,  cap.   5.)   In    coei 

mini  a  quibusdam  perceptio  Eucharistise  neg 

Quse  quoniam  in  eadem  die   ab  omnibus  fi( 

exceptis  his  quibos  pro  gravibus  criminibas 

tum   est,    percipienda   sit,   ecclesiasticus   m 

monstrat,  cum  etiam  poenitentes  eadem  die  i 

cipienda  corporis  et  sanguinis  Dominici  sacrs 

rdconcilientur. 

Cap.  XXI.  —  De  histrionibus  et  magis,  si  con 
nem  cum  caeteris  fidelibus  accipere  debeasi 

(Ex  epist.  sancti  Cyprian.  episc.   ad  Eucf 

Cjprianus  Eucratio  confratri  salotem.  Pro  dil 

toa  et  reverentia  ut  ad  consulendam  me  eiv. 

frater  charissime,  quid  mihi  videatur  de  hist 

mago  illo,  qui  apad  vos   constitutus,  adhuc  i 

suse    dedecore    perseverat,   et    mag^ster    et 

erudiendorum,  imo  perdendorum  pueronim  : 

male  didicit,  cseteris  quoque  insinuat,  an  ta 

communione  cum   cseteris  Christianis   deb64 


757 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  QUINTUS. 


758 


ant  nobiscum    communicare :  puto    nec    majpstati  A 

divinae,  nec  Evangelicse  disciplinse  congruere,  ut  pu- 

dor  et  honor  Ecclesis,  tam  turpi  et  infami  conta- 

gione  foedetar. 

Gap.  XXII.    —    Quandiu    unusquisque   ante    sacram 
&mmunionem  ab  uxore  se  abstinei^e  debeat. 

(Ex  coneU,  Elibertan,,  cap,  3.)  Omnis   homo  ante 

sacram  communionem   a   propria   uxore    abstinere 

debet  tres,  aut  quinque,  aut  septem  dies. 

Cap.  XXII.  —  Quod  inter  catholicos  non  connume- 
retur^  qui  in  istis  tribus  temporibus,  Pascha,  Pen- 
tecoste,  Natali  Domini,  non  communicat, 

[Ex   canone    Agathen.)    SflRculares    vero,    qui   in 

Natali  Dominici,  Pnscha,  et  in  Pentecosie  non  com- 

municayerint,  catholici  non  credantur,  nec  inter  ca- 

tholicos  haheantur.  B 

Cap.  XXrV.  —  TJt  oblatio  altaris  singulis  Dominicis 

diebus  fiat. 

{Kx  deer,  Pabii  papXy  cap.  5.)  Decernimus  ut  in 
Dominicis  omnibus  diebns  altaris  oblatio,  ab  omnibus 
Tiris»  Tel  malieribos  fllat,  tam  panis  quam  vini,  ut  per 
kas  immolationes  a  peccatorum  suorum  fascibus 
fibermtnr. 

Cap.  XXV.  —  De  eadem  re, 

[Ex  deer.  ejusdem^  cap,  10.)  Oblationem  quoque 
etpacem  in  Ecclesia  facere  jugiter  admoneatur  po- 
polos  Christianus  :  quia  ipsa  oblatio  sibi  et  suis 
oagniim  remedium  est  animarum,  et  in  ipsa  pace 
Tera  ananimitas  et  concordia  demonstratur. 

Cap.  XXVI.  —  De  diaconibus   quod  presbyteris  com- 
munionem  dare  non  debeant. 

[Ex  Nietsno  concilio,  cap.  iS.)  Pervenit  ad  magnum, 

nnctomque  concilium,   quod  iu  quibusdam  locis  et 

QTitatibns   presbyteris   gratiam  sacree  communionis 

diaeom  porrigant ,  quod  nec  regula,  nec  consuetudo 

tndidit,  nt   ab  his  qui  potestatem  non  habent  uffe- 

tDdi,    illi  qui  offerunt  Christi     corpus   accipiant. 

Neenon  et  illad  innotuit,  quod  quidam  diaconi  ante 

tpiscopos  sacra  oblata  contingant.  Hsec  igitur  omnia 

'^Bsecentnr,  et  in  sua  diaconi  mensura  permaneant, 

leientes   qood  episcoporum  quidem   ministri    sint, 

itferiores  aotem  presbyteris  habeantur.  Per  orbem 

Afgo  post  presbjteros  gratiam  sacrse  communionis 

•edpiant,  ant  episcopo    eis,  aut   presbrtero  porri- 

gmte.  Sed  nec  sedere  in  medio  presbyterorum  dia-  j) 

^is  liceat  :  quia  si  hoc  fllat,  prseter  regulam  et  or- 

dioem  probatur  existere.  Si  quis    autem  etiam   post 

has  definitiones  obedire  noluerit,  a  ministerio  cessare 

debebit. 

Cip.    XXVII.    —   De    eulogiis  populo  a    presbyteris 

dandis. 
[Ex  deer,  Pii  papx,  cap,   4.)   Ut   de   oblationibus 

<|IUB  offeruntnr  a  pupulo  et  consecrationi  supersunt, 

Tel  de   panibus    quos    offerunt  ffdeles  ad  Ecclesiam, 

vel  certe  de  suis  presbyter  convenienter   partes  in- 

eisas  habeat  in  vase  nitido,  nt  post  Missarum  solem- 

nia,  qni  communicare  non  fuerunt  parati,  eulogias 

omni  die  Dominico,  et  in  diebusfestis  inde  accipiant, 

et  illa,  unde  eulogias  presbyter  daturus  est,  ante  in 

h«c  verba  benedicat. 


Cap.  XXVin.  —  Oratio  simplex  eulogiae, 

Domine  sancte,  Pater  omnipotens,  eeterne  Deus, 
benedicere  digneris  hunc  panemtua  sancta  et  spiritali 
benedictione,  ut  sit  omnibus  salus  mentis  et  corporis, 
atqne  contra  omnes  morbos  et  universas  inimicorum 
insidias  tutamen.  Per  Dominum  nostrum  Jesum 
Christum  Filium  tuum  panem  vitae,  qui  de  coelo 
descendit  et  dat  vitam  et  salutem  miindo,  et  tecum 
vivit  et  regnat.  Per,  etc. 

Cap.  XXTX.  —  De  pane  qui  offerendus  est. 

{Ex  decr.  Amtii  papa?,  cap.  3.)  Panes  quos  Deo  in 
sacrificium  offertis,  aut  a  v/)bismetipsis,  aut  a  vestris 
pueris  coram  vobis  nitide  ac  studiose  fiant,  et  dili- 
genter  observetur,  ut  panis,  et  vinum,  et  aqua,  sine 
quibus  Missffi  nequeunt  celebrari,  mundissime  atque 
studiose  tractentur,  et  nihil  in  eis  vile,  nihil  non 
probatum  inveniatur,  juxta  illud  quod  ait  Scriptura  : 
Sit  timor  Domini  vobiscum,  et  cum  diligentia  cun- 
cta  facite. 

Cap.  XXX.  —  De  presbyteris  qui  corpus   Dominicum 
ad  deferendum  infirmis  mulierculis  tradunt. 

{Ex  concil.  Remensiy  cap,  2.)  Pervenit  ad  notitiam 
nostram,  quod  quidam  presbyteri  in  tantum  parvi- 
pendant  divina  mysteria,  ut  laico,  aut  femince  sa- 
crum  corpus  Domini  tradantad  deferendum  infir- 
mis,  et  quibus  prohibetur,  ne  sacrarium  ingredian- 
tur,  nec  ad  altare  appropinquent,  illis  sancta  san- 
ctorum  committuntur.  Quodquam  sit  horribile,  quam 
C  detestabile  omninm  religiosorum  animadvertit  pru- 
dentia.  Tgitur  interdicit  per  omnia  synodus,  ne  talis 
temeraria  preesumptio  ulterius  iiat,  sed  omnimo- 
dis  presbyter  per  semetipstnm  infirmum  communi- 
cet.  Quod  si  aliter  fecerit,  gradus  sui  periculo  sub- 
jacebit. 

Cap.   XXXI.    —   Ut  defunctis  Eucharistia  non  detur, 

{FsX  concil.  Carthag.y  cap,  6.)  Item  placuit,  ut 
corporibus  defunctorum  Eucharistia  non  detur. 
Scriptum  est  enim  :  Accipite,  et  edite.  Cadavera 
autem,  nec  accipere  possunt,  nec  edere :  et  nec 
jam  mortuos  homines  baptizari  faciat  presbytero- 
rum  ignavia. 

Cap.  XXXIT.  —  Ut   oblationes  in  majoribus  festis  ab 
omnibus  aequanimiter  fiant. 

(Ex  concil.  Matiscen.  cap.  50.)  In  synodo  Mati- 
scensi  decretum  est,  ut  in  omnibus  diebus  Domini- 
cis  aliisque  festivitatibus  oblatio  ab  omnibus,  qui 
ad  Missam  convenerint,  utriusque  sexus  offeratur 
in  Ecclesia,  singuli  singulas  oblationes  offerentes, 
Pinita  Missa  a  presbytero  oblationes  accipiant.  Om- 
nis  autem  qui  hanc  diffinitionem  per  inobedien- 
tiam  ev&cuare  prsesumpserit,  auathemate  percel- 
latur. 

Cap.  XXXTII.  —  Quod  ministris  altaris  supra  altare 

solis  communicare  lieeat, 

(Ex  concil,  Laodicen,  cap.  T9.)  Solis  autem  mini- 
stris  sacro  ordini  deditis  ad  altare  accedere,  et  com- 
mnnicare  liceat. 


759 


BURCHARDI  WORMAGIENSIS  EPISCOPL 


760 


Cap.  XXXIV.  —   Ut  nuUus  infra  presbytenan  ordi-  A 
natiLS^   rem  a  presbytero   consecratam  alteri  por- 
rigat. 

(Ex  decr,   Silyestr,  papagy  cap.  7.)   Nollns  acoly- 

thoram,  vel  subdiaconorum  rem  consecratam  a  pre- 

sbytero  jam  aliis  porrigat :  qtiia  aliud  est  minister, 

alind  adsistens,  nisi  tantum  sopportet,  quod  ei   sa- 

cerdos  imposuerit,  ore  suo  benedictum. 

Cap.  XXXV.  —  De  illis   qui  post  aliquam    degusta- 
tionem  sacrificium  acceperint. 

(Ex  decr.  Eutychii  papxj  capite  2.)  Qoi   acceperit 

sacriiicium  post  cibum,    aut  post  aliqaam   parvissi- 

raam  refectionem,  nisi  pro   viatico,  pueri  tres  dies, 

majores  septem,  clerici  viginti  dies  poeniteant 

Cap.  XXXVI.  —  Ut  presbyter  Hliteratus  Missam  cele- 

brare  non  debeat,  B 

(Ex   decr.   Fabiani  papx^   capite   10.)  Sacrificium 

non  est   accipiendum  de  mano  sacerdotis,  qui  ora- 

tiones,   vel  lectiones,   et  reliquas   observationes  in 

Missa,  secundum  ritum  implere  non  posset. 

Cap.   XXXVII.   —  Pro  unius    oblatione  alterius  non 

spemendam. 

(Eugenii  papae,  capite  17.)Presbyter  pro  unias  ob- 

latione,  alterius  non  spernat. 

Cap,  XXXVIII." —  Ut  dissidentium  fratrum  oblationes 

non  recipiantur. 

(Ex  condlio  Africano^  capite  93.)  Oblationes  dissi- 

dentinm  fratrnm,  neque  in  sacrario,  neque  iu  gazo- 

phylacio  recipiantur. 

Cap.  XXXIX.  —   Ut  refutanda  sint  eorum  dona,  qui 

pauperes  opprimunt.  C 

(Ex  eodem,  capite  94.)  Eorum,  qui  pauperes  oppri- 
munt,  dona  a  sacerdotibus  refutanda. 

Cap.  XL.  —  De  presbyteris  immolantibus. 

(Ex  concilio  Ancyrano,  capite  1.)  Presbyteros  im- 
molantes,  et  iterum  luctamen  adeuntes,  si  hoc  non 
per  illasionem  aliqnam  sed  ex  veritate  fecerunt,  nec 
ante  parentes  et  atfectantes,  atque  suadentes,  ut 
eestimarent  quidem  tormentis  aptari,  sed  his  visn 
tantum  et  habitu  subjici,  hoc  placait  honorem  qui- 
dem  propriee  sedis  retinere  :  oiferre  autem,  aut  al- 
loqui  populum,  aut  omnino  sacerdotalibus  fungi 
officiis  non  licere. 

Cap.  XLI.  —  De  eademre, 

(Ex  eodem,  cap,  12.)  Diaconi  similiter,  qui  immo-  ^ 

laverunt,  honorem  quidem  habeant,  cessent  vero  ab 

omni  sacro  mysterio,  sive  a  pane,  sive  a   calice  of- 

ferendo,  vel  prsedicando.  Quod  si  quidam  episcopo- 

rumconscii  sunt  laboris  eorum,  et  humilitatis,  et 

mansuetodinis,  et  voluerint  eis  aliqaid  amplius  tri- 

buere,  vel  adimere,  penes  ipsos  erit  potestas. 

Cap.  XLII.  —  De  presbyteris,  quibus  solet  dormiendo 

ssepe  semen  effiuere, 

(Interrogatio  August,    Anglorum  apostoli,)  Si  post 

illusionem,    quce   per   somnium  solet  accidere,   vel 

corpus  Domini  quilibet  accipere  valeat,  vel  si   sacer- 

dos  sit,  sacra  mysteria  celebrare. 

Cap.  XLIII.  —  De  eadem  re, 
(Respmsio  Gregor,)  £t  quidem  hunc  Testamentum 
yeteris  legis,  sicut  in  snperiori  capitulo  jam  diximus 


pollutum    dicit,    nisi    lotam    aqua  ei    usque   ad 

vesperum  intrare  Ecclesiam  non  conceditur.  Qaod 

tamen  aliter  populus  spiritalis  intelligens,  sab  eodem 

intellectu   accipiet,    quo  prsefati   sumus  quia  qoasi 

per  somnium  illnditur,  qui  tentatusimmundicia  veris 

imaginibus  iu  cogilHlinne  ioquinatur.  Sed  lavandus  est 

aqna,  ut  culpas  cogitalionis  lacrymis   abluat,  et  ntsi 

prius  ignis  tentationis  recesserit,  renm  se  quasi  usque 

ad  vesperum  cognoscat.  Sed  est  in  eademillusione  ne- 

cessaria  valde  discretio,  quce  subtiliter  pensari  de- 

beat,    ex    qua  re   accidat  menti   dormientis.    Nam 

aliquando  ex  crapula,    aliquando  ex  naturse  super- 

fluitate,   vel    infirmitate,   aliquando  ex  cogitatioue 

contingit.  £t  quidem  quum  ex  naturse  supertluitate, 

vel  infirmitate  evenerit,   omnimodo  hsec  illnsio  non 

est  timenda  :  qui  hanc  animus  nesciens   pertulisse 

magis  dolendus  est  quam  fecisse.  Quum  vero  ultra 

modum  appetitus  gulse  in  sumendis  alimentis  ra- 

pitur,  atque  idcirco  humorum  receptacula  gravan- 

tur,   habet  exinde   auimus  aliquem    reatum,    non 

tamen  osque  ad  prohibitionem  percipiendi  corporis 

Christi  vel    missarum   solemnia   celebrandi,   qaam 

fortasse,  aut  festus  dies  exigit,  aut  exhiberi   myste- 

rium  pro   eo  quod  sacerdos  alius  in  loco  deest,  ipsa 

necessitas  compellit,  mutatis  vestibus  cantet.    Nam    i 

si  adsunt  alii,  qui  implere  mysterium  valeant,  iiiusio 

per  crapulam  facta    a  perceptione    sacri  mysterii 

prohibere  non   debet,  sed   ab    immolatione    sacri 

mysterii  abstinere,  ut  arbitror,  humiliter   debet,  si 

tamen  dormientis   mentem  turpi  imaginatione  non 

concusserit.  Nam  sunt  quibus  ita  plerumque  illosio 

nascitur,  ut  eorum  animas,    etiam    in  somno  cor- 

poris  positus,  turpibus  imaginationibus  non  fcedetur. 

Qua  in  re  unum  ibi  ostenditur,  ipsa  mens  rea  aon 

tamen  sit,  vel  suo  judicio  libera :  quum  se  et  dor- 

mienti  corpore   nihil   meminit  vidisse,    tamen  in 

vigiliis  corporeis   meminit  in  ingluviem    cecidisse. 

Sin  vero  ex  tnrpi  cogiUtione  vigilantis  oritur  illasio 

dormientis,  patet  animo  reatus  suus.  Videt  enim  a 

qua  radice  inquinatio  illa   processerit :   quia   quod 

cogitavit    sciens,    hoc  pertulit    nesciens.   Propten 

talem  pollutionem,  a  sacro  mysterio  eo  die  abstiDere 

oportet.   Sed  pensandom  est,  ipsa  cogitatio  utmm 

in  snggestione,  hac  in  delectatione,  vel,  quod  majos 

est,  in  peccati  consenso  ceciderit.  Tribus   enim  mo- .  i 

dis  impletor  omne  peccatum,  videlicet,  suggestione,    < 

delectatione,  consensu.  Suggestio  quippe  iit  per  dia^ 

boIum,delectatio  percarnem,  consensus  perspiritam  - 

quia  et  primam  culpam  serpens  suggessit,  'Eva,  veliB^^ 

caro,  delectata  est,  Adam,  vero  velut  spiritus  conseC^^ 

sit.  £t  necessaria  est  magna  discretio  inter  sugge^^ 

tionem    atqae    delectationem,  inter    delectaiionee^ 

atque  consensum,  judicem  sui   pnesidere   animo 

Quum  enim  malignus  spiritas  peccatum  suggerit  i 

mente,  si  nullo  peccati  delectatio  sequatar,  peccatu 

omnino  perpetratum  non  est.  Quum  vero   delectar^ 

caro  coeperit,  tunc  peccatum  incipit  nasci,  si  auten::^ 

etiam  ad   consensum    ex     deliberatione   consentit^ 

tunc  peccatum    cognoscitur  perfici.  In  suggeatione^ 


761 


DECRETORUM  UBRI  XX.  —  LIBER  QUINTUS. 


762 


ig^tor  peccati,  si  mens  est  in  delectatione,  fit  nu- 
trimentum,  in  consensu  perfectio.  Et  seepe  contingit, 
ut  hoc  quo  malignus  spiritus  seminat  in  cogita- 
tione,  caro  in  delectationem  trahat,  nec  tamen 
animas  eidem  delectatioDi  consentiat  :  et  cum  caro 
delectari  sine  animo  nequeat,  ipse  tamen  animus 
camis  volaptatibus  reluctans,  in  delectatione  carnali 
aliquo  modo  ligatur  iavitus,  ut  ei  ex  ratione  contra- 
dicat;  ne  consentittt,  et  tamen  delectatione  ligatus 
sit,  sed  ligatum  se  vehementer  iugemiscat.  Unde  et 
ille  coelitus  exercitatus  prsecipuus  miles  gemebat, 
dicens  :  Video  aliam  legem  in  membris  meis  repu- 
gnaatem  legi  mentis  mese,  et  captivam  me  ducen- 
tem  in  lege  pecciti,  quae  est  in  membris  meis.  Si 
autem  captivus  erat  minime  pugnabat.  Quapropter 
et  captivus  erat,  et  pugnabat  :  igiturlegi  mentis  ejus 
lex,  quse  in  menbris  est,  repugnabat.  Si  autein  pu- 
gnabat,  captivus  non  erat.  Itaque  est  homo,  ut  ita 
dixeiim,  captivus  et  liber.  Liber  ex  justitia,  captivns 
ex  delectatione  quam  portat  invitus. 

Cap.  XLIV.  —  De   presbyteris  villanis  si  in  civitate 

ojferre  audeant. 

(Exconcil.  Neocass.,  cap.  13.)  Presbyteri  ruris  in 
ecclesia  civitatis  episcopo  prsesente,  vel  presbyteris 
arbis  ipsias,  offerre  non  possunt,  nec  panem  sancti- 
ficatum  dare,  calicemque  porrigere.  Si  vero  absentes 
hi  faerint,  et  ad  dandam  orationem  vocentnr,  soli 
dare  debebunt. 

Cap.  XLV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  decr,  Sotheris  papx^  cap.  \2.)  Presbyteri  qui 
conreligionales  non  sunt,  in  ecclesiis,  preesentibus 
episcopis  vel  presbyteris  civitatis,  offerre  non  pote- 
mnt,  nec  panem  dare,  in  oratione  autem  calicem 
dabunt.  Quod  si  absentes  sunt  civitatis  sacerdotes, 
et  fuerint  invitati  in  orationem,  soli  possunt  dare. 

Cap.  XLVI.  —  De  illis  qui  per  ebrietatem  eucharistiam 

evomuerint. 

(Ex  Pamitentiali  Bedae.)  Si  quis  per  ebrietatem  vel 

voracitatem  eucharistiam  evomuerit,  XL  dies  poeni- 

teat :  clerici,  vel  monachi,  seu  diaconi,  XL  dies  poe- 

niteant,  presbyteri,  LXX  dies,   episcopi   XC.  Si  pro 

infirmitatis  causa  evomuerit,  VII  dies  poeniteat. 

Cap.  XLVII.  De  hoCy  si   aliquid  de  calice  sacri  san- 

guinis  stillaverit. 

{Exdecr.PiipapsB,'cap.Z.)Si  vero  per  negligen- 
tiam  de  calice  aliquid  stillaverit  in  terram,  lingua- 
hitur,  tabula  radetur.  Si  non  fuerit  tabula,  ut  non 
concalcetur,  locus  corradetur,  et  in  igne  consumetur, 
et  cinis  intra  altare  recondetur,  et  sacerdos  quadra- 
ginta  dies  poeniteat.  Si  super  altare  stillaverit  caiix, 
sorbeat  minister  sliliam,  et  tres  dies  poeniteat.  Si 
per  lintenm  altaris  ad  aliud  stilla  pervenerit,  quatuor 
dies  poeniteat.  Si  usque  tertium,  novem  dies.  Si  us- 
que  quartum,  quindecim  dies  :  et  linteamina  quae 
tetigerunt  stillam  tribus  minister  abluat  vicibus,  ca- 
lice  subterposito,  et  aqaa  ablutionis  sumatur,  et 
joxta  altare  recondatur 


B 


A  Cap.  XLVIII.   —  De  illo  qui  evomit  sacriftcium^  et  a 

canibas  consumitur. 

[Ex  Panitentiali  Theod.)  Qui  evomuerit  sacrifi- 
cium  et  a  canibus  consumitur,  annum  unum  poeni- 
teat  :  sin  autem,  quadraginta  dies  poeniteat.  Si  in 
die  quando  communicaverit  sacrificium  evomuerit, 
si  ante  mediam  noctem  tres  superpositiones  faciat. 
Si  post  mediam  noctem,  duas,  Si  post  matutinas 
unam. 

Cap.  XLIX.  —  De  eadem  re. 

(Ex  Pcmitentiali  Romano.)  Si  vero  sacrificium  evo- 
muerit,  quadraginta  dies  poeniteat.  Si  infirmitatis 
causa,  septem  dies  :  si  in  ignem  projicit,  centum 
psalmos  cantet  :  si  vero  canes  lambuerint  talem  vo- 
mitum,  centum  dies  qui  evomit,  poeniteat. 

Cap.  L.  —  De  eucharistia  inveterata. 
(Ex  concil.   Aurelian.j    cap.  5.)  Omne    sacrificium 
sordida  vetustate  perditum,  igne  comburendum  est, 
et  cinis  juxta  altare  sepeliendus. 

Cap.  LI.  —  De  iltis  qui  non  bene  custodierint  corpus 

et  sanguinem  Domini. 

(Ex  eodem.  cap.  6.)  Qiii  non  bene  custodierit  sa- 

crificium,  et  mus,  vel  aliquod  aliud  animal  comede- 

rit  illud,  quadragiuta  dies  poeniteat.   Qui  autem  per- 

diderit  illud  in   ecclesia,  aut  pars  ejus   ceciderit,  et 

non  inventa  fuerit,    XXX  dies  poeniteat.  Perfundens 

aliquid  super   altare  de  calice  quando  offertur,  VI 

dies  poeniteat,  aut  si  abundantius,  VII  dies  poeniteat. 

Qui  autem  perfundit  calicem  dum  solemnitas  missae 

C  celebratur,  XL  dies  poeniteat.  Si  vero  celebrata 
missa  presbyter  neglexerit  accipere  sacrificium,  si- 
militerXL  dies  poeniteat,  et  quiacceperit  sacrificium 
pollutus  nocturno  tempore,  VII  dies.  Diaconus  obli- 
viscensoblatiooem  offerre  donec  offeratur  linteamcn, 
quando  recitantur  nomina  pausantium.,  similiter 
poeniteat.  Qui  negligentiam  crga  sacrificium  fecerit, 
ut  vermibus  consumptum  ad  nihilum  devenerit,  III 
quadragesimas  cum  pane  et  aqua  poeniteat.  Si  inte- 
grum  inventum  fucrit,  in  eo  vermis  comburatur,  et 
ciuis  sub  altari  condator,  et  qui  neglexerit,  quater- 
nis  diebus  suam  negligentiam  solvat.  Si  cum  amis- 
sione  saporis  decoloratur  sacrificium,  XX  dies  ex- 
pleantor  jejunio,  conglutinatum  vero,    VII   dies  qui 

l^  mersit,  poeniteat. 

Cap.  LII.  —  De  eadem  re. 
(Ex  Posnitentiali  Romano.)  Si  ceciderit  sacrificium 
de  manibus  offerentis  terratenus  ut  non  inveniatur, 
omne  quodcunque  inveutum  fuerit  in  loco  in  quo 
ceciderit  comburetur,  et  cinis  ut  snpra,  abscondatur, 
et  cui  acciderit  medium  annum  poeniteat.  Si  vero 
sacrificium  inventum  fuerit,  locus  scopis  mnndetur, 
et  stramen  ut  supra,  ignetur,  et  cinis  ut  supra,  re- 
condatur  et  sacerdos  XX  dies  poeniteat. 

Cap.  LIII.  —  De  muliere  qux  peperit^  ut  communicei 

si  voluerit. 

[Ex  concil.  Carthag.)  Mulier  enixa,  si   vult,   com- 

munionem  percipiat 


FINIS    LIBRI    QUINTI. 


763 


BORCHARDI  WORHACIENSIS  EPISCOPI. 


764 


INDEX  CAPITULORUM  LIBRI  SEXTI. 


Caj>.  i .  Si  quis  spontanea  voluntate  homicidium  per- 
petraverit,  juxta  decreta  Melchiadis  papaB,  et  Tri- 
buriensis  concilii  statuta,  talem  poenitentiam  ac- 
cipere  debet. 

2.  Quid  in  primo  anno  observare  debeat. 

3.  Qaid  in  secundo  et  tertio  anno  observare  debeat. 

4.  Quid  in  reliquis  quatuor  annis  observare  debeat. 

5.  De  homicidiis  et  calumniis  episcopomm,  et  reli- 
quorum  ordiuum. 

6.  De  eadem  re. 

7.  De  eademre. 

8.  De  interfectoribns  sacerdotnm. 

9.  De  presbyteris  depositis,  et  sic  occisis. 

iO.  De  presbyteris  qni  sine  orario  occidenlur. 

ii.  De  presbytero  interfecto  ad  quem  ejus  composi- 

tio  pertineat. 
i2.    De  illis  qui  per  insidias   homicidium   perpetra- 

verint. 
43.  Item  de  homicidio  sponte  commisso. 
i4.  De  eadem  re. 

i5.  De  homicidio  sponte  commisso. 
i6.  De  eadem  re. 
i7.  De  illo  qui  domino  suo  prsecipiente  homicidium 

fecerit. 
i8.  De  illo  qui  servum  suum  interfecerit. 
i9.   De  femina  q\m    furore  zeli   accensa   ancillam 

snam  verberaverit,  et  sic  perierit. 
20.  De  eadem  re. 
2i .  De  illis  qui  in  opere  necessarin  casu  homicidinm 

perpetraverint. 

22.  Deeadem  re. 

23.  De  illis  qui  in  publico  bello  homicidia  commit- 
tunt. 

24.  De  illis  qui  de  homicidio  sunt  infamati,  si  nega- 
verint. 

25.  De  insano  si  homicidium  perpetraverit. 


A  26.  De  illis  qui  veneficio  homicidia  committunt. 

27.  De  illo  per  cujus  delationem  aliquis  interfectus 
fuerit. 

28.  Quod  tria  genera  sint  homicidarom. 

29.  Quod   homicidffi  ab     ecclesiastica  communione 
sint  sobmovendi. 

30.  De  eadem  re. 

3i.  De  illis  qoorum  consilio  homicidia  fiunt. 

32.  De  illis   qui   pro  vindicta  parentnm  homicldia 
committunt. 

33.  De  illo  qui  propter  copiditatem  Judseum    inter- 
fecerit. 

34.  De  parricidis  et  fratricidis. 

35.  De  eadem  re. 

|.  36.  De  illis  qui  infantes  suos  non  sponte  interficiunt. 

37.  De  illo  qui  uxorem  legitimam   sine  judicio  in- 
terfecerit. 

38.  De  eadem  re. 

39.  De  eadem  re. 

40.  De  eadem  re, 

4i .  De  uxore  mariti  mortem  conciliante. 

42.  De  hoc,  si  plures  uuom  impugnaverint. 

43.  De  vindicta  non  prohibenda. 

44.  De  illis  qui  post   baptismum  capitalem   protule- 
rint  sententiam. 

45.  De  illis  qui  in  confractioue  idolorum  occisi  fue- 
rint. 

46.  De  eo  qui  matrem  suam   occiderit,   qualiter  poR- 
nitere  debeat. 

C  47.  Si  quis  clericus  homicidium  fecerit,    ab    ordine 
cessare  debebit. 
48.  De  eo,  si  quis  in  hostem  contra  paganos   dimi- 

cans,  interficit  captivos  Chrisiianos. 
49. De  eo  qui  Christianum   mancipium  seduxerit,  et 
sic  vendiderit. 

Indicis  capitulorum  finis. 


BURGHARDI 

WORMACIENSIS  ECCLESIiE  EPISCOPI 

DECRETORUM  LIBER  SEXTUS 

DE  HOMICIDIIS. 


ARGUMENTUM  LIBRI.  D 

Liber  hic  de  Homicidiis  sponte  et  non  sponte  com- 

missis,  de  parricidiis,  de    fratricidiis,    de    illis  qui 

uxores  legitimas,  et  seniores  soos  interticiunt,  et  de 

csede  ecclesiasticorum  tractat,  quaeqne  singulis  hisce 

homicidii   generibus  sit  poenitentia  injungenda,  os- 

tendit. 
Cap:   I.    Si  quis  spontanea   voluntate   homicidium 
perpetraverit  juxta  decreta    Melchiadis  papae,    et 
Triburiensis  concilii  statuta,  talem  pimitentiam  ac- 
cipere  decet. 
(Ex  conciUo  Triburi.y  capite  4.)  In  primis,  ut  licen- 


tiam  non  habeat  Ecclesiam  intrandi,  illos  proximos, 
XL  dies  nudis  pedibus  incedat,  et  nullo  vehicnlo 
otator.  In  laneis  vestibus  sit  absque  femoralibus 
arma  non  ferat,  et  nihil  somat  in  his  quadraginta 
diebus  nisi  tantum  panem,  et  salem,  et  puram  bibat 
aquam.  Et  nullam  communionem  cum  cffiteris 
Christianis,  neque  cum  alio  poenitente  habeat  in 
cibo  et  potu,  antequam  quadraginta  dies  adimplean- 
tur.  Et  ex  cibo  quem  sumit,  nullus  alius  mandocet. 
Considerata  vero  personee  qualitate,  vel  inflrmitate, 
de  pomis,  vel  oleribus  seu  legnmiiiibus,  prout  visum 


765 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  SEXTUS. 


766 


faerit,  aliquid  pro  misericordia  indulgeatar,  maxime  A 

si  quis  coactus  et  non  sponte  homicidium  fecerit,  et 

ei  omnimodis  ex  oanonica  auctoritate  interdicatur, 

nt  in  his  diebas  cum   nulla  femina   misceator,  nec 

ad  propriam  axorem  accedat,  nec  cum  aliquo  ho- 

mine  dormiat.  Juxta  Ecclesiam  sit,  ante  cujus  ja- 

nuas  peccata  sua  deDeat  diebus  et  noctibus,   et  non 

deloco  ad  locum  pergat,  sed  in  uno   loco  his  qua- 

draj^nta  diebus  sit.  Et  si  forte  habuerit  insidiatores 

vita»  5U»,  int«Tira  differalur  ei  poenitenlia,  donec  ab 

ppiscopo  pax  ei  ab  inimicis  concedatur,  et  si  in  intir^ 

mitate  detentus  fuerit,  ita  ut  non  possit  digne  poe- 

nitere,   differatur   poenitentia   donec   sanitati  resti- 

tuator.    Si  autem   longa  «egritadine  detentus  fuerit 

ad  sententiam    episcopi  pertinebit  quomodo   reum  ^ 

et  infirmum  sanare  disponat.   Completis  XL,  diebus 

aqua  lotus  vestimenta  et  calceamenta,  accipiat,  et 

eapillom  incidat. 

Cvp.  II.  —  Quid  in  primo  anno  observare  debeat. 
[Ex  eodemy  capite  5.)  In  primo  anno  post  qaadra- 
ginta  die.«,  totum  illum  annum  a  vino,  medone  et 
mellita  cervisia,  a  carne,  et  caseo,  et  pinguibus  pi- 
sdbus  abstineat,  nisi  festis  diebus,  qui  in  iilo  episco- 
pio  a  concto  populo  celebrantur.  Et  nisi  forte  in 
magno  itinere,  vel  in  hoste,  vel  diu  ad  Dominic^m 
eurtem,  vel  infirroitate  detentus  sit,  tunc  liceat  uno 
denario,  vel  precio  unius  denarii,  aut  tres  pauperes 
pascendo,  tertiam  feriam,  quintam  feriam,  et  sab- 
batum  «redimere,  ita  dantaxat,  et  una  re  de  tribus 
ntatur.  Postquam  domum  venerit,  aut  sanitati  fuerit  C 
restitutus,  nullam  licentiam  habeat  redimendi.  Com- 
pleto  anni  circulo  in  Ecclesiam  introducatur,  et 
pacis  osculum  ei  concedatur. 

Cap.  in.  —  Quid  in  secundo  et  tertio  anno  observare 

debeat. 

[Ex  eodem,   capite  6.)  In  secundo   et  tertio  anno 

similiter  jejunet  nisi  quod  tertiam  feriam,  quintam 

st  sabbatum,  potestatem    habeat    redimendi  prse- 

^ato  pretio  nbicunque  est.  Csetera  diligenter  omnia 

observet  ut  in  primo  anno. 

Cap.  IV.  —  Quid  in  reliquis  quatuor  annis  observare 

debeat. 

(Ex  eodemy  capite.  7)  Quatuor  anni  deinde  restant 

P«rqnos  singulos  jejunet  tres  Quadragesimas.  Unam  ^ 

^Qte  Pascha  cum  ca^.teris  Christianis,  abstinendo  de 

^iQo,  medone,  mellita  cervisia,  came,  et  sagimine, 

ct  ovis,  et  pinguibus  piscibus.  Alteram,  ante  nativi- 

^tem  sancti  Joannis.  Si  aliquid   remanet  de  qua- 

draginta  diebus,  post  Missam  sancti  Joannis  impleat. 

Tertiam,  ante  Natalem  Domini  jfjunet,  ut  supradi- 

ctum  cst.  Et  in   quatuor  supradictis   annis,   tertia, 

<!uinta  feria,   et  sabbato,  utatur   quicquid  vult,   et 

secundam,  et  quartam  feriam  redimere  potest  pretio 

J^Qi  snpradicto,  sextam  feriam  omnimodis  observet 

^Q  pane  et  aqua,  et  nequaquam   redimat.  His  exple- 

^  sacram  communionem  accjpiat. 

^P.  V.  —  De  homicidiis,  et  calumniis  episcoporum, 
et  reliquorum  ordinum, 

{Ex  coneil.  apud  Theodonis  vHlam  habito,  capite  3.) 


In  concilio  apud  Theodonis  villam,  ubi  interfuerunt 
XXXII  episcopi,  Histolphus  Moguntiensis  archiepi- 
scopus  cum  suis  suffraganeis,  Hetti  Treverensis 
archiepiscopus  cum  suis  suffraganeis,  Ebo  Remeusis 
archiepiscopus  cum  suis  suffraganeis,  cum  nuntiis 
reliquorum  episcoporum  Calliee  et  Germanise,  ob 
nimiam  praesumptionem  quorumdam  tyrannorum  in 
sacerdotes  Domini  debacchantium,  et  propter  factum 
quod  in  Wasconia  noviter  acciderat  de  episcopo 
Joanne,  inhoneste  et  inaudite  niordridato  decretum 
est,  ut  communi  consensu  et  humili  devotione  sup- 
plicarentur  auribus  principis,  si  suae  pietati  compla- 
ceret,  ut  calumnia  in  Christi  sacerdotes  peracta, 
juxta  synodalica  determinaretur  pleniter  statuta. 
hoc  idem  episcoporum  judicio  placeret,  si  ex  toto 
secundum  potestatem  eorum  posset  definiri,  id  est, 
nt  canonira  ferirentur  sententia,  hi  videlicet,  qui 
tiroorem  Domini  postponentes,  in  ministros  suos 
grassare  prsesumerent.  Quod  si  vero  pietati  ejus 
complaceret,  juxta  capitula  regum  prsecedentium, 
ubi  eorum  provisio  misericorditer  in  offensis  pecu- 
ni«  quantitatem  interposuit,  pro  consolatione  san- 
ctee  Ecclesiae,  ut  prsefatee  res  per  pecuniam  ab  im- 
peratoribus  sacerdotibns  ad  defensionem  conces.sam, 
et  per  poenitentiam  determinarentur  episcoporum 
judicio,  si  pietas  illius  collaudare  voluerit,  sic  deii- 
niri  eis  complaceret.  Si  qois  subdiaconum  calum- 
niatas  fuerit,  vulneraverit,  vel  debiiitaverit,  et  con- 
valuerit,  qninque  quadragesimas  sine  subditis  annis 
popniteat,  et  trecentos  solidos  cum  sua  compositione, 
et  episcopalibus  bannis  episcopo  componal.  Si  autem 
mortuus  fuerit,  singulas  supradictas  Quadragesimas 
cum  sequentibus  annis  poeniteat,  et  CCCC  solidos, 
cum  tripla  sui  compositione,  et  episcopalibus  ban- 
nis  triplicibas  episcopo  componat.  Si  diaconum 
calnmniatus  fuerit,  et  convaluerit,  sex  Quadra- 
gesimas  sine  subditis  annis  poeniteat ,  et  CCCG 
solidos  cum  compositione  sua  et  episcopalibus 
bannis  episcopo  componat.  Si  autem  mortuas 
fuerit,  singulas  supra  dictas  sex  Quadragesimas 
cnm  sequentibus  annis  poeniteat,  et  DC  solidos  cum 
triplici  sua  compositione,  et  episcopalibns  bannis 
triplicibus  episcopo  componat.  Si  quis  presbyterum 
calumniatus  fuerit,  et  spassaverit,  sex  Qnadragesi- 
mas  sine  subditis  annis  poeniteat,  et  DC  solidos  cnm 
triplici  sua  compositione,  et  episcopalibus  bannis 
triplicibus  episcopo  componat.  Si  autem  mortuus 
fuerit,  duodecim  annorum  poenitentia  secundum  ca- 
nones  ei  imponatur,  et  DCCCC  solidos  cum  triplici 
compositione  sua,  et  episcopalibus  bannis  triplicibus 
componat.  Si  quis  episcopo  insidias  posuerit,  com- 
prehenderit,  vel  in  aliquo  dehonestaverit,  decem 
Quadragesimas  cum  subditis  annis  poeniteat,  et 
presbyteri  occisi  triplicem  compositionem  componat. 
Si  autem  casu  et  non  sponte  occiditur,  cum  compro- 
vincialium  episcoponim  consilio  homicida  pceniteat. 
Si  quis  autem  sponte  eum  occiderit,  carnem  non  co- 
medat,  vinum  non  bibat  cunctis  diebus  vitae  suee, 
cingulum  militare  deponat,  absqoe  spe   coojugii  in 


767 


BURCHARDI  WORMAGIENSIS  EPISCOPI. 


768 


perpetuum  roaneat.  Aistolphus  Moguntiensis  archi-  A 
episcopus  dixit  :  Si   principibus  placuerit,  aliisque 
sois  ficlelibus,  rogemus  ut  coliaudetur  et  subscriba- 
tur.  Et  collaudatum  est,  et  subscriptum  est,  tam  a 
principe,  quam  a  caeteris  omnibus. 

Cap.  VI.  —  De  eadem  re. 
(Ex  concilio  Triburiensif  capite  i.  Capitulum  ec- 
clesiast,  apud  Triburiam  a  Carolo  et  primis  Gallix 
et  GermanisB  coUaudatum  et  subscriptum.)  Piacuit 
nobis  et  tidelibus  nostris,  ut  sicut  ab  episcopis  et 
reliquis  sacerdotibus  ac  Dei  servis,  alio  anno  apud 
Theodonis  villam  admoniti  fuimus  et  rogati,  ut  epi- 
scopi  et  eorum  ministri  quos  Deus  suo  non  humano 
judicio  reservavit,  juxta  sanctorum  canonum,  san- 
ctorumque  patrum,  ac  capitolarium  praecedentium  «^ 
regum  coram  positorum  statuta,  et  Dei  sacerdotes, 
eorumque  cooperatores ,  quorom  intercessionibus 
supplicationibus  sancta  Dei  Ecclesia  constare  vide. 
tur,  intacti  permaneant.  Cpnstituimus,  ut  si  quis 
sobdiaconum  calumniatus  fuerit ,  et  convaluerit , 
poenitentia  canonica  poeniteat,  et  CCC  solidos  epi- 
scopo  componat.  Et  si  mortuus  fuerit,  juxta  id  quod 
canones  prsecipiunt  poeniteat,  et  CCCC  solidos  epi- 
scopo  componat.  Si  diaconum  quis  calumniatus  fue- 
rit,  et  convaluerit,  poeniteat  secundum  canones,  et 
CCCC  solidos  episcopo  componat.  Si  non  convalue- 
rit,  juxta  praecepta  sjnodalica  poeniteat,  et  DC  so- 
lidos  episcopo  componat.  Si  presbyterum  quis  male 
tractaverit,  et  spassaverit,  secundum  ejus  episcopi 
sententiam  poeniteat,  et  DCCCC  solidos  episcopo  C 
componat.  Si  autem  mortuus  fuerit,  ut  synodus 
dijndicaverit,  poeniteat,  et  mille  CC  solidos  episcopo 
componat.  Et  si  quis  episcopo  insidias  posuerit , 
comprehenderit,  vel  in  aliquo  dehonestaverit,  poeni- 
teat  secundum  canonum  statuta,  et  presbyteri  non 
occisi  triplicem  compositionem,  cum  instilis  quse  in 
superiori  capitulo  scriptee,  et  confirmatffi  esse  viden- 
tur,  componat.  Si  quis  per  industriam  episcopum 
occiderit,  juxta  id  quod  apud  Theodonis  villam  a 
XXXII  episcopis  decretum  est,  et  quod  ibi  a  nobis 
et  a  primatibus  totius  Germanise,  et  Galliae,  benigna 
collaudatione  collaudatum  est,  et  subscriptum  est, 
poeniteat,  et  pecuniam  a  nobis  concessam  Ecclesise 
viduatse  persolvat.  Et  hoc  de  nostro  adjecimus,  ut  si  [) 
quis  in  his  supradictis  sanctorum  canonum  nostri- 
qoe  decreti  sanctionibus,  episcopis  inobediens  et 
contumax  extiterit,  primum  canonica  sententia  fe- 
riatur.  Deinde  in  nostro  regno  beneficium  non  ha- 
beat,  et  alodis  ejus  in  bannum  mittatur,  et  si  annum 
unum  etdiem  nostro  banno  permanserit  ad  fiscum 
nostrum  redigatur,  et  captus  in  exilium  religetor,  et 
ibi  tam  diu  custodiatur  et  constringatur ,  donec 
coactus  Deo,  et  sanctae  Ecclesise  satisfaciat,  quod 
prius  gratis,  facere  noluerat.  Et  si  omnibus  vobis 
complacuerint  dicite.  Et  tertio  ab  omnibos  concla- 
matum  est,  placet.  Et  imperatores,  et  pene  omnes 
Gallise  et  Germaniae  principes  subscripserunt,  sin- 
guli  singulas  facientes  cruces,  et  Ecclesiasticus  ordo 
Peo  et  principibus  laudes  referentes  hymnum,  Te 


Deum   landamns,  decantabant,  et  sic  solnta  est  sy- 
nodus. 

Cap.  VII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  concilio  Mogunt,^  capite  24.)  Qui  presbyterum 
occiderit  XII  annorum  ei  poenitentia  secundum  ca- 
nones  imponator  aut  si  negaverit,  si  liber  est,  cum 
LXXII  juret.  Si  autem.  servus,  super  duodecim  vo- 
meres  ferventes  se  expnrget.  Convictus  noxse  usqoe 
ad  ultimum  vitae  tempus  militise  cingulo  careat,  et 
absque  spe  conjugii  maneat. 

Cap.  Vlli.  —  De  interfectoribus  sacerdotum. 

(Ex  concilio  Wormaden.f  capite  3.)  Qui  sacerdo- 
tem  voluntarie  occiderit,  carnem  non  comedat,  ct 
vinum  non  bibat  cuuctis  diebus  vitse  suse.  Jejunet 
usque  ad  vesperam,  exceptis  diebus  festis  atque  do- 
minicis,-  arma  non  somat,  equum  non  ascendat, 
Ecclesiam  per  quinque  annos  non  ingrediatur,  sed 
ante  fores  Ecclesise  stet.  Post  quinque  annos  Eccle- 
siam  ingrediatnr,  nondum  vero  communicet,  sed 
inter  audientes  stet.  Cum  autem  foerit  duodecimi 
anni  cursus  finitus,  communicandi  ei  licentia  conce- 
datur,  et  equitandi  triboator  remissio.  Maneat  au- 
tem  in  reliquis  observationibus  tres  dies  per  heb- 
domadam,  ut  perfectius  puriiicari  mereatur. 

Cap.  IX.  —  De  presbyieris  depositiSy  et  sic  occisis. 

(Ex  concil,  Turonico,,  cap,  3.)  Nuntiatum  est  no- 
bis,  quod  aliqui  olim  dixerunt  se  fuisse  sacerdotes, 
et  postea  degradati  pro  suis  peccatis  poeniientiam 
agendo,  suffragia  sanctorum  per  diversa  loca  trans- 
euntes  quaBsierunt,  trucidati  sint.  Hujuscemodi  in- 
terfectoribus  omnem  ecclesiasticam  dignitatem  dene- 
gamus,  donec  dignam  poenitentiam  pro  reatu  suo 
secundum  jodicium  episcoporum  exsolvant  :  quisfe. 
gravius  aliis  homicidis  poenitere  debent. 
Cap.  X.  —  De  presbyteris  qui  sine  orario  occiduniur  — 

(Ex  concilio  Tribur.f  cui  interfuit  rex  Amolphus  — 
cap.  26.)  Ut  presbyteri  non  vadant,  nisi  stola  ve 
orario  induti.  Et  si  in  itinere  spoliantur,  vel  vulne 
rantur,  aut  occiduntor,  non  stola  vestiti,  simplic 
emendatione  sua  solvantur.  Si  autem  cum  stola 
triplici. 

Cap.  XI.   —  De  presbytero  interfecto,  ad  quem  eju^^ 

compositio  pertineat, 

(Ex  eodem,  cap,  5.)  Presbyteri  interfecti  compo 

sitio  episcopo  ad  cujns  parochiam  pertinebat,  solva — 

tur,   ita   videlicet,    ut   medietatem   Wirigeldi   eju^S 

episcopus  utilitatibus  Ecclesise  cui  prsefuit,  tribuat.^^ 

et  alteram  medietatem   in  eleemosynam  ejus  just< 

dispertiat,  quia  nullus  nobis  ejus  haeres  proximioi 

videtur,  qoam  ille  qui  ipsum  Domino  sociavit. 

Cap.  XII.  —  De  illis  qui  per  insidias  homicidium  per^ 

petraverint, 

(Ex  concil.  Nanneten.f  cap.  2.)  Si  quis  volontarie, 

et  per  insidias  hominem  interfecerit,  jugi  poeniten- 

tise  se   submittat.  Et  si  hoc  publice   actum  constat, 

si  laicus  est,  a  communione  orationom  quinquennio 

removeatur.   Post  qoinquennium  tantum  in  oratio- 

num  communionem  recipiator,  non  aotem  otferat, 

non  corpus   Domini  contingat.    In  quo  perdurans 


769 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  UBER  SEXTUS. 


770 


quaiaordecim  anDis,  tunc  ad  plenam  communionem  A 
cum  oblalionibus  recipiatnr. 

Cap.  XIII.  —  Item  de  homicidio  sponte  commisso. 

{Ex  concil.  AnciranOy  cap.  21.)  Qui  voluntarie 
homicidium  fecerint,  poenilentise  quidem  jugiter 
submittani  se,  perfectionem  vero  circa  vitae  exitum 
censequantur. 

Cap.  XIV.  —  De  eddem  re. 

{Ex  concil.  Pariensi,,  cap.  6.)  Si  quis  homicidium 
sponie  commiserit,  et  non  violento  resistens,  sed 
vim  faciens,  innocentem  et  simpliciter  gradientem 
interfecerit,  usque  ad  finem  vitse  suae  graviter  poeni- 
teat,  sic  tamen,  ut  si  poenitentiam  bene  peregerit, 
in  exitu  ei  communionis  viaticum  non  negetur. 
Cap.  XV.  —  De  komicidio  non  sponte  commisso. 

(Ex  concU,  Ancirano,  cap.  22.)  De  homicidiis  non 
sponte  commissis  prior  quidem  dcfinitio,  postsepten- 
nem  poenitentiam,  perfectionem  consequi  prsecipit. 
Seconda  vero  quinquennii  tempus  explere. 

Cap.  XVI.  —  De  eadem  re. 

(Ex  etmcil.  Nanneten.j  cap,  2.)  Si  quis  casu  non 
volens,  homicidium  perpetraverit,  quadraginta  dies 
in  pane  et  aqua  poeniteat.  Quibus  peractis,  biennio 
ab  oratione  tidelium  segregelur,  non  communicet 
nec  offerat,  posthiennium  in  communionem  oratio- 
nis  sascipiatur  :  oiferat  autem,  non  tamen  commu- 
nicet.  Post  quinquennium  ad  plenam  communionem 
recipiatur,  abstinentia  ciborum  in  arbitrio  sacerdo- 
tis  maneat. 

Cap.  XVII.  —  De  illo  qui  domino  suo  prxcipientc  homi-  ^ 

cidium  fecerit, 

(Ex  eodem^  cap,  25.)  Si  quis  liber  jubente  Domino 

mo  servnm  ejus  occiderit,  ut   homicidinm    sponte 

c^ommissum  poeniteat. 

€1ap.  XVIII.  —  De   illo  qui  servum  suum  interfccerit. 

[Ex  concil.  Agathen.,  cap.  62.)  Si  quis  servum  pro- 

prium,  sine  conscientia  vel  judicio   judicis  occiderit, 

nt  homicidium  sponte  commissum  lugeat. 

Cap.  XIX.  —  De  femina  qux  furore  zeli  accensa  an- 
ciUam  suam  verberaverit  et  sic  perierit, 

(Ex  c<mcHio  Elibertan.f  capite  5.)  Si  qua  domina  fu- 

rore   zeli     accensa,   flagellis   verberaverit    ancillam 

soam,   ita   ut  infra  diem  tertium   animam   cruciatn 

effundat,  eo  quod  incertum  sit  voluntate,  an  casu  oc-  ^ 

ciderit  :  si  voluntate,  post  septem  annos,  si  casu,  per 

^ainquennii  tempora,  acta  legitima  poenitentia,  ad 

commnnionem  placuit  admitti.  Quod  si  infra  tem- 

po ra  constituta  fuerit  infirmata,  accipiat  communio- 

nem. 

Cap.  XX.  —  De  eadem  re, 

(^Ex  decr.  Silvestr.  papae.)  Si  quis  hominem  publi- 

^    poenitentem   interfecerit,   ut  homicidium  sponte 

^tnmissum  dupliciter  poeniteat,  et  nisi  in  fine  non 

^ommunicet. 

^P.   XXI.   —   De  illis  qui  in  opere  necessario  casu 

homicidium  perpetraverint, 

(Ex  concilio  Wormacien,,   capite  5.)  Sspe  contin- 

^t  nt,  dum  quis  operi  necessario  insistens  arborem 

incidaty  aliquis  subtus  ipsam  veniens  deprimatur. 


Et  idcirco,  si  voluntate  vel  negligentia  incidentis  ar- 
borem  factum  est,  ut  homicida  poenitentise  debet  om- 
nino  submitti.  Quod  non  voto,  sed  incuria  illius,  non 
denique  sententia  contingit,  sed  dum  ille  operi  ne- 
cessario  fortassis  incumberet  iste  insperatus  occur- 
rit  sub  arbore,  et  sub  ipsa  oppressus  est,  incisor 
arboris  non  tenetnr  pro  homicida. 

Cap.  XXII.  —  De  eadem  re, 

(Ex  concilio  Tribur.,  17.)  Si  duo  fratres  in 
sylva  arbores  succiderint  et  appropinquante  casu- 
ra  unius  arboris,  frater  fratri  dixerit  cave,  et  ille 
fugiens  in  pressuram  arboris  inciderit,  et  mortuus 
fuerit,  vivens  frater  innocens  dc  sanguine  germaui 
dijudicetur. 

Cap.   XXIII.  —  De  illis  qui  in  publico  bello  homicidia 

committunt, 

(Ex  concilio  Mogunt.,  capite  2.)   Oportet  autem  di- 

ligentius  eos  admonere,  qui  homicidia  in  bello  per- 

petrata  pro  nihilo  ducunt,  excusantes  non  ideo  ne- 

cesse   babere    de   singulis    facerc  poenitentinm,    eo 

quod  jussu  principum  peraclum   sit,  et  Dei  judicio 

ita  iinitnm.  Scimus  enim,  qnod   Dei  judicium  sem- 

per  justum  est,  et  nuUa  reprehensione  dignum.  Sed 

tamen  oportet  eos  considerare,  qui  hanc  necem  ne- 

fariam  cupiunt,  utrum  se  coram  oculis  Dei,  quasi 

innoxios   excusare   possint,  qui  propter    avaritiam, 

quse  omnium  malorum  radix  est,  et  idolornm  servi- 

tuti   comparatur,   atque    propter    favorem  domino- 

rum  suorum  temporalium,  eeternum  Dominum  con- 

tempserunt,  et  mandata  illius  spernentes,  non  casu, 

sed  per  industriam   homicidium   fecernnt.  Nam  de 

his  legimus,  qui  homines  non  sponte  interfecerunt. 

Deum  per  legislatorem  urbes  refugii  deputasse,   ad 

quas  confugientes  saharentur  ab    ultore  sanguinis 

proximi   sni,   et  non  morerentur.  Unde  in  Deutero- 

nomio  scriptum  est  :  Hsec  erit  lex  hnmicidae,  cui  vi- 

ta  servanda  est:  Qui  percusserit  proximum  nesciens, 

etheri,  etnudius  tertius  nullum  contra  eum  hnbuis- 

se  odium  comprobatnr,   sed  abiisse  simpliciter  cum 

eo  in  sylvam  ad  ligna  caedenda,  et  in  succisione  li- 

gnbrum  securis  fugerit  de  manu,  aut  ferrum  lapsom 

de  manubrio  amicum  ejus   percusserit   et  occiderit, 

hic  ad  unam  urbium  supradictarum  confugiat  et  vi- 

vat,  nec  proximus  ejus,   cujus   sanguis   effusns  est, 

stimulo  doloris  percutiat  animam  ejus.  De  eo  vero 

qoi    per   industriam    aliquem  occiderit,   in    Exodo 

scriptum  est  :  Si  quis  de  industria,  et   per  insidias 

occiderit  proximnm,  ab  altari  meo  evelles  enm,  ut 

moriatur.  Et  in  Deuteronomio  :  Si  quis  odio  habens 

proximum  suom  insidiatns  fuerit  vitce  ejus,  et  sur- 

gens,  percusserit  eom,  et  mortuus  fuerit,  effugerit 

ad  unam  de  supradictis,  urbibus,   mittent  seniores 

civitatis  illins,  et  rapient  eum  de  loco  refugii,  et  tra- 

dent  eum  in  manns  proximi  ejus,  cujus  sanguis  effo- 

sus  est,  et  moriatur,  nec  misereberis  ejus.   Si  ergo 

illum  qnem  Dominus   dignum   morte  esse  judicavit 

reum  non  esse  qnis  dicit,  qnomodo  contrarius  legi 

Dei  non  existit,  qui  hoc  quod  Deos  prsecepit,  cas- 

sum  esse  contendit?  Sed  inter  haec  sciendom  est. 


774 


BURGHARDI  WORMAGIENSIS  EPISGOPI. 


772 


B 


qaod  magna  distantia  est  inter  leg^timum  principem,  A 
et  seditiosam  tyrannum  :  inter  eum  qui  subvertere 
nititur  Ghristivnas  pacis  tranqoilUtatem,  et  illum  qui 
armis  contra  iniquitatem  certat  defendere  squitatem. 

Gap.  XXIV.  —  De  illis  qui  de  homicidio  sunt  infamcUi^ 

si  negaverint, 

(Ex  concUio  Turonen,^  capite  2.)  Ubi  manifestari 
potest  quemlibet  hominem  perpetrasse  homicidium 
secundum  canonicam  auctoritatem,  condignum  pa;- 
nitentiffi  judicium  illi  ingeratur.  Si  autem  manifestis 
indiciis  non  potest  probari  eunt  homicidam  esse, 
nec  ipse  vuit  confiteri,  omnipotentis  Dei  judicio  cui 
omnia  occulta  manifesta  sunt,  reservetur  :  ei  tamen 
indicetur  publice  a  presbyteru,  quod  communione 
ecclesiastica  indignus  sit,  et  ea  carere  debeat,  donec 
perpetratum  crimeu  contiteatur,  et  per  confessio- 
nem,  et  per  poenitentiam  condignam,  ab  hoc  crimi- 
ne  se  absolvere  certet. 
Cap.  XXV.  —  De   insanOy  si  homicidium  perpetraveritd 

(Ex  eodem,  capile  7.)    Si  quis  insaniens  aliquem 

occiderit,   si  ad  sanam  mentem  pervenerit,   levior 

ei  poenitentia  imponenda  est,  quam  ei   qui   sana 

mente  tale  quid  commiserit.  Cui  quamvis  poenitentia 

sit  imponenda,  quia  infirmitas  causa  peccati  fuisse 

creditur  :  tantum  tamen  lenior,  quam  ei  ^i  tanus 

aliquem  occiderit,  quantum  inter  sanum  et  insanum 

et  irrationabile   a  rationabili  constat  esse   discri- 

minis. 

Cap.   XXVI.  —  De  illis  qui  veneficio  homicidia  com- 

mittunt. 

(Ex   concilio    Eliberit,,   capite   5.)     Si    quis   vero 

veneticio  interfecerit  alterum,  eo  quod  sine  idolola- 

tria  perHcere   scelus  non  potuit,  nisi  in  fine    imper- 

tiendam  non  esse  ilii  communionem. 

Cap.  XXVII.  —  De  illo  per  cujus  delationem  aliquis  in- 

terfectus  fuerit. 

(Ex  eodetn^  capite    1.)   Delator  si   quis  exstiterit 

iidelis,  et  per  delationem  ejus  aliquis  lidelium  fuerit 

prsescriptu^  vel  interfectus,  placuit  eum  non  nisi  in 

line  accipere  communionem.  Si  levior  cansa  fuerit, 

intra  quinquennium  accipere  communionem  poterit. 

Si  catechumenus  fuerit,  post  quinquennii  tempora 

admittatur  ad  baptismum. 

Cap.  XXVIII.  —  Quod  tria  genera  sint  homicidarum. 
(Ex  epistola  Clementis  papse,  capite  16.)  Homicida- 
rum  vero  tria  genera  esse  dicebat,  et  pcenam  eorum 
parilem  fore  docebat.  Sicot  enim  homicidas  inter- 
fectores  fratrum,  ita  detractores  eorum,  eosque 
odientes,  homicidas  esse  manifestabat.  Quia  occidit, 
qui  odit  fratrem  suum  :  et  qui  detrahit,  pariter 
homicida  esse  monstratur.  Omnes  enim  a  carnalibus 
desideriis  quse  militant  adversus  animam  abstinere, 
et  bonam  eonim  conversationem  ac  innocentem 
omnibus  monstrare  rogabat.  Ex  corde  enim  canctos 
attentius  invicem  diligere  insinnabat.  Seniores  ve- 
nerari,  et  juniores  diligere,  episcopos  sacerdotes 
suos,  ac  cunctos  reliquos  Ecclesise  ministros,  atque 
omnem  plebem  sibi  commissam,  verbis  et  mandatis 
divinis  instruere  et  armare.  Hosque  omnes  eoram 


D 


episcopos  tota  animi  virtute  diligere,  ut  oculus  suu.<, 

qui  oculi  sunt  iilorum,  eorum  prseceptis  in  omnibus 

obedire,  etiam  si  ipsi  aliter»  quod  absit,  agant  quam 

deceat :  memores  scilicet    illius   dominici  prsecepti : 

quse  dicunt,  facite  :     quae    autem   faciunt,    facere 

nolite. 

Cap.  XXIX.  —  Quod   homicidae  ab   ecclesiastica  com- 
munione  sint  submovendi, 

(Ex  concitio  Agtcthen,^  capite  10.)  Itaque  censuimus 
homicidas  a  commonione  ecclesiastica  submoven- 
dos,  nisi  poenitentiie  satisfactione,  admissa  crimina 
diluerint. 

Cap.  XXX.  —  De  eadem  re. 

(Ex  concilio  Turonico,   capite   7.)  Homicidis  peni- 

tus  non   communicandum,  donec  per  confessionem 

poenitentise  ipsorum  crimina  diluantur. 

Cap.    XXXI.    —   De    iUis  quorum  consilio  homicidia 

/iunt, 
(Ex  dictis  August.)  Periculose  se   decipiunt,  qui 

existimaut  eos  tantum    homicidas   esse,    qui    ma- 

nibus    hominem    occidunt,    et    non     potius    eos, 

per  quorum   consilium,   et  fraudem,  et  exhortatio- 

nem  homines  extinguuntur.  Nam  Judaei  Dominum 

nequaquam    propriis   manibus   interfecerunt,   sicut 

scriptum  est  :  Nobis  non  licet  interiicere  quemquam, 

sed  tamen  illis  Domini   mors   imputatur,    quia   ipsi 

eum  lingua  crucifixerunt,  dicentes  :  Crucilige  eum. 

Unde  unus  Evangelista  dicit,  Dominum  crucifixum 

esse  hora  tertia,  alius  sexta  :  quia  Judsei  crucitixe- 

runt  eum  hora  tertia  lingua,    mauibus   hora  sexta 

milites.  Qui  ergo  hominem  tradit,  ille  eum  interficit, 

Domino   dicente  :   Majus   peccatum  habet,   qui   me 

tradidit  tibi.  Unde  Psalmista  :   Pilii  hominum,    den- 

tes  eorum  arma  et   sagitta^,  linguse  eorum  gladius 

acutus.    Subjiciant    crgo     se  poenitentiae,    quorum 

consilio    sanguis  funditur,    si     veniam    promereri 

voluerint. 

Cap.  XXXII.   —   De  Ulis   qui  pro  vindicta  parentum 

homicidia  committunt, 

(Ex  Pamitentiali  Theodor,)  Qoi  pro  vindicta  fra- 

tris,  aut  aliorum  parentum   occiderit  hominem,  ita 

poeniteat,  ut  homicidia  sponte  commissa,   cum   ipsa 

Veritas  dicat  :  Mihi  vindictam,  et  ergo  retribuam. 

Cap.  XXXIII.  —  De  ilto  qui  propter  cupiditatemJ  udxum 

interfecerit. 

(Ex  concilio  Mogunt, ,  capite  6.)Qui  odii  meditatione  - 

vel  propter  cupiditatem  Judseum,  vel  paganum   occi-- 

derit,  quia  imaginem  Dei,  et  spem  futurse  conversio- 

nis  extinxerat,  XL  dies  in  pane  et  aqua  poeniteat. 

Cap.  XXXIV.  —  De  parricidis  et  fratricidis, 

(Ex    condlio  Tribur,^  capite  5.)  Statuimus,  ut  par- 

ricidse  et  fratricidse  per  unius  anni  circulum  ante 

fores  ecclesise  orantes  Domini  clementiam  perseve- 

rent.  Completo  anni  circulo  introducantur  in  eccle- 

siam,  tamen  inter  audientes,  usque  dum  anins  anni 

spatium  iiniatur,  stent.  His  itaque  peractis,  si  poe- 

nitentise  fructus  in  eis  conspicitur,  corporis  et  san- 

guinis  Domini  participes  iiant,  ut  non   obdarentur 

desperatione.  Camem  non  manducent  omnibos  die- 

bus  vit«  illoram,  jejunent  autem  usque  ad  nonam 


773 


DEGRETORUM  UBRI  XX.  —  LIBER  SEXTUS. 


774 


quotidie,  exceptis  festis  diebus  atque  dominicis. 
AbstineaDt  autem  se  a  vino,  medone,  atqae  mellita 
cerfisia,  tres  dies  per  hebdomadam.  Arma  portare 
non  audeant,  nisi  contra  paganos.  Et  ubicunque  ire 
malaerint,  nullo  vehiculo  deducantur,  sed  pedibus 
propriis  pergant.  Ab  uxoribus  si  habuerint  non  se- 
parentur.  Tempus  autem  hujus  poenitentiee  in  epi- 
scoporum  ponimus  arbitrio,  ut  secundum  conversa- 
tionem  iiiorum,  aut  extendere,  vel  minuere  va- 
leant. 

Cap.  XXXV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  caiicUio  Mogunt.f  capile  i  i.)  Parricidium  autem 
quam  sit  detestabile  chmen,  judicio  facto  inter  Cain 
et  Abel  fratrem  suum  Dominus  ipse  ostendit,  cum 
ad  Cain  parricidam  ait  :  Malediclus  eris  super  ter- 
ram,  quae  af^eruit  os  suum,  et  suscepit  sanguinem 
fratris  tui  de  manu  tua.  Cum  operatus  fueris  earo, 
non  dabit  tibi  fructus  ejus,  et  vagus  et  profugus  eris 
sQper  terram.  In  quo  etiam  posuit  signum,  ut  tre- 
mens  et  gemens  et  profugus  semper  viveret,  nec 
auderet  uspiam  sedes  habere  quietis.  Sed  quia  mo- 
dernis  temponbus.  parricidse  profugi  discurrunt  per 
diversa  loca,  et  variis  vitiis  atque  gulae  illecebris 
deserviuut,  melius  nobis  videtur,  ut  in  uno  loco  ma- 
nentes  poenitentia  districta  semetipsos  castigent,  si 
forte  a  Domini  pietate  indulgentiam  facinoris  sui 
percipere  mereantur.  Non  enim  eis  licebit  ultra  mi- 
litiffi  cingulum  sumere,  et  nuptiis  atque  conjugii 
copula  uti,  quia  sacri  canones  hoc  eis  non  consen- 
tiant. 

Cap.  XXXVI.  —  De  illis  qui  infanies  suos  non  sponte  tn- 

terficiunt, 

(Ex  coAci/to  TW^tirt.,  capite  21 .)  Si  quis  iilium  suum 
non  sponte  occiderit,  juxta  homicidia  non  sponte 
«ommissa  pceniteat. 

Cap.  XXXVII.  — De  illoqui  uxorem  legitimam  sine  judi- 

cio  interfecerit, 

(Ex  deer.  Pii  papx,  capite  26.)  Quicunque  pro- 
pham  uxorem  absque  lege,  vel  sine  causa  et  certa 
probatione  interfeceht,  aliamque  duxerit  uxorem, 
armis  depositis  publicam  agat  poenitentiam.  Et  si 
contumax  fuerit,  et  episcopo  suo  inobediens  exstite- 
ht,  anathamatizetur,  quousque  consentiat.  Eadem 
lex  erit  illi  qui  seniorem  suum  interfecerit. 

Cap.  XXXVIII.  —  De  eadem  re, 

(Ex  eoneilio  Mogunt.^capite  i.)  Si  mahtus  uxorem, 
aut  uxor  maritum  interfecerit,  sequum  judicium  sit 
saper  eos,  dicente  Domino  :  non  considei  es  personam 
paupehs,  nec  honores  vultum  potentis.  Et  post  pau- 
ca  :  Ita,  inquit,  parvum  audietis  ut  magnum,  nec 
accipietis  cujusquam  personam,  quia  Dei  judicium 
est.ldcirco  nterque  eorum  in  hujuscemodi  criminis 
actione  si  negaverit,  pari  judicio  examinetur.  Si  ne- 
gaverit  et  non  potest  vinci  manifestis  indiciis,  si  liber 
est,  joret  cam  duodecim  :  si  servus,  ferventi  ferro 
se  parget.  Sin  autem  uxor  moriens  maritum  uno  vel 
daobas  audientibus  de  morte  ejus  inculpaverit,  non 
ideo  erit  victus,  sed  si  liber  est  cam  LXXII  juret;  si 


^  servus,  super  XII  vomeres  ferveutes  se  purget.  Ea- 
dem  lex  erit  marito  uxorem  accusanti. 
Cap.  XXXIX.  —  De  eadem  re. 
{Ex  concitio  Elibertan.^  capite  85.)  Si  mulier  mari- 
tum  suum  causa  fornicationis  veneno  interfeceht, 
aot  quacunque  arte  perimere  facit,  quia  dominum 
et  seniorem  suum  occidit,  seculum  reiinquat,  et  in 
monasterio  poenit«at. 

Cap.  XL.  —  De  eadem  re. 
(Epistola  Paulini  Forojuliensis  episcopi  ad  Hei- 
stulfum.)  Admonere  te  cum  lacrymis  et  multo  ge- 
mitu  curo,  fili  Heistulfe,  si  tamen  filius  dici  debeas, 
qui  tam  crodeliter  infelix  humicidium  perpetrasti. 
Nam  occidisti  uxorem  tuam  partem  corporis  tui,  le- 

g  gitimo  tibi  mathmonio  sociatam  sine  causa  mortis, 
non  tibi  resistentem,  uon  insidiantem  quoquo  modo 
vitffi  tuse.  Nun  invenisti  eam  cum  aliu  viro  nefariam 
rem  facientem,  sed  incitatus  a  diabulu,  impio  inflam- 
matus  furore,  lairocinii  more,  atruciur  et  crudelior, 
omni  bestia,  eam  gladio  tuo  interemisti.  Et  nunc 
post  mortem  ejus  addis  iniquitatem  super  iniquita- 
tem,  iiliorom  tuorum  imprube  prsedo,  qoi  matri 
non  pepercisti,  et  iiiios  tuos  ideo  orplianos  fecisti, 
ut  supehnduceres  mortis  causam  post  mortem  :  et 
per  unum  humicidam,  et  reprobum  testem  incusare 
vis  mortuam :  hoc  nec  Evangelium,  nec  ulla  divina 
humanaque  lex  concedit,  ut  unius  testimonio  etiam 
idoneo,  aliquis  condemnetur,  veljustiiicetor :  quanto 
magis  per  istum  tam  ilagitiosum  et  scelestum,  nec 

^  illa  viva  debuit  condemnari,  nec  tu  poteris  post  ejus 
mortem  excusah?  Phus  causa  crmiinis  subtiliter 
erat  investiganda,  et  tunc  si  rea  fuisset  inventa, 
secundum  legis  tramitem  debuit  excipere  ultionis 
yindictam.  Nam  etsi  verum,  quod  absit,  fuisset, 
sicut  ille  adulter  mentitus  est,  post  Vii  annos  poeni- 
tentia  peracta,  dimittere  eam  per  approbatam  can- 
sam  puteras  si  voluisses,  occidere  eam  nullatenus 
debuisti.  Duo  consilia  proponimos  tibi  :  Accepta  te- 
cum  deliberatione  duonim,  elige  magis  quod  pla- 
ceat,  et  miserere  animse  tuee.  Et  tu  hic  in  isto  an- 
gusto  tempore  positus,  ne  sis  tu  ipse  tuimet  homi- 
cida,  et  ih  seternum  pereas,  relinque  hoc  malignum 
sseculnm  quod  te  traxit  ad  tam  immanissimum  pec- 

D  cati  facinus.  Ingredere  monastehum,  hnmiliare  sub 
manu  abbatis,  et  multorum  fratrum  precibus  adja- 
tus,  observa  cuncta  simplici  animo  quae  tibi  ab  ab- 

•  bate  fuerint  imperata,  si  forte  ignoscat  infinita  Dei 
bonitas  peccatis  tuis.  Istud  consilium  ut  certissima 
scias  levius  et  salubhus  est,  ut  sub  altehus  custodia 
lugeas  deilenda  peccata.  Secundum  autem  consilium 
tale  est.  Arma  depone,  et  cuncta  sa^culaha  negocia 
dimitte.  Carnem  et  sagimen  omnibus  diebos  vitse 
tuae  non  comedas,  excepto  uno  die  Resurrectionis 
Domini,  et  nno  die  Pentecostes,  et  uno  die  Natalis 
Domini  ceeteris  temporibus  in  pane  et  aqua,  et  inter- 
dum  leguminibas  et  olehbus  poeniteas  :  in  jejuniis, 
in  vigiliis,  et  in  orationibos,  et  in  eleemosynis  per- 
severa  omni  tempore.  Vinum,  medonem,  et  melli- 
tam  cervisiam  nunquam  bibas,  nisi  in  aliis  pnedi- 


775 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISGOPI. 


776 


ctis  tribus  diebus.  Uxorem  ne  dncas,  concubinam  A 
non  habeas,  adulterium  non  facias,  absque  spe  con- 
jugii  perpetuo  permaneas.  Nunqaam  te  laves  in  bal- 
neo,  equum  non  ascendas,  causam  tuam  et  alterius 
in  conventu  fidelium  non  agas,  *  in  conviviis  isetau- 
tium  nanquam  sedeas,  in  ecclesia  segregatus  ab  aliis 
Christianis  post  ostium  humiliter  stes,  ingredientium 
et  egredientium  orationibus  suppliciter  te  commen- 
des,  communione  sacri  corporis  et  sanguinis  Domi- 
ni  cunctis  diebus  vits  tuse  indignum  te  existimes. 
In  ultimo  termino  vitse  tuae  pro  viatico,  si  observa- 
veris  consilium,  ut  accipias,  tibi  concedimus.  Sant 
ct  alia  multa  duriora  quae  tibi  juxta  pondus  tanti 
facinoris  essent  adjicienda  :  sed  si  hsec  omnia  quoe 
supra  misericorditer  dicta  sunt,  perfeeto  corde  Deo  ^ 
auxiliante  (^erfeceris,  et  custodieris,  confidimas  de 
immensa  Dei  clementia,  remissioneni  tuorum  pec- 
catorum  habiturum,  et  secundum  boni  justique  pa- 
storis  imperium,  resolvat  te  sancta  ecclesia  ab  hoc 
vinculo  peccati  in  terri?,  ut  per  ipsius  gratiam  qui 
eam  suo  sanguine  redemerat,  sit  solutus  in  coelis. 
Sin  autem  aliter  Teceris,  et  sanctae  matris  Ecclesiffi 
salubre  consilinm  despcxeris,  ipse  tibi  sis  judex,  et 
in  laqueo  diaboli  quo  irretitus  teneris  maneas,  san- 
guisque  tuus  sit  super  caput  tuum  :  nos  alieni  a 
consortio  tuo,  et  sub  indissolubili  anathemate  per- 
maneas,  donec  Deo  et  sanctee  Ecclesise  satisfa- 
cias. 
Cap.  XLI.  —  De  uxaremarili  mortem  conciliante, 
[Ex  concilio  apud  Vermeriam,  capite  3.1  Si  qua  mu-  C 
lier  mortem  viri  sui  cum  aliis  conciliata  est,  et  ipse 
vir  aliquem  illorum  se  defendendo  occiderit,  et  si 
hoc  probare  potest  ille  vir  eam  ream  esse  consilii, 
potest  ut  nobis  videtur,  ipsam  uxorem  dimittere,  et 
si  voluerit  aliam  uxorem  accipere,  ipsa  autem  insi- 
diatrix,  poenitentifle  subjecta,  absque  spe  conjugii 
maneat. 
Cap.  XLII.  —  DehoCf  $i  plures  unumimpugnaverint, 
(Ex  eodem  conciliOy  capite  98.)  Si  quatuor  aut  qoin- 
que  homines  seu  etiam  plures,  contra  unum  homi- 
nem  rixati  fuerint,  et  ab  his  vulneratus  mortuus 
fuerit,  quicunque  eorum  ei  plagam  imposuit,  secun- 
dum  statuta  canonum  at  homicida  judicetur,  reliqui 
autem  qui  eum  impugnabant  volentes  eum  interfi-  ^ 
cere,  similiter  poeniteant.  Qui  nec  eum  impugna- 
bant,  nec  vulnerabant,  necconsilio,  nec  auxilio  coo- 
peratores  fuerunt,  sed  tantum  adfuerunt,  extra 
noxam  sint. 

Cap.  XLIII.  —  Devindictanonprohibenda, 
(Ex  dictis  Apostoli  Hierony.  August.  Qreg.)  De 
vindicta  non  prohibenda  in  Novo  Testamento,  Hie- 
ronymus  de  personis  dignis  ad  vindictam  ait  :  Qui 
percutit  maios  in  eo  quod  mali  sunt,  et  habet  cau- 
sam  interfectionis  ut  percutiat  pessimos,  minister 
Dei  est.  llem,  lex  et  ministri  ejus  coerceant  inimi- 
cos  et  constringant.  Apostolus  inquit  :  Regi  quasi 
prfficedenti,  et  dacibus  tanquam  ab  eo  missis  ad 
vindictam  malefactoram,  laudem  vero  bonorum. 
Item  Hieronymus :   Homieidas  et  sacrilegos  punire, 


non  est  effusio  sanguinis.  Augustinus  ait :   Quse  ista 

est   vanitas  ?   Uni  parcere  et   omnes    in  discrimen 

adducere?  PoIIuuntur  enim  omnes  uno  peccante. 

Unde  et  in  lege  jubetur  :  Maleficos  non  patiaris  vi  - 

vere.    Unde   Propheta :    Mortificabant  animas  quse 

non  morinntur.  Unde  Gregorius  :   non  morientem 

quippe  mortiQcat,  qui  justum  damnat,  et  non  victu- 

rum  vivificare  nititur,  qui  ream  a  supplicio  solvere 

conatur.   Helias  namque  multos  alfecit  morte,  pro- 

pria  manu,    nece   et  igne    divinitus  inspirato.  In 

Novo  etiam  Testamento  Petrus  Ananiam  et  Saphy- 

ram  terrifice  mulctavit. 

Cap.  XLIV.  —  De  illis  qui  post  bapiismum  capitalem 

protulerunt  sententiam. 

(Ex  dictis  Innocentii  papXj  capite  25.)  Ouaesitura 

est  etiam  super  his  qui    post   baptismum  admini- 

straverunt,  et  aut  tornienta  sola  exercuerunt,   aut 

etiam  capitalem  protulerunt  sententiam.  De  his  nihil 

legimus  a  majoribus  definitum,  meminerant  enim 

a  Deo   potestates  has  fuisse   concessas,  et  propter 

vindictam  noxiorum  gladium  fuisse  permissnm,  et 

Dei  ministrum  esse  datum   in  hujusmodi  vindicem. 

Quomodo  igitur  reprehenderent  factum,  quod   ab 

auctore  Deo  viderent  esse  concessum?  De   his  ergo 

ita  ut  hactenus  servatum  est  sic  habemus,  ne  aut 

disciplinam  evertere,  aut  coutra  auctoritatem  Domi- 

ni  venire  videamur.  Ipsis  autem  in  ratione  reddenda, 

gesta  SH8  omnia  servabuntur. 

Cap.  XLV.  —  De  illis  qui  in  confractione  idolorum 

occisi  fuerint. 
(Ex  concilio  Elibertan.y   capite  70.)  Si  quis  idola 

fregerit,  et  ibidem  occisus  fuerit,  quia  in  Evangeliis 

scriptum    non  est,    neque  invenitur  sub  apostolis 

unquam  factum,  placuit  in  numerum  eum  non  re- 

cipi  martyrum. 

Cap.    XLVI.    —    De    eo    qui  matrem  suam  occideri^ 

qualiter  posnitere  debeat. 
(Ex  epistola  Nicolai  papas  ad  Radoldum  S.   Ar^ 

genteae   Retensis  Ecclesiae  episcopum.)  Nicolaus   epi- 

scopus    servns    servornm     Dei,   reverendissimo  et 

sanctissimo    Radoldo     episcopo    sanctae    Argenteae 

Retensis  Ecclesiee.  Dum  universis  mundi   partibas 

credentium  agmina  principis  apostolorum  liminibos 

properant,    quidam    vir  nomine    Thiothart    venif 

vestrse  beatitudinis  epistolam  gerens,  quam  nostro 

contulit    preesulatui,     cujns   paginam    perlegentes, 

matricidam  illum  esse  cognovimus,  quo  facto  multis 

iletibus  lacrymisque  profusis,  valde  doluimus.  Id- 

circo  prsecipimus  et  patrum  almorum   censaris  sta- 

tuimus,  ut  sub  poenitentiae  jugo   permaneat,   ita  ut 

unum  per  annum  Ecclesiam  nou  ingrediatnr,   sed 

ante  fores  basilicae  orans  ac  deprecans  Deum   per- 

severet,  qualiter  tanto  eripiatur  piaculo.   Completo 

vero  anni  circulo  introeundi  in  Ecclesiam  iicentiam 

habeat,   tamen  inter  audientes    stet,   et    nondum 

communicet.     Completis     autem    trium    annornm 

circulis,  sacrae  communionis  illi  gratia  cuncedatur. 

Oblationes  vero  non  offerat,  nisi  postqaam  aliorum 

septem  annorum  curricula  expleantur.  In  his  aut«m 

omnibus  annis  atqae  temporibus  camem  non  man- 


777 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  SEPTIMUS. 


778 


1 


dncet,  nec  vinum  bibere  prssumat,  exceptis  festis  A 
diebus  atque  Domiaicis,  et  a  Pasciia  asque  Pente- 
costes,  et  quocunque  ire  voluerit,  nullo  vehiculo 
dedocatur,  sed  pedibus  proiiciscatur,  arma  non 
nimat  nisi  contra  paganos.  Jejunet  autem  tres  dies 
per  hebdomadani  usque  ad  vesperum.  A  propria 
quidem  ac  legitima  sua  conjuge  non  separetur,  ne 
foraicationis  voragine  corruat,  quod  ne  fiat  opta- 
mns.  Si  autem  ante  trium  annorum  cursum  iinis 
vits  illius  appropinquaverit,  corporis  et  sanguinis 
Domini  nostri  Jesu  Christi  particeps  fiat :  sin  au- 
tem,  ut  supra  statuimus  efticiatur,  tamen  si  illius 
coDversationem  et  lacrymarum  fontem  in  omnibus 
Tideritis  lloridis  actionibus  et  optimis  operibus  pul- 
lolare,  humanius  circa  eum  vestra  sollicitudo  per-  «. 
Tigil  appareat,  mitisque  omnibus  demonstretur. 
Optamus  vos  in  Christo  bene  valere. 

Cap.  XLVII.  —  Si  quis  clericus  homicidium  fecerit,  ab 

oraine  cessare  debebit. 

(Ex  eoncilio  Triburiensiy  cui  interfuit  rex  Amol- 
fkuiy  eapite  H.)  Si  quis  clericus,  quamvis  nimium 
eoactoSy  homicidium  fecerit,  sive  sit  presbyter,  sive 
diacoous,  deponatur.  Legimus  in  canonibns  aposto- 
lomm,  qood  episcopus,  presbyter  aut  diaconus,  qui 
io  fomicatione,  aut  perjurio,  aut  forto  captos  est, 
depooatur  :  quanto  magis  is  qui  hoc  immane  scelus 
fecerit,  abordinecessare  debebit?Qui  enim  Cliristum 
sequi  desiderat,  debet  sicut  ipse  ambolavit  et  ipse 
ambalare.  Qui  cum  malediceretur,  non  maledicebat :  p 
cum  percnteretur,  non  repercutiebat :  cum  pro  no- 
bis  pateretur,  non  comminabator.  Et  ipse  in  Evan- 
gelio  suo  praecepit  :  Si  quis  te  percusserit  in  unam 
maxillam,  prsbe   illi   et   alteram.    iNon   enim    de- 


bemus  occidere ,  cum  Dominus  dicat  :  Audistis 
quia  dictum  est  antiquis  :  Non  occides ;  qui  au- 
tem  occiderit,  reus  erit  jodicio  :  ego  autem  di- 
co  vobis,  quia  omnis  qui  irascitur  fratri  soo , 
reus  erit  judicio ;  nec  malum  pro  malo  redde- 
re,  sed  sicut  Apostohis  Romanis  scribens,  ait :  Noli 
vinci  a  malo,  sed  vince  in  bono  malum.  Si  quis  cle- 
ricorom  prsesens  erit  ubi  homicidiom  factom  fuerit, 
et  neque  consensu,  neque  consultu,  nec  in  aliquo 
homicidii  reatu  polhitus  esse  convincitur,  nihil  ei  obsit 
quin  consecratus  in  gradu  permaneat.  Non  conse- 
cratus,  si  alias  dignos  sit,  promotos  accedat. 

Cap.  XLVIII.  —  De  eo  siequis  in  hostem  contra  paganos 
dimicans  intrficit  Christianos  captivos. 

(Ex  eodem  concilio  cui  interfuit  rex  Amolphus, 
cap.  34.)  Sfiepe  fit  victoria  Christianorum,  victa  est 
pars  paganorum.  Quare  una  cum  interfectis  paganis 
perempti  fuerint  Christiani  captivi  a  barbaris,  quia 
in  impetu  belli  nequeunt  distingui,  idcirco  justnm 
decernentes  statuimus,  cum  interfectoribus  miseri- 
cordius  agendum,  ita  ut,  XL  diebus  poenitentiae  in- 
dulgentios  transactis,  penes  episcopum  sit  auctoritas 
et  potestas  ut  perpendat  culpam,  agat  indulgen- 
tiam. 

Cap.  XLIX.  —  Dc  €0  qui  Christianum  mancipium  se- 

duxerit  et  sic  vendiderit. 

(Ex  concilio  apud  Confluentiam  cui  interfuit  Hen- 
ricuSy  et  Carolus,  reges,  capite  7.)  Item  interrogatum 
est  quid  de  eo  faciendum  sit,  qui  Christianum  ho- 
minem  seduzerit  et  sic  vendiderit.  Responsumque 
est  ab  omnibus,  homicidii  reatum  ipsum  hominem 
sibi  contrahere. 


FINIS    LIBRI   SEXTI. 


INDEX  CAPITULORUM  LIBRI  SEPTIMI. 


Cap.  f.  Quod    infames  vocentur  qui  ex  consangui- 

oeis  nascuntur. 
1  Qood  nulli  liceat  de  propria  cognatione  uxorem 

docere. 

3.  De  iocestoosis. 

4.  De  eadem  re. 

5.  De  eadem  re.  D 

6.  Ne  aliquis  fideliom  ad  propinquam  sanguinis  sui 
accedat. 

7.  Qood  aequaliter  non  conjungendus  sit  in  roatri- 
monio  vir  suis  consanguineis  et  uxoris. 

8.  Qood  ono  raodo  parentela  viri  et  mulieris  in  con- 
juDCtione  consideranda  sit. 

9.  In  quo  geniculo  abstinendum  sit. 

10.  In  qno  ramusculo  consangoinitatis  legitima  con- 
nobia  fieri  possint. 

It.Quod  consanguinitas  usque  ad  septimum  geni- 

colom  conservari  debeat. 
12.  De  eadem  re. 
i3.  De  eadem  re. 
i4.  De  eadem  re. 

Patrol.  CXL. 


i5.  De  eadem  re. 
16.  De  eadem  re. 

i7.  Ut  duobus  vel  tribos  testibus  testimonia  dicenti- 
bus  consanguinei  separentur. 

18.  De  eadem  re. 

19.  Qoid  sauctus  Gregonos  Augnstiuo  Anglorum 
praedicatori  propter  teneritatem  novse  iidei  per- 
miserit. 

20.  Quod  sanctus  Gregorius  hoc  Anglorum  genti 
specialiter  non  generaliter  permiserit. 

21.  Quod  extranei,  nisi  ex  necessario,  discidium  in- 
ter  consanguineos  facere  non  debeant. 

22.  De  eadem  re. 

23.  De  eadem  re. 

24.  De  eadem  re. 

25.  Sacramentum  de  parentela,  quomodo  inquiren- 
dum  sit. 

26.  Juramentum  testium. 

27.  Sacramentum  de  incestuoso  discidio. 

28.  Heec  capitula  de  septem  gradibus  consangoini- 
tatis  sanctus  Isidorus  diligenti  inquisitione  descri- 

25 


-n^  BURCHARDI  WORMAGIENSIS  EPISCOPI.  780 

pserat,  et   in  figura  inferius  depicta  apertius  ordi-  A  Capitulum  6. 

naverat.  Capitulum7. 

Capitulum  L  de  septem  gradibus.  29.    De   incestuosis  qui    admonitiones  sacerdotuin 

Capitulum  2.  contemnunt. 

Capitulum  3.  »%                         30.  Quod  infra  sextam  generationem  conjngia  non 

Capitulum  4.  fiant. 

Capitulum.  5  .'.                  '.*                                               Indicis  capitulorum /inis. 


BURCHARDI 

WORMACIENSIS   ECCLESI.*:   EPISCOPI 


DECRETORUM  LIBER  SEPTIMUS 


DE  INCESTU 


ARGUMENTUM  LIBRI. 

Libro  hoc  de  incesta  consanguinitatis  copulatione 
agitur,  et  in  quo  gradu  coire  dirimique  conjugia 
debeant,  qua^que  pro  ratione  delicti  incesto  polluiis 
poenitentia  injungi  debeat,  ostendiiur. 

Cap.  I.    —  Quod  infames  vocentur  qui  ex  consangui- 

neis  nascuntur, 

{Ex  epist.  Calist.  papae  fratribus  per  Galliam  consti- 
tutis  missa,  capite  i .)  Conjunctiones  autem  consangui- 
neorum  fieri  prohibete,  quia  eas  et  divina"  leges  et  sae- 
culi  prohibent.  Leges  ergo  divino;,  ha^cagenles,  et  eos 
qui  ex  eis  prodeunt  non  solum  ejiciont,  sed  et  ma- 
ledictos  appellant.  Leges  vero  sseculi  infames  tales 
vocant,  et  ab  hsereditate  repellunt.  Nos  vero  sequen- 
tes  patres  nostros  infamia  eos  notamus,  et  infames 
esse  censemus  :  quia  infamise  macnlis  aspersi  sunt, 
nec  eos  qnos  loges  sseculi  rejiciunt,  nos  in  testimo- 
nium  suscipere  debcmus.  Eos  autem  consanguineos 
dicimus.  quos  divinse  et  sseculi  leges  consanguineos 
appellant,  et  in  hsereditatem  suscipiunt,  nec  repcl- 
lere  possuni.  Talium  enim  conjunctiones,  nec  legi- 
timse  snnl  ncc  permanere  possunt,  sed  sunt  repel- 
Icndee.  Quisquis  ergo  non  est  legitime  conjunctus, 
vel  absque  dotali  titulo  et  sine  benedictione  sacer- 
dotis  constat  esse  copulaius,  sacerdotes  vel  legitime 
conjunctos  criminari,  vel  in  eos  testificari  minime 
potest  :  quoniam  omnis  incesti  macula  pollutus  in- 
famis  est,  et  accusare  supradictos  non  permiititur. 
Non  solum  ergo  hi  rejiciendi  sunt,  et  infames  effi- 
ciuniur,  sed  etiam  omnes  eis  consentientes. 

Cap.  II.  —  Quod  nulli  liceat  de  propria  cognaiione 

uxorem  ducere. 

(Ex  concilio  Wormac.  capite  2.)  In  copulatione 
fideliuni  generationum  numerum  non  definimus,  .sed 
id  siatuimus,  ut  nulli  liceat  Chrisiiano  de  propria 
consanguinitate   sen   cognatione   uxorem    accipere , 


B  usqne  dom  generatio  recordator,  cognosGitor,  aoi 
memoria  retinetur. 

Cap.  III.  —  Be  incestuosis. 

(Ex  concilio  Hilerdensiy  capite  10.)  De  his  qoi  se 
ince^  polluiione  commaculant,  placuit  ut  quoasqoe 
in  ipso  detesiando  et  illicito  carnis  contubemio 
perseverant,  usque  ad  missam  tantnm  catechame- 
norum  in  ecclesia  admittantur.  Cum  quibos  etiam 
nec  cibum  sumere  uUi  Christianorum,  sicat  Aposio- 
lus  jnssit,  oportet. 

Cap.  IV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  concilio  AgatJiens,,capit€  S.)  De  incjstis  con- 
junciionibus   nihil  prorsus  venifle  reservamus  oisi 
C  cnm  adulterium  separatione  sanaverint.  Et  si  saoare 
noluerint,  anathematizeniur. 

Cap.  V.  —  De  eadem  re. 

(Ex  concilio  Aurelian.y  eapite  1.)  Incestuosi,  dum  in 
ipso  deiestando  atque  nefando  scelere  maneni, 
non  inter  fideles  Christianos,  sed  inter  gentiles  aot 
caiechnmenos  habeantur,  id  est,  cnm  Christianis 
non  sumant  potum,  non  cibum,  sed  soli  hoc  faeiani; 
nou  osculeniur  aut  salutentnr  ab  eis.  Sed  si  suis 
sacerdotibus  inobedientes  exsiiterint,  et  a  tam  ne- 
fando  scelere  se  segregare  atque  ad  publicam  pce- 
niteniiam  redire  noluerint,  inier  eos  habeantur 
qui  spiritu  periclitantur  immundo,  vel  etiam  inter 
eos  de  quibus  per  se  Veritas  ait  :  Si  te  non  audierit, 
D  sit  tibi  sicut  ethnicus  et  publicahus.  Et  si  alter  eo- 
rum  morie  preeventus  fuerit,  alter  quandiu  vivat 
graviter  poeniteat,  et  sine  spe  conjugii  maneat. 

Cap.  VI.  —  Ne  aliquis  fidelium  ad  propinquam  sangwnis 

sui  accedat. 

(Ex  concilio   Toletan.  ii,   capite  5.)  Nam  el  haec 
salubriier  preecavenda   sancinius,  ne  qnis  fideliom 


781 


DEGRETORUM  LrBRI  XX.  —  LIBER  SEPTIMUS. 


782 


propiDquam  saoguinis  sai,  usquequo  afGaitatis  A 
liniameata  successioue  geueris  cogaoscit,  ia  matri- 
moDiosibi  desideret  copulari,  qaoaiam  scriptam  est : 
Omnis  homo  ad  proximam  sanguiais  sui  aou  acccdat, 
otrevelet  turpitudiaem«jus.  Et  iterum  :  Aaima  qusp. 
fecerit  quidpiam  ex  istis,  peribit  de  medio  populi 
sui.  Saoe  quibus  coajnoctio  illicita  ioterdicitur, 
habebuat  ioeuodi  melioris  coojugii  libertatem. 

Cip.  VII.  — Quod  xqucUUernonconjungendus  sit  in  ma- 
irimonio  vir  suis  eonsanguineis,  et  uxoris. 

(£a  decretis  Julii  papw.)  iEqualiter  vir  non  coo- 
jnngatur  io  matrimoaio  coosaoguioeis  suis,  et  con- 
saogaiaeis  uxoris  suae. 

Cap.  VIII. — Quoduno  modo  parentela  viri  et  mulieris 
in  eonjunctione  consideranda  sit.  3 

[Ex  coneilio  Matiscen.,  capite  ^.)  Saoe  coosaogui- 
nilas  quoe  io  proprio  viro  observaoda  est,  ha^c  oimi- 
Tnm  ia  uxoris  parentela  de  lege  ouptiarum  custo- 
dienda  est :  quia  coastat  eos  duos  fuisse  io  caroe 
nna,  eommonis  illis  utraque  pareotela  esse  credeoda 
est,  sicut  scriptum  est :  Eruot  duo  io  caroe  uoa. 

Cap.  IX.  —  /n  quo  geniculo  abstinendvm  sit. 

[Ex  dictis  sancti  Isidori.)  Isidorus  in  Etjmologiis 
snis  Qsque  ad  septimam  generatiooem  coasaoguiai- 
titis  abstioeodum,  et  sic  legitimo  coooubio  coojun- 
gendam  asseruit.  Inde  reor  eum  fecisse,  qnod  geoea- 
logise  seriem  retexens,  quousque  ordinem  numerandi 
perdocere  posset,  eo  cogoitiooem  saoguiois  servan- 
dam  sstimavit.  Sicque  ad  invocationem  generis  et  C 
amicitiie  jus  confirmandum,  redire  ad  connubium 
laocivit,  quando  jam  cognationis  ordo  numerari 
desinit. 

Cap.  X.  —  In  qua  ramusculo  consanguinitatis  legiiima 

connubia  fieri  possint. 

[Ex  dictis  ejusdem.)  Beatus  Isidorus   de  consan- 

goinitate  sic  loquitur  :  Cujus  series  septem  gradibus 

didmitnr,  hoc  modo  :  Filius  et  filia,  quod  est  frater 

et  soror,  sit  ipse  truncus.  Illis  seorsum  sejunctis,  ex 

radice  illius  trunci  egrediuntur  isti  ramusculi,  nepos 

etoeptis,   primus  :   pronepos  et   proneptis,  secun- 

dos :  abnepos    et    abneptis,    tertius  :    adnepos   et 

idneptis,    quartus  :  trinepos  et  trineptis,  quintus : 

et  trinepotis  nepos   et  trinepotis    neptis,    sextus.  {) 

Hce    consanguinitas,   dum    se  paulatim  in     pro- 

paginom   ordinibus    dirimens,  osque    ad   ultimum 

gradom  sese  subtraxerit,  et  propinqoitas  esse  desie- 

rit,  tunc  primum  lex  in  matrimooii  vinculum  reci- 

pietur,  et    quodammodo  revocabit  fugieotem.  Ideo 

lotem  usque  ad  sextum  generis  gradum  coosaogui- 

nitas  constitnta  est,  ut  sicut  io  sex  setatibus   muodi 

geoeratio  et  homiois  status  fioitur,  ita  propinqoitas 

gmeris  tot  gradibas  termiaetur. 

Cap.  XI.  —  Quod  consangtUniias  usque  ad  septimum 
geniculutn  conservari  debeal. 

(Ex  epist  Gregorii  papse  episcopis    Galliae   missa.) 

Prog^niem  snam  unbmqaemque  ad  septimam  obser- 

Tsre  deeemimus  generationem,  et  quandiu  se  agoo- 

tcont  affioitate  propioquos,  ad  conjugalem   copulam 


accedere  denegamos.  Quod  si  feceriot,  separentur. 

Cap.  XH.  —  De  eadem  re. 
[Ex  concil.  apud  Theodonis  villam  habito  eap.  8.) 
Nullus  fidelium  usque  ad  affiaitatis  lioeam,  id  est 
usque  io  septimam  progeniem,  consaoguineam  soam 
ducat  oxorem,  vel  eam  quoque  modo  iocesti  macula 
poUuat.  Si  quis  vero  hoc  temere  preesumpserit,  ut 
iocestum  luat,  ac  publice,  jutta  canonicos  gradus 
poeoiteat. 

Cap.    XIII.  —  De  eadem  re, 

[Ex  concilio  Lugdun.^  cap.  10.)  Nulli  ex  propin- 
qoitate  sui  sanguinis  nsque  ad  septimnm  gradum 
uxores  ducant,  neque  sine  benedictione  sacerdotis. 
Qui  ante  innupti  erant,  a  sacerdote  benedicti  nu- 
bere  audeant. 

Cap.  XIV.  —  De  eadem  re. 

[Exconcilio  Aurelian.y  cap.  iO.)  Nullum  in  otroque 
sdxu  permittimus  ex  propioquitate  sui  saoguiois,  vel 
oxoris,  usque  io  septimi  generis  gradam  axorem 
ducere,  vel  iocesti  macula  commaculari. 

Cap.  XV.  —  De  eadem  re. 
[Ex  concil.  Agrippin.,  cap.  6.)  lo  septem  gradibus 
omoia    propiuquitatum   oomina   contineotur,  ultra 
qoos  nec   affioitas  inveoitur,   nec   successio    potest 
amplius  prserogari. 

Cap.  XVI.  —  De  eadem  re, 

(Ex  concil,  Meldensij  cap.  7.)  De  affinitate  namque 
sanguinis  per  grados  cogoatioois,  placuit  usque  ad 
septimam  geaerationem  observare  :  nam  et  heere- 
ditas  rerum  per  legales  definitiooes  saocit  usque 
ad  septimum  gradum  praeteodere  heeredum  succes- 
sionem  :  non  enim  succederent,  nisi  ei  de  propa- 
gine  cognationis  deberetur. 

Cap.  XVII.  —  Ut  duobus  vel  tribus  iestibus  testimo* 
nium  dicentibus  consanguinei  separeniur. 

{Ex  concil,  Hilerdensi,  cop,  20.)  Ut  omnis  contro- 
versia,  quee  de  ecclesiasticis  rebus  fit,  secundum 
divinam  legem  sub  duobus  vel  tribus  tcstibus  ter- 
minetur.  Testis  est  Dominus,  cum  dixit  :  Non 
unus  stet  contra  alium,  sed  in  ore  duorum  vel 
trium  testium  stet  omne  verbom. 

Cap.  XVIII.  —  Deeademre, 
(£a  concil.  Cabillon„  cap.  5.)  Contradicimos  qoo- 
que  ut  in  quarta,  vel  quinta,  sextaque   generatione, 
nuUus  amplius  conjugio  copuletur.  Ubi  aotem   post 
interdictom  factum  fuerit  inventum,  separetur. 

Cap.  XIX.  —  Quid  sanctus  Gregorius  Augusiino  An- 
glorum  prgsdicatori  propier  teneriiaiem  novas  fidei 
permiserii, 

(Ex  episi.  Joannis  Consiantinop,  episcopi  ad  Fe- 
licem  episcopum  Sidliae,)  Gregorius  papa  requisitus 
ab  Auguslino  Anglorunoc  geotis  episcopo  quota  geoe- 
ratiooe  fideles  debeaot  copulari,  dispeosatorie  sic 
rescribit  :  Qusedam  lex  io  Romaoa  repoblica  per- 
mittit  ut  sive  frater  et  soror,  seu  duorum  fratrom 
germaooram  vel  duarum  sororum  filius  et  fHia 
misceaotur  :  sicut  experimeoto  didicimos,  ex  tali 
coojugio  sobolem  non  posse  succrescere.  Unde  ne- 


783 


BURGHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


cesse  est  ut  jam   qaarta  vel  quinta  generatio  fide- 
lium  licenter  sibi  jungantur. 

Cap.  XX.  —   Quod  sanctus  Gregorius  hoe   Anglorum 
genti  specialiterf  non  generaliter  permiserit. 

(Item  idem  Joan.  dicit.)  Verom  post  multum  tem- 
poris  a  Felice  Mesense  Sicilise  priesule  requisitus, 
utrum  Augustino  Gregorius  scripsit  ut  Anglorum 
qoarta  generatione  contracta  matrimonia  mioime 
solverentur,  humillimus  Pater  Gregorios  inter  cce- 
tera  talem  dedit  rationem  :  Quod  scripsi  Aogustino 
Anglorum  gentis  episcopo,  alumno  videlicet  ut  re- 
corderis  too,  de  cohsanguinitatis  conjunctione,  ipsi 
et  Anglorom  genli,  qu»  nuper  ad  fidem  venerat, 
ne  a  bono  quod  coeperat  metuendo  austeriora  re- 
cederet,  specialiter,  et  non  generaliter  certissime 
scrif  sisse  me  cognoscas.  Unde  et  mihi  omnis  Ro- 
mana  civitas  testis  ezistit,  nec  ea  intentione  haec 
illis  scripsi  mandata,  ut  postqoam  firma  radice  in 
fide  foerint  solidati,  si  infra  propriam  consangoini- 
tatem  inventi  foerint,  non  separeotur,  aot  infra 
aftinitatis  lineam,  id  est  usque  ad  septimam  gene- 
rationem  jungantur  :  sed  quod  adhuc  illis  neophytis 
ezistentibus  eis  primum  illicita  consentire,  et  eos 
verbis  ac  exemplis  instruere,  et  qose  post  de  talibus 
egerint,  rationabiliter  et  fideliter  ezclodere  oporte-^ 
ret.  Nam  juzta  Apostolom  qoi  ait :  Lac  dedi  vobis 
potum  non  escam,  ista  illis  modo,  non  posteris,  ut 
prffifizom  esty  tempuribos  tenenda  indulsimus,  ne 
bonom  qood  infirma  adhoc  radice  plantatum  erat, 
ezureretur  sed  aliquantum  firmaretury  et  usque 
ad  perfectionem  custodiretur.  Haec  ego  ergo  Joan- 
nes  idcirco  perstringenda  coravi,  ot  hi  qui  occasio- 
ne  nova>.  dispensationis  illicita  matrimonia  contra 
hunc  eruditissimom  virum  causantor,  non  generali- 
ter  quartffi  generationis  copulam  censuisse,  imo 
venialiter. 

Cap.  XXI.  —  Quod  extranei^  nisi  ex  necessario,  disci- 
dium  inter  consanguineos  facere  non  debeant. 

{Ex  decr.  Fabiani  papse^  cap.  8.)  Consangoineos  ez- 
traneorom  nulius  accuset,  vel  consanguinitatem  in  sy- 
nodo  compotet,  sed  propinqui  ad  quorum  notam 
pertinet,  id  est,  pater,  mater,  frater,  soror,  patroos, 
avoncolns,  amita,  matertera,  et  eorom  procreatio. 
Si  autem  progenies  tota  defecerit,  ab  antiquioribus 
et  veracioribus  quibus  eadem  propinquitas  nota 
sit,  episcopus  canonice  perquirat  :  et  si  inventa 
propinqoitas  fuerit,  separentor. 

Cap.  XXII.  —  De  eadem  re. 

[Ex  concilio  Romano  Gregor.)  Si  quis  neptem  suam 
in  eonjugium  duxerit,  anathema  sit. 

Cap.  XXIIf .  —  De  eadem  re. 

(Ejusdem  Gregor.)  Si  qois  consobrinam  in  con- 
jugiom  duxerit,  anathema  sit. 

Cap.  XXIV  —  De  eadem  re. 

(Item  ejusdem  Gregor.)  Si  quis  de  propria  cogna- 
tione,  vel  quam  cognatus  habuit,  in  conjugiom  dn- 
xerit,  anathema  sit. 


A  Cap.  XXV.  —  Sacramentum   de  parentela 

inquirendum  sit. 

De  ista  parentela  quam  dicunt  esse  i 
N.  et  istam  ejos  conjugem  N.  quidquid  inc 
audisti  a  tuis  vicinis,  aut  a  tuis  antiquioi 
pinquis,  quod  tu  per  nuUum  ingenium,  n 
amorem,  nec  propter  timorem  aot  per 
aut  per  consanguinitatem  celabis  episcopi 
aot  ejus  missum,  cui  hoc  inquirere  jusse 
docunque  te  ex  hoc  interrogaverit,  sic  te 
vet,  et  istffi  sanctornm  reliquice. 

Cap.  XXVI.  —  Juramentum  testiui 

Istod  sacramentum   quod  iste  juravit  i 
rentela,  quse  inter  illum  N.    et  ejus   coi 
B  computatiir,  quod  tu  illod  observabis  in 
sapis,  aot  audisti,  sic  te  Deos  adjuvet. 

Cap.  XXVII.  —  Sacramentum  de  incestmsc 

Ab  isto  die  in  antea  quod  tu  per  nullum 
te  sociabis  huic  tua"  conguinese  N. 
contra  legem  et  rectam  Christianitatem  t 
terium  etincestum  perpetrasti,  nec  in  co 
in  adulterio  illam  tibi  sociabis,  nec  cum  il 
mensam  manducabis  et  bibes,  aut  sub 
manebis,  nisi  forte  in  ecclesia  aut  in  aliqi 
loco,  ubi  nulla  mala  suspicio  possit  esi 
coram  testibus  idoneis  pro  certa  necessita 
colloquamini.  Nec  conjugem  accipies, 
post  peractam  poenitentiam  tibi  licentia  d 
^  ab  episcopo  ttio,  aut  ejus  misso,  sic  te  Dc 
et  istee  sanctorum  reliquise. 

Cap.  XXVIII.  —  HsBC  capitula  deseptem  grc 
sanguinitatis  sanctus  Isidorus  diligcnti  t 
descripseratf  et  in  figura  inferius  depici 
ordinaverat. 

CaPITULUM    1    DS   7    GRADIBDS. 

(Isidor.  de  7  gradibus  consanguinitati 
gradu  superiori  linea  continentnr  pate 
inferiori,  filius,  filia,  quibusque  nullffi 
junguntur. 

Capitdlum  2. 

Secundo  gradu  continentur  superiori  lii 
avia  :  inferiori,  nepos,  neptis.  In  transvei 
0  soror,  quse  personae  duplicantur.  Avus  eni 
tam  ex  patre,  quam  ex  matre  accipiun 
personm  sequentibus  qiioque  gradibus  sim 
substantia  earum,  qu»  in  quo  gradu  subsis 
ordine  duplicantur.  Isto;  personse  in  secoi 
ideodupiices  appellantur,  quia  duo  avi,  et 
est,  et  maternus.  Item  duo  genera  nepot 
sive  ex  filio,  sive  ex  filia  procreati.  Frater 
ex  transverso  veniunt,  id  cst,  aut  frater  { 
frater  matris;  qnia  aut  patruus,  aut  avuncu 
natur.  Qni  et  ipsi  hocordine  duplicantur. 

Capitdlum  3. 

Tertio  gradn   veniunt  supra,  proavus, 
infra  pronepos,  proneptis  :   ex  obliqno,  f 
rorisque  fllius,   vel   filia.   Patruos,   amita 


785 


DEGRETORUM  UBRI  XX.  -•  LIBER  SEPTIMUS. 


786 


patris  fraier,  ot  soror.  Avunculus,  matertera,  ma-  A 
tris  frater,  et  soror. 

Capitulcm  4. 


CAPrruLUM  7. 


i 


Quarto  gradu  veniunt  supra,  abavns,  abavia  : 
infra  abnepos,  abneptis  :  ex  obiiquo  fratris  et  so- 
loris,  nepos,  nepti^,  patroelis,  soror  patruelis,  id 
est,  patrui  filius,  vel  filia.  Consobrinus,  consobrina, 
id  est,  avunculi  et  materterffi  iilius,  vel  iilia.  Ami- 
tinus,  amitina,  id  est,  amit»  iilius,  vel  filia.  Itemque 
eonsobrini  :  quia  ez  daabus  sororibus  nascuntur. 
Qnibus  accrescit  patruus  magnus,  amita  magna,  id 
est,  avi  paterni  frater  et  soror.  Avonculus  magnus, 
matertera  magna,  id  est,  avise  tam  paternfle,  quam 
matemey  frater  et  soror. 

CAPrruLUM  5. 

Quinto  gradu  veniunt  supra  quidem  atavus,  ata- 
via  :.  infra  adnepos,  adneptis  :  ex  obliquo  fratris  et 
tororis,  pronepos,  proneptis  :  fratres  patrueles, 
torores  patrueles  :  amitini,  amitinse  :  consobrini, 
consobrins  lilius,  vel  filia,  proprius  consobrinns, 
coosobrina,  id  est,  patrui  magni,  amitse  magnee, 
iTuneaii  magni,  matertere  magnffi  filius,  vel  filia. 
Qmbus  accrescunt.  propatruus,  proamita.  Hi  sunt 
proavi  materni  frater  et  soror,  proavunculus,  pro- 
mitertera.  Hi  sunt  proavise  paternee,  maternaeque 
frater  et  soror,  proavique  materni.  Hsec  species,  nec 
aliis  gradibus  quam  scripta  est,  nec  aliis  vocabulis 
declarari  potest. 

Capitulum  6. 

Sezto  gradu  veniunt  supra  tritavus,  tritavia  :  in- 
fri  trinepos,  trineptis  :  ex  obliquo  fratris  et  sororis, 
iboepos  abneptis,  fratres  patrueiis,  sorores  patrue- 
lis.  Amitini  amitinse,  consobrini  consobrins.  Patmi 
iDigni,  amitie  magufle,  avunculi  magni,  materterse 
iDigns.  Nepos  neptis  proprioris  consobrini  filius 
Tel  filia,  qui  consobrini  appellantur.  Quibus  ex  latere 
iccrescunt  propatrui,  proamitse  :  proavunculi,  pro- 
matertene  filios,  vel  filia,  adpatruus,  adamita.  Hi 
iaot  abavi  paterni  frater  et  soror,  abavunculus,  ab- 
niatertera.  Hi  sunt  abaviae  paternse  matemaeque 
frtter  et  soror,  abavique  materni.  Hsec  quoque 
explanari  amplins  non  possnnt,  quam  auctor  ipse 
disserQit. 


Septimo  gradu,  qui  sunt  cognati  recta  linea,  su- 
pra  infraque  pro  propriis  nominibus  non  appelian- 
tor,  sex  ex  transversa  linea  continentur  fratris 
sororis  adnepos  adneptis,  consobriui  tilii,  filiaeque 
successionis.  Idcirco  gradus  septem  constituti  sunt : 
qui  ulterius  per  rerum  naturam,  uec  nomina  inve- 
niri,  nec  vita  succedentibus  prorogari  potest.  In 
bis  septem  gradibus  omnia  propinquitatum  uomina 
continentur,  ultra  quos  affinitas  inveniri,  nec  successio 
potest  amplius  propagari. 

Cap.  XXIX.  —  De  incestuosis  qui  admonitiones  sacer- 

dotum  contemnunt, 

g  (Ex  concilio  Ttiron.,  eapite  i.)  Incestuosi,  parri- 
cidae,  homicidce,  multi  apud  nos,  proh  dolor!  rupe- 
riuntur  :  sed  aiiqni  ex  illis  sacerdotum  nolunt 
admonitionibus  aurem  accommodare ,  volentes  in 
pristinis  perdurare  criminibus  :  quos  oportet  per 
ssecularis  potentise  disciplinam  a  tam  prava  consue- 
tudine  coerceri,  qui  per  salutifera  sacerdotum  mo- 
nita  noloemnt  revocari. 

Cap.  XXX.  —  Quod  infra  sextam  generationem  con- 

jugia  non  fiant. 

(Ex  eoncilio  apud  Confluentiam  c^d  interfuit  Hen' 
ricus,  et  Carolus,  reges^  capite  i.)  Anno  Dominicse 
incarnationis  DCCCCXXII,  apud  Confitientiam  jussu 
venerabiiium  principum  Caroli  videiicet,  et  Henrici 

C  regum  reverendissimorum,  congregati  sunt  episcopi 
numero  VIII  :  Hermannus  Agrippinensis  archiepisco- 
pus,  Herigerus  Moguntiensis  archiepiscopus,  Thiedo 
Wirceburgensis  episcopus,  Luittharius  Mindanensis 
episcopus,  Doto  Osneburgensis  episcopus,  Hichgou- 
wo  Wormaciensis  episcopus,  Hichwinus  Strazbur- 
gensis  episcopus,  Unwano  Padebrunensis  episco- 
pus,  cum  abbatibus  aliisque  sacri  ordinis  viris 
quamplurimis.  Cap.  1.  Qui,  ipso  cooperante  et  sen- 
tentias  eorum  confirmante  Dumino  nostro  Jesu 
Christo,  in  synodali  residentes  conventu  multa  uti- 
lia  ac  sanctse  Dei  Ecclesiffi  profutora  saluberrimo 
tractantes  consilio  inter  cffitera  qu»  statuerunt,  hoc 
maxime  necessarium,  et  instanti,  proh  doior  I  tem- 

|.  pore  per  abusionem  frequentissimum  cognationis 
incestum,  summa  cautela  vitandum  firmavemnt  : 
hoc  esty  ne  ullus  Christianus  infra  sextam  genera- 
tionem  nuptias  copolare  presumat. 


FINIS    LIBRI    SEPTIMI. 


787 


BURGUARDI  WORMACIENSIS  EPISGOPI. 


T\ 


Sequitur  figura  sancti  Isidori  episcopi  de  septem  gradibus  consanquinitofUis. 


Patru. 

Amit. 

Abnepo- 

lee 


Pa.  m. 

Amita 
me.  ab- 

nepot. 


Palr. 
Amiti. 

pro- 
nepot. 


Propatr. 
proamit. 

Prone. 

potee 


Abpa- 

tmi 

Abamit« 

nep. 


Pa.  m. 

Amit. 

ma.  pro- 

nepo. 


Patrue- 
lini. 
Ami. 
nepo. 


Prop. 

Proami- 

tc 

nepo. 


Aiipa- 

trui 

Adamitm 

filii 


Abpa- 

trui 

Abauita 

filii 


Po.  m. 
Amit. 
maf. 
nepot. 


Patrne- 

lini 
Amitini 

filii 


Propa- 
trui 

Proami. 
fi. 


Pa.  m. 

Ami. 

magna 

fiiii 


Pntin. 

Amit. 

Amiti- 

na. 


Adpa- 

trunt 

A<iumi- 

ta. 


Abpa- 

trno« 

Abami- 

U. 


Propa- 
truua 
Pro- 

amita. 


Pairu. 


Amit. 
mag. 


Patr. 
Amita. 


TritftTi 


Trito- 
Tni. 


AtaTos. 


AbaTut. 


PronTiu. 


ATua. 


Pater. 


Filins. 


Nepoe. 


ProMp. 


Abnepoe. 


Adnepoi. 


Tri. 


Trita- 
mr. 


Trita- 
Tia. 


Atavia. 


Abaria. 


PropoTia. 


ATia. 


Hater. 


Filio. 


Neptia. 


Pronept. 


Abneptii. 


Adneptis. 


Tril. 


AdaTun- 

enlnt 

Adma- 

tHrtera. 


AbaTon- 

culua 

Abiua- 

tertera. 

Proa- 
Tnnenl. 
Proma- 
tertera. 


ATnnc 

ma. 
Maier. 
magn. 


AToncu- 

Ina 

Mater 


AdaTUO- 

Ctll. 

Adma- 
ter.  fi. 

AbaTon- 

culi 

Abma- 

ter.  fi. 

AbaTun- 

cul. 
Abma- 
ter.  n«». 

Proa- 
Tuncul. 
Proma- 
ter  Ul. 

Proa- 
▼nneal. 
Proma- 
te.  ne. 

Pioa- 

Tuncnl. 

Proma. 

prone. 

Atud- 

en.  ma- 

Mater. 

ma.  fi. 

Atqu- 

rul.  ma- 

gn.  m. 

ma.  n. 

ATune. 

m.  m. 

M.  pro- 

nep. 

ATnne. 

mog. 

Mat. 
m.  ab. 

Coiuo- 

brinns 

Conio- 

brina 

Coneo- 

brini 

Con»o- 

br.  fil. 

Cooao- 

brini 

Conao- 

br.  ne. 

Conto- 

brini 

Conto. 

prone. 

Conao- 
brini. 
CooM. 
Aboe. 


INDEX  CAPITULORUM  LIBRI  OCTAVI. 


Cap.  \ .  De  illis  quos  unas  aut  ambo  parentes  sanctee 
religioni  tradiderint. 

2.  De  ?irginibus  quse  sponte,  non  coact®  parentam 
imperio,  habitum  religionis  susceperunt. 

3.  De  illis  qui  se  ante  legitimos  annos  totonderunt 
et  velaverunt. 

4.  De  illis  qui  semel  in  clero  depatati  sant,  aut 
monachorum  vitam  expetiverunt. 

5.  Ut  canonici  qui  in  monasterio  monachorum  con- 
versantur,  aut  monachice  vivant,  aut  sub  cano- 
nica  regula  constringantur. 


A  6.  Qaod   monachum   paterna   devotio,   vel   propi 
professio  faciat. 

7.  De  clericis  qui  se  iingant  monachos  esse. 

8.  Qaod  spontaneum  proposititm  monachi  muti 
non  liceat. 

9.  Ut  monacho  sine   conscientia  sui  abbatis  voti 
vovere  non  liceat. 

10.  De  virgioibas  quse  ante  12  annos,  insciis  mi 
dibardis  suis»  velamen  sibi  imposuerint. 

i  1 .  Ut  clerici,  ex  ea  Ecclesia  in  qaa  semel  legeri 
ab  alia  non  recipiantur. 


m 


DECRETORUM  LIBRI 


12.  De  TirgiDibus  necdam  velatis,  quse  tamen  in 
proposito  virginali  se  simulaverant  permanere. 

13.  De  sanctimonialibus  si  a  proposito  sacro  devia- 
Teriot. 

14.  De  eadem  re. 

15.  Quo  tempore  sacrum  velamen  sacris  virginibus 
imponi  debeat. 

16.  De  eadem  re. 

17.  De  sanctimonialibus,  quas  alias  vclare  prsesu- 
munt. 

18.  De  virginibus,  qua  state  velari  debeant. 

19.  Quod  desponsatam  pueliam  alii  viro  non  sit  ii- 
citum  dare,  monasterium  aulem  licet  eiigere,  si 
vult. 

20.  Ut  aliquis  incognitus  non  cito  in  monasterio 
monacborum  recipiatur. 

21.  De  clericis  qui  monacboram  propositum  appe- 
tuni. 

22.  De  virginibus  sacris,  quse  propter  districtiorem 
vitam  ad  aliud  monasterium  ire  disposuerint. 

23.  Quo  vestitu  virgines  ad  consecrationem  venire 
debeant. 

24.  Ut  praeter  scientiam  domini  sui  servus  non  effi- 
ciatur  monacbus. 

25.  De  iilo  qui  servum  alienum  causa  religionis  docet 
contemnere  dominum  suum. 

26.  De  fugitivis  clericis. 

27.  De  sfficuiaribus,  si  se  semel  per  religionem  to- 
tonderint,  et  post  laici  efficiuntur. 

28.  Ut  servus  in  monasteriom  non  recipiatur  ne- 
sciente  domino  suo. 

29.  De  monachis  ac  monacbabus  qui  se  sacrilega 
contagione  miscuerunt. 

30.  Ut  nou  liceat  Deo  sacratis  nuptialia  jura  con- 
trabere. 

31.  De  his  qui  sanctimoniales  in  matrimonium  acce-^ 
perint,  ut  separati  sine  spe  conjugii  maneant. 

32.  De  virginibus  quse  prffivaricatiB  sunt. 

33.  Ut  viduae  velum  sibi  imponere  non  debeant,  in- 
consulto  episcopo  suo,  et  ne  presbyteri  eis  impo- 
nere  prsesumant,  quod  et  episcopis  non  licet. 

34.  Quod  vidua;  sub  nulla  benedictione  sint  velands. 

35.  De  viduis  qus  semel  sacrse  conversationis  ve- 
lamen  suscipiunt. 

36.  De  viduis,  ut  nallus  eas  velare  attentet. 

37.  De  nobilibus  feminis,  quse,  postquam  velatee 
fuerint,  domi  in  deliciis  residere  delectantur. 

38.  De  his  qai  velatas  et  Deo  consecratas  in  conju- 
gium  duxerint. 

39.  De  vidois  quse  professam  continentiam  praeva- 
ricatse  sunt. 

40.  De  eadem  re. 

41 .  De  eadem  re. 

42.  De  feminis  quarum  mariti  obierint,  ut  non 
cito  se  velent. 

43.  Ut  viduitatis  professio  coram  episcopo  fiiat. 

44.  Ut  nullus  velet,  vel  jabeat,  viduas  vel  virgines 
nubere. 

45.  De  viduis  propositum  relinquentibus. 


B 


XX.  —  LIBER  OCTAVUS.    .  790 

A  46.  Ut  viduse  velatae  ad  nuptias  ire  non  debeant. 

47.  De  vidua  quee  sub  obtentu,  religionis  velum  ad 
tempus  sibi  imposuerit. 

48.  De  viduis  et  puellis  quse  in  domibus  propriis  ha- 
bitum  religionis  susceperunt. 

49.  Quod  sanctus  Gregorius  quamdam  feminam 
velatam  quee  sacrum  propositum  transgressa  est 
comprehendi  jusserit. 

50.  De  viduis  velatis,  si  voluptatlbus  carnis  inservire 
accusantur. 

51.  Ut  sacrilegi  dijudicentur  qui  se  sacratis  femi- 
nis  miscuerant. 

52.  De  his  qui  sanctimoniales  virgines  vel  viduas  ve- 
latas  rapiunt. 

53.  Ut  cierici  seu  laici  cum  bono  teslimonio  cum 
sacris  pueliis  loqui  debeant. 

54.  Quod  mulieres  velalse,  aut  in  monasteriis,  aut 
in  domibus  suis  babitum  observent. 

55.  Ut  adolescentiores  vidofle,  vel  sanciimoniales, 
ab  episcopo  non  negligantur. 

56.  Ut  unusquisque  episcopos  clericos  in  suo  episco- 
pio  vagantes  ad  suum  episcopum  redire  faciat. 

57.  De  clericis  vagis. 

58.  Ut  monachse  monastice  vivant,  et  canonice 
secundum  canonicam  vitam  vivant. 

59.  Ut  sanctimoniales  abbatissie  soie  sint  obedientes. 

60.  De  feminis,  quse  propter  continentiam  mulie- 
brem  mutant  habitum. 

61.  De   illo  qui    virginitatem    custodierit,    naptias 
C     autem  exsecraverit. 

62.  De  feminis  quae  propter  religionem  crines  to- 
tonderint. 

63.  De  illis  qui  propter  continentiam  palliis  vestian- 
tur. 

64.  De  illis  qui  virginitatem  observant,  et  sic  extol- 
iuntur. 

65.  Quod  non  sit  permittendum  monachos  et  mona- 
chas  in  uno  monasterio  simul  habitare. 

66.  Ut  episcopus  monasteria  monachoram  et  san- 
ctimonialium  frequenter  visitet. 

67.  Ut  abbates  in  potestate  episcoporum  consistant. 

68.  De  monacbis  qui  filios  procreaverint. 

69.  De  sanctimonialibus  quse  vim  barbaricam  per- 
tulerunt. 

70.  De  quadam  abbatissa  qase  se  proclamaverat  saper 
militibus  in  claustro  sno  hospitantibus. 

71.  Quod  res  ecclesiasticse  ad  laicos  disponendse  non 
respiciant. 

72.  De  eadem  re. 

73.  Ut  abbates  ad  synodum  ire  non  cogantur,  nisL 
pro  rationabili  re. 

74.  Ut  congregationes  monachorum  sine  collaudatione 
episcopi  fieri  non  liceat. 

75.  De  virg^nibus  sacris  qufle  parentibus  privantar. 

76.  Qui  religiosis  feminis  praeponendus  sit. 

77.  De  sanctimonialibus,  quid  in  claustro  facere  de- 
beant. 

78.  Nullus  laicus  claastra  sanciimonialium  ingre- 
diatur,  nisi  ad  opera  exercenda. 


D 


791 


BURCUARDI  WORHACIENSIS  EPISGOPI. 


m 


79.  Janitrix  claastri  non  eligatur,  nisi  testimonium  A  92.  Ut  episcopi  sive  abbates  ante  se  joca  turpia  fieri 


babeat  bonum. 

80.  Ut  abbaiissa,  nisi  per  licentiam  sui  episcopi,  a 
monasterio  non  egrediatur. 

81.  Ut  unus  abbas  duobus  monasteriis  prseesse  non 
debeat. 

82.  Ut  monachi  compatres  non  habeant. 

83.  Quod  femioae  in  conventu  docere  non  debeant. 

84.  Ut  femina  pcenitentiam  dare  non  debeat,  nec 
sedere  inter  sacerdotes  in  convivio. 

85.  De  molieribus  virorum  causas  discutientibus. 

86.  Quod  abbas  pro  humiiiatione  locum  suum  re- 
linquere  possit. 

87.  Quod  laicus  in  ecclesia  lectionem  recitare  non 
debeat. 

88.  Quod  non  liceat  episcopo  abstrahero  rem  mona- 
sterii,  quamvis  erga  se  peccaverit  abbas. 

89.  Ne  monachi  placita  ssecularia  adcant. 

90.  De  negotio  saeculari. 

91.  De  clericis  injuste  tonsuratis. 


non  permittant. 

93.  De  illis  qui  ab  episcopo  seu  ab  aliis  avaritis 
causa  seducti  se  totondenint. 

94.  Ut  abbatissa  magnam  curam  habeat  de  con- 
gregatione  sua. 

95.  Ut  sanctimoniales  in  domibus  suis  cum  ali- 
quibus  masculis  manducare  vel  bibere  non  prs" 
sumant. 

96.  Qualiter  indignos  abbas  a  suo  separetur  officio. 

97.  De  clericis  qui  tonsoras  dimiserint,  et  uxores 
acceperint. 

98.  De  puellis  quse  se  ante  legitimos  annos  sua  sponte 
sacrae  religioni  tradiderint. 

99.  De  illo  qui  liliam,  ^ut  neptem,  vel  parentem 
suam  Deo  omnipotenti  offerre  voluerit. 

100.  De  eadem  re. 

101.  De  abbate  qui  feminas  in  monasterio  suo  fe- 
stivitates  celebrare  permiserit. 

Indicis  capitulorum  finis. 


BURGHARDI 

WORMACIENSIS   ECCLESI^   EPISCOPI 

DEGRETORUM  LIBER  OGTAVUS 

DE  VIRIS  AC  FEMINIS  DEO  DICATIS 


ARGUMENTUM  LIBRI. 

Librb  hoc  de  viris  et  feminis,  qui,  Deo  dicati,  sa- 
crum  propositum  reliqueront,  deque  eorumdem  pce- 
nitentia  tractatio  instituitur. 

Cap.  L  —  De  illis  quos  unus  aut  ambo  parentes  san- 

ctds  religioni  tradiderint. 

(Ex  concH.  Tolet,  ii,  capite  6.)  Quoniam  hucusque 
dissolutse  operationis  efifectus  interdum  nutare  fecit 
honestum  constitotionis  edictum,  dum  incognite  re- 
solvi  putatur  quod  indissolubili  sanctionb  auctoritate 
tenetur  :  ideo  quidquid  obvium  ex  incerto  occurre- 
rit  evidenter  abjici  decet,  ut  de  ceetero  nihil  soper- 
sit  quod  indubium  nutet.  Ideoque  si  in  qualibet 
minori  eetate,  vel  religionis  tonsoram,  vel  religioni 
debitam  vestem  in  utroque  sexu  iiliis  aut  unus  aut 
ambo  parentes  dederint,  certe  vel  nolentibus  aut 
nescientibus  se  susceptam  et  non  mox  visam  in  filiis 
abdicaverint,  sed  vel  coram  se  vel  coram  Ecclesia 
palamque  in  conventn  eodem  filios  talia  habere 
permiserint,  ad  ssecolarem  reverti  habitum  ipsis 
filiis  quandoqae  penitus  non  licebit,  sed  convicti 
quod  tonsuram  aut  religiosam  vestem  aliquando 
habuerint,  moz  ad  religionis  et  cultum  habitumque 
revocentur,  et  sub  strenua  districtione  hujusce  ob- 
servantiae  inservire  cogantur.  Parentibns  sanis  filios 
religioni  contradere  non  amplius  quam  nsque  ad 


C  duodecimum  aetatis  eorom  annum  licentia  poterit 
esse.  Postea  vero  an  voluntate  parentum,  an  suee 
devotionis  sit  solitarium  votum,  erit  filiis  licitom 
religionis  adsumere  cultum.  Quisquis  autero,  vel 
abolitione  tonsurse,  vel  saecularis  vestis  assnmptione 
detectus  fuerit  attigisse  transgressionero,  excomrou- 
nicationis  censuram  accipiat  et  reiigioni  semper 
inhsereat. 

Cap.  II.  —  De  virginibus  quas  sponte,  non  eoactse  po- 
rentum  imperio^  habitum  religionis  susceperunt. 

(Ex  decr.  Leonis  papse,  capite  17.)  Puellse  quse  non. 
parentum  coactae  imperio,  sed  spontaneo  jodici<^ 
virginitatis  propositom  -  atque  habitum  susceperunt^ 
si  postea  nuptias  eligunt,  prsevaricantnr,  etiam  sS 
nondum  eis  gratia  consecrationis  accessit.  Cojus  uti — ■ 
que  non  fraudarentur  munere,  si  in  proposito  per — 
manerent. 

Cap.  III.  —  De  illis  qui  se  ante  legitimos  annos  toUm — 

derunt  et  velaverunt. 

(Ex  concilio  Mogunt.  cui  interfuit  Caroku  impera» 
tor,  et  Ricolphus  archiepiscopus,  in  daustro  S.  ^lba- 
m,  capite  20.)  Si  quis  ante  annos  legitimos  lonsnra- 
tus  est  sine  consensu  parentum  suorum,  et  si  ipsi 
parentes  infra  annnm  non  se  reclamaveront  ad  prin- 
cipem,  aut  ad  proprium  episcopum,  aut  ad  missum 
dominicum,  in  ipso  clehcatu  permaneat.  Si   vero 


DEGRETORUll  UBRl  XX.  —  UBER  OCTAVUS. 


794 


mos  aanos  per  yim  clericus  factas  est,  et  A  deTolatns    est,    public»    poenitentise    satisfactione 


im  ad  super  memoratas  personas  oiinime 
ant,  ita  in  clericaln  permaneat  sicut  is 
[^rius  dictum  est.  Si  vero  prflefatce  perso- 
innum  reciamationem  fecerunt,  hi  qui  eos 
»ceruat,  ipsis  sive  parentibus  eorum  hoc 
exsolvant  quod  contra  eos  contraxerunt. 
{ui  ante  legitimos  annos  tonsuratus  est, 
eadem  tonsara  permanere  debeat  necne, 
te  sit  parentam.  Si  vero  is  qui  tonsuratus 
A  servus  fait,  domino  per  legem  emen- 
iquid  de  ejas  servo  contra  enm  contractum 
rero  qui  tonsuratus  est,  utrum  in  eadem 
^maoeat,  in  potestate  sit  domini  sui.  Si 
li  liberi  sunt,  ante  legitimos  aut  post  legi- 
os,  hoc  modo,  sicut  superius  taxatum  est, 
sunt  et  ad  grados  ecclesiasticos  pervene- 
isdem  gradibus  perseverare  cogantur.  Si 
i$«  qui  superius  taxato  modo  tonsuratus 
gradus  ecclesiasticos  perveoerit,  domino 
gem  emendetur,  et  ei  redditus  in  suo  gra- 
leat.  Hoc  et  de  yelandis  puellis  observan- 

-  De  UIU  qui  semel  in  clero  deputati  suntf 
utmonachonm  vitam  expetiverunt, 

rilio  Chalced.  capite  7.)  Qui  semel  in  clero 

unt,  aut  monachorum  vitam  expetiverunt, 

neque  ad  militiam,  ncqae  ad   dignitatem 

enire  mundanam  :   sed   hoc  tentantes   et 


pargandns  est :  quia  et  si  innocens  militia,   et  ho- 

nestum  potest  esse  conjugiam,  electionem  meiiorem 

deseruisse  transgressio  est. 

Cap.  IX.  —  Ut  monacho  sine  eonscientia  sui  abbatis 

votum  vovere  non  Uceat. 

(Ex  dictis  Basilii,)  Monacho  non  liceat  yotam  vo- 

vere  sine  consensu  abbatis  sui.   Si  autem  voverit, 

frangendam  erit. 

Cap.  X.  —  De  virginibus  quae  ante  Xll  annoi,  ui- 
sciis  mundiburdis  suis,  velamfn  sibi  imposuerint. 

(Ex  concHio  Tribur,,  capite  10.)  Virgines  quae  ante 

XII  annos,  insciis  muodiburdis  sais,  sacrum     vela- 

men  capiti   suo    imposuerint,   et   illi   mundiburdi 

.;  i:u«-:    „«»       **  i  «•»•«.         ♦        *  i     •       annum    et    diem    hoc     tacendo    consenserint,    in 
11  Uberi  snnt,  ante  legitimos  aut  post  legi-  d         .  .,  .,,...  j-  . 

r^  h^  m.H.  «ionf  .nn«.j„.  io.J.»m   -!♦    ^  ^«'^cto  proposito  permaneaut.  Et  si  m  pr«dicto  anno 

et  die  pro  illis  se  proclamaverint,  petitioni  eorum 
assensus  prebeatur,  nisi,  forte  Dei  timore  tactis, 
cam  eorum  licentia  in  religionis  habitu  perseve- 
rent. 

Cap.  XI.  —  Ut  clerici  ex  ea  Ecclesia^  in  qua  scmel 
legerint^  ab  alia  non  recipiantur, 

(Ex  concilio  AfHcano,  capite  57.)   Item   placuit  nt 

quicunque   in  Ecclesia  yel   semel   legerit,  ab   alia 

Ecclesia  ad  clericatam  non  tcneutur. 

Cap.  XII.  —  De  virginibus  necdum  velatiSt  quss  tafnen 
tn  proposito  virginali  se  simulaverant  permanere. 

(Ex  decr,  Innocentii  papWf  capite  20.)  Hse  vero 
que,  necdum  sacro  velamine  tect»,  tamen  in  pro- 
posito  virginali  semper  se  simulaverant  permanere, 
es  poenitenUam,  quo  minnsredeant  ad  hoc  C  j.^^^  ^^^^^  ^^^  f^^rint,  si  forte  nupserint,  revo- 
)ter  Denm  primitus  elegernnt,  anathemaU-      ^^^^  ^^^^^  3^  ag^nda  poenitentia  iilis  est  :  quia 

sponsio  eanim  a  Domino  tenebatur.  Nam  si  Aposto- 
Ins  illas  qu8B  a  propositp  viduitatis  discesserunt 
diierat  habere  damnationem,  quia  primam  fidem 
irritam  fecerunt,  qnanto  magis  yirgines  que  prio- 
ris  promissionis  fidem  frangere  conatae  sunt? 

Cap.  XIII.   —  De  sanctimonialibus^    si    a   proposito 

sacro  deviavermt. 

(Exdecr.  ejusdem,  capite  i9.)  Quae  Christo  spiri- 

taliter  nubunt,  si  postea  pubiice  nupserint,    vel  se 

cianculo  corruperint,  non  eas  admittendas  esse  ad 

agendam  poenitentiam,  nisi  is  cui  se  junxerant  de 

mondo  recesserit.  Si  enim  de  hominibus  hsec  ratio 


Ut  canonici  qui  in  monasierio  monacho- 
wersantuTp  aut  monachice  vivant,  aut  sub 
!  regutaeonstringantur. 

\cilio  Jtogunt.j  capite  i7.)  Precipimus  ut 

oe  episcopus  sciat  per  singula  monasteria 

isque  abbas  canonicos  in  monasterio  suo 

hoc  omnino  ambo  pariter  provideant,    si 

ieri  voluerint,  regnlariter  yivant,  sin  au- 

nice  vivant  omnino. 

-^  Quod   moncuihum   patema  devotio,   vel 
propria  professio  faciat. 

Mo  Totetan  capite  49.)  Monachum  antem 


evoUo,  aut  propria  professio  facit.  Quid-  D  custoditur,  ut  qocecunque  vivente  viro  alteri  napse- 


m  fuerit,  alligatum  tenebit   Proinde  his 

im   reverti  recludimns  aditum,  et  omnes 

m  interdicimus  regressus. 

—  De  clericis  qui  se  fingunt  monachos  esse. 

em   concilio.)    Ut    clerici,  qui   se   fingnnt 

nomine    monachos  esse,  et  non  snnt, 

s  corrigantur  atque   emendentur,  ut  vel 

ehi  sint  vel  veri  canonici. 

•—  Quod  spontaneum   propositum  monachi 
mutari  non  liceat. 

;r.   Leonis  papse^    capite  26.)  Propositum 

proprio  arbitrio  aut  voiuntate  susceptum, 

i  potest  absque  peccato.  Qnod  enim   quis 

debet  et  reddere.   Unde  qui  relicta  sin- 

professione  ad  militiam,  vel  ad   nupUas 


rit  adultera  habeatur,  nec  ei  agendde  poenitentiiB 
licenUa  concedatur,  nisi  unus  ex  his  fuerit  defun- 
ctus  :  quanto  magis  de  illa  tenenda  est,  qne  ante 
immortali  se  sponso  conjunxerat  et  postea  ad  hu- 
manas  nuptias  transmigravit? 

Cap.  XIV.  —  De  eadem  re. 
(Ex  conciUo  Toletan.)  De  viris  ac  feminis  sacris 
propositum  transgredientibus  sacrnm  proclivis 
cnrsus  est  a  voluntate,  et  imitatrix  natura  viUornm. 
Quamobrem  quisquis  virorum  vel  mulierum  habitnm 
semel  induerint,  vel  induernnt  spontanee  reUgiosnm, 
aut  si  vir  deditns  Ecclesi»  thoro,  vel  femina  fue- 
rit,  aut  foit  delegata  puellarum  monasterio,  in 
utroque  sexu  prsevaricator  ad  propositum  invitus 
reverU  co^ur,  ut  vir  detondeatur,  et  pnella  mona* 


795 


BURGHARDI  WORMAGIENSIS  EPISCOPI. 


7% 


steriam  ingrediatur.  Si  autem  quolibet  patrocinio  A 
desertores  permanere  voluerint,  sacerdotali  senten- 
tia  a  Christianorum  csetu  habeantur  extorres,  ut 
nec  locus  eis  ullus  sit  communis.  Viduas  quoque 
universalis  jam  dudum  statuit  synodus,  profcssionis 
vel  habitus  sui  desertrices,  ut  superiori  sententia 
condemnentur. 

Cap.  XV.  —  Quo  tempore  sa<^um  velamen  sacris  vir- 

ginibus  imponi  debeat, 

{Ex  decr.  Gelasii  papx,  capite  12.)  Devotis  quoque 
virginibus,  nisi  aut  in  Epiphania,  aut  in  albis  Pa- 
schalibus,  aut  in  aposlolorum  natalitiis,  sacrum  mi- 
nime  velamen  imponatur,  et  non  ante  XXV  annos  ; 
nisi  forte,  sicut  de  baptismate  dictum  est,  gravi  lan- 
guore  correptis,  ne  si  hoc  munere  de  sseculo  exeant,  ^ 
implorantibus  non  negetur. 

Cap.  XVI.  —  De  eadem  re, 

{Ex  concilio  Milevit.f  capite  26  )  Item  placuit  ut 
quicunque  episcoporum  necessitate  periclitantis  pu- 
dicitiae  virginalis,  cum  vel  petitor  potens  vel  raptor 
aliquis  formidatur,  vel  si  etiam  aliquando  mortis 
periculoso  scrupulo  compuncta  fuerit,  ne  non  velata 
moriatur,  aut  exigentibus  parentibus,  aut  his  ad 
quorum  curam  pertinet,  velaverit  virginem,  seu  ve- 
lavit  intra  vigesimum  quintum  annum  setatis,  non  ei 
obsit  consilium,  quod  de  isto  numero  annorum  con- 
stitutum  est. 

Cap.  XVII.  De  sanctimonialibus  quse  alias  velare  prae- 

sumunt, 

(Ex  decr.  Eutychiae  papx,  capite  13.)  Nihiiominus  C 
etiam  in  quibusdam  locis  inolitum  invenimus  usum 
stultitie  plenum,  et  ecclesiasticse  auctoritati  con- 
trarium,  eo  quod  videlicet  nonnullae  abbatissse  et 
aliquee  ez  sanctimonialibus  viduis  et  puellis  virgi- 
nibas  contra  fas  velum  imponere  prsesumant.  Et 
ideo  nonnuUse  injuste  velatse  putant  se  liberius  suis 
carnalibus  desideriis  posse  inservire,  et  suas  volun- 
tates  eiplere.  Quapropter  statnimus  ut  si  abbatissa 
aut  quselibet  sanctimonialis  post  hanc  definitionem 
in  tantam  audaciam  proruperit  ut  aut  viduam  aut 
puellam  virginem  velare  prsesumpserit,  judicio  ca- 
nonico  usque  ad  satisfactionem  subdatur. 
Cap.  XVIII.  —  De  virginibuSf  qua  aetate  vtlari  debeant. 

(Ex  decr.  Pii  papse.)  Ut  virgines  non  velentur  ^ 
ante  XXV  annos  setatis,  nisi  forte  necessitate  peri- 
clitantis  pudicitiae  virginalis.  Et  non  sunt  conse- 
crandse  alio  tempore  nisi  in  Epiphania,  et  albis 
Paschalibus,  et  in  apostolorum  natalitiis,  nisi  causa 
mortis  urgente. 

Cap.  XIX.  —  Quod  desponsatam  puellam  alii  viro  sit 
lieitum  dare,  monasterium  autem  licet  eligere  si  vult 

(Ex  decr.   Eusebii  papse^  capite  10.)  Desponsatam 

puellam  non  licet  parentibus  dare  alii  viro,  tamen 

monasterium  licet  eligere,  si  voiuerit. 

Cap.  XX  —  Ut  aliquis  incognitus^  rwn  dto  in  mona' 
sterio  monachorum  reeipiatur. 

(Ex  condlio  Toletan,,,  cap.  5.)  Si  aliquis  incognitus 

monasterium  ingredi  voluerit,  anle  trienniam  mo- 

nadhi  habitus  ei  non  praestetur.  Et  si  intra'  tres  an- 


nos,  aut  servus,   aut  libertus,  vel  colonus  quseratur 

a  domino  suo,  reddatur  ei  cum  omnibus  quae  attu- 

lit,  fida  tamen  accepta  de    impunitate.  Si  autem  in- 

tra  triennium   requisitus  non  fuerit,  postea   quaBri 

non  potest,  nisi  sit  tam  longe  quod  inveniri  non  pos- 

sit,  sed  tantum    ea  quae   iu  monasterium   addnxit, 

dominus  servi  recipiat. 

Cap.  XXI.  —  De  clerids  qui  monachorum  propositum 

appelunt. 

{Ex  eodem,   cap,   50.)  Clerici    qui    monachorum 

propositum  appetunt,  et  meliorem  vitam  seqoi  cu- 

piunt,  liberos  eis  ab  episcopis  in  monasteriis  iargiri 

oportet  ingressus,  nec  interdici  propositum  eorom, 

qui   ad    contemplationis   desiderium    transire  ni- 

tuntur. 

Cap.  XXII.  —  De  virginibus  sacris^  quae  propter  distrt- 
ctiorem  vitam  ad  aliud  monasterium  ire  disposue» 
rint. 

{Ex  condlio   Tribur.^    cap,  11.)   Virgines    sacne, 

si  pro  lucro  animae  suae,propter  districtiorem  vitam 

ad  aliud  monasterium  pergere  disposuerint,  ibidem- 

que  commanere  decreverint,   synodus  concedit.   Si 

vero  fuga  disciplinse  alium  locum  jquaesierint,  redire 

cogantor. 

Cap.  XXIII.  —  Quovestiiu  virgines  ad  consecrationcm 

venire  debeant. 

(Ex  concilio  Carthag.^  cap.    11.)    Sanctimonialis 

virgo,  cum  ad  consecrationem  suo  episcopo   offera- 

tur,  in  talibus  vestibus  applicetur,  qnalibus  semper 

osura  est,  professioni  et  sanctimoniae  aptis. 

Cap.  XXIV.  —  Utpraeter  sdentiam  dominisui^  servus 

non  effidatur  monachus. 

{Ex  condlio  Arelatan.,  capite  4.)  Placuit  in  mona- 

steriis  non  esse  suscipiendum  servum  ad  monachum 

faciendum,  preter  proprii  Domini  voluntatem.  Qui 

vero   hoc    constitutum  nostrum  eicesserit,   eum  a 

communione  snspendi  decrevimus,  ne  nomen  Do- 

mini  blasphemetur. 

Cap.  XXV.  —  De  illo  qui  servum  a/tenum,  ccaisa  reU' 
gionis,  docet  contemnere  dominum  suum, 

(Ex  concilio  Braggar.^  capite  47.)   Si  quis  servum 

alienum,  causareligionis,  docet  contemnere  dominom 

suum,    et  recedere   ab  ejus  servitio,  durissime  in 

omnibus  arguatur,  et  ad  poenitentiam  compellatur. 

Cap.  XXVI.  —  De  fugiiivii  clerids. 

(Ex  dect\  Leonis  papae.)  Fogitivum  vero  ciericom, 
aut  monachum  deserentem  disciplinam,  velut  con- 
temptorem  placuit  revocare. 

Cap.  XXVII.  —  De  saecularibus^  si  se  semel  per  religuh 
nem  totonderint,  et  post  laici  efficiuntur. 

(Excondlio  Toletan.,,  v,  capi(e5.)  Quicunqoe  exsae- 

cularibus  accipientes  poenitentiam  se  totonderont,  et 

rnrsus  praevaricantes  laici  effecti  sunt,  comprehensi 

ab  episcopo  soo,  ad  poenitentiam  ei  qua  recesserunt 

revocentur.  Quod  si  aliqui  qui  per  potentiam  irre- 

vocabiles  sunt,  nec  admoniti  revertentur,  vere  ot 

apostatae    coram    Ecclesia     anathematis     sententia 

condemnentur.  Non  aliter  et  hi  qui  tonsi  collaadan- 

tibus  parentibus  fuerint,  seipsos  religioni  deTove- 

rnnt,  et  postea  habitum  saecolarem  sumpsenuit,  et 


BEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  OGTAVUS. 


798 


eerdote  comprehensi,  ad  cultum  religionis 
pcenitentia  revocentur.  Quod  si  reverti 
re  ut  apostat^e  anathematis  sententiee  sub* 
Quffi  forma  servabitur,  etiam  in  viduis 
^ae  sacris,  ac  poenitentibus  feminis,  quse 
ialem  habitum  induerunt,  et  postea  aut 
itavernnt,  aut  ad  nuptias  transierunt. 

I.  —  Ut  servus  in  monasterivmnonrecipiatur, 

nesciente  domino  suo, 

iUo  Chalced.f  capite  4.)  Nullum  vero  reci- 

)nasteriis  servum  obtentu  monachi  piaeter 

i  conscientiam  licet. 

'..  —  De  monachis  et  monachabuSf  qui  se  sa- 
crilega  contagione  miscuerint. 

it.   Syricii    papx^    capite    6.)    Impudicas 

isque  personas,    monachornm  sciiicet  at- 

^harum   quae,  abjecto  proposito  sanctita- 

ac  sacrilega  contagiune  se    miscuerunt,  et 

im  conscientice  desperatione  perductse  de 

mplexibus   libere    tilios   procreaverunt,  a 

orum    coetu    ecclesiarumque    conveiitibus 

as  esse  mandamus,    quatenos   retrusse  in 

stulis,   tantura  facinus   continua  lamenta- 

[entes,   purilicatorio    possint     plenitudinis 

qui,  in  eis  vel  ad  mortem   saitem   sohus 

lie  intuitu  percommunionisgratiam  possit 

-*  Ui  non  liceat  Deo  sacratis  nuptialiajura 
contrahere. 

\ciHo  Chaked.  capite  16.)  Virginem  qose  se 

no  consecravit,  similiter  et  monachum  non 

^tialia  jora  contrahere.  Qood  si  hoc  inventi 

^rpetrantes,  excommunicentur.  Gontitenti- 

sm,    decrevimus   ut    habeat    auctoritatem 

loci  episcopus,    misericordiam  humanita- 

irgiri. 

L  —  De  his  qui  sanctimoniales  in  matrimo^ 
)eeperint,  ut  separati  sine  spe  conjugii  ma" 

it.  PaschaUs  papsB,  capite  li.)Hi  igitur  qui 

sanctimonialibos    feminis   in   matrimonio 

njuriam  Ghristi   copulati  juxta  censuram 

zeli  separentur,  et  nunquam   eis  conce- 

BLii  vinculo  religari,  sed  in  poenitentie  se 

rehementer,  dum  Tivunt,  afticiant. 

XXII.  —  De  virginibus  qux  paevaricatse  sunt. 

T.  Qelasii  papse,  capite  10.)  Virginibus  sa- 

re  se  quosdam  sociare  cognovimus,  et  post 

Deo  propositum,  incesta  fcedera  sacrilega- 

ere.   Quos   protinus    sequum   est  a   sacra 

>ne  detrudi :  et  nlsi  per  publicam  proba- 

oenitentiam  omnino  non  recipi,  sed  tamen 

im  de  sseculo  transeuntibus,  si  digne  poe- 

non  negetur. 

II.  —  Utviduaevelum  sibi  imponere  non  debeant 
Ito  episcopo  suo,  et  ne  presbyteri  eis  impo- 
sstmant^  quod  et  episcopis  non  licet. 

mc.    Rothomag.^    capite  9.)   Statutum   est 

m  debere  velare  se,  inconsolto  soo   epi- 

imul   et  hoc  statutoro  est,    ot    si    jquis- 

Mbyteronim    deinceps    hi^jas    constitatio- 


A  nis    normse  «ontumaciter    transgressor    exstiterit, 

scilicet  ut  aliquas  viduas  velare  prsesumat,  quia  hoc 

et  episcopis  non  iicet,  gradus  sui  periculum  incur- 

rat.  Simiiiter  et  de  pueilis  virginibus  a  presbyteris 

non  velandis    statutum  est,    ut  si   quis  hoc   facere 

tentaverit,  tanquam  transgressor  canonum  damnetur. 

Gaf.  XXXIV.  —  Quod  vidusB  sub  nulla  benedictwne  sint 

vekmdaB. 

{Ex  decr.  Qelasii  papse,  capite  21.)  Nam  de  viduis 

sub  nulla    benedictione     velandis,    superius  latius 

duximus   disserendum.    Quse  si   propria  volontate 

professam  pristiniconjugiicastitatem  mutabiii  menle 

calcaverunt,   periculi  earum  intererit,  quali  Deum 

debeant  satisfacjtione  placare.  Sicut  enim  si  se  for- 

sitan  continere  non  poterant  secundum  Apostolum, 

^  nollatenus  nubere  vetabantur,  sic  habita  secum   de- 

liberatione,  promissam  Deo  pudicitise  tidem.debue- 

runt  custodire.  Nos  autem  nollam   talibus  laqueum 

debemus  injicere,  sed    solas  adhortationes    prsemii 

sempiterni,  poenasque  proponere    divini  judicii,  ut 

nostra  sit  absoluta  conscientia,    et  illarum  pro  se 

rationem  Deo  reddat    intentio.    Gavendum  quippe 

est    quud   de    earum    moribus    actibusque    beatus 

Paulus  testatur  apostolus,   quod   planius   exponere 

prseterimus,  ne  sexus  instabilis  non   tam    deterreri 

quam  admoneri  videatur. 

.    Gap.  XXXV.  —  De  viduis  quse  semel  sacrse  conversa- 

tionis  velamen  suscipiunt. 

{Ex   concilio  Aurelian ,   capite    3.)    Yiduse   spon- 

r  tanea  voiuntate  ab  altari  sacrae  conversationis  vela- 

men  suscipiunt,  decrevit  sancta  synodus   in  eodem 

proposito  eas  permanere.  Non  enim  fas  esse  decer- 

nimus,  ut  postquam   se  Domino   semel    sub  velo 

consecraverint,    et  inter  velatas  oblationes  fecerint, 

iterum  eis  concedi  Spiritui  sancto  mentiri. 

Gap.  XXXVI.— i>e  viduiSf  ut  nullus  eas  velare  attentet. 
{Ex  concil.  Mogunt.,  cap.  6.)  Viduas  autera  velare 

pontiticum  nulius  attentet,  prout  constitutum  est  in 

decretis   Gelasii,  capitulo   XIII,    quod  nec  auctoritas 

divina,  nec  canonum  forma  prsestitit.  Quse  si   pro- 

pria  fuerit  voluntate  continentiam  professa,  ot  in 

ejusdem  Gelasii  capitulo  XXI  legitur,   ejus  intentio 

pro  se  reddat  rationem  Deo  :  quia  sicut  secundnm 

Apostolum,  si  se  continere  non  poterat,    nullatenus 

D  nubere  vetabatur,  sic  secum  habita    deliberatione, 

promissam  tidem  pudicitiae    Deo    debet   custodire. 

Nos  autem,  auctoritate  Patrum  suffulti,  in  hoc  sacro 

conventu  sancimus,  et  libere  judicamus,   si  sponte 

velamen,  quamvis  non  consecratom,   sibi  |imposue- 

rit,  et  in  ecciesia  inter  velatas   oblationem  Deo  ob- 

tulerit,  velit,   noiit,   sanctimonise  habitum  ulterius 

habere  debet,   licet  sacramento   contirmare   velit  eo 

tenore  et  ratione  velamen  sibi  imposoisse  ut  ite- 

rum  posset  deponere. 

Gap.  XXXVII.  —  i)e  nobilibus  feminis  qusB,  postquam  ve- 
latse  fuerint^  domi  in  deliciis  residere  delectantur, 

{Ex  concilio  apud  Aquisgran.t  Ludovico  Pio  prse^ 

sentet  capite  6.)  De  nobilibus  feminis  quse    amissis 

virisrepente  velantur,  et   in  propriis  domibus    di- 

versas  necessitates  opponentes    residere    delectan- 


799 


BURGUARDl  WORMAGIENSIS  EPISGOPI. 


800 


tur,  dequibas  in  aliis  conventibus  coram  seronitate  A  rint,  atque  ad  secundas  nuptias  transitum   fecennt? 


vestra  jam  dudum  ventilatum  et  defiaitum  est, 
majori  solertique  studio  admonendas  et  instruen- 
das  ab  episcopi^  statuimus,  quatenus  suee  saluti 
consulant,  ne  sic  indiscrete  vivendo,  et  propria 
noxiaque  libertate  utendo,  et  per  diversa  vagando, 
periculum  animarum  suarum  incurrant,  semper  il- 
lud  apostolicuin  ante  oculos  habentes,  quo  dicitur  : 
Vidua  quffi  in  in  deliciis  est,  vivens  mortua  est. 

Cap.  XXXVIII.  —  De  his  qui  velatas  et  Deo  consecratas  in 

conjugium  duxerint. 

(Ex  concilio    Aurelian.f  capite   23.)  Si   quis   sacro 

velamine   consecratam    in    conjugium     duxerit,    et 

post  dicatum  Deo  propositum    incesta   fcedera  sacri- 


Quse  et  si  violentia  irroente  ab  aliquo  oppresss  f ue- 
rint,  ac  postea  delectatione  libidinis  perroanente  in 
conjogio  raptori  vel  violento  viro  consenserint,  dam- 
natione  superius  dicta  teneantnr  obnoxiae.  De  tali- 
bus  ait  Apostolus  :  Cum  enim  luxuriatae  fueriot, 
nubere  in  Christo  volunt  habentes  damnationem, 
quia  primam  tidem  irritam  fecerunt. 

Cap.  XL.  —  De  eadem  re. 
(£x  decr.  Zephi/rinipapgB,  capite  4.)  Ut  viduae  non 
sint  in  deliciis,  sed,  secundum  Apostoium,  snb  potc- 
state  episcopi  vivant. 

Cap.  XLI.  —  De  eadem  re. 
(Apostol.  dicit.)  Prsecipe,  inquit,  utviduae  irrepre- 


legaque  miscuerit,  ut  in    constitutis  Gelasii  papse,  ^  hensibiles  sint.  Vidua  eligatur  non  minus   XL  anno- 


cap.  XX,  legitur,  protmus  aequum  est  sacra  commu- 
nione  detrudi,  et  nisi  per  publicam  probatamque 
poenitentiam  omnino  uon  recipi.  Si  tamen  poenitue- 
rint,  transeuntibus  de  sseculo  viaticum  non  nege- 
tur.  In  Ghalcedonensi  concilio,  cap.  XVI,  hoc  per- 
petrantes  excommunicantur.  Gontitentibus  auctori- 
tate  episcopi  misericordia  largitur.  In  epistola  Sy- 
ricii  papae,  cap.  VI,  velatse  et  Deo  consecratae,  si 
abjecto  proposito  sanctitatis  clanculum  sacrilega 
contagione  se  miscueriut,  et  illicitis  complexibus 
publice  et  libere  filios  procreaverint,  has  nuptias 
detestabiles  a  monasteriorum  coetu,  et  ecclesiarum 
conventibus  eliminandas  esse  jndicatom  est  :  quate- 
nus  detrusee    ergastulis,    tantum  facinus   continoa 


rum,  in  operibus  bonis  testimonium  habens,  si 
filios  educavit,  etc.  Adolescentiores  viduas  devita. 
Cum  enim  luxuriatfie  fuerint,  in  Ghristo  nubere  to- 
lunt,  (habentes  damnationem,  quia  primam  fidem 
irritam  fecerunt  :  simul  et  otiosse  loqnentes  quod 
non  oportet.  Volo  ergo  juniores  nubere,  procreare 
filios,  matresfamilias  esse,  nullam  occasionem  dare 
adversario,  maledicti  gratia.  Jam  enim  qasedam 
conversse  sunt  retro  Satanam. 

Gap.  XLII.  —  De  feminis  quarum  mariti  obierintf  ut 

non  cito  se  velent. 

{Ex  concilio  Aurelian,,  capite  5.)  De   feminis  ^quse 

viros  amittunt,  placet  ne  se  sicut  hactenus   indis- 

crete   velent,    sed    triginta  dies  post  decessum    vin 


lamentatione  defieant.  Unde    verbo  Domini  et  cano-  G  sui  exspectent.  Et  post  tricesimum  diem  per  consi- 


nica  aoctoritate  in  hac  sancta  synodo  prsecipimus,  ut 
omnino  separentur,  et  juramento  colligentur,  ulte- 
rius  sub  uno  noa  cohabitare  tecto,  nec  familiari 
frui  colloqoio,  excepto  in  ecclesia,  aut  in  publico, 
aut  rem  habere  ullam  communem,  nnde  suspicio 
illecebrosi  desiderii,  aut  scaudalum  libidinosi  facti 
juste  possit  oriri.  Si  qua  etiam  inter  se  dividenda 
sint,  dividant,  et  uterque  sua  provideat,  et  incestuo- 
sns  sine  spe  conjugii  maneat. 

Cap.  XXXIX.  ->  De  viduis  quae   professam  continentiam 

prxvaricatx  sunt, 

(£x  concilio  Carthag.,  capite  104.)  De  viduis  quse 
professam    continentiam   preevaricatse    sunt  :  sicut 


lium  episcopi  sui,  vel,  si  episcopos  absens  fuerit, 
consilio  aliorum  religiosorum  sacerdotum  suorum- 
qne  amicorum  id  qnod  eligere  debenl  eligant  :  et  ut 
rogetur  princeps  a  sacro  conventu,  ut  hi  qui  publi- 
cara  egerunt  poenitentiam,  et  feminse  quse  viros 
amittunt,  sua  auctoritate  donec  deliberent  quid 
agant  tueaotur,  et  specialiter  pro  his  capitula  fieri, 
et  legis  mundanse  capitulis  inserenda  decrevimus. 
Cap.  XLIII.  —  Ut  Muitatis  professio  cortun  episcopo  fiat. 
(Ex  condl.  ArausiCf  capite  6.)  Viduitatis  servands 
professionem  coram  episcopo  in  secretario  habitam, 
imposita  coram  episcopo  veste  viduali,  non  esse 
violandam,    ipsam    talis    professionis    desertricem 


bonam  est  castitatis  prsemium,  ita  et  majori  obser-  j)  merito  esse  damnandam  decernimus. 


vantia  et  prseceptione  custodiendum  est,  ut  si  quse 
viduse,  quamlibet  adhuc  in  minoribus  annis  positae 
et  matura  setate  a  viro  relictse,  se  devoverint  Deo, 
et  veste  laicali  abjecta,  sub  testimonio  episcopi  et 
Ecciesise  religioso  habitu  apparuerunt,  postea  vero 
ad  nuptias  sseculares  transierunt,  secundam  Aposto- 
lum  damnationem  habeant  :  qnia  fidem  castitatis 
quam  Deo  voverunt,  irritam  facere  visi  sunt.  Tales 
ergo  personse  a  Ghristianorum  communione  seque- 
strentur,  neque  etiam  in  convivio  cum  Ghristianis 
communicent.  Nam  si  adulterse  conjuges  rese  sant, 
si  suis  viris  obnoxise  fuerint,  quauto  magis  viduse 
quse  Dei  religiositatem  mutaverunt,  crimine  adulte- 
rii  notabuntur,  si  devotionem  quam  sponte  nec  co- 
acte   Deo  obtulerant  libidinosa  volantate  corrupe« 


Gap.  XLIV.  —  Ut  nullus  velet  vel  jubeat  viduas  vel 

virgines  nubere, 

(Ex  concilio  Toletan.j  capite  10.)  Pro  consulto  cm^ 

stitatis,  quod  maxime  hortamento  conciiii  proficer^ 

debeat,  annnente  glorioso  domino  nostro  Recared^ 

rege,   hoc   sanctam  affirmat    concilium,   ut  vidu^ 

quibus  placuerit  tenere  castitatem,  nulla  vi  ad  na^ 

ptias    iterandas    venire  cogantar.   Qood    si  priu»^ 

quam  profiteantur   continentiam,  nnbere  elegerint^ 

illis  nubant  quos  propria  voluntate  voluerint  haber^ 

maritos.    Similis  conditio    et  virginibus    habeatar^ 

nec  contra  volnntatem  parentum  vel  suam  cogantur 

maritos  accipere.  Si  quis  vero  propositum  castitatis 

viduse    vel    virginis  impedierit,  a   sancta  comraa- 

nione  et  a  liminibus  ecclesise  habeatar  eztraneos. 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  OGTAVUS. 


802 


LV.  ^Beviduis  proposUum  relinquerUibus.      A  hjpocrisim  ecclesiasticam  regalam  contarbare  volait, 


nisi.  Greg,  papse  missa  ad  Bonifaeium.)  Vidu^ 
ito  discedentes  viduitatis,  super  quibus  nos 
e  voluit  dilectio  tua,  frater  charissiroe,  credo 
a  saacto  Paulo,  et  a  multis  sanctis  Patribus, 
rertantur,  olim  esse  damnatas.  Quas  et  nos 
a  aoctoritate  damnandas,  et  a  communione 
atque  a  limiaibus  ecclesise  arcendas  fore 
5,  usquequo  obediant  episcopis  suis  et  ad 
[uod  coBperont  invits  aut  voluntariffi  rever- 
)e  virginibas  autem  non  velatis,  si  deviave- 
sanctai  memorise  prsedecessore  nostro  papa 
tio  taliter  decretiim  habemus  :  Hse  vero 
idum  sacro  velamine  tecte,  tamen  in   pro- 


et  non  legitime  in  voto  suo  permansit,  ut  pcenitentiam 
agat  de  illusione  nefanda,  et  revertatur  ad  id  quod 
spopondit,  et  in  sacro  ministerio  inchoavit.  Nam  si 
consenserimus  quod  omnia  sacramenta  ecclesiast<ca 
quisque,  prout  valt,  fingat  et  non  vere  faciat,  omnis 
ordo  ecclesiasticas  contarbatur,  nec  catholicse  fidei 
jura  consistant,  nec  canones  sacri  rite  observantur. 
Quid  enim  profuit  Simoni  Mago  baptismum  sacrum 
ficte  suscipere»  et  in  Ghristianitate  permansurum  se 
finxisse,  cum  per  apostolum  fraude  ejus  detecta 
quod  sibi  futurum  esset  prsenuntiatum  est.  Ait 
enim  :  Pecunia  tua  tecum  sit  in  perditione:  cor 
enim  tuum  non  est  rectum    coram  Deo  :  poeniten- 


rginali  semper  se  simulaverunt  permanere,  »  tiam  itaque  age  ab  hac  nequitia  taa,  et  roga  Deum 

.  A*«*  *al*  *  ^^  aJKa  *aAA  A'1*1  *■■*  V*  ■*  * 


its  non  faerint,  si  nupserint,  aliquanto 
his  agenda  poenitentia  est  :  qoia  sponsio 
Domino  tenebatar.  Si  enim  inter  homines 
>n8e  fidei  contractus  nalla  ratione  dissolvi, 
nagis  ista  pollicitatio,  quam  cum  Deo  pepi- 
i  sine  vindicta  non  poterit?  etc.  Nara  si  vir- 
loodum  velatse  taliter  poenitentia  publica 
ur  et  a  coetu  fidelium  usque  ad  satisfactio- 
sluduntor,  quanto  potius  viduse  quse  perfe- 
etatatis,  et  maturiori$sapientise,atque  consilii 
,  virorumque  consortio  multoties  asse  sunt, 
am  relig^onis  assampserunt,  et  demum  apo- 
ont,  atque  ad  priorem  vomitum  sunt  re- 
i  nobis  et  ab  omnibus  fidelibus  a   liminibus 


ut  forte  remittatur  tibi  hsec  cogitatio  cordis  tui  in 
felle  enim  amaritudinis,  et  obligatione  iniquitatis 
video  te  esse.  Ideo  tales,  nisi  resipiscant,  spirituali 
gladio  percutere  censemus.  Non  enim  fas  est  Spiritui 
sancto  mentiri,  sicuti  Ananias  et  Sapphira  luentiti 
sunt,  et  statim  perierunt. 

Cap.  XLVIII.  —  De  viduiset  puellis  qux  in  domibuspro' 
priis  habitum  religionis  susceperunt. 
{Ex  concilio  Toletan.  iv,  capite  57.)  De  viduis  et 
puellis  qase  habitum  religionis  in  domibus  propriis 
tam  a  parentibus  quam  per  se  mutaverunt,  si  postea 
contra  institata  Patrum,  vel  praecepta  canonum. 
conjugia  crediderint  copulanda,  tandia  utrique 
habeantur  a  communione  suspensi,  quousque  quod 

et  a  coetu  fideliam,  usque  ad   satisfactio-  C  iHicite    perpetraverant    emendare    neglexerint,     a 

commonione  vel  omnium  Christianorum  convivio 
in  perpetuum  sint  sequestrati. 

Cap.  XLIX.  —  Quod  sanctus  Gregorius  quamdam  femi- 
nam  velatam  quas  sacrum  propositum  transgressa 
estf  comprehendi  jusserit. 
{Ex  reg.  Greg,  ad  Sepontium  episeop.)  Si  costos 

religiosi  habitus  faisses,  aut  esse  nosses  episcopus, 

filiam  gloriosse  memorise  Tulliani  magistri  militise, 

te  illic  posito,  uec  projectis  religiosis  vestibos  ad 

sascalarem   reverti   habitum,    nec  ad   nos   licuisset 

perversam  epistolam  destinare.  Sed  quia  nimia  de- 

sidia  ac  torpore  deprimeris,  in  tuo  dedecore  res  ad 

prsesens  illicita  impune  commissa   est.    Nam   sicut 

prsefati  somus,  si  sollicitus  esses,  prias  ad  nos  ultio 

leer,    Gelasii    papx  ad    SicHienses  episcopos  d  malieris  pravissimse.  quam  calpa  debuit  pervenire. 

eapite  9.)  Neque  viduas  ad  nuptias  transire      Qoia  ergo  tantum  hebes,  tantumque  es  negligens,  ut 

nisi  canonicam  vitse  fueris  coercitionem  expertus,  in 
aliis  districtionem  et  disciplinam  nescias  custodire, 
qualiter  debeas  esse  sollicitus,  congruo  tibi,  si  Do- 
mino  placuerit,  tempore  demonstramus.  Prsesentia 
igitur  scripta  sascipiens  evigila,  et  excitatcs  saltem 
exseqnere  qood  pressus  nunc  usque  ignavia  distu- 
listi.  Instantise  ergo  tua  sit,  prsedictam  malierem 
nna  cum  Sergio  defensore  comprehendere,  et  sta- 
tim  non  solum  ad  roale  contemptum  habitam  sine 
excusatione  aliqua  revocare,  sed  etiam  in  monaste- 
rio  nbi  omnino  districte  valeat  custodiri  detrudere, 
etitaomnem  circa  illam  sollicitudinem  exhibere,  ut 
qaam  sit  nefarium  qnod  comroisit,  ex  toa  possit  di- 
strictione  cognoscere.   Qua  in  re  si  qois,  qood  non 


int  '^eliminandse  et  carceribus  tradendse,  qaa- 
xta  beatom  apostolum  Paulum,  tradentes 
)di  hominem  Satanse,  ut  spiritus  saivus  sit 
Domini?  De  talibus  enim  et  Dominus  per 
loquitar  dicens  :  Auferte  malum  de  medio 
De  quibus  et  per  Prophetam  ait  :  Lsetabitur 
:am  viderit  vindictam,  manus  suas  lavabit 
iiine  peccatoris.  De  talibus  namqoe  et  eorom 
is  atque  eisdem  consentientibas  dicitur  : 
Q  solom  qui  faciant,  sed  etiam  qui  consen- 
eientibus,  rei  sunt. 

.VI.  —  Vt  vidusB  velatsB  ad  nuptias    ire  non 

debeant. 


*,  quse  religioso  proposito  diutarna  observa- 
^rmanserunt.  Simiiiter  virgines  nubere  prohi- 
qaas  annis  plarimis  in  monasteriis  setatem 
le  contigerit. 

«VII.  —  De  vidua  quse  sub  obtentu  religionis 
velum  ad  tempus  sibi  imposuerit. 

(dst.  Nicolai  papx,  capite  5.)  Nicolaus  episco- 

vus   servorum  Dei,   reverendissimo   et  san- 

>  confratri  nostro  Adalwino  sanctse  Vivenen- 

ssise  archiepiscopo.  Qaod  autem  interrogasti 

ina   quse   post   obitum   mariti    sui  velauien 

soper  caput  suum  imposuit,  et  finxit  se  sub 

velamine  sanctiroonialem  esse,  postea  vero 

»tias    rediit,  bonum  mihi   videtar  quia   per 


803 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


80i 


credimus-laicornm  aliqao  tibi  ingeDio  teQtaverit  A 
obsisteDdum,  a  saactissimfle  eum  commuoioDis  par- 
tieipatioDe  suspende,  ndbisque  renuDtiare  festioa, 
ut  quaDtum  si  exsecrabile  quod  prsesumii,  postquam 
consideratiooe  propria  noD  advertit,  emendationis 
qnalitate  cogooscat.  lo  bis  aotem  omoibus  |ita  cau- 
tum  ac  stude  vigilantem  te  ostendere,  ut  culpam 
tuam  DOD  geminare  neglectus,  sed  aliquaotisper 
valeai  et  solliciiudo  miuuere. 

Cap.  L.  —  De  viduis  velatis,  si  voluptatibtts  carnis 

inservire  accusantur. 

(Ex  concilio  Meldensi,  capite  2.)  Ut  iUtc  quse  quasi 
sanctimooiaies  sob  vclamine  religionis  degere  vi- 
dentur,  sed  potius  in  deliciis  viventes,  mortuse  in 
divinis  oculis  computantor,  per  provincias  discur-  b 
rentes,  curiosse  et  verbosse,  si  libidinibns  cffiierisqoe 
carnis  voluptaiibos  ioservire  accusaotur,  si  maoi- 
feste  detegi  poiueriot,  episcopali  auctoritate  et  regia 
potestate  in  talibus  locis  residere  sub  testimonio  re- 
ligioso  cogantur,  ubi  poeniientiam  si  fecerint  di- 
gnam,  assequantur  etiam  fructuosam.  Si  enim  ma- 
nifeste  detegi  noD  valuerioi,  erga  Ecclesiam  suse 
opinionis  malam  famam  canonice  purgare  cogantur  : 
et  ut  religiosius  de  cstero  vivani,  et  io  mooasteriis 
coDversentur,  episcopali  decreio  et  regia  potesiaie 
coerceantur.  De  bis  eiiam  Apostolus  dicit :  Quae  cum 
fornicatffi  fuerini,  in  Christo  nubere  volunt. 

Cap.  LI.  —  Ut  sacrilegi  dijudicentury  qui  se  sacratis 

feminis  miscuerint. 

Q 

(Ev  conciUo  irelatcnsi,  capite  7.)  Sciendum  est 
omnibus  quod  Deo  sacratarum  feminarum  corpora 
per  voium  proprise  sponsionis  et  verba  sacerdotis 
Deo  consecraia  templa  esse  Scriptorarum  testimo- 
niis  comprobantur,  et  ideo  violatores  earum  sa- 
crilegi  acjuxta  Apostolum  filii  perditionis  esse  oo- 
scuoiur. 

Cap.  LII.  —  Dehisqui  sanctimoniales  virgines,  viduas 

velatas  rapiunt, 

(Ex  concilio  Meldensi,  capite  8.)  Qoi  saociimooia- 
ies  virgioes  vel  viduas  rapiuot,  et  progressu  etiam 
crimiDis  io  conjugium  sumuni,  publicse  poeniientifle 
subigantur.  Ipsse  vero  feminse  locis  congruis  poeni- 
teniiae  retrudantur,  et  ad  habitum  religionis  redire 
coganinr.  Ipse  autem  incestuosus  sine  spe  uxoriffi  ^ 
copulationis  pereiinitcr  maneat,  nisi  nescisse  se  ve- 
latam  expurgare  potuerit.  Si  vero,  quod  absitl  con- 
jugio  iterare  preesumpserint,  acriori  subdaotur  vio- 
dictae,  et  amplius  propellaoiur.  Qui  se  forte  obediro 
mooiiis  salutaribus  Dolueriot,  aoathematizeDtur. 

Cap.  LIll.  —  Ut  clerici  seu  laici  cum  bono  testimonio 
cum  sacris  puellis  loqui  debeant. 

(Ex  concilio  Spalensi,  capite  10.)  Haec  cautela  circa 
ODiDes  servetnr,  ut  laici  remoti  a  peculiaritaie  vir- 
ginum,  nec  nsque  ad  vestibulum  habeaoi  accedeodi 
familiare  permissum,  oec  ipse  qui  prseest  cum 
sola  colloqui  debet,  sed  sub  testimooio  duarum  aut 
trium  sororum,  ita  rara  sit  accessio,  brevisqne 
locutio. 


Cap.   LIV.  —  Quod  mulieres  velaiSB,  in  monasteriis, 
aut  in  domibus  suis  habitum  observent. 

(Ex  decr.  Eugenii  papae  capite  28.)  Mulieres  obteDtu 
religioois  veiatse,  aut  in  monasterio  regulariter 
yivaot,  aot  in  domibus  suis  susceptom  habiiom 
caste  ebservent. 

Cap.  LV.  —   Ut  adolescentiores  vidux,   vel  sanctimO' 
niales,  ab  episcopo  non  negligantur 

{Ex  concilio  Carthag.y  capite  i02.)  Ad  reatum  epi- 

scopi  pertioet,  vel  presbyieri  qoi  parochise  praeest. 

si    susieotaDdse   ab    Ecclesia  viise   prsesentis   caosa 

adolesceoiiores    viduse    vel    sanctimooiales    eorom 

familiariiaiibus  snbjiciantur. 

Cap.  LVI.  —  Ut  unusquisque  cpiscopus  clericos  in  suo 
episcopio  vagantes,  ad  suum  episcoptun  redire 
faciat. 

(Ex  concilio  Mogunt.,  capite  19.)  Ut  unusquisque 

episcopns  in  sua  parochia  diligenter  presbyteros  vel 

clericos  inquirat,  unde  siot  :  et  si  aliquem  fugitivum 

iDvencrit,  ad  suum  episcopum  redire  faciat. 

Cap.  LVII.  —  De  clericis  vagis. 
(Ex  eodem  capite  18.)   De  clericis  vagis,  seu  de- 
acephalis,  id  est,  de  bis  qui  sunt  sine  capite,  neque 
in  servitio  Domini  nostri,  neque  sub  episcopo,  dc- 
que  sub  abbate,  sed  sine  caaonica  vel  regulari  vita 
degentes,  ut  in  libroofficiorum  secondo,  cap.  tertio, 
de  his  dicitur  :  Hos    neque   inter  laicos,   et  inter 
ssecuiarium  ofQciorum  studia,  neqne  inter  clericos 
religio  tcntat  divina,  sed  solotos  atque  oberrantes, 
sola  turpis  vita  complectiiur  et  vaga  :  quique  dam 
nullum  metnunt,  explendse  voluptatis  suse  licentiam 
sectantur,  et  quasi.  animalia  bruta  libertate  ac  de- 
siderio  feruntur,  habentes   sigoum   religioois,   non 
religioois  ofticium,  hypocentauris  similes,  neque  equi 
nec  homioes.  TalesomoiDoprsecipimos,  ut  abicoDque 
ioveoti  fuerioi,  episcopi   sine    ulla   mora  eos   sub 
custodia  coostriogaDt   caoooica,  et  nullatenus    eos 
amplius  ita  errabundos  et  vagos  secundum  deside- 
ria  voluptatum  soarum  vivere  permittant.  Sin  au- 
tcm    episcopis    suis     canonice    obedire    nolnerint, 
excommunicentur  usqoe    ad  judiciam  episcopi  re- 
gionis  illius.  Sin  autem  nec  illi  eos  corrigere  va- 
luerint,  omnino  sub  vinculis  constringantur  usque 
ad  synodum,  ut  ibi  eis  indicetur  ntrum   ad  judi- 
cium    principis    aut   ad   universalem  sjnodom  de- 
ferantur,  sub  custodia  publica. 

Cap.  LVIII.  —  Ut  monachse  monastice  vivcmt,  et  cano- 
nice  secundumcanonicam  vitam  viv€uU. 

(Ex  eodem  concilio  cui  interfuit  Carolus  imper.,  e^ 

Ricolphus  archiep.,    in  claustr.  S.  Alb.,  capite  13.) 

Abbatissas    autem    cum    sanctimoniaiibos    omnino 

recte  et  jaste  vivere  ceosemus.  Qase  vero  professio- 

nem   secundum   regulam  sancti  Benedicti  feceruDii 

regolariter  vivant.  Sin  autem,  canunice  vivant  ple- 

niler,  et  sub  diligenti   cura  custodiam   habeant,  et 

in  claustris  suis  permaneant,  nec  foras  exitum  ba- 

beant.  Sed  et  ipsae  abbatisse  in  monasteriis  sedeaot 

nec  foras  vadant,  sine  licentia  et  consilio  episcopi 

sui. 


805 


DECRETORUM  LIRRI  XX.  —  LIRER  OCTAVUS. 


806 


Gap.  LIX.  —  Ut  sanctimdniales  abbatissx  suse  sint 

obedientes. 

(Ex  eodem,  capite  14.)  Saactimoniales,  n;si  forte 

abbatissa  sua  pro    aliqua   necessitate    incumbente 

miitente»  neqnaquam   de   monasterio    egrediantur. 

Hffi  vero  quse  famulos  aut  famulas  non  babent,  ad 

exercenda   negotia   ad   mediam  monasterii  portam 

per?eniant,   et  ibi  coram  testibus  negotium  suum 

exerceant. 

CiLP.  LX.  —  De  feminis    quas  propter  continentiam 
muliebrem  mutant  habitum, 

(Ex  concilio  Grangen.  capite  13.)  Si  qua  mulier 

propter  continentiam  quoe  putator,  babitum  mutat, 

et  pro  solito  muiiebri  amictu  virilem  sumit,   ana- 

tbema  sit. 

Cap.  XLI.    —  De  illo    qui  virginitatem   custodieritf 
nuptias  autem  exsecraverit. 

(Ex  eodem,  capite^.)  Quicunque  virginitatem  custo- 

diens,   ant   continentise    studens,    velut  horrescens 

nuptias  temerat,  nec  propter  boc  quod  bonum  et 

sanctum  est  nomen  virginitatis  assumit,  anatbema 

sit. 

Cap.  XLII.  —  De  feminis  quae  propter  religionem  cri- 

nes  totonderint. 

{Ex  eodem^  capite  17.)  Si  qua  mulier  propter  divi- 

num  cnltum,  ut  aestimat,  crines  altondit,   quos  ei 

Deos   ad   subjectionis   memoriam  tribuit,   tanquam 

prsceptnm  dissolvens  obedientise,  anatbema  sit. 

C4P.  XLIII.  —  De  illis  qui  propter  continentiam  palliis 

vestiuntur. 

(Ex  concil.  Cabillon.^  capite  12.)  Si  quis  virorum 

propter  continentiam,   quse  putatur,  amictu   pnllii 

utitur,  quasi  per  boc  babere  se  justitiam  credens,  et 

despicit    eos    qui    cum   reverentia  byrris  et    aliis 

communibus  et  solitis  vestibus  otuntur,  anatbema 

sit. 

Cap.  LXIV.  —  De  iUis  qtii  virginitatem  observanty  ct  sic 

extoUimtur. 

(Ex  eodem,  capite  10.}  Si  quis  ex  bis  qui  virginita- 

tem     propter    Deom     servant   extoUitur  adversum 

Gonjugatos,  anatbema  sit. 

Cap.    LXV.  —  Quod  non  sit  permittendum  monachos 
et  monachas  in  uno  monasterio  simul  habitare, 

(Ex  reg.  Greg.  papw.)  In  nollo  loco  monacbos  et 

monacbas  permittimus  unum  monasterium  babere, 

sed  nec  ea  quse  duplicia  vocant,  et  si  quid  tale  est. 

Religiosus  episcopus  mulieres  qoidem  in  suo  loco 

stodeat  manere,  monachos  aotem  aliod  monasterium 

aediGcare  cogat.  Sin  autem  plurima  sint  talia  mo- 

nasteria,  separentur  in  aliis  monasteriis  monacha^, 

et  in  aliis  monacbi.   Res  autem  quas  habent  com- 

munes,  secundum  jura  eis  competentia  distribuan- 

tor. 

Cap.    LXVI.  —   Ut  episcopus  monasteina  monacftorum 
et  sanctimonialium  frequenter  visitet, 

(Ex  concil  Rothomag.,  capite  3.)  Ut  episcopus  mo- 

nasteria  monachorum  et  sanctimonialium  frequenter 

introeat,  et  cum  gravibus  et  religiosis  personis,  etin 

eonim,  vel  in  earum  conventu  residens,  eorum  vitam 

et  conver.-alioncm  diligenterdiscuf  iaf ,  et,  siquid  repre- 


A  bensibile  invenerit,  corrigere  satagat.  Sianctimonia- 
lium  etiam,  podicitiam  subtiliter  investiget.  Et  si 
aliqoa  invenitur  quae,  neglecto  proposito  castitatis, 
clerico  aut  laico  impudenter  misceatur,  et  in  privata 
custodia  retrodatur,  ubi  quod  male  commisit  digne 
pceniteat.  Interdicat  etiam  ex  auctoritate  sanctorum 
canonum,  ut  nullos  laicus  aut  clericus  in  earum 
claustris  et  secretis  babitationibus  accessum  ba- 
beat,  neqoe  presbyt?ri,  nisi  tantom  ad  missam,  ex- 
pieta  missa  ad  ecclesias  suas  redeant.  Omnibus  prse- 
terea  publice  et  privatim  denuntiet,  quantum  piacu- 
lum  sit,  qni  sponsam  Cbristi  vitiare  pro^sumit.  Si 
enim  ille  reus  tenetur  qui  sponsam  bominis  violat, 
quanto  magis  reus  majestatis  efiicitur  qoi  sponsam 

r.  omnipotentis  Dei  corrompit  ? 

Cap.  LXVII.    —    Ut  abbates  in  potestate  episcoporum 

consistant. 

(Ex  concitio  Aureliano,  capite  4.)  Abbates  pro  bu- 
militate  religionis  in  episcoporum  potestate  con- 
sistant,  et  si  quid  extra  regulam  fecerint,  ab  episco- 
pis  corrigantur.  Non  semel,  sed  ssepius  in  anno,  epi- 
scopi  visitent  monasteria  monacborum,  et  si  quid 
corrigendum  fuerit,  corrigant.  Monachi  autem  ab- 
batibus  omni  obedientia  et  devotione  sobjaceant. 
Quod  si  quis  per  contumaciam  exstilerit  indevotus, 
ac  per  loca  aliqua  vagari,  aut  peculiare  aliquod  ba- 
bere  prsesumpserit,  omnia  quse  acquisierit  ab  ab- 
batibus  aoferantor  secundum  regulam  monasterio 
profutura.  Ipsi  autem  qui  fuerint  pervagati,  ubi 
C  inventi  fuerint,  cum  auxilio  episcopi  tanquam  fuga- 
ces  sub  custodia  revocentur  et  constringantur. 
Cap.  LXVIII.  —  Dc  monachis  qui  filios  procreaverint, 

(Ex  dictis  S.  Isidor.)  Monachi  lilios  procreantes 
in  carcere  recludantur,  tantum  facinus  continua  la- 
mentatione  deflentes,  ut  eis  vel  ad  mortem  sola  mi- 
sericordia  in  communionis  gratia  possit  indulgeri. 

Cap.  LXIX.  —  De  sanctimonialibus  quae  vimbarbaricam 

pertulerunt. 

{Ex  decr,  Leonis  papx,  capite  49.)  De  bis  autem 

quse,  in  sacro  virginitatis  proposito  constitutae,  bar- 

baricam  pertulere  violentiam,  et  integritatem  pudo- 

ris  non  in  animo  sed  corpore  perdideront,  ea  nobis 

videtor  servanda  moderatio,  ut  neque  in  viduarum 

-^  dejiciantur  gradum,  neque  in  sacrarum  et  perseve- 

rantium   virginum  numero   censeanlur.    Quibus   si 

in  omnibus  virginalibus  observationibus  perseverant, 

et   castimonise  soliditatem    mente   costodiunt,   sa- 

cramentorum   non   est  neganda  communio  :  qoia 

injustum  est  illas  in  eo  vel  argui,  vel  notari,  quod 

non  voluntas  admisit,  sed  vis  bostilis  eripuit. 

Cah.  LXX.  —  De  quadam  abbatissa  quw  ^e  proclama- 
verat  super  miiitibus  in  claustro  suo  hospitantibus, 

{Ex  regis.  Greg,  ad  Forttmatum  episcopum  Neapolit.^ 

capite  112.)  Insinuavitnobis  latrix  prfiesentium  Agnella 

abbatissa,   quod  intra  monasterium   ipsius   milites 

hospitentur.   Et  omnino  de  fraternitatis  vcstrse  solli- 

citodine   mirati  somus,   cur  boc  patienter   tulerit, 

et  non  illud  cum  omni  celeritate  fecerit  emendari. 

Unde  bortamur,   ut  vel  nonc  studii  vestri  sil  in- 


807 


BDRCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


808 


stanter  e^  quoram  interest  imminere,  qnatenus 
sine  aliqna  exinde  ezcnsatione  toUantnr,  et  nullus 
illic  nlterius  meatum  accipiat,  nec  callidus  hostis 
occasionem  inveniens,  de  deceptione  religiosi  ha- 
bitus,  qnod  absit!  valeat  exsultare. 

Cap.  LXXI.  —  Quod  res  ecclesiasticse  ad  laicos  dispo- 

nendse  non  respiciant. 

{Ex  coneilio  apud  Compendium,  capite  iO.)  Sjnodali 

decreto  sancitum  est,  ne  laici  vel  sseculares  de  viris 

Deo  dicatis  Ecclesiseque  facultatibus  aliquid  ad  se 

putent  vel  prffisumant  prseter  reVerentiam  pertinere, 

quorum  quarnmque  sacerdotibus  disponendi  indis- 

cusse  a  Deo  cura  commissa  docetur.  Si  quis  contra 

ha?c  venire  prsesumpserit,  anathemate  feriatur. 

Cap.  LXXII.  —  De  eadem  re, 
(Ex  eodem,   capite   3.)  De   viris   Deo   dicatis   vel 
ecclesiasticis  facultatibus   aliqiiid  disponendi,  nulla 
legitur  laicis,  quamvis  religiosis,  unquam  attributa 
facultas. 

Cap.  LXXIII.  —  JJtabbates  ad  synodum  ire  non  cogantur, 

nisi  pro  ratiotiabili  re, 

[Ex  concilio   Turonensi,  capite  i  \ .)  Episcopus  non 

debet  abbatem  cogere  ad  synodum  ire,  nisi  aliqua 

rationabilis  caosa  consistat. 

Cap.  LXXIV.  —  Ut  congregaliones  monachorum  sine  col- 
laudattone  episcopi  /lert  non  liceat 

(Ex   concilio  Epaonensi,  capite   10.)   Cellolas   no- 

vas  aut  congregatiunculas  monachorum  absque  no- 

titia  episcopi  prohibemus  institui. 

Cap.  LXXV.  —  Devirginibus  sacris,  quse  parentibus  pri' 

vantur, 

(Ex  concilio  Africano,  capite  H.)  Ut  virgines  sa- 

crse,  si  parentibus  a  quibus  custodiebantur  privatae 

fuerint,  ab  episcopo  custodiantor.  Ubi  autem  epi- 

scopus  absens  est,   providentia  gravioribus  femiuis 

commendetur,  ut  simul  habitantes  invicem  se  custo- 

diant,  nes  passim  vagando,  Ecclesis  Isedant  existi- 

mationem. 

Cap.  LXXVI.  —  ^t  religiosis  feminis  praeponendus  sit. 

(Ex  concilio  Carthaginensx^  capite  97.)  Qui  reli- 
giosis  feminis  praeponendus  sit,  ab  episcopo  pro- 
betur. 

Cap.  LXXVII.  —  De  sanctimonialilms,  quid  in  claustro 

facei^e  debeant, 

(Ex  concilio  Moguntino^  capite  6.)  Sanctimoniales 
in  monasterio  constitutse  habeant  studium  in  le- 
gondo  et  in  cantando,  et  horas  canonicas  solemniter 
pariter  celebrent,  et  omnes,  eiceptis  quas  iniirmitas 
tenet,  in  dormitorio  dormiant,  et  omnibus  diebus 
ad  capitulum  et  ad  collationes  veniant,  et  regulam  a 
sanctis  Patribus  iliis  constitutam  diligenter  obser- 
vent. 

Cap.  LXXVIII.  —  NuHus  laicus  claustra  sanctimonialium 
ingrediatur,  nisi  ad  opera  exercenda, 

(Ex  eodem,  capite  16  )  Nullus  vassus  abbatissse,  nec 
minister  aliquis,  nec  clericos,  nec  laicus  claustra 
ancillarum  Dei  ingrediatur,  nisi  forte  quando  neces- 
sitas  operandi  incumbit. 


A  Cap.  LXXIX.  —  Janitrix  ctaustri  non  eligatuTf  nisi  te- 

stimonium  habeat  bonum. 

(Eaocodemj  cap,   15.)  Portaria  non  eligatur,  nisi 

quae  setate  matura  sit,  et  testimonium  habeat  bo- 

num,  et  vitse  probabilis  sit. 

Cap.  LXXX.  —  Vt  abbatissa^  nisi  per  licentiam  sui  epi- 
scopi  a  monasterio  non  egrediatur, 

(Ex  concHio  Gangren.,  capite  9.)  Abbatissa  nequa- 

quam  de  monasterio  egrediatur,  nisi  per  licentiam 

episcopi  sui.  Et  si  quando  foras  pergit,  de  sanctimo- 

nialibus  quas  secum  ducit  curam  maximam  habeat, 

ut  nulla  eis  detur  occasio  peccandi. 

Cap.  LXXXI.  —  Ut  unus  abbas  duobus  monasteriis  prx- 

esse  nofi  debeat, 

(Ex  concilio  Jrausic,  capite  54.)  Unnm  abbaterm 

B  duobus  monasteriis  interdicimus  prsesidere. 

Cap.  LXXXII.  —  Ut  monachi  compatres  non  habeant, 

Ex  concilio  Augustodunensi^  capite  5.)  Ut  monachf 

vel  monachsfe  compatres  habere  non  prsesnmant. 

Cap.  LXXXIII.  —  Quod  feminae  in  conventu  docere  non 

debeant. 

(Ex  concilio  Carthaginensi.)  Mulier  quamvis  docta 

ib  conventu  docere  non  audeat. 

Cap.  LXXXI V.  —  Ut  femina  pamitentiam  dare  non  debeat, 
nec  sedere  inter  sacerdotes  in  convivio, 

(Ex   concitio  Remensi,  praesente  Ludovico  impera- 

tore,  capite  5.)  Femina  non  det  poenitentiam.    nec 

corporale  cum   oblatione,  nec  caiicen)  super  altare 

ponat,  nec  inter  ordinatos  stet  in  ecclesia,  nec  se- 

deat  inter  sacerdotes  in  convivio. 

^  Cap.  LXXXV.  —  De  mulieribus  virorum  causas  discutien- 

tibus. 

(Ex  concil,    Nanneten.f   cap.    8.)    Cnm    Apostolus 

dicat :  Nulieres  in  ecciesia  taceant :  non  enim  per- 

mittitur  eis  loqui,  turpe  est  enim  mulieri  in  eccle- 

sia  loqui  :  mirum  videtur,  quod  qusedam  muliercu- 

lee  contra  divinas   hnmanasque  leges,  attrita  fnmte 

impudenter  agentes,   placita  generalia  et  poblicos 

conventus    indesinenter   adeunt,    et  negotia    regni 

utilitatesque     reipublicse    magis    perturbant  quam 

disponant,  com   indecens  sit,  et  etiam  inter  barbaras 

gentes  reprehensibiie,  mulieres  virorum  causas  dis- 

cutere,  et  quse  de  lanificiis  suis,  et  operibos  textri- 

libus,  et  mulieribus  inter  genitiarias  suas  residentes 

deboerant   disputare,  in  convento   publico  ac  si  in 

curia  residentes,  senatoriam  sibi  usnrpant  auctori- 

tatem.  Quse  ignominiosa  praesumptio  fautoribus  ma- 

gis   imputanda  videtur,  quam  feminis.   Unde  qoia 

divinae  leges,  nt  supra  monstratum  est,  hoc  contra- 

dicunt,  et  humana*.  nihilominus  idipsum  prohibent, 

ut  feminse  nihil  aliud  prosequantor  in  publico,  quani 

suam  causam.  Ait  enim  lex  Theodosiana  :  Nnlla  ra* 

tione  feminse  amplius  quara  suas  cansas  agendi  ha- 

beant  potestatem,  nec  alicujos  causam  a  se  noverint 

prosequendam  :  idcirco  ex  auctoritate  canonica  io- 

terdicimus,  ut  nulla  sanctimonialis  virgo,  vel  vidua, 

conventus  generales   adeat,   nisi  a  prindpe   fuerit 

evocata  ant  ab  episcopo    soo  :  nisi  forte    propris 

necessitatis  ratio  impuierit,  et  hoc  ipsum  com  lices- 

tia  et  nuntio  episcopi  sui. 


DECRETORDM  LIBRl  XX.  —  LIBER  OCTAVUS. 


8i0 


XXVI.  —  Quod  abbas  pro  humiliatione  locum 
tuum  relinquere  possit, 

coneil.  Mongunt.  eap.   18.)  Abbas  potest  pro 

iioQe,  et  cnm  permissione  episcopi,  locum 

elinqoere  :  tamen   fratres  eligant  sibi  abba- 

ipsis  si  habeant,  sin  aotem  de  extraneis.  Nec 

U8  debet  abbatem  violenter  retinere  in   loco 

»Dgregatio  debet  eligere  sibi  abbatem    post 

abbatis  sai.  yel  eo  vivente,  si  ipse  discesse- 

peGcaverit.  Ipse  enim  non  potest  aliqnem  or- 

!e  suis  propinquis  vel  amicis,  sine   volantate 

KXVII. — Quod  laicus  in  ecclesia  lectionem  recitare 
non  dcbeat, 

itdem^  cap.  19.)  Laicus  non  debet  in  eccle- 

onem  recitare,  nec  alleluia  dicere,  nisi  psai- 

itam  et  responsoria  sioe  alleluia. 

XXVIII. —  Quodnon  liceat  episcopo  abstrahere 
m  monasterii^  quamvis  erga  se  peccaverit 
»6as. 

iodem^  cap.  20.)    Episcopo   non  libet  tollere 

onem  monasterii,  quamvis  peccaverit  abbas, 

tat  eum  in  aliud  monasterium,  in  potestatem 

abbalis. 

>.  LXXXIX.  —  Ne  monachi  placita  sxcularia 

adeant. 

iodem  ,  eap.  21 .)  Ac  deinde  decrevimus,  sicut 

regola  dicit,  ut  monasteriam  ubi  fieri  possit, 

aikos  ordinetur  :  quia  illi  preepositi  saepe  in 

m  incidunt,  et  in  laqueum  diaboli.  Hoc  tamen 

)  volumus,  nt  non  monachi  ad  scecularia  pla- 

atenus  veniant,  neque  ipse  abbas  sino  licen- 

eopi  sui,  et  cum  necessitas  exigit,  tunc   per 

em  et  consilium  episcopi  sui  illuc  vadat.  Ne- 

m  tamen  contentiones   aut  lites  aliquas  ibi 

prssumat,  sed  quidquid  quserendum,  vel 
espondendum  sit,  per  advocatos  saos  hoc  fa- 
)bates  et  monachi  usque  ad  interrogationem 
m  habeant,  et  cum  interrogantur,  cum  hu- 
)  et  reverentia  respondeant :  Aiias  querelas 

devitent.  In  eorum  clanstro  permaneant, 
oe  ex  eis  foras  vadat,  nisi  per  necessitatem 
ite  mittatur  in  obedientiam  :  nec  foris  man- 
Mqae  bibat  sine  permissione  abbatis,  nec  ad 
a  ftfficularia  vadat. 

Cap.  XC.  —  De  negotio  sxculari. 
jodemj  cap.  22.)  Ministri  autem  altaris  Domi- 
monachi,  nobis  placuit,  ut  a  negotiis  saecala- 
mnino  abstineant.  Multa  sunt  ergo  negotia 
■ia,  de  his  tamen  pauca  perstringamus,  ad 
rtinet  omnis  libido,   non  solum  immunditia 

sed  etiam  omnis  camalis  concupiscentia. 
id  plns  justo  appetit  homo,  Inrpe  lucrum  est  : 
i  injusta  accipere  vel  etiam  dare  pro  ali- 
culari  conqusestu,  pretio  aliquem  condocere, 
iones,  et  lites,  et  rixas  amare,  in  placitis  see- 
os  disputare,  excepta  defensione  orphanornm 
larom,  conductores  aut  procuratores  esse 
"ium  rernm,  torpis  verbi  vel  facti  jocularem 
el  jocum  sscalarem  diligere,    aleas  amare 

Patrol.  CXL. 


A  ornamentum  inconveniens  proposito  soo  quserere, 
in  deliciis  vivere  veile,  gulam  et  ebrietatem  seqoi, 
pondera  injusta  vel  mensuras  habere ,  negotium  in- 
justum  exercere.  Nec  tamen  justum  negotium  est 
est  contradicendam  propter  necessilatcs  diversas  : 
quia  legimus  sanctos  apostolos  negotiasse,  et  in  rc- 
gald  S.  Benedicti  praecipitur  prffividere,  per  quorum 
manus  negotiam  monasterii  transeat.  Canes  et  aves 
sequi  ad  venaudum,  et  in  omnibus  quibuslibet  caa- 
sis  superfluam  esse.  Ecce  talia  et  his  similia  mini- 
stris  altaris  Domini  necnon  et  monachis  omnino 
contradicimus.  De  quibus  dicit  Apostolus  :  Nemo  mi- 
litans  Deo  implicat  se  negotiis  sflecularibus. 

Cap.XCI.  —  De  clericis  injuste tonsuratis, 
3  {Ex  eodem,  cap.  23.)  De  clericis  vero  hoc  statui- 
mus,  ut  hi  qui  hactenus  inventi  snnt  sive  canonico 
sive  in  monachico  ordine  tonsurati  sineeorom  volan- 
tate,  si  liberi  sunt,  ut  ita  permaneant,  'et  deinceps 
cavendum  nt  nnllus  tondeatur,  nisi  legilima  letate, 
et  spontanea  voluntate,  vel  cum  licentia  domini  sui, 
velconsensu  parentum. 

Cap.  XCIl.  —   Ut  episcopi  sive  abUates^  ante  se  joea 
turpia  fieri  non  permittant. 

(Ex  eodem,  cap.  24.)  (Jt  episcopi   et  abbates  ante 

se  joca  turpia  facere  non  permittant,  sed  paaperes 

et  indigentes  secum  ad  mensam  habeant,   et  lectio 

divina  ibi  personet,  et  sumant  cibum  cum  benedi- 

ctione,  et  laude  Domini  secundum  Apostolum  :  Sive 

manducatts  sive  bibitis,  omnia  in  lande  Dei  faciatis. 

^  Cap.  XCIII.  —  De   illis    qui  ab  episcoposeu  nb  altis 

avaritise  causa  seducti  se  totonderunt. 
(Ex  eodem^    eap.  25.)   Constituit  sane   saccr  iste 

conventns,  ut  episcopi  sive  abbates,  qui  non  in  fra- 

ctum  animarum,  sed  in  avaritiam  et  turpe  lucnim 

inhiantes,  quoslibet  homines  illectos  circuraveniendo 

totondernnt  et  res  eorum  tali   persaasione   non  so- 

lum  acceperunt,  sed  potios  surripaeruot,  poBniten- 

tiee  canonicae   sive  regulari,    ntpote  turpis  lacri  se- 

ctatores,  subjaceant  :     hi   vero    qui  vanis  promis- 

sionibus    illecti,    vel    qnibuslibet  machinationibns 

persoasi,  mentis  inopes  effecti,  rerum  suaram  do- 

mini  esse  nescientes.  comam   deposoerunt,    in    eo 

quod  cceperunt  perseverare  cogantur.  Res  namque 

quee  ab   illectis  et  negligentibus  datte,  ab  avaris  et 

negligentibus  non  solum  acceptae  sed  raptse  noscun- 

tur,  hseredibus  reddantor,  qui  denientia  parentum, 

avaritia  incentoram  exhairedati   esse  noscuntur.  Si 

vero   nescientibus  episcopis  aot  abbatibus,  roinistri 

eoram,  quilibet  videlicet  in  clero,  hoc  fecisse  con- 

vincimtor,  episcopi  et  abbates,  desidia  :    illi   vero 

rapacitate   et  avaritia,   judicentnr.   Hoc  vero    quod 

qois  Deo  juste  et  rationabiliter  de  rebus  suis  offert, 

firmiter  Ecclesia  tenere  debet. 

Cap.  XCIV.  —  Ut  abbatissa  magnam  curam  habeat  de 

eongregatione  sua. 

(Ex  eodem^  cap.  26.)  Abbatissa  diligentem  habeat 

curam  de  congreg^atione  sibi  commissa,  et  provideat 

ut  in  lectione  et  in  ofticio,   et  in  modulalione  psal- 

morom  ipse  sanctimoniales  strenuse  nnt,  et  in  om- 

20 


8il 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


Sl^ 


nlbusoperibnsboDis  illaeis  ducatum  praebeat,  atpote  A  serere  poterit,  sed  si  discesserit,  reducatur.  Si  ton- 


pro  aniraabus  earum  rationem  redditura  in  conspe- 
ctu  Domini  :  ct  stipendia  sanctimonialibus  prsebeat 
necessaria,  jie  forte  per  indigentiam  cibi  aut  potus 
peccare  compellantur. 

Cap.  XCV.  —  Vt  sanctimoniales  in  domibus  suis  cum 
aliquibus  masculis  manducare  vel  bibere  non  pra?- 
sumant. 

(Ex  eodem,  cap.  27.)  Non  debere  sanctimoniales 
in  propriis  mansionibus  cum  aliqaibus  masculis, 
clericis  sive  laicis  consanguineis  sive  extraneis 
bibere  sive  comedcre  :  sed  si  quando  id  agendum 
est,  in  auditorio  agatur,  et  cum  nullo  masculo  eis 
colloquium  babere  liceat,  nisi  in  auditorio,  et  ibi  co- 
ram  testibus  idoneis. 

Cap.  XCVI.  —  Qualiter  indignus  abbas  a  suo  separe-  ® 

tur  officio. 

{Ex  conciL   Tribur.    cui  intcrfuit   rex  Amolphus, 

cap.  15.)  Si   qois  autem    abbas  cautus  in  regimine 

et  humilis,  castus  sobriusqae,  misericors,   discretas 

non  fuerit,  ac  divina  prsecepta  verbis  et   ezemplis 

non  ostenderit,  ab  episcopo  in  cujus  territorio  con- 

sistit,  et  a  vicinis  abbatibus  et  C(eteris  Deum  timen- 

tibus  suos  arceatur  honore,  etiam  si  omnis  congre- 

gratio  Titiis  snis  consentiens  abbatem  eum  habere 

Yoluerit. 

Cap.  XCVII.   —  De  clericis  qui  tonsuras  dimiserinty  et 

uxores  acceperint, 

{Ex  eodem  cmcil.y  prsesente  Arnolpho  rege^  cap.  16.) 


suram  dimiserit,  rursura  tondeatur,  uzorem  si  usur- 
payerit,  dimittere  compellatur. 

Cap.  XCVTII.  —  De  puellis  qiue  se  ante  legithnos  annos 
sua  sponte  sacrx  religioni  tradiderint. 

(Ex.  eodem,  cnp,  17.)  Puelia  si  ante  duodecim  an- 

nos  setatis  sponte  sua  sacrum  sibi  yelamen  assamit, 

possunt  statim  parentes  vel  tutores  ejus  id  factum 

irritum  facere,  si  volunt.  At  si  annum  et  diem  id  dis- 

simulando  consenserint,  ulterius  nec  ipsa,    nec  illi 

mutare  hoc  poterunt.  Porro  si  in  fortiori  setate  a  do- 

lescentala,    vel    adoiescens    servire    Deo    elegerint, 

non  est  potestas  parentibus  hoc  prohibendi. 

Cap.  XCIX.  —  De  illo  qui  fHium,  aut  neptem^  vel  paren- 
tem  suam  Deo  omnipotenti  offerri  votuerit. 

{Ex  eodem^   cap.  6.)  Qoicunque  liliam  snam,  aot 

ncptem,  vel  parentem  Deo  omnipotenti  offerri  volue- 

rit,   licentiam   habeat  :  sin  autem,  vinim  accipiat, 

domi  infantes  suos  nutriat,  et  non  aliam   infra  mo- 

nasteriom  raittere  nutriendi  gratia  prsesnmat,  nisi 

eam  quam  iirmiter  in  ipso  loco,  in  Dei  servitio  per- 

severare  voluerit,  secundum  instituta  sanctorum  Pa- 

trum,  seu  secundum  canonicam  auctoritatem. 

Cap.  C.  —  De  eadem  re. 

{Ex  eodem,  cap.  7.)  Omnino  prohibemns,  nt  nul- 
lus  lilium  aut  nepotem,  vel  parentem  soum  in  moD&- 
sterio  puellarom  ad  natrieDdura  commendare  pr»- 
sumat,  nec  quisquam  illnm  ibi  suscipere  audeat. 


Clericus   si  tonsura  dimissa  uxorem  acceperit,  qui  ^  Cap.  CI.  —  De  abbate  qui  feminas  in  monasterio 

quidem  sit  sine  gradu  nec  ad  monasterium  aliquod  a 

parentibus  traditus,  si  uxorem  habere  permittitnr, 

iterum  tonderi  cogatur,   nec  in  vita  sna   tonsuram 

negligere  audeat.  Quem  antem  progenitores  ad  mo- 

nasterium  tradidernnt,  et  in  Ecclesia  coepit  cantare, 

et  legere,  nec  uxorem  docerci  nec  monasterium  de- 


festitiitates  cetebrare  permiserit. 
(Ex  eoncilio  Urbico.)  Si  abbas  mulierem  in  mona- 
sterium  suum  ingredi  permiserit,  aul  festivitates 
aliqnas  ibidem  spe^tare,  tribus  mensibns  in  alio 
monasterio  retrudatur,  pane  et  aqua  tantnm  conten- 
tus. 


P!NIS   LIBRI  OCTAVI. 


INDEX  CAPITULORUM   LIBRI   NONI. 


Cap.  I.  Quod  aiind  sit  uxor,  aliud  concubina,  nec 
crret  quisquis  filiam  suam  in  matrimonium  con- 
cubinam  habenti  tradiderit. 

2.  Qualis  uxor  legitima  esse  debeat. 

3.  UtnuIIus  occulte  nuptias  celebret. 

4.  Quo  tempore  nuptisB  celebrandsB  sint. 

5.  'Qualiter  benedicantiir  a  sacerdote  sponsns  et 
sponsa. 

6.  .Ut  nullum  conjugium  sine  dote  fiat. 

7.  Ut  sponsus  et  sponsa  ante  nuptias  a  sacerdote 
benedicantur. 

8.  De  primo  conjugio. 

9.  Quod  vir  fidelis  a  muliere  infideli  separari  non 
debeat. 

10.  Ut  in  Christianorum  nuptiis  non  saltetur. 

11.  Ut  viduam  nemo  furetur  in  uxorem. 

12.  Ut  virgiuem  ncmo  furetnr  in  nxorem. 

13.  De  viigine  vel  vidua  furata. 

14.  De  virginibus  quse  virginitatem  ante  nuptias  non 
custodierint. 


15.  Qnod  Dulli  liceat  concubinas  habere. 

16.  De  illis  qui  ante  nuptias  concubinas  haboerint 

17.  Item  de  concubinis. 

18.  De  ancillay  si  proprio  domino  suo  legitimefieri 
possit. 

13  19.  De  illo  qni  servom  suum  et  ancillam  in  matri- 
moninm  conjunzerit. 

20.  De  multinubis. 

21.  Quod  secunda  conjngia  sfficnlaribus  non  negeQ* 
tur,  quibns  tamen  ad  clerum  minirae  venire  coo- 
ceditur. 

22.  De  illis  qni  in  plnrimas  nuptias  inciderunt. 

23.  De  illis  qni  tertio  nnptias  ceiebraverint. 

24.  De  bigamis. 

25.  De  numero  maritorum. 

26.  De  ingenuo  homine,  si  alterius  ancillam  pro  i^ 
genua,  acceperit,  et  post  ancillam  eam  esse  ifltel- 
lexerit. 

27.  De  femina  iogenua,  si  servum  tnaritum  accep^ 
rit. 


Si3 


DECRETORUM  LIRRI  XX.  —  LIRER  NONIJS. 


814 


28.  De  legitime  conjunctis,  si  alter  illorum  in  amen- 
tiam  devenerit. 

29.  De  legttimis  matrimoniis  servorum. 

30.  Si  fiiriosi  matrimonia  contraxerint. 

31.  Ue  desponsata  puella,  si  alter  eam  in  matrimo- 
nium  possit  accipere. 

32.  De  his  qui  sponsas  alienas  rapiunt. 

33.  De  his  qui  femioas  rapinnt. 

34.  De  cadem  re. 

35.  De  his  qui  rapinnt  puellas  sub  nomine  simul  ha- 
bitandi. 

36.  De  pnellis  raptis  nondum  desponsatis. 

37.  De  raptis  desponsatis. 

38.  De  eadem  re. 

39.  De  eadem  re. 

40.  De  illis  qui  in  matrimonio  sunt  et  concnmbere 
noD  possunt. 

41.  De  eadem  re. 

42.  De  eadem  re. 

43.  De  eadem  re. 

44.  De  eadem  re. 

45.  De  conjugatis,  qui  sfficoUria  relinquere  deside- 
rant. 

46.  De  viro  qoi  uzorcm  suam  velare  permiserit. 

47.  [De  mulierCy  si  sine  licentia  viri  sni  velum  sibi 
imposuerit. 

48.  De  viro  qui  sine  uxoris  permissn  monasticam 
vitam  susceperit. 

49.  De  regina  Thietbirga,  quce  causa  religionis  a  re- 
gia  dignitate  discedere  vohierat. 

50.  De  Lotfaario  rege  qui  uxorem  suam  in  cnstodia 
detinebat. 

51.  De  singulari  certamine  quod  Lotharios  molitus 
est  contra  Tbielbirgam  uxorem  suam. 

52.  De  femina  de  adulterio  inculpata,  si  cnm  marito 
debet  inire  certamen  legale,  sxm  potestati  prins 
d«bet,  etc. 

53.  D«  eadem  re. 

54.  De  ittia  qui  in  alias  provincias  fugerint  ant  suos 
seniores  sccati  faerint,  et  uxores  suas  domi  reli- 
querint. 

55.  De  feminis  qua   captis  viris,  vcl  in  captivita- 

tem,  etc. 

56.  Qaod  non  probetur  esse  culpabilis  qui  uxorem 
capti  in  matrimonio  videtur  esse  sortitos. 

Ut  £i  mulieres  ad  priores  maritos  redire  noloe- 


R 


A  rint,  velut  impiee,   ecclesiastica  communione  pri- 
vandffi  sunt. 

58.  Ut  si  viri  de  captivitate  regressi,  intemperantia 
uxorum  offensi  non  fuerint,  et  voloerint  eas  in 
conjugio  recipere  liberam  habeant  facaltatem. 

59.  Oe  illo  qui  in  paganismo  uzorem  suam  dimiserit. 

60.  De  baptizato,  si  uxor  ejus  infidelis  converti  «o- 
inerit. 

61.  De  illo  qui  ante  baptismum  mnlierem  virginem 
acceperat. 

62.  De  illis  feminis  qofle  nalla  causa  interveniente 
reliqaerunt  viros  suos. 

63.  De  femina  qase  adulteram  reiiquerit,  et  adalte- 
rum  acceperit. 

64.  Qaod  neque  dimissus  ab  uxore,  neque  dimissa 
a  marito  conjungatur. 

65.  De  illo  qni  vivente  marito  conjagem  illius  adul- 
tefasse  accusatur,  et  eam  post  ejus  mortem  sum- 
psisse  dignoscitur. 

66.  De  eadem  re. 

67.  De  illo  qui  axorem  habet,  et  sflepios  mcBchatas 
fuerit. 

68.  Si  laicns  absolutus  cnm  laica  absolnta  pecca- 
verit. 

G9.  De  uxore  quae  conscio  marito  mcechata  faerit. 

70.  De  viro  uxorem  non  habente,  si  cum  uzore  al- 
terius  adulteriam  perpetraverit. 

71.  De  conjagatis  qui  aliqua  certa  re  discidiam  feco- 
rint,  ut  inupli  maneant. 

C  72.  De  illis  qui  interveniente  repudio  aliis  se  in  ma* 
trimonio  copnlaverint. 

73.  Si  cajus  uxor  constuprata  fuerit,  et  propterea 
maritus  perdere  illam  machinaverit. 

74.  De  eo,  si  quis  cum  nxore  alterius,  vivcnte  eo,  for- 
nicatus  fuerit. 

75.  De  ingenuo  qui  ingenuam  acceperit  uzorem,  ct 
postea  se  servnm  fecerit. 

76.  De  illis  conjngatis,  quorum  leges   diversse  snnt. 

77.  Cnr  communicantes  viri  cum  adnlteris  uxoribus 
non  conveniant. 

78.  Quod  non  conveniat  Christianos  cnm  hsreticis 
nnptialia  jura  contrahere. 

79.  Judicii  examinatio. 

80.  Separatio  incest«e  copulationis. 

81.  Reconciliatio  conjugatorum. 

82.  De  eadem  re. 


D 


813 


BURCHARDI  WORIfAGIENSIS  EPISCOPI. 


8t6 


BURCHARDI 

ECCLESIili:  WORMACIENSIS   EPISCOPI 

DECRETORUM  LIBER  NONUS 

DE  FEMINIS  NON  CONSECRATIS. 


ARGUMENTUM  LIBRI. 

Libro  hoc  de  virginibus  et  viduis  Deo  Don  sacratis, 

de  earum  raptoribas,  pcfenaqae  iis  imponenda,  de  le- 

gitimo  matrimonio,  de  illegitimo  concubitu  ejosqae 

poenitentia  tractatur. 

Cap.  I.  —  Quod  aliud  sit  uxory  aliud  concuhina^  nec 
erret  quisquis  filiam  suam  in  matrimonium  concu' 
btnam  habenti  tradiderit. 

« 

(Ex  decr.  Leonis  papXj  capite  18.)  Non  omnis  ma- 
lier  viro  juncta  uxor  est  viri,  quia  nec  omnis  filius 
beeres  est  patris.  Nuptiaram  autem  foedera  inter 
iagenuos  sunt  legitima,  et  inter  eequales  multo  prius 
hoc  ipsum  Domino  constituente,  qoam  initium  Ro- 
mani  jaris  existeret.  Itaque  aliud  est  uzor,  aliud 
concabina,  sicut  aliud  est  ancilla,  aliud  libera.  Pro  • 
pter  quod  etiam  Apostolus  ad  manifestandam  harum 
personarum  discretionem  testimonium  ponit  ex 
Genesi,  abi  dicitur  Abrabce :  Ejice  ancillam  et 
iilium  ejus  :  non  enim  baeres  erit  filius  ancillce  cum 
filio  meo  Isaac.  Unde  cum  societas  nuptiarum  ila 
ab  initio  constituta  sit,  ut  prseter  sexuum  conjun- 
ctionem  haberet  in  se  Christi  et  Ecclesiae  sacramen- 
tum,  dubium  non  est  eam  mulierem  non  pertinere 
ad  matrimonium,  in  qua  docetur  nuptiale  non  fuisse 
mjsterium.  Igitur  cnjuslibet  loci  laicus,  si  filiam 
snam  viro  habenti  concubinam  in  matrimonium  dede- 
rit,  non  ita  accipiendum  est  quasi  eam  conjugato 
dederit,  nisi  forte  illa  inulier  et  ingenua  facta,  et 
dotata  legitime,  est  publicis  nuptiis  honestata  videa- 
tur;  qnia  paterno  arbitrio  viris  conjunctse  careut 
culpa,  si  mulieres  que  a  viris  habcbantur  in  matri- 
monio  nou  fuerunt,  quia  aliud  est  nupta,  aliud  con- 
cubina. 

Cap.  II.  —  Qualis  uxor  legitima  esse  debeat, 
(Ex  epistola  Leonis  papae,)  Qualis  esse  debeat  uxor 
quse  babenda  est  secunduro  legem  :  virgo  casta  et 
desponsata  in  virginitate,  et  dotata  legitime,  et  a 
parentibus  tradita,   et  a  sponso  et  a  paranjmphis 
accipienda,  et  ita   sccundum   legem  et  Evaogelium 
pubiicis   nuptiis   boneste  in  conjugium  liquide  so- 
menda  :  et  omnibus  diebus  vitse  nisi  cx  consensu  et 
causa  vacandi  Deo   nunquam  propter  honiiuem    se- 
paranda,   et  si  fornicata  fiierit  dimittenda;  sed  illa 
vivente  altero  non  deducenda,  quia  adulteri  regnum 
Dei  non  possidebunt,  et  poenitentia  illius  per  scrip- 
pturas  recipienda. 


B 


Cap.  III.  —  Ut  nuUus  occuUe  nuptias  eelebret. 

(Ex  deer.  HormisdsB  papse,  capite  6.)  Ut  nallos 
fidelis  cujuscunque  conditionis  sit  ocalte  nuptias 
faciat,  sed,  benedictione  a  sacerdote  accepta,  pnblice 
nobat  in  Domino. 

Cap.  IV.  —  Quo  tempore  nuptiw  celebrandM  sint. 

{Ex  concilio  liilerdensi,  cap.  3.)  Qood    noa  opor- 

teat   a  Septoagesima  usque  in  octavas   Pascfaa,  et 

tribus  hebdomadibus  ante  festivitatem  sancti  Joannis 

Baptistee,  et  ab  Adventu  Domini  asque  post  Epipha- 

niam  nuptias  celebrare.  Quod  si  factom  foerit,  sepa- 

rentur. 

Cap.  V.  —  Qualiter  benedicantur  a  sacerdote  sponm 

et  sponsa. 

(Ex  concilio  apud  ValentiaSf  capite  101.)  Sponsas 
et  sponsa  cum  benedicendi  sunt,  a  sacerdote,  a  pa- 
rentibns,  vel  a  paranjmphis  in  ecclesia  sacerdoti 
ofierantur,  et  cum  bencdictionem  acceperint,  eadem 
nocte  pro  reverentia  ipsius  benedictionis  in  virgini- 
tate  permaneant. 

Cap.  W.  —  Ut  nuUum  conjugium  sine  doie  fiai. 

(Ex  concilio  Arelatensi,  capiteQ.)  Nullam  sine  dote 

fiat   conjugium,  juxta  possibilitatem   fiat  dos,  nec 

sine  publicis  nuptiis  quisquam  nubere  vel    axorem 

ducere  prsesumat. 

Cap.  VII.  —  Ut  sponsus  et  sponsa  ante  nuptias  a  sacer- 

dote  bcnedicantur. 

(Ex  decr.  Sotheris  papse,  capite  5.)  Ut  sponsus  ae 

sponsa    cum  precibus    et  oblationibus    a  sacerdote 

p  benedicantur,  et  legibos  sponsetor  ac  donetur,  et  i 

paranjmpbis  costodiatur,  et  poblice  solemniterqoe 

accipiatur.    Biduo    etiam   ac  triduo    abstineant  se, 

et  doceantor,  ot  castitatem  inter  se  costodiant,  ce^ 

tisqoe  temporibus  nubant,  ut  filios  non  spurios  sed 

hsereditarios  Deo  et  sieculo  generenl. 

Cap.  VIII.  —  De  primo  conjugio. 

{Ex  concil.  Mediolan.j  cap.  2  )    In  primo   coiyugio 

debet  presbjter   missam  agere  et   benedicere  am- 

bos,    et    postea    se    abstineant    ab    eccclesia  xxx 

diebus. 

Cap.  IX.  —  Quod  vir  fidelis  a  muliere  infideli  teparari 

non  dcbeat. 

(Apostotus  dicit.)  Si  quis  frater  nxorem  habet  io- 

fidelem,  et  htpc  consentit  habitare  cum  illo,  non  di- 

mittat  illam.  Et  si  qua  mulierhabet  virom  infidelem, 

ethic  consentit  habitare  cum  illa,  noo  dio&ittat  vi- 


DECRETORUM  LIBRl  XX.  —  LIBER  NONUS. 


818 


B 


iDctificatos  enim  erit  vir  intidelis  in  muliere  A 
.  sanctificata  erit  malier  infidelis  per  virum 

—  Ut  in  Christianorum  nuptiis  non  saltetur, 
meiL  Laodicen.j  cap,  35.)  Qaod  non  oporteat 
108  euntes  ad  nuptias  plaudere  vel  saltare, 
Brabiliter  coenare,  vel  prandere,  sicut  Ghris- 
iecet. 

XI.  —  Ut  viduam  nemo  furetur  in  uxorem, 
r.  dieit.)  Si  quis   viduam  furatns  fuerit  in 
▼el  consentiens  ei,  anatbema  sit.  Et  respon- 
tmnes  tertio  :  Anathema  sit. 
QI.  —  Ut  virginem  nemo  furctur  in  uxorem. 
ijusdem.)  Si  qois  virginem,  nisi  desponsave- 
itos  faerit  in   uxorem   vel   consentiens  ei, 
a  sit.  Et  responderunt  omnes  tertio  :  Ana- 
t! 

p.  XIII.  —  De  virgine  vel  vidua  furata. 
?er.  Eusebii  pap.,  cap.  10.)  Si  quis  virginem 
am  furatus  in  uxorem,  nisi  tuerit  a  se  de- 
m,  anathema  sit. 

\  '^  De  virginibus  quae  virginitatem  ante  nu- 
ptias  non  custodierint . 

mcil.  Elibertan. ,  cap.  5.)  Virgines  quse  virgi- 

suam  non  custodierint,  si  eosdem  qui  eas 

int  maritos  acceperint,  eo  quod  solas  nuptias 

int,  post  poenitentiam  unius  anni  reconcilien- 

ilios  cognoverint  viros,  eo  quod  moechatse 

linquennio  poeniteant,  et  sic  ad  communio- 

edant.  C 

[V.  —  Quod  nulli  liceat  coneubinam  habe^e. 

ictis  August.)  Audite,  charissimi,   membra 

Bt  matris  catholicse  Ecclesise  filii.  Quod  dico 

ntibus,  aadiant  fideles  ;  qnod  dico  fidelibus, 

competentes ;  qood  dico  fidelibus  et  compe- 

,  audiant  poenitentes  ;  quod  dico  fidelibus  et 

ntibus,  et  poenitentibus,  audiant  et  catechu- 

diant  omnes :  omnes  timeant,  et  nemocontem- 

nihi  in  consolationem  vester  auditas,  ne  vobis 

itimonium  dolor  meus.  Competentibus  dico, 

i  vobis  non  liceat,  sufficiant  vobis  ujores,  con- 

vobis  non  licet  habere.  Audiat  Deus,  si  vos 

is;  andiant  angeli  ejus,  si  vos  contemnitis  : 

nas  non  llcet  vobis  habere.  £t  si  non  habe- 

S8,  tamen  non  iicet  vobis  habere  concubinas, 

sted  dimittatis,  nt  dicatis  uxores.  Tanto  ma- 

natio  Yobis  erit,  si  volueritis  habere  et  con- 

et  uxores.   Non  licet  habere  oxores,   qua- 

)res  mariti  vivunt.  Nec  vobis,  femine,  habere 

'^t,  quorum  priores  uxores  vivuot.  Adulte- 

nt  ista   conjogia,  noo  jure  coeli,   sed  jure 

nec  illam  feminam   licet  habere,   qae  per 

n  discessit  a  marito,  eo  vivente.  Solius  for- 

is  causa  licet  uxorem  adulteram  dimittere, 

vivente  non  licet  alteram  ducere. 

L  —  De  Ulis  qui  ante  nuptias  coneubinas  ha- 

buerint. 

Aug.)  Qnale  est  et  iiiud  quod  malti  virorum 

plias  concubinas  sibi  adlusrere  non  erube- 


D 


scont,  quas  post  aliquot  annos  dimittunt,  et  sic 
postea  legitimas  uxores  accipiunt.  'Unde  coram 
Deo  et  coram  angelis  ejus  contestor,  atque  denuntio, 
Deum  et  ista  semper  prohibuisse,  et  nanquam  ei 
piacuisse.  Et  prsecipue  temporibus  Christianis  con- 
cubinas  habere  nunqoam  licet,  et  nunquam  li- 
cebit. 

Cap.  XVII.  —  Item  de  concubinis, 
{Ex  concHio  Arelaten.,  capite  4.)  Nalii  liceat  uno 
tempore  daas  uxores  habere  :  sed  neque  unqnam 
concubinam. 

Cap.  XVIII.  —  De  ancilla,  sipropriodomino  suo  legitima 

fieri  possit . 

{Ex  decr.  Julii  papae,  capite  4.)  Si  quis  ancillam 

snam   iibertate   donaverit,    et  in   matrimonio    sibi 

sociaverit,  dubitabatur  apud  quosdam  utrum  hujus- 

modi  nuptie  legitimee  esse  videantur,  an  non.  Nos 

itaqoe  vetustam  ambiguitatem  decidentes  taiia  con- 

nubia  iegitima  esse  censuimus.  Si  enim  ex  affectn 

fiont  omnes  nuptise,  et  nihii  iropium,  et  legibus 

contrariam  in  tali  copulatione  fieri  potest,  quare 

predictas  nuptias  inhibendas  existimaverimns.  Om- 

nibus  vobis  unns  est  pater  in  coelis,  et  unusquisque 

dives  et  pauper,  liber  et  servus,  eequaliter  pro  b»^ 

et   pro    animabus    eorum    rationem    daturi    sunt. 

Quapropter  omnibus  cujoscnnqne  conditionis  sint, 

nnam  legem,  qnantum  ad  Deum,  habere  non  dnbi- 

tamus. 

Cap.  XIX.  —  De  iUo  qui  servum  itium,  et  ancillam  in 
matrimonium  conjunxerit. 

(Ex  coneilio  Matiscen.,  capite  10.)  Si  servum  et  an- 
cillam  dominus  amborum  in  matrimonium  conjunxe- 
rit,  et  postea  liberato  servo  vei  ancilia,  non  potest 
redimi  qui  in  servitio  est,  ideo  matrimonia  non 
solvantur. 

Cap.  XX.  —  De  multinubis, 

{Ex  eoncilio  Braggarensi^  capite  8t.)  Si  qais  moltis 
nuptiis  fuerit  copulatus,  poenitentiam  agat  :  coo- 
versatio     autem     et     fides    poeoitentis    compendit 
tempus. 
Cap.  XXI.  —  Quod  secunda  conjugia  ssecularibus  non 

negentur^  quibus  tamen   ad  clerum  minime  venire 

eonceditur. 

(Ex  decr.  Gelasii  papa?,  capite  22.)  Secundas  nuptias, 
sicnt  seecularibus  inire  conceditnr,  ita  post  eas  nul- 
ius  ad  ciericaie  sinitar  venire  collegium.  Alia  est 
enim  humanse  fragilitati  generaliter  concessa  licen- 
tia,  alia  debet  esse  vita  divinarum  rerum  servitio 
dedicata. 

Cap.  XXII.  —  De  iUis  qui  in  plurimas  nuptias  inei' 

derunt. 

(Ex  coneilio  Neocwsar.^  capite  i.)  De  his  qoi  in 

plorimas  nuptias  incidernnt,  et  tempns  quidem  prs- 

tinitum  manifestum  est,  sed  conversatio  eorom,  et 

iides,  tempus  abbreviat. 

Cap.    XXIII.  —   De   ilUs    qui  tertio  nuptias  ceUbwr 

verint. 

(Ex  deer,  Eormisdx  papx,  capite  2.)  Ne  quisquam 

amplius,  quam  duas  accipiat  uxores  :  quia  jam  ter- 

tia  superflna  est. 


819 


BURGHARDl  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


820 


Cap.  XXIV.  -*  De  bigamis,  A  dam  sacrilegii  instar  est,  si  alla  transgressione  vio- 

(Ex  concilio  Laodicensi^  capite  1 .)   De  his  qai  se-      letur. 


cundum  ecclesiasticam  regulam  libere  ac  legitime 

secundis  nuptiis  juncti  sunt,  nec  occulte  nuptiarum 

copulam  fecerunt,  oportet  ut  parvo  tempore  trans- 

acto   vacent  orationibus   et  jejuniis.    Quibus  etiam 

jnxta    indulgentiam    commuuionem    reddi    decre- 

vimus. 

Cap.  XXV.  —  De  numero  maritorum, 

(Ex  dictis  Hieronymi.)  Cbi  fuerit  numerus  marito- 

rum,  ibi  vir  proprius  unus  esse  desistit. 

Cap.  XXVI.  —  De  ingtnuo  homine^  si  altcrius  ancillam 
f)ro  ingcnua  acceperit,  et  post  ancillam  eam  esse 
intellexcrit, 

(Ex  concil,  apud   FmTieriam,  cui  interfuit  Pipinus 


Cap.  XXXil.  —  De  his  qui  sponsas  aliencLS  rapiunt, 
(Ex  concilio  Meldensif  capite  5.}  De  his  qui  sponsas 
alienas  rapiunt,  outiMua  et  syuodalis  sententia  obser- 
vetur.  Quod  et  si  forle  in  Flcclesia  eveutus  talis  re- 
periri  dignoscitur,  ot  pro  salutis  et  religionis  com- 
petentia  humanius  quiddam  debcant  tractare  pontili- 
ces,  sicut  canonica,  ul  eisdem  verbis  utamur,  docet 
auctoritas,  quia  prior,  inquiens,  deiinitio  durius  : 
posicrior  autem  quiddam  tractavit  humanius,  nullo 
modo  ut  ad  maximam  indulgentiam  descendamus, 
alterius  sponsae  acceptor,  siue  publica  transeal  pce* 
niteutia.  Quod  si  hsec  obedire  renuerit,  sine  uHa 
refragatione  anathematizetur.   Fautores  vero  illius, 


rex,  eapite  7.)  Si  qai»  ingenous  homo  ancillam  alte-  B  j,,^^^  ^„,j„„  ^„,p„^  ^^.^^^^.  ^^^^^^^  poeniteant.  Si 


rius  uxorem  accepeni,  et  existimat  quod  ingenua 

sit,   si  ipsa  femina  postea  fuerit  inservita,  si  eam  a 

servitute  redimere  potest,  faciat :  si  non  potest,  si 

voluerit,  aliam  accipiat.  Si  autem  servam  eam  scie- 

rat,   et  collaudaverat :  post,  ut  legitimam    habeat. 

Similiter  et  mulier  ingenua  de  servo  alterius  facere 

debet. 

Cap.  XXVIL  —  De  femina  ingenua^  si  servim  maritum 

acceperit, 

(Ex  cadem  concUio,  capite  8.)  Si  femina  ingenua 

accipit  servum,  sciens  quia  servus  esset,  habeat  eum  : 

quia  omnes  unam  patrem  habemus  in  coelis.  Una  lex 

erit,  et  viro  et  feminse. 

Cap.  XXVllI.  —  De legitime conjunctis^  st  alter  eorumin 

amentiam  devenerit. 

(Ex  epistola  Nicolai  ad  Carolum  Mogunt.  episcopum 
missa.)  Si  qui  matrimonium  sani  contraxerint,  et 
nni  ex  duobus  amentia,  aut  furor,  aut  aliqua  infir- 
mitas  accesserit,  ob  hanc  iniirmitatem  conjugia  ta- 
Itum  solvi  non  possnnt.  Similiter  sentieudum  de  his 
qni  ab  adversariis  excsecantur,  aut  membris  detrun- 
cantur. 

Cap.  XXIX.  —  De  legitimis  matrimoniis  servorum. 

(Ex  concilio  Ca6t7/on.,  capite  30.)  Dictum  est  nobis, 
qood  quidam  legitima  servorum  matrimonia  potesta- 
tiva  quadam  preesumptione  dirimant,  non  attenden- 
tes  illud  evangelicam  :  Quod  Dcus  conjanxit,  homo 
non   separet.   Unde    nobis  visum   est  ut   conjugia 


vero,  quod  non  optamus,  de  gradu  ecciesiastico  ta- 
libus  nuptiis  se  consensorem,  vel  interventorem  ma- 
nifeste  prodidarit,  a  gradu  proprio  repeliantnr.  Et  si 
verisimilibus  exinde  suspicionibus  fuerit  propulsa- 
tus,  canonice  se  purget. 

Cap.  XXXIII.  -^  De  his  qui  feminas  rapiunt 
(Ex  concilio  apud  Aquisgran.  capite  3.)  Placuit  ut 
hi  qui  rapiunt  feminas,  vel  furantur,  aut  scducont, 
eas  nullatenus  habeant  uxores,  quamvis  eis  postmo- 
dum  conveniat,  aut  eas  dotaverint,  vel  nuptialiter 
cum  conscnsu  parentum  snorum  acceperint.  Si  quis 
autem  uiorem  habere  voluerit,  canonice  et  legaliter 
eam  accipiat,  et  non  rapiat.  Qui  vero  eam  rapuerit, 
C  vel  furatas  fuerit,  aut  seduxerit,  nunquam  eam  uxo- 
rem  habeat. 

Cap.  XXXIV.  —  De  eadem  re. 
(Ex  concilio  Meldensi,  capite  iO.)  Qui  vero  dein- 
ceps  rapere  virgines  prsesumpserint,  vel  viduas, 
secundum  synodalem  beati  Gregorii  definitionem, 
ipsi,  et  complices  eorum  anathematizentur,  etrapta- 
res  sine  spe  conjugii  perpetuo  maneant. 

Cap.  XXXV.  —  De  his  qui  rapiunt  puellassub  nominesi- 

mul  habitandi, 

{Ex  concilio  Chalced,  capite  27.)  Eos  qui  rapiunt 

mulieres  sub  nomine  simui  habitandi,  cooperantes 

autem  et  conniventes    raptoribus,    decrevit  sancta 

synodus  ut  si  quidem  clerici  sunt,  decidant  de  grada 


servorum  non  dirimantur,  etiamsi  diversos  dominos  r.  proprio ;  si  vero  laici,  anathematizentur. 

«..■L-.  —  A    -    __J    •_ • ?_ «  ...       '^    l^kD     YYYVf      riii   *i«fi>/l«*«  «•/■«!#>•    nnntt*twn 


habeant :  sed  in  uno  conjugio  permanentes,  dominis 
serviant  suis.  Et  hoc  in  iilis  obserVandum  est,  ubi 
legalis  conjunctio  fuit,  et  per  voluntatem  domi- 
norum. 

Cap.  XXX.  —  Si  furiosi  matrimonia  contraxerint. 

(Ex  decreto  Fabianipapw,  capite  5.)  Neque  furiosus, 

neque  furiosa  matrimonium  contrahere  possunt;  sed 

si  contractum  fuerit,  non  separentur. 

Cap.  XXXI.  —  De  desponsata  pueHUf  si  alter  eam  in  ma' 

trimonium  possii  accipere. 

(Ex  epist.  Syricii  papss,  capite  4.)  De  conjugali  au- 

tem  violatione  requisisti,  si  desponsatam  alii  puel- 

lam,  alter  in  matrimonium  postit  accipere.  IIoc  ne 

fiat  modis  omnibus  inhibemus  :  quia  illa  benedictio 

quam  Dupturs  sacerdos  imponit,  apud  iideles  cujus- 


Cap.  XXXVI.  —  De  puellis  raptis  nondum  deeponsatis. 

(Ex  condlio  Cabillon.^  capite  2*.)  De  puellis  raptis 
necdum  desponsatis  in  Ghalcedonensi  conciiio  scri- 
ptum  est  :  Eos  qui  rapiunt  puellas  sub  nomine  simul 
habitandi,  cooperantes  et  conniventes  raptoribos 
decrevit  sancta  synodus  ut  siqoidem  clerici  sunt, 
decidant  de  gradu  proprio  :  si  vero  laici,  auathema- 
tizentur.  Quibus  verbis  datur  intelligi,  qualiter  hujas 
mali  anctores  damnandi  sunt  :  quando  participes 
consiliom  conniventes  tanto  anathemate  feriuntur, 
et  jnxta  canonicam  auctoritatem  ad  conjugia  legi- 
lima  raptas  sibi  jure  vindicare  nullatenus  possont. 
Cap.  XXXVII.  -*  De  raptis  desponsaiis. 

(Ex  concHio  Toletano.)  Proinde  placuit,  at<]ae  sta- 
tutum  est  a  sacro  conventu,   ut  si  aliquis  spousum 


821 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  NONUS. 


822 


alierins  rapuerit,  publica  pGBniientia  mulctetiir,  et  A 
siae  spe  coujugii  maneat.  Et  si  ipsa  eidem  crimini 
coDseDtiens  non  fait,  liceniia  nubendi  alii  non  nege- 
tor.  Quod  si  et  ipsi  post  bsc  se  conjungere  prflesum- 
pserint,  atrique  usque  ad  satisfactionem  anaibema- 
tixentur. 

Cap.  XXXYIII.  —  De  eadem  re. 

(ExeonciUo  AnciranOj  capite  10.)  Desponsaias  puel- 
las,  et  post  ab  aliis  raptas,  placuit  erui,  ei  eis  reddi, 
qoibus  anie  fuerant  desponsat»,  eiiamsi  eis  a  rapio- 
nbus  yis  illata  consiiterit. 

Cap.  XXXIX.  —  De  eadem  re, 

{Ex  concilio  Meldensi,  caipite  65.)  Si  autem  necdum 
ess  qoas  rapuerani  cum  voluntaie  parentum  sub 
prnfato  desponsionis,  vel  dotaliiii  nomine  in  conju-  ^ 
giom  sompias  babeni,  quando  in  omnium  aores  b«ec 
ftierit  constitutio  promulgaia,  ab  earum  conjnnciione 
leparentar,  ei  publics  poeniieniifle  sabiganiur.  Raptae 
•utem  parentibos  legaliter  resiiiuaniur.  Post  actam 
vero  poblicam  pcenitentiam,  si  eetas  et  inconiirieniia 
exegerit,  legitimo  ei  ex  uirisque  partibus  placito 
eoDJugio  sodentur.  Nam  in  bis  non  regulam  consii- 
tnimas,  sed,  oi  yerbis  Magni  Leonis  utamur,  quid 
sit  tolerabilius  cpsiimamus.  Quod  si  unas  ex  couju- 
gatis  obierit,  is  qui  publicam  pceniteniiam  egerit,  et 
soperstes  exstiterit,  iterare  conjugium  non  praisumat, 
niai  forte  episcopus  prffividerit  aliquam  concedere 
indolgeniiam,  ut  graviorem  possit  amovere  offen- 


Cap.  XL.  —  De  his  qui  in  mairimonio  juncti  sunt,  et  ^ 

concumbere  non  possunt, 

(Ex  epist.  Greg,  ad  Joannem  Ravennatem  episcO' 
pum.)  Quod  autem  interrogasti  de  his  qui  matrimonio 
juncti  sunt,  ei  nubere  non  possunt,  si  ille  aliam, 
▼el  illa  alium  ducere  possit,  quibus  scriptum  esi  : 
Vir  et  mulier  si  se  conjunxerini,  ei  postea  dixerii 
mnlier  de  viro,  quod  non  possii  coire  cum  eo,  si  po- 
test  probare  per  jusiam  jadicium  qaod  verum  sii, 
tecipiat  alium  :  si  auiem  ilie  aliam  acceperii,  sepa- 
rentor. 

Cap.  XLI.  —  De  eadem  re. 
'     (JSx  coneilio  aptid  Vermeriarn  temporibus  Pipini  re- 
ifis^capite  17.)  Si   qua  mulier  proclamaverit,  quod 
vir  suus  nunquam  cum  ea  coisset,  exeant  inde  ad  jv 
emcem  :  ei  si  Terum  faerii^  separeniur,  et  illa  faciat 
quod  Tult. 

Cap.  XLTI.  —  De  eadem  re. 

{Ex  concilio  apud  Compendium,  capite  20.)  Si  qnis 
accepii  oxorem,  et  habuit  ipsam  aliquo  tempore,  et 
ipsa  femina  dicit  quod  non  coissei  cum  ea,  ei  ille 
fir  dicit  quod  sic  fecit,  in  veritaie  viri  consistat . 
qoia  Tir  capuiesi  mulieris. 

Cap.  XLIII.  —  De  eadem  re. 

[Ex  conciHo  Tribur.,  capite  3.)  Vir  si  duxerii  uxo- 
rem  concumbere  cum  ea  non  valens,  et  fraier  ejus 
dancolo  eam  viiiaverit,  ei  gravidam  reddiderit,  se- 
pareniur.  Considerata  autem  imbecilliiate,  miseri- 
cordia  eis  impariiatur  ad  conjugiom,  tanium  in  Do- 
mino. 


Cap.  XLIV.  —  De  eadem  re. 
{Ex  epi$t.  Gregor.)  De  his  acquisiiis,  qui  ob  cau. 
sam  frigidsB  naturse  se  dicuni  non  posse  iu  invicem 
operam  carnis  dantes  commi^ceri  :  U\e  vero  si  non 
potesi  ea  uti  pro  uxore,  habeat  quasi  sororem.  Quod 
retinaculum  jugale  volani  resciodere^  maneant 
utriqae  innupii  :  nam  si  huic  non  potuit  naturaliter 
coocordare,  quomodo  aiteri  conveniei?  igitur  si  vir 
aliam  vuU  accipere  uxorem,  maQifesia  raiio  paiet, 
quia  succendeute  diabolo  odii  fomitem,  exosam  eam 
habuit,  ei  idcirco  iilam  dimiiiere  mendacii  falsitaie 
moliiur.  Quod  si  mulier  causatur,  et  dicit,  Volo 
maier  esse  et  iillos  procreare,  uterque  eorum 
sepiima  manu  propinquorum  taclis  sacrosanctis 
reliquiis,  jurejurando  dicat  ut  nunquam  per  com- 
misiionem  carnis  conjuncti  una  caro  etfecii  fuis- 
sent,  tunc  videtur  mulicrem  secundas  posse  con- 
irahere  nuplias.  Humanum  dico  propter  inlirmita- 
iem  carnis  eorum.  Vir  autem  qui  frigidse  naiur» 
est,  maneat  sine  conjuge.  Quod  si  et  ille  aliam  co- 
pulara  acceperit,  tunc  hi  qui  juraverint  perjurii 
crimine  rei  teneantur,  ei  poeniientia  peracta,  priora 
coganiur  recipere  connubia. 

Cap.   XLV.  De     conjugatis    qui  smcularia  relinquers 

desiderant. 

(Ex  diciis  Basiliiepiscopi.)  Si  quisvnlt  conjugaius 

converii  ad  monasterium,  non  est  recipiendus,  nisi 

prius  conjuge  castimoniam  proiitente  fuerii  abso- 

lutus.  Nam  si  illa,  vivente  iilo,  per  inconiinentiam 

alteri  nupserit,  procul  dubio  aduliera  erit,  nec  reci- 

pitur  upud  Deum    ejusmodi    viri  conversio,   cujus 

sequitur  conjugalis  foederis  prosiituiio.  Tales  ergo 

iunc  sine  culpa  sequaniur  Christum  relicto  sseculo, 

si  habeani   ex    pari  voluniate  castiiatis  consensum. 

Cap.  XLVI.  —  De  viro  qui  uxorem  suam  velare  per- 

miserit. 

(Ex  coneilio  Remensi,  capite  3.)  Qui  uxorem  suam 

permiserii   velare,  aliam  non  accipiat,  se  similiier 

convertatur. 

Cap.  XLVII.  —  Demuliere,  sisine  licentia  viri  sui  velum 

sibi  imposuerit. 

{Ex  decr,  apud  Compendium,   capite  6.)  Mulier,  si 

sine  liceniia  mariii  sui  velum  in   capui  miserit,   si 

viro  placuerii,  recipiet  eam  iicrum  ad  conjugium. 

Cap.  XLVIII.  -—  Deviro  quisine  uxoris  permissumona* 

sticam  vitam  susceperit. 

(Ex  reg.  Greg.   ad  Adrium  noiariumf    capite  80.) 

Agathosa,  latrix  prssentium,  quesia  esi  mariium 

suum  conira  voluniaiem  suam  in  monasterio  nrbici 

abbatis  esse  conversnm.  Quod  quia  ad  ejnsdem  ab- 

batis  culpam  et  invidiam  non  est  dubium  pertinere, 

experientise  tuse  prdpcipimus    ut  diligenti   inquisi- 

tione  discreiiat,  ne  forte  cum  ejus  voluniaie  conver- 

sus  sit,  vel  ipsa  se  niutare  promiserit.   Ei  si  hoc 

repererit,  ei  illnm  in  monasterio  permanere  provi. 

deat,  ei  hanc  sicai  promisit  mutare  compellat.  Si 

vero  nihil  horum  est,   nec   quoddam   fomieationis 

crimen  propter  quod  viro  licei  uxorem  relinquere, 

preediciam  mulierem  commisisst*.  cognoveris,  ne  il- 


823 


BORCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPL 


8-24 


lius  coDYersio   uxori  relict®  in  sfleculo  fieri  possit  A  diximas,  ut  ostendamus  quem   legum   conflictam 


perditionis  occasio,   volumus  ut  maritus  suum  illi 

vel  si  jam   toasuratos  est,  reddas,  omoi  excusatione 

cessante.  Nam  si  excepta  foroicatiMnis  causa  virum 

uxorem  relinquere  nulia  ratione  conceditur,    quia 

postquam  copulatione  conjugii  viri  atque   mulieris 

unum  corpus  efficitur,  non  poiest  ex  parte  converti, 

et  ex  parte  in  ssecuio  manere. 

Cap.  XLIX.  —  De  reyina  Thieihirga^  qusB  causa  reli' 
gionis  a  regia  dignitale  discedere  voluerat, 

(Ex  epist.  Nicolai  papae  ad  Carolum  regem,)  Scri- 

psit  nobis  Tliietbirga  regioa,  regia  se  velle  dignitate 

seu  copula  exui,  et  solam  privata  vita  fore  conten- 

tam  desiderare.  Cui  nos  scripsimus   uon  hoc  aiiter 

tieri  posse,  nisi  eamdem  vitam   conj\ix  ejus  Lotha- 


Lotharias  congredi  posse  autumat,  cum  personam, 
quam  in  sais  penetraiibus  qaotidie  fatigat,  et  con- 
terit,  quando  vult  ad  judicium  educit,  qaando  vult 
ad  claustra  reducil  :  et  quando  educta  foerit,  nisi 
ca  profiteatur  qufie  ipse  prseceperit,  punit.  Propris 
igitur  libertati  committi,  et  ab  omni  oppressioue 
ac  polestate  illius,  cum  quo  initur  conflictas»  oportet 
liberari,  atque  suis  iiberaliter  uti,  et  suspectas  per- 
sonas  convenit  dedinare,  quae  se  ab  objectis  ostan- 
dere  cupit  immunem. 

Cap.  Lill.  ~  De  eadem  re. 
(Item  idem.)  Itaque    summo    studio   Thiethirgam 
conjugem  tuam  tanqoam  propriam  carnem  fovere 


rins  elegerit.   Et  post  pauca.   De  retroacta  contro-  »  *''  *^''^*"  procurato,  et    ne  iUam  «  te  allo  pacto 


versia  Thietbirga   non  debet  ulterius   ad   iteratam 

responsionem  promoveri.    Quod  bene     semel    dc'- 

finitum  est,  et  interpositis  juramentis  deliberatum, 

nulla  debet  iteratione,  nisi  fortassis  ubi  fuerit  major 

auctoritas,  retractari. 

Cap,  L.  —   Dc  Lothario  rege  qui   uxorem  suam  in 

custodia  detinebat, 

(Item  ejusdem,)  Verum,  sicut  multorum  relatu  di- 

dicimus,  Lotharius  rex  conventam  celebrare  dispo- 

nit,    et  Thietbirgam  reginam    examini  proprio  et 

Judicio  subjicere  meditatur.  Et  si  quidem  eam  prse- 

stigiis  falsitatis  suse   potuerit  exliibere,  qaasi  non 

fuerit  legitima  sua  uxor,  vuit  eam  penitus  a  se  se- 


consentias  discedere,  vigilanter  attende.  Unde  n 
vult  a  te  discedere,  corripe,  imo  corrige  eam,  et  a 
tali  intentione  per  omnia  revocare  satage.  Jam  vero 
si  amore  pudicitise  separationem  quserit,  et  conjii- 
galis  connubii  solutionem  efflagitat,  certum  est, 
Apostolo  dicente,  qaia  mulier  sni  corporis  potesta- 
tem  non  habet,  sed  vir.  Yerum  si  et  ipse  pudicitiam 
sectatus  religionis  obtentu  copuiam  dissoivere  vis, 
tantum  ne  simulate  liat  concedimus.  Nam  licet  sit 
scriptum  :  Qaod  Deus  conjunxit,  homo  non  separet, 
Deus  tamen  et  non  homo  separat,  quando  divini 
dmons  intuitu,  ex  consensa  utriusque  conjugis  ma* 
trimonia  dissolvuntur.  Si  ergo  hoc  modo  vis,  gra- 


questrare  :  sin  autem  vult  eam  tanquam  propriam  r.  ^°'^o    permittimus   animo,    celeremque   prffibemos 


uxorem  admittere,  sed  deinde,  quasi  moechata  fuerit, 

insimulare,  atque  pro  hoc  hominem  suum  et  homi- 

nem  Thietbirgce  ad    monachiam  impeilere,  et,   si 

homo  ipsius  reginse  ceciderit,  disponit  hanc  sine  di- 

latione  perimere.   Quae  quantum  sint  omni   divinae 

vel  sanctorum  Patrum,    legi  contraria,    magnitudo 

prudentise  vestrse,  credimus,  jam  advertit. 

Cap.  LI.  —   De  singulari  certamine,  quod  Lotharius 
motitus  est  contra  Thietbirgam  uxcrem  suam. 

{Item  ejusdem.)  Monomachiam  vero   iu  lege  non 

assumimus,  quee  prseceptam  fuisse   non  reperimus. 

Quam  licet  iniisse  quosdam  legamus,  sicut  sanctum 

David   et  Goliam    sacra    prodit  historia,   nusquam 

tamen   ut   pro  lege  teneatur  aiicubi  divina  sanxit 


assensum  :  aliter  autem  iieri  mutuam  separationem 
vestram  prohibemos. 

Cap.  LIV.  —  De  illis  qvi  in  alias  provincias  fugerint, 
aut  SU08  seniores  secuti  fuerint^  et  uxores  suas 
domi  reliquerint. 

(Ex  eoncilio  apud  Vermertam,  capite  6.)  Si  qoii 

necessitate  inevitabili  cogente  in  alium  ducatum  seo 

provinciam  fugerit,  et  uxor  ejos,  cum.  valet  et  po- 

test,  amore  parentum  aut  rerum  suarum  eum   sequi 

noiuerit,  ipsa  omni  tempore  quandiu  vir  ejus  quem 

secuta  non  fuit,  vivit,   semper   innupta  permaneat. 

Ille  vero  qui  necessitate  cogente  in  aiia  patria  ma- 

net,  si  nunquam  in  suam  patriam   se  reversuram 

sperat,  si  se  continere  non  potest,  aliam  oxorem  ac- 


auctoritas  :  cum  hoc  et  hujuscemodi  sectantes  Deum  D  ^^P^^U  tamen  cum  poenitentia. 


solummodo  tentare  videantur. 

Cap.  LII.  —  De  femina  de  adulterio  inculpata^  sicum 
marito  debet  inire  certamen  legale,  su3b  potestati 
prius  debet  ad  tempus  restitui. 

(Item  ejusdem.)  Prseterea  sive  de  conjugii  foedere, 

sive  de  adulterii  crimine  judicium  sit  agitandum, 

nuUa  ratio  patitur  Thietbirgam  cum   Lothario  posse 

inire  conilictum,  vel  legitimum   controversise  inire 

certamen,  nisi  prius  ad  tempus  fuerit  suse  potestati 

et  consanguineis  propriis  libere  sociata.   Inter   quos 

etiam  locus  providendus  est,  in  quo  nulla  sit  vis 

multitudinis  formidanda,  et  non  sit  difficile  testes 

producere,  vei  cseteras  personas,  quse  tam  a  sanctis 

canonibus,  quam  a  venerandis  Romanis  legibus  in 

hajusmodi    controversiis  requiruntur.  H®c   idcirco 


Cap.  LV.  —  De  feminis  qua^  captis  viris  vel  in  capti- 
vitatem  missis^  aliis  nupserunt, 

(Ex  epist.  Leonis  papse,  capite  42.)  Quod  del)eant 

feminse,  quse,  captis  viris  et  in  captivitatem  doctis, 

aliis  viris  nupserant,  putantes  interemptos  maritos 

remeatis  de  captivitate  prioribus  viris  copulari,  ot 

cuique  id  quod  legitime  habuit  reformetur,  et  re* 

cipiat  unusqnisque  quod  suum  e.nt,  et  redintegrenlur 

fcedera  nuptiarum. 

Cap.  LVI.  —  Quod  non  probetur  esse  culpabiiis^  qvi 
uxorem  capti  in  matrimonio  videtur  esse  sortitm, 

{Item  ejusdemy    capite  43.)  Nec  tamen   culpabilis 

judicetur,  et  tanquam  alieni  juris  perversor  habea- 

tur,  qui  personam  ejus   mariti   qui  jam   non  esse 

existimabalur,  assumpsit.  Si  enim   multa  qoae   ad 


m 


DECRETORUIl  LlBRl  XX.  —  LIBER  NONOS. 


826 


eos  qui  in  capiivitatem  ducti  sunt  pertinebant,  in  A  adullerum  maritum  reliqaerit  lidelem,  et  adulteruni 


jasalienam  transire  potuerunt,  tamen  plenum  jusli- 

tis  est    ut    iisdem   reversis   propria    reformentur. 

Qood  si  in  mancipiis,  vel  in  agris,  aut  etiam  in  do- 

oubas  ac  possessiouibus  rite  servatur,  quanto  raagis 

io  conjugiorum  rediotegratione  faciendum  sit,  ut 

qaod  beilica  necessitate  turbatum  est,  pacis  remedio 

reformetur? 

Cap.  LVH.  —  Ut  8i  mnlieres  ad  priores  maritos  redire 
mlMerint,  velut  impix  ecclesi(istica  communione 
privandsB  sint, 

j       {Item  ejusdem^  cap,  45  )  Si  autera  aliquse  mulieres 

ita  posteriorum  virorum  amore  sunt  caplse,  ut  ma- 

lint  iiis  cobserere  quam  ad  legitiiuum  redlre  consor-' 

tiom,  merito  sunt  notandse,  ita  ut  ecclesiastica  com- 

fflunione  priventur :  quse  de  re  ezcusabili  contami-  B 

DOtionem   criminis   elegerunt,    ostendentes   sibimet 

pro  sua  incontineutia  placuisse,  quod  justa  remissio  * 

poterat  ezpiare.  Redeant  ergo   in  suum   statum  vo- 

iuntaria  redintegratione  conjugia,  neque  uilo  modo 

ad     opprobrium    malse  voluntatis    trabatur    quod 

conditio  necessitatis  eztorsit :  quia  sicut  bse   mu- 

lieres  quae  reverti  ad   viros  suos   ooluerint,   impise 

simt  habenda;,    ita  illse  in   affectum   ex   Deo   ini- 

tam  redeunt  merito  sunt  laudandse. 

Cap.  LV(1L  —  Ut  si  viri  de  captivitate  regressi  iwtem- 
perantia  uxorum  offensi  non  fuerint^  et  volutrient 
eas  itt  conjugio  reeipere^  libtram  habeant  facul- 
tatem. 

(Item  ejusdem,  capite  44.)  Et  ideo  si  viri  post  lon- 


ducit,  probibeatur  ne  ducat.  Si  autem  duxerit,  non 

prius  accipiat  communionem  quam  is  quem  reiiquit 

de  steculo  exierit,    nisi  forte   necessitas  inlirmitatis 

dare  compulerit. 

Cap.  LXIV.  —  Quod  neqtie  dimissvs  ab  uxore,  neque 
dimissa  a  maritOf  alteri  conjungantur. 

{Ex  concilio  Africanoj  capite  63.)  Placuit  ut  secun- 

dum  evaugelicam  et  apustoUcam  disciplinam,  neque 

dimissus  ab  uzore,  neque   dimissa  a  marito,    aiteri 

conjuugantur,  sed   ita  raaneant,  aut  sibimet  recon- 

cilientur.  Quod   si  contempserint,  ad   pcenitentiam 

redigantur. 

Gap.  LXV.  —  De  Hlo  quivivente  marito  conjugem  illius 
aduUerasse  accusatury  et  eam  post  ejus  obitum 
sumpsisse  dignoscitur, 

{Ex  concilio  Metdensi,  capite  69.;  Is   qui  yivente 

maritocoQJugem  illius   adulterasse  accusatur,  eteo 

in  prozimo  defuncto  eamdem  sumpsisse  dignoscitur, 

omnimodis   publicse  poenitentiae    subigatur.    De  quo 

eliam  post  poenitentiam  prflefata,  si    ezpedierit,  ser- 

vabitur  regula,  nisi  forte,  id  est,   aut  niulier  virum 

qui  mortuus  fuerat  occidisse  notetur,    aut  propin- 

quitas  vei  alia  queeiibet  actio  criminalis  impediat. 

Quod  si  probatum  fuerit,  sine  ulla  spe  conjugiicnm 

poenitentia  perpetuo  maneant  Si   autem    negaverit 

se  eamdem  feminam  vivente  viro  nequaquam  adul- 

terasse,  et  prsefati  bomicidii  neutereorum  reus  ezsti- 

terit,   et  probutis  testibus  neuter  eorum   convinci 


^.  .,  ^  ....     ...    ..  potuerit,  purgent  legaliter  famam  suse  opinionis,  et 

gam  captivitatem  reversi,  ita   m  dilectione  suarum  C  »       *     *  •        •    i-        *  j-  • -    „^« 

^    .     ^  '  •♦•  j-         sumpto   utantur  conjugio,   si  alia,  ut  dizimus,  non 


conjngum  perseverent  ut  eas  cupiant  in  suum  redire 

consortium,  omittendum  est  et  inculpabile  judican- 

dum   quod  necessitas   intulit,  et  restituendum  est 

quod  fides  poscit. 

Cap.  LIX.  —  De   itlo  qui  in  paganismo  uxorem  suam 

dimiaerit. 

(Ex  decr.  Eutych,  papse.)  Si  quis  gentilis  gentilem 

dimiserit  uzorem  ante  baptisma,    post    baptismnm 

in  potestate  ejus  erit  eam   babere,  vei  non  babere. 

Gap.  LX.  —  De  baptizatOt  si  tixo)*  ejus  infidelis  con- 

verti  noluerit. 

{Ex  cecr.  ejusdem.)  Simiii  modo  si  unus  ez  conju- 

gatis  baptizatus   est,   et  alter  gentilis,  et  sequi  non 

YuU,  sit  sicut  dicit  Apostoius  :  Infidelis  si   discedit, 

discedat. 

Cap.  LXI.  —  De  illo  qui  ante  baptismim  mulierem 

virginem  acceperai. 

{Bx     eoncHio  Meldensi,  capite  2.)  Si  quis  babuerit 

uzorem  virginem  ante  baptisma,   vivente  illa  post 

baptisma  alteram  babere   non   potest.    Crimina  in 

baptismo  solvuntur,  non  conjugia. 

Cap.  LXII.  —  De  illis  femmis  quaB,  nulla  causa   inter- 
venientCj  reliquerunt  viros  suos. 

{Ex   eancitio  Elibertan.i   capite  7.)   Item  feminse 

qase  nolla  precedente  causa  reliquerunt  viros  suos, 

et  alteri  se  copiilaverunt,  et  in  hoc  permanere  vo- 

luerint,  nec  in  fine  accipiant  communionem. 

Cap.  LXIII.  —  De  femina  quse  adulterum  reliquerit  et 

adulterum  acceperit, 

(Ex  eodem^    capite  9.)   Item  femiua  fideiis  quce 


impedierit  ratio. 

Cap.  LXVI.  —  l>e  eadem  re. 
(Ex  concilio  Tribur  ,  capite  3.)  Relatum  est  auribus 
sanctorum  sacerdotum,  quemdam  alterius  uzorem 
stupro  violasse:  insuper  et  moechee,  vivente  viro  suo, 
juramentum  dedisse,  ut  post  legitimi  mariti  mortem 
si  supervizisset,  duceret  uzorem.  Quod  et  factum 
est.  Tale  igitur  connobium  prohibemus  et  anathe- 
matizamus. 

Cap.  LXVII.  —  De  illo  quiuxorem  habet,  etsxpius  moB- 

chatus  est. 

{Exconcilio  Elibertan.,  capite  4.)  Si   quis   fidelis 

habens  uzorem  non  semel  sed   ssepius  fuerit  mce- 

D  chatus,  in  fine   mortis  est  couveniendus.  Quod  ni  se 

promiserit  cessaturum,   detur  ei  communio.  Si  re- 

suscitatns  rursus  fuerit   moechatus,   placuit  ulterins 

uon  illudere  aiios  de  communione  pacis. 

Cap.  LXVIII.  —  Si  laicus  absolutiLS  cum  laica  absoluta 

peccaverit. 

(Exeoncilio  Meldensi^  capitel.)  Si  laicus  cum  laica 

femina,  id   est,  uterque  absolutus  a   lege  conjugii 

concubuerit,  tres  annos  poeniteant.  Et  quanto  sepius 

et  negligentius  ea  peccata  commiserunt,  tauto  ma« 

gis  et  tempus  addatur,  et  modus  pcenitentie. 

Cap.  LXIX.  —  De  uxore  quse  eonscio  marito  mcschata 

fuerit. 

(Ex  concitio  Mogunt.j  capite  9.)  Si  couscio  marito 

et  ipso  consentiente  uzor  moechata  fuerit,   placuit 

nec  in  fine  dandam  eis  commonionem.  Si  vero  eam 


827 


BURGHARDI  WORyACIENSIS  EPISGOPI. 


828 


reliquorit,  et  separati  faeriot,  et  digne  poeQituerint,  A 

post  decem  annos  accipiant  communionem. 

Cap.  LXX.  —  De  viro  uxorem  non  kabente,  si  cum  alte- 
rius  uxore  aduUerium  perpetraverit. 

(Ex  concilio  Nanneten.y  capite  6.)  Quod  si  vir  non 

habens  uxorem  cum  alterius  uxore  aduUerium  per- 

pctruvit,  aut  si  qua  mulier  non  habeus  virum   cum 

alterius   viro,   ille  qui  foedus  violavit  conjugii,  va 

annos,  ut  supra   dictum  est,  poeniieat.  Ille  qui   lege 

conjugii   non    tenetur,    qiiiuque     annos     poeniteat. 

Neque  enim    eequalis  poenitentia  danda  est  his  qui- 

bus  sufticere  poierat  ad  expiendam  iibidinem  suam 

conjugum  amplpxus  :  ct  illis  qui,  conjuge   carentes, 

ardore  libidinis  impellente,  in  fornicationem  cecide- 

runt. 

Cap.  LXXI.  —  De  conjugatis  qui  aliqua  certa  re  disci-  " 
dium  fecerint,  ut  innupti  maneant. 

{Ex  dictis  August.)  Apostolus  Paulus  dicit :  His  qui 

sunt  in  conjugio  prsecipio,  non  ego,  sed    Dominus, 

uxorem  a  viro  non    discedere :  quod  si  discesserit, 

manere  innupiam,  aut  viro  suo  reconciliari.  Potest 

enim  iieri  ut  discedat  ea  causa  quia  Dominus  permisit. 

Aut  si  femince  iicet  virum  dimittere  etiam  propter  cau- 

sam  fornicaiionis,  et  non  licet  viro,  quid  respondebimus 

de  hoc  quod  dicitposterius  :  Et  vir  uxorem  non  dimit- 

tat  7  Quare  non  addidit,  excepta  causa  fornicationis, 

quod  Dominus  permittit:  nisi  quiasimilem  formam  vult 

intelligi,  ut  si  dimiserit  quod  causa  fornicationis  per- 

mittitur,  maneat  sine  uxore,  aut  reconciiietur  uxori? 

£t  posr  pauca  :  Dominus  autem  permisit  causa  for-  p 

nicationis  uxorem  dimitti,  sed    quia  permisit  non 

jussit. 

Cap.  LXXIL  —  De  illis  quiy  intei^veniente  repudio,  aliis  se 
in  matrimonium  copulaverint. 
{Ex  decreto  Innocentii   papa?,   capite  26.)  De   his 

etiam  requisivit  dilectio  tua,   qui  interveniente  re- 

pudio  aliis  se  matrimonio  copulaverunt,  quos  in  utra- 

que  parte  adulteros  esse   manifestum  est.  Qui  vero 

vel  uxore  vivente,  quamvis  dissociatum   esse  videa- 

tur  conjugium,  ad  aliam  copulam  festinarunt,  neque 

possuntadulteri  non  videri,  intantum  ut   hse  etiam 

personseqaibustalescoujunctisunt,  etiam  ipsse  adul- 

terium  commisisse  videantur,  secundum  illud    quod 

legimusin  Evangelio  :  Qui  dimiserit  uxorem  suam, 

et  duxerit  aliam,  moechatur.  Et  ideo  omnes  a  commu-  d 

nione  tidelium  abstinendos.  De  parentibus  autem  aut 

propinquis  eorum  nihil  tale  statui  potest,  nisi  si  in- 

centores  illiciti  consortii  fuisse  videantur. 

Cap.  LXXIIL  —  Si  cujus  uxor  constuprata  fUerit^  etpro- 
pterea  maritus  perdere  illam  machinaverit. 

(Ex  concil.   Triburiensi^  capite  46.)   Si  cujus  uxor 

constuprata  fuerit,  et  propterea  maritus  capitali  sen- 

tentia  delere  illam  machinaverit,  ipsa  vero,  urgente 

mortis  periculo,  ad  episcopum  confugent,  et  auxi- 

lium  quesierit,  operosiori  tamen  si  potest  episcopas 

labora  desudet    ne   occidatur;  si  vero  non  potest,' 

nullo  modo  liceat  ei  requirenti  eam  reddere  ad  occi- 

dendum,  quse  se  ei  obtulit  ad  defendendum  :  sed  so- 

lerti  curs  iransmiitat  eam  ad  locum  quem  ipsa  dele- 

gerit,  ut  secura  possit  vivere.  Si  vero  iuterdum  ma- 


ritus  eam  invenerit,  et  repetierit,  secundum    secu- 

lum   potestatem   habuerit  quid   ei  agere  velit:  sed 

audiat  S.   Augustinum  diceniem  :   Cum  enim  vir  a 

virtuie  nomen  accepit,  et  mulier  a  molliiie,  id   est 

fragiliiate,  quare  contra  crudelissimam  libidinis  be- 

stiam  vult  unusquisque  uxoram  suam  esse  fictricem, 

cum  ipse  ad  primum  libidinis  ictum   victas   cadal? 

Nam    quidquid  contra  iidem  catholicam    non  licet 

mulieribus,  nec  viris  licebit.  Si  auiem  eadem   ma- 

lier  timore  perterrita,  a  loco  ubi  eam  episcopus  de- 

siiuavit  aufugerit,  et  vir   ejus   ab    episcopo    semel, 

aut  bis,  vel  ssepius  repetierit,  si  vitam   ei    obtinere 

possit,  perquirat  et  reddat  :  sin  autem,  omnino  doq 

reddai.  Maritus  vero,  quandiu  ipsa  vivat»  nullo  modo 

alteram  ducat. 

Cap.  LXXI V.  —  De  eo,  si  quis  cum  uxore  alterius,  vivente 

co,  fomicatus  fuerit. 

{Ex  concilio  apud  Alth.  habito^  prsesente   Conrado 

rege^  capite  5.)  Illud  vero  communi  decreto  secundum 

canonum  instiinta  definimus  et  prapjudicamus,  ut  si 

quis  cum  uxore  alterios,  vivente  eo,  fornicatus  fue- 

rit,  moriente  marito  sjnodali  judicio  aditus  ei  clao- 

datur  illicitus,  ne  ulteiius  ei  conjungatur  matrimo- 

nio,  quam  prius  polluit  adulterio.  Nolumus  enimnec 

Christianffi  religioni  convenit  ut  nullus  ducat  in  cod- 

jugium,  quam  prius  polluit  per  adulterium. 

Cap.  LXXY.  —  De  ingenuo  qui  ingenuam  accipit  uxo- 
rem^  et  postea  servum  se  fecerit. 
(Ex  concit.    Tribur.  cui   interfuit  rex  Amolpkus, 

capite  8.)  Perlaium    est   ad  sanctam  synodum  quod 

quidam    ingenuus   ingenuam  acceperit   uxorem,  et 

post  tiliorum  procreationem  occasione  divorlii  eujus- 

dam  servum  se  fecerit,  utrum  necessario   mulierem 

tenere  debeat,  et,  si  tenuerit,  utrum  illa  quoque  se- 

cundum  scecularem  legem  servituti  subjici  debeat 

Judicatum  est  uxorem   minime  debere  dimitti,  non 

tamen  ob  Christi  legem  mulierem  in  servitutem  re- 

digi,  dum  ille  non  ex  consensu  conjogis  se   servum 

fecit,  quem  liberum  ipsa  maritum  accepit. 

Cap.  LXXYI.  —  DeiUis  conjugatis  qw>rum  leges  diversx 

sunt. 

(Ex  eodem^  capUe  15.)  De  Francia  nobilis  quidam 

homo  nobilem  de  Saxonia  Saxonum  lege  duxit  uio- 

rem.  Tenuit  multis  annis,  et  ex  ea  filios  procreaTit, 

Yerum  quia  non  iisdem  uiuutur  legibus  Saxones  et 

Franci,  causatus  est  quod  eam  non  sua,  id  est  Fran* 

corum  lege  desponsaverit,  vei  acceperit,   aut  dotaTe- 

rit  :  dimissaque  illa,  duxit  alteram.  Deiinivit  super 

lioc  sancta  synodus,  ut  iile   transgressor    evangelics 

legis  subjugatur  poenitentiae ;  a  secnnda  conjuge  se- 

paretur,  priorem  resumere  cogaiur. 

Cap.  LXXYII.  *—  Cur  commtmicantes  viri  cum  aduUerii 

taoribus  mm  eonvenia$it. 

(Ex  decr.  InnocentU  papas,  capite  24.)  Cur  viri  cum    ] 

adulteris  non  conveniant,  et  iilud  desideratum  ast 

sciri»  cur    communicantes  viri  com  adulteris  oxori- 

bos  non  conveniant,  cum  contra  uxores  in  consoriio 

adulterorum  virorum  raanere  videantur,  dnm  snper 

hoc  Christiana    religio  adulterium  in  utroqus  sexa 

pari  ratione  contemnet,  sed  viros  snos  malieres  dod 


DECRETORUM  UBRI  XX.  —  LIBER  DEGIMUS. 


830 


)  adalterio  accusant,  et  non  habent  latentia  A 
Tindictam.  Viri  aatem  liberias  uxores  adul* 
Hid  SBcerdotes  deferre  consueverunt,  et  ideo 
bns  prodito  earum  crimine  comruunio  dene- 
iroruni  aulem,  Jatente  commisso,  uon  faciie 
m  ex  suspicionibus  abstinetur,  qui  atique 
ebitur  si  ejus  liagitium  detegatur.  Gum  ergo 
sa  sit  intcrdum  probatione  cessante,  yiadictae 
mquiescit. 

XVIH.  —  Quod  non  conveniat  ChrUtianos  cum 
haereticis  nuptialia  jura  contrahere. 

oncilio  Laodicensif  capite  31.)  Quod  uon  opor- 
im  hffireticis  universis  nuptiainim  foedera 
re,  nec  eis  iilios  dare  vei  filias,  sed  magis 
B,    si    tamen    Ghristianos   se    lieri    permit-  g 

Cap.  LXXIX.  —  Judicii  examinatio. 

oc  quod  mibi  reputatum  est  in  hac  synodo, 
imal  cum  ista  femina  adulterium  vel  fornica- 
fecissem,  quod  non  ego  ita  feci,  nec  inde 
)abilem  recognosco,  sic  me  Deus  adjuvet  ad 
idicium. 


Gap.  LXXX.  —  Separatio  incestsB  eopulationis, 
Ab  isto  die  in  antea  cum  ista  femina  cum  qua 
adulterium  vei  foruicationem  fecisti,  unde  di^cipli- 
nam  vel  poinitentiam  suscepisti,  amplius  non  adul- 
terabis,  nec  fornicaberis  cuni  ea,  nec  aliam  uzo- 
rem  accipies,  nisi  post  peractam  poenileuliam  tibi 
licentia  data  fuerit  ab  episcopo,  aut  ab  ejus  misso  : 
sic  te  Dcus  adjuvet. 

Gap.  LXXXI.  —  Reconciliatio  conjugatorum. 
Ab  isto  die  in  antea  istam  tuam  conjugem  nomine 
N.  quam  injaste  dimiseras  ita  tenebis,  sicut  per  rec- 
tum  maritus  suam  debet  habere  conjugem,  in  di* 
lectione  et  debita  disciplina  :  nec  eam  per  ulium 
malum  ingenium  a  te  separubis,  necea  vivente  aliam 
accipies  :  sic  te  Deus  adjuvet. 

Gap.  LXXXII.  —  De  eadem  re. 
A  modo  in  antea  istum  tuum  maritum  quem  in- 
juste  dimiseras  ita  tenebis  et  amplexaberis,  et  ei  in 
scrvitio,  in  amore  et  in  timore  ita  eris  subjecta  et 
obediens,  sicut  per  rectum  uxor  suo  debet  subjecta 
esse  marito,  nec  unquam  ab  eo  te  separabis,  nec 
illo  vivente  alteri  viro  te  sociabis,  nec  conjugio  aut 
aduiterio  :  Sic  te  Deus  adjuvet. 


FINIS   LIBRI    NONI. 


INDEX  CAPITULORUM   LIBRI   DECIMI. 


.  Ut  episcopi  de  parochiis  suis  sortilegos  et  G 
licos  ezpellant. 
ultoribus  arborum. 
altoribus  idolorum. 
adem  re. 

lis  qui  divinationes  requirunt. 
Ilis  qui  ritnm  paganorum  observant. 
illis  qui  auguriis  et   incantationibus   subser- 
t. 

adem  re. 

tis  qai  sortes  obsenraut. 
arboribus  quas  yuigus  colit. 
illis  qui  dies  et  menses  observant. 
illis  qui  dsemonibns  immolant. 
illis  qai  traditiones  gentilium  observant. 
mulierculis  qu8B  infantes  suos  pro  sanitate 
rnacem  aut  supra  tectum  ponunt. 

}d  non  liceat  iniquas  observationes  Kalendar. 

> 

illis  qui  Kalendas  Januarias  ritu  paganorum 
e  prsesumunt 
eadem  re. 

bubulcis  vel  venatoribus,  qui  suas  incanta- 
s  exercuerint. 

id  non  liceat  mulierculas  Ghristianas  yanita- 
1  suis  lanificiis  observare. 
xl  non  liceat  cum  incantationibus  herbaram 
ctionem  tieri. 

illis  qui  ad  arbores,  vel  ad  fontes  jaculas  in- 
Bfint. 


D 


22.  Ut  vaticinatores  ca^si  de  civitatibus  ejiciantur. 

23.  De  illis  qui  phylacteriis  utuntur. 
2i.  Item  de  mulierculis  iucantatricibus. 

2o.  De  illis  qui  manducant,  aut  bibunt,  aut  portant 
super  se  aliquid  ad  Dei  jadicium  subvertendam. 

26.  De  illis  qui  in  tabulis,  aut  in  codicibus  fatura 
requirunt. 

27.  De  illis  qui  sortes  sanctoruni  requirunt. 

28.  De  illis  maleticis,  qui  sperant  so  mentes  homi- 
num  pervertere  posse. 

29.  De  eadem  re. 

30.  De  illis  qui  ad  suas  vanitates  perficiendas  dsemo- 
nes  invocant. 

31.  De  iliis  qui  nocturna  sacriiicia  daemonum  cele- 
braverint. 

32.  De  illis  qui  ad  arbores  vel  ad  fontes  aliqua  vota 
voverunt. 

33.  De  illis,  qui,  quando  luna  obscuratur,  clamores 
suos  et  maleficia  sua  exercuerint. 

34.  De  illis  qui   vanitatcs  suas  in  excubiis  exercue- 
rint. 

35.  De  eadem  re. 

36.  De  conviviis  qase  fiunt  ritn  paganorum. 

37.  De  eadem  re. 

38.  Ne  iideles  in  coemeteriis  prandere  prffisnmant. 

39.  De  illis  qui  balatioues  fecerint,  et  se  in  alienas 
formas  transmutaverint. 

40.  Quod  iucantationes  et  magicae  artes  laquei  dia- 
boli  sint. 


831 


BURCHARDI  WORMAGIENSIS  EPISCOPi. 


83^ 


41.  De  illis  qni  salutem  nooa  SaWatore,  sed  ab  ejus  A 
creatura  requirunt. 

42.  De  eadem  re. 

43.  De  eadem  re. 

44.  De  exsecrabilibus  remediis,  quas  medici  suis  ia 
prtecantationibus  faciunt. 

45.  De  natura  dcemoDum. 

46.  De  divinatione  dsemonum. 

47.  De  eadem  re. 

48.  De  sacerdotibus  et  reliquis  ecclesiasticis  ordini- 
bus  qui  magos,   bariolos,  aut   divinos  consulunt. 

49.  De  iliis  qui  ad  fasciQam  incantationes  fecerint. 

50.  Quod  dsemoniacum  petras,  vel  berbas  sine  incan- 
tatione  liceat  portare. 

51.  Ut  malelici,  nisi  se  corrigant,  regnum  Dei  non  d 
possideant. 

5*^.  De  illis  qui  murmurant. 
5;i.  De  eadem  re. 
54.  De  eadem  re. 


55.  De  contentiosis. 

50.  De  illis  qui  in  lingua  lascivi  fuerint. 

57.  De  illisqui  per  odium  dissidentes  exstiteriot. 

58.  De  illo  qoi  odio  babet  aliquem,  et  ad  pacem  re, 
verti  noluerit. 

59.  De  eadem  re. 

60.  De  eadem  re. 

61.  De  eadem  re. 

62.  De  illis  qui  contentiones  et  rixas  amaverint. 

63.  De  illis  qui  faciles  sunt  ad  detrabendum. 

64.  De  illis   qui  contra  episcopos  suos   conspiraTe- 
rint. 

65.  De  eadem  re. 

66.  De  clericis  maledicis. 

67.  De  illis  qui  detrabunt  sois  prioribus. 

68.  De  clericis  vel  monacbis  conjnrantibas,  vel  con- 
spirantibus  contra  episcopum  suum. 

69.  De  eadem  re. 

Indicis  capitulorum  finis. 


BURCHARDI 

WORMACIENSIS  ECCLESIiE  EPISCOPI. 

DECRETORUM  LIBER  DEGIMUS. 

DE  INCANTATORIBUS  ET  AUGURIBUS. 


ARGUMENTUM  LIBRI.  C 

Libro  boc  de  incantatoribus,  de  auguribus,  di- 
vinis,  sortiiegis  et  variis  illusionibus  diaboli,  de 
maledicis,  contentiosis,  conspiratoribus,  deque 
siDgnlorum  poeuitentia  tractetur. 

Cap.  I.   —  IT^    episcopi  de  parochiis   suis  sortilegos 

et  maleficos  expellant. 

(Ex  concilio  Anquiren.^  capite  1.)  Ut  episcopi  eo- 

rumque  ministri  omnibus  viribus  elaborare  studeant, 

ut  perniciosam  et   a  diabolo  inventam   sortilegam 

et  maleiicam  artem  penitus  ex  parochiis  suis  era- 

dicent :  etsi  aliquem  virum  aut  feminam  bujuscemodi 

sceleris    sectatorem    invenerint,    turpiter    debone- 

statum   de  parocbiis  suis  ejiciant.   Ait  enim  Apo- 


stolos  :  Hsereticom  post  unam  et  secundam    admo- 


nitionem  devita,  scieos  quia  subversus  est,  qui 
ejusniodi  est.  Subversi  sunt,  et  a  diabolo  capti 
tenentor,  qui,  derelicto  creatore  suo,  a  diabolo 
suffragia  qoffiruut,  et  ideo  a  tali  peste  muDdari  de- 
bet  sancta  Ecclesia.  liiud  etiafn  non  omittendum 
quod  qucedam  sceleratse  mulieres  retro  post  Satanam 
conver8«e,  deemonum  illusionibus,  et  pbantasmati- 
bus  seductae,  credunt  se  et  protitentor  nocturnis 
boris,  cum  Diana  paganorum  dea,  vel  cum  Hero- 
diade  et  inuumera  multitudine  mulierum  equitare 
super  qiiasdam  bestias,  et  multa  terrarum  spatia 
intempestffi  noctis  silentio  pertransire  ejusque  jus- 


.D 


sionibus  velut  domincB  obedire  et  certis  noctibos  ad 
ejus  servitium  evocari.  Sed  utinam  hse  sols  io 
perfidia  sua  periissent,  et  non  multos  secum  ia  in- 
iidelitatis  interitum  pertraxissent.  Nam  innumen 
multitudo  bac  falsa  opinione  decepta  bsec  vera  esse 
credit,  et  credendo  a  recta  tide  deviat,  et  in  errore 
paganorum  revolvitur,  cum  aliquid  diviaitatis,  aul 
numinis  extra  unum  Deum  esse  arbritatur.  Qaa- 
propter  sacerdotes  per  Ecclesias  sibi  commissas 
populo  omni  instantia  prsedicare  debent,  nt  noTe- 
rint  bsec  omnimodis  falsa  esse,  et  non  a  diviuo,  sed 
a  maligno  spiritu  talia  pbantasmata  mentibos  iDfi- 
delium  irrogari.  Siquidem  ipse  Satanas,  qni  traos- 
iigurat  se  in  angelum  lucis,  cum  mentem  cojus- 
cunque  mulierculse  ceperit,  et  banc  sibi  per  iotide- 
litatem  et  incredulitatem  subjugaverit,  illico  trans- 
format  se  in  diversarom  personarum  species  atque 
similitudines,  et  mentem  quam  captivaro  tenet  ia 
somnis  deludens,  raodo  Iseta,  modo  tristia,  modo 
cognitas,  modo  incognitas  personaSf  osteadens,  per 
devia  quseque  deducit.  Et  cnm  solus  spiritus  hoe 
patitor,  intidelis  mens  hsec  non  in  animo,  sed  in 
corpore  evenire  opinatur.  Quis  eaim  non  in  somais 
et  nocturnis  visionibus  extra  seipsum  educitur,  et 
molta  videt  dormiendo,  quee  nunqoam  viderat 
vigilando?  Quis  vero  tam  stnltas  et  hebes  sit,  qoi 
hcec  omaia  quee  ia  solo  spiritu  fiuot,  eliaai  in  cor- 


DEGRETORUM  LIBRl  XX.  —  LIBER  DECiyUS. 
cddere   arbitretnr?  Gnm   Ezechiel  propheta  A 


834 


s  Domini  in  spiritu  non  In  corpore  vidit.  Et 
5  apostolus  Apocalypsis  sacramenta  in  spiritu 
1  corpore  vidit,  et  audivit  sicot  ipse  dicit : 

inquit,  foi  in  spiritu.  Et  Paulus  non  audet 
re  raptum  in  corpore.  Omnihus  itaque  puhlice 
iandum   est,  quod  qui  talia  et   his  similia 

fidem  perdit,  et  qui  fidem  rectam  in  Deo 
ibet,  hic  non  est  ejus,  sed  illius  in  quem 
id  est  diahoti.  Nara  de  Domino  nostro  scri- 
»t  :  Omnia  per  ipsum  facta  sont.  Quisquis 
liquid  credit  posse  fieri,  aut  aliqoam  creatu- 

melius  aut  in  delerius  immutari,  aot  trans- 
i  in   aliam  speciem,  vel  similitudinem,  nisi 
>  Creatore    qai   omnia  fecit  et    per  quem  |^ 
facta  sant,  procul  duhio  infidelis  est  et  pagano 
r. 

Cap.  II.  —  De  cultoribus  arborum, 
reg.    Gregoriu)    Pervenit  ad    nos   quosdam , 
lici   nefas  est,   arbores  colere,  et  multa  alia 

Christianam  fidem  illicita  perpetrare  :  et 
iir  cur  hoc  fralernitas  veslra  districta  emen- 
Itione  distulerit.  Propierea  scriptis  prsesenti- 
lortamur  hoc  diligenti  investigatione  perquiri, 
tate  cognita,  talem  in  eis  faciatis  exercere 
im,  quatenus  et  Deus  pjacari  possit,  et  aliis 
ultio  correctionis  exemplum  sit. 

Cap.  III.  —  De  cultoribus  idolorum. 
eodem,  capite  5.)  Contra  idolorom    namque 


Cap.  V.  —  De  illis  qui  divinationes  requirunt, 
{Ex  CGncilio  Ancirano  capite  23.)  Qui  divinationes 
expetunt,  et  more  gentilium  suhsequuntur,  aut  in 
domos  suas  hujuscemodi  homines  introducunt,  exqui- 
rendi  aliquid,  arte  malefica,  aut  expiandi  causa,  sub 
regula  qninquennii  jaceant,  secundum  gradus  poeni- 
tentise  definitos. 

Cap.  VI.  —  De  illis  qui  ritum  paganmtm  observant. 
{Ex  concilio  Braggar.,  capite  6.)  Si  quis  paganonim 
consuetudinem  sequens,  divinos  et  sortilegos  in 
domum  snam  introduxerit,  qaasi  ut  malum  foras 
mittat,  aut  maleficia  inveniat,  quinque  annos  poeni- 
teat. 

Cap.  VII.  ~   De  Ulis  qui  auguriis  et  incantationibus 

subserviunt: 

{Ex  concilio  Carthag.y  capite  89.)  Aaguriis  vel  in- 
cantationibus  servientem,  a  conventu  Ecclesiae  sepa- 
randum.  Similiter  et  Judaicis  superstitionibns,  vel 
feriis  inh«rentem. 

Cap.  VIII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  panitentiali  Romano.)  Qui  auguriis  vel  divina- 
tionibus  inserviunt,  vel  qui  credit  ut  aliqui  homi- 
num  sint  immissores  tempestatum  :  vel  si  qaa  mu- 
lier  divinationes,  vel  incantationes  diabolicas  fecerit, 
VII  annos  poeniteat. 

Cap.  IX.  —  De  illis  qui  sortes  observant, 

(Ex  eodem.)  Auguria  vel  sortes  quffi  dicuntur  falsee 
sanctorum,  vel  divinationes,  qui  eas  observaverint, 


,  vel  aruspicum  a^ue  sorUlegorutn,  frater-  C  '«'  q"aro«ncanqoe  scripturarain,  Tel  Totum  tovc- 


1  tuam  vehementios  pastorali  hortamur  invi- 
custodia,  atque  publice  in  populo  contra 
'ei  viros  sermonem  facere,  eosque  a  tali  labe 
pii,  et  divini  intentione  judicii,  et  prffisentis 
ericulo  adhortatione  suasoria  revocare.  Quos 
si  emendare  se  a  talihus  atqiie  corrigere  nolle 
is,  ferventi  comprehendere  zelo  te  volumus  : 
em,  si  servi  sunt,  verherihus,  cruciatibusque 
ad  emendationem  pervenire  valeant,  casti- 
i  vero  sunt  liberi  inclusione  digni,  districta- 
it  in  poenitentia  dirigendi,  ut  qui  salubria  et 
s  periculo  revocantia  audire  verba  contem- 
iruciatus  saltem  eos  corporis  ad  desideratam 
valeat  reducere  sanitatem. 

Cap.  IV.  —  De  eadem  re, 
\odem^  capite  i8.)  Pervenit  ad  nos  q^uod  quos- 
ictntatores  atque  sortiiegos  fueris  insecutus, 
lino  nobis  soUicitudinem,  zelumque  tuum 
fuisse  cognoscas.  Sed  molcste  tulimus  quod 
tare,  ne  ab  eis  nobis  contra  experientiam 
(urripi  potuisset,  didicimus,  dum  quando 
Mse  ac  scire  debneris,  hoc  tibi  apud  nos  ad 
idationem  magis  proficere,  non  ad  culpam 
.  Et  ideo  stadii  tui  sit  sollicite  qucprere,  et 
ique  inveneris  hujusmodi  Christi  inimicos 
*icta  ultione  corrige,  ut  et  nos  de  experientia 
lins  possimus  hahere  judicinm,  et  Deo  te 
quod  mazime  studendum  est,  valeas  com- 
e. 


rint,  vei  persolverint  ad  arborem,  vel  ad  lapidem, 
vel  ad  quamiibet  rem,  excepto  ad  Ecclesiam,  omnes 
excommnnicentur.  Si  ad  pcenitentiam  venerint,  cle- 
rici  annos  tres,  laici  annum  unum  et  dimidium,  poe- 
niteant. 

Cap.  X.  —  De  arboribus  quas  vulgus  colit. 

(Ex  condlio  Nannetensi,  capite  8.)  Summo  studio 
decertare  debent  episcopi,  et  eorum  ministri,  ut 
arhores  dsemonibus  consecratffi  quas  vulgus  culit, 
et  in  tanta  veneratione  habet,  ut  nec  ramum  vel 
surculum  inde  audeat  amputare,  radicitus  excidan- 
tur,  atque  comburantur.  Lapides  quoque  qoos  in 
ruinosis  locis  et  silvestribus  daemonum  ludificatio- 
|.  nihus  decepti  venerantur,  ubi  et  vota  vovent  ct 
deferunt,  funditns  effodianturi  atque  in  tali  loco' 
projiciantnr,  ubi  nunquam  a  cultorihus  suis  venerari 
possint.  Et  omnihus  annuntietur  qaantum  scelas  sit 
idololatria,  et  qai  hsec  veneratur  et  colit  quasi 
Deum  soum  negat.  et  Christianitati  abrenuntiat,  et 
talem  pcenitentiam  inde  suscipiat  quasi  idola  ad- 
orasset :  omnibosque  interdicantur  ut  nullus  votum 
faciat,  aut  candelam  vel  aliquod  munus  pro  salute 
sua  rogaturas  alibi  deferat,  nisi  ad  ecclesiam  Do- 
mino  Deo  suo.  Scriptum  est  enim  :  Vovete  et  reddite 
Domino  Deo  vestro.  Novimus  siquidem  quanta  Domi- 
nus  antiquo  populo  per  prophetas  suos  comminatus 
est  qui  in  lucis  sacrificabant,  et  in  excelsis  immo- 
labant.  Si  quis  heec  transgressos  fuerit,  fidem  per- 
didit,  et  est  infideli  deterior.  Et  idcirco  omni  modo 


835 


BURCIIARDI  WORMAGIENSIS  £PISC0P1. 


a  sanctee   Ecclesin  consorlio  abscindatur,    et   nisi  A  observat  et  lanam,  et  menses,  et  horarnm  eSi 


B 


digne  poenitaerit,  non  recipiatar. 

Cap.  XI.  —  De  illis  qui  dies  et  menses  observant, 

(Ex  dictis  Ambros.)  Apostolus  dicit  :  Dies  obser- 
yatis,  et  menses,  el  tempora,  et  annos  timeo  ne 
sine  causa  laboraverim  in  vobis.  Dies  obseryant, 
qui  dicunt  :  Puto  crastino  proficiscendura  non  est. 
Post  crastinom  enim  non  debet  aliquid  inchoari,  et 
sic  solent  magis  decipi.  Hi  autem  colont  menses, 
qui  cursum  lunae  perscrutantur,  dicentes  :  Septima 
Hm  sLrumenta  confici  non  debent  :  nona  autem 
luna  empUm  servam  domum  duci  non  oportet. 
Et  per  hsec  factlHtt.  solent  advcrsa  provenire.  Tem- 
pora  vero  observant,  enm  dicunt  :  Ilodie  veris  ini- 
tium  est,  ct  ideo  fcstivitas  eet.  £t  ruraum  :  Poste- 
rum  est,  domum  egredi  non  licei.  Ama&.sic  colunt, 
cnm  dicunt :  Kalendis  Januarii  novusest  aDBMi^quasi 
non  quotidie  annus  impleatur.  Ila^c  superstitio  laogo 
debet  csse  a  servis  Dei.  Si  quis  in  hac  perfidia 
detegitur,  clerici,  annum  unum ;  laici  dimidium  poe- 
niteant. 

Cap.  XII.  —  De  his  qui  dwmonibus  immolant, 

(Ex  pcBnitefitiali  Theodor,)  Nam  de  his  qni  dflemo- 

nibus    immolant   Theodori    episcopi    constitutiones 

habemus,  in  quibus  scriptum  est  :  Qui  immolantdae- 

monii,s  in  minimis,  annum  unum  poeniteant ;   qui 

vero  in  magnis,  x  annos  poeniteant. 

Cap.  XIIL  —  De  illis  qui  traditiones  gentilium  obser^ 

vant. 
(Ex  concil.  Braggar.f  capite  20.)  Non  licet  Chri-  ^ 

stianis  traditiones    gentiiium   observare,   vel   colcre 

elementa,  aut  lunam,  aut  stellarum  cursum,  ot  ina- 

nem  signorum  fallaciam  considerare  pro  domo  fa- 

cienda,  et  ad  conjugia  socianda.  Scriptom  est  enim  : 

Omnia  qusecunque  facitis  in  verbo  aut  in  opere,  in 

nomine  Domini  nostri  Jesa   Christi  facite,   gratias 

agentes  Deo.  Si  quis  autem  fecerit,  severissime  cor- 

ripiatur,  et  canonice  poeniteat. 

Cap.  XIV.  —  De  mulierculis,   qusB  infantes  suos  pro 
sanitate  in  fornacem  aut  supra  tectum  ponunt, 

(Ex  poRnitentiali  Bedse  presbyteri,)   Molier  si  qua 

filium  suum  ponit  snpra  tectum,  aut  in  fornacera  pro 

sanitate  febrium,  unum  annnm  poeniteat. 

Cap.  XV.  —   Quod  non  liceat  iniquas  observationes 

Kalendarum  agere.  ^ 

[Ex  decret.  Martial.  papx,)  Non  licet  iniqnas  ob- 

servationes  agere  Kalendarum,  et  otiis  vacare,  neque 

lauro,  aut  viriditate  arborum  cingere  domos.  Omnis 

hsec  observatio  paganorom  est. 

Cap.  XVI.  —  De  illis  quiKalendas  Januanas  ritu paga- 

norum  colere  prsesumunt. 

(Ex  decret,  Zachar,  papx,  capite  11.)  Si  quis  Ka- 
lcndas  Januarias  ritu  paganorum  colere,  vel  aliqaid 
plus  novi  facere  propter  novum  annum,  aut  mensas 
cum  lapidibus  vel  epulis  in  domibus  suis  prseparare, 
ei  per  vicos  et  plateas  cantatores  et  choros  docere 
prsesampserit,  anathema  sit. 

Cap.  XVII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  concil,  Bothomag,)  Si  quis  in  Kalendis  Januariis 
aliqnid  fecerit  qtiod  a  paganis  invenium  est»  et  dies 


potentia   aliquid  sperat  in   m^lius  aui  in   de 
verti,  anathema  sit. 

Cap.  XVIII.  —  De  bubulciSf  vel  venatoribus  qui  $u 

cantationes  exercuerint. 

(Ex  eodem^  capite  4.)  Perscrutandum  si  aliqo; 

bulcus,  vel  bubulcus,  sive  venator,  vel  Cfipteri  h 

modi,  dicat   diabolica  carmina    super  panem 

super  hcrbas,  aui  super  queedam  nefaria  ligaoi 

ei  hsec  aut  in  arbore  abscondat,  aut  in  bivio,  i 

irivio  projiciat,  ui  sua  animalia  liberet  a  pe: 

clade,  ei  alterius  perdai.  Quee  omnia  idolola 

esse  nnlli  fideli  dubium  esi  :  et  ideo  summopere 

exterminanda. 

Cap.  XIX.  —  Quod  non  liceat  muliereulas  Cfarist 
vanitates  in  suis  lanificiis  obscrcare, 

(Ex  concilio  Braggar.^  capite  10.)  Non  licet  mu! 

Christianas,  vanitatem  in  suis  lanificiis   obser 

Si4  Deum  invoceni  adjatorem,  qai  eis  sapiei 

texewlL  donavit. 

Cap.  XSL  '^Quod  non  liceat  cum  incantationibui 

kftrvm  collectionem  ficri. 

(Ex  eodem^  capii$  2.1.)  Non  licei  in  collectione 

barum   medicinalium  aliauas  obscrvationes  re 

cantationes   attendere,   nlst  tantum    cum   sjn 

divino,  et  Oratione   Dominica,  nlk.  Deus  et  Don 

noster  honoretur. 

Cap.  XXI.  ^  De  illis  qui  ad  arbores  vel  orii  fonU 

culas  incenderint. 

(Ex  eodem,  capite  22.)  Si  in  alicujns  prcsbyiei 

rochia  infideles,  aai  faculas  incenderint,  aui  arb 

aui  fonies,  aui  saxa  venerantur,  si  hoc  eruer 

glej^erit,  sacrilegium  se  fecisse  cognoscat,  prc 

ptor  aut  hortator  rei  ipsius.  Si  admonftus  hoc  ei 

dare  neglexerit,  communione  privetur. 

Cap.    XXII.  —  Ut  vaticinatores    cxsi   de    civita 

ejiciantur, 

(Ex  concilio  Arelaten.^  capite  ii.)  Vaticinai 
qui  se  futura  scire  dicunt,  csesi  de  civitaie  ejii 
iur. 

Cap.  XXIII.  —  De  Ulis  qui  phylacteriis  utuntm 

(Ex  decr,  Gregor,)  Si  quis  hariolos,  aruspicei 
incaniatores  observaverit,  aui  phylacieriis  usos 
rit,  anathema  sit. 

Cap.  XXIV.  —  Item  de  muliereulis  incantatricHn 

(Ex  panitentiali  Romano,)  Mulier  si  divinaii 
vel  incaniaiiones  diabolicas  fecerit,  annum  o 
poeniteat,  vel  tres  qoadragesimas,  vel  quadra| 
dies  secundum  qualiiaiem  delicii. 

Cap.  XXV.  —  De  iilis  qui  manducant  aut  bibwU, 
portant  super  se  aliquid  ad  Dei  judidum  ml 
tendum, 

(Ex  coficilio  Tribur,^  capite  4.)  Si  aliquis  mandi 

aui  bibit,  aut  portat  super  se  unde  exisiimat 

judicium   pcrvertere  posse,   ei  exinde  comprol 

fuerit,  eadem  sententia  feriatur  qna  magi^  et  hai 

et  incantatores  feriuntur. 

Cap.  XXVI.  —  De  illis  qui  in  tabulis  aut  in  eadi» 

futura  requirwit. 
(Ex  pffniteniiali  Theod.)  In  fabulis  vel   codii 


>       837 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  -   UBER  DECIMUS. 


838 


sorte  fatura  non  sunt  rcquirenda,    et  ut    nuUus  in  A 

Piallerio,  vpI  in  Evangelio,  vel  in  aliis  rebus    sortiri 

praesnmat,  nec  divinationes  aliquas  in  aliquibus  rebus 

oKservare.  Quod  si  fecerit,  quadraginta  dies  pceniteat. 

Cap.  XXVII.  —  De  ilUs  qui  sortes  sanctorum  requirunt. 

(Ex  conciL  Agatffcns,,  capite  3.)  Neu  illud  est  prse- 

tereondum  quod  maxime  iidem   religionis  infestat, 

qood  aliqui  clerici  vel  laici  student  auguriis,  et  sob 

Domine  iicUe  religionis,  quam  sortes  sanctorum  vo- 

eant,  difinationis   scientiam   profitentur,   aut  qoa- 

ramcaaque  scripturarum  inspectione  futura  promit- 

taot.  Quicunqoe  clericus,  vel  laicus  in  eo  detectus  fue- 

rit  talia  consulere,  vel  docere,  ab  Ecclesia  ejiciatur. 

Cap.  XXVIII.  —  De  Hlis  malefids  qui  sperant  se  mentes 
hominum  pervertere  posse, 

{Ex  popnitentiali   Romano.)   Maleiici    vel    incanta- " 
tores,    vel   immissores   tcmpestatum,  vel   qui    per 
inyocationemdsemoniim  mentcs  hominumperturbant, 
iDathematizati  abjiciantur :  et  si  emendare  volucrint, 
elerici  tres  annos,  laici  unum  annum  pceniteant. 
Cap.  XXIX.  —  De  eadem  re, 

{Ex  concilio   Agath,^   capite  4.)   Perquirendum  si 

tliqna  femina   sit,    quro  per  quaedam   meleiicia  et 

incantationes  raentes  bominum   se  immutare  posse 

dicat,  id  est,  ut  de  odio  in  amorem,  aut  de  amore 

in  odium  convertat,   aut  bona  bominum  aut  dam- 

net,  ant  subripiat.  Et  si   aliqua  est  quse   se   dicat 

cam   dffsmonum  turba,  in  similitudinem  mulierum 

transformata,  certis  noctibus  equitare   super  quas- 

dam  bestias,   et  in   eorum  consortio   adnumeratam  c 

esse,  hsec  talis  omnimodis  scopis  correpta,  ex  paro- 

chiaejiciatur. 

Cap.  XXX.  De  illis  qui  ad  suas  vanitates  perficiendas 

daemones  invocant, 

{Ex  pomitentiali  Bedae  presbyteri,)  Quicunque  pro 

cnriositate   futurorum,  vel  invocatoreni  daemonum, 

vel  divinos  quos  hariolos  appellant,  vel  aruspices  qui 

angnria   colligunt,   consuluerint,    clerici  ab    omni 

officio  remoti,  tres  annos,  laici  dnos  annos  poenitcant. 

Cap.  XXXI.  —  Be  illis  qui  noctuma  sacrifUia  dsemonum 

celebraverint, 

{Ex    poenitentiali  Romano.)  Quicnnque    nocturna 

sacrificia   dsemonum   celebraverint,   vel  incantatio- 

nibus  dsmones  quacunqne  arte  ad  sua  vota  invita- 

Terint,  tres  annos  poeniteant.  D 

Cap.  XXXII.  —  De  illis  qui  ad  arbores  vel  ad  fontes  ali- 

qua  vota  voverint. 

{Ex  concilio  Agathensi,  capite  5.)  Perscrutandum  si 

aliquis  Tota  ad  arbores,  ad  fontes,  vel  ad  lapides,  vel 

quosdam  quasi   ad  altaria  faciat,  aut  ibi   candelam 

sea  qoodlibet  munus  deferat,   veluti  ibi   qnoddam 

nnmen  sit,  quod  bonum  aut  malum  possit  inferre. 

Cap.  XXXIII.  —  De  Hlis  qui^  quando  luna  obscuratur, 
clamores  suos  et  maleficia  sua  exercuerint. 

(Ex  concHio  Arelaten. ,  capite  5.)  Quicunque  exercue- 

rint  hoc,  quando   luna  obscuratur,  ut  cum  clamori- 

bus  suis  ac  muleticiis  et    sacrilego   usu   se   posse 

defendere  credant,  et  quicunque  divinos  prsecantato- 

res  phylacteria  etiam  diabolica,  vel  characteres  diabo- 

licos,  vel  herbas,  Tel  sucos,  suis  vel  sibi  impendere 


tontaverint,  vel  qiiintam  feriam  in  bonorem  Jovis,  vel 
Kalen.  Janua.  sccundum  paganam  consuetudinem 
honorare  prffisumpserit,  monachus  v,  clericus  iv, 
laicos  II,  annos  pcenileat. 

Cap.  XXXIV.  —  De  illis  qui  vanitates  suas  in  excubiift 

exercuerint. 

(Ex  eodemj  capite  3.)  Laici  qui  excubias  funeris 
observantf  cum  timore  et  tremore  et  reTecentia  hoc 
faciant.  NuIUis  ibi  pra^sumat  diabolica  carmina 
cantare,  non  joca  et  saltationes  facere,  quse  pagani 
diabolo  docente  adinvenerunt.  Quis  enim  nesciat 
diabolicum  esse,  et  non  solum  a  religione  Christiana 
alienum  sed  etiam  hnmanse  naturce  esse  contra- 
rium,  ibi  laetari,  cantari,  incbriari,  et  cachinnis  ora 
dissolvi,  et  omni  pietate,  et  afTectu  charitatis  post- 
posito,  quasi  dc  fraterna  morte  exsultare,  ubi  luctus 
et  planctus  ilebilibus  vocibus  debuerat  resbnare  pro 
amissione  chari  fratris?  Patrcs  siquidem  Veteris  ac 
Novi  Testamenti  mortes  sanctorum  virorum  legi- 
mus  multis  in  locis  cum  fletu  deplorasbc  :  in  nullo 
autem  loco  qui  a  sceculo  recesserant  exsultasse.  Nam 
et  Jacob  patriarcbam  llevit  tota  iEgyptns  lxx 
diebos.  £t  Joseph,  et  fratres  ejus  cum  patrem  de- 
ferrent  in  terram  Cbanaan  ad  sepeliendum,  cele- 
brantes  exsequias  ad  aream  Athael,  quae  sitaest  trans 
Jordanem,  planctu  magno  atque  vehementi  imple- 
verunt  vii  dies.  Tantus  autem  fuit  planctus,  ut 
locus  inde  nomen  acciperet.  Et  de  beato  Stephano 
legimus,  quod  sepclierunt  eum,  sive  curaverunt  viri 
timorati,  et  fecerunt  planctum  mngnum  snper  eum. 
Et  ideo  talis  inepta  Isetitia  et  pestifera  cantica,  ex 
anctoritate  Dei  interdicenda  snnt.  Si  quis  autem 
cantare  desiderat,  Kyrie  elcison  cantet  :  sin  aliter, 
omnino  taceat.  Sin  autem  tacere  non  vult,  in 
craslino  a  preshytero  taliter  coerceatur,  ot  caeteri 
timeant. 

Cap.  XXXV.  —  De  eadem  re. 

{Ex  contilio  Meldensi,  capite  10.)  Placuit  prohiberi 
ne  femince  in  coemeteriopervigilent,  eo  quodsepesub 
obtentu  orationis  et  religionis,  latenter  scelera  com- 
mittant. 
Cap.  XXXVI.  —  De  conviviis  qux  fiunt  ritu  paganorum. 

{Ex  concilio  Afric.^  capite  27.)  Illud  etiam  peten- 
dum,  ut  quoniam  contra  preecepta  divina  convivia 
multis  in  locis  exercentur,  quse  ab  errore  gentili 
attracta  sunt,  ita  et  nunc  a  paganis  Christiani  ad 
hflpc  celebranda  cogantur,  ex  qua  re  temporibus 
Cbristianorum  imperatorom  persecotio  altera  iieri 
occulta  videatur,  vetari  talia  jubeant,  ct  de  civita- 
tibus  et  possessionibus  imposita  poena  prohiberi, 
maxime  cum  etiam  in  natalibus  beatissimorum 
martyrum  per  nonnullas  civitates,  et  in  ipsis  locis 
sacris  talia  committere  non  reformident,  quibus 
diebus  etiam.  quod  pudoris  est  dicere,  saliationcs 
sceleratissimas  per  Ticos  atque  plateas  exerceant, 
nt  matronalis  honor,  et  innumerabilinm  feminarum 
pudor»  devote  venientiom  ad  sacratissimum  diem, 
injuriis  lascivientium  appetatur,  ut  etiam  ipsius 
sanctfle  religioais  pene  fugiatur  accessus. 


839 


BURCIIARDI  W0RMACIENS1S  EPISCOPI. 


840 


Cap.  XXXVII.  —  De  eadem  re.  A 

{Ex  decr.  Lemis  papae,)  Si  convivio  solo  gentilium, 

et  escis  immolaticiis    osi   sunt,   possunt  jejuniis   et 

manus  imposiiione  purgari,  ut  deinceps  ab  idolo- 

thitis   abstinentes,    sacramentorum    Chrisii   possint 

esse  participes.  Si  autem  aut  idola  adoraverunt,  aul 

homicidiis  vel   fornicationibus  contaminati  sunt,  ad 

communionem    eos  nisi  per  poenitentiam   publicam 

non  oportetadmitti. 

Cap.  XXXVIII.  —  ]Ve  fideles  in  ccemeteriis  prandere  prae- 

sumant, 
(Ex  concilio  Braggar,,  capite  70.)  Non  liceat  Chri- 

stianis  prandia  ad  defunctorum  sepulcra  deferre,  et 

sacriiicare  mortuis. 

Cap.  XXXIX.  —  De  illis  qui  balaliones  fecerint^  et  se  in 
alienas  formas  transformaverint.  B 

(Ex  eodem,    capiie  80.)   Si   quis  balationes    ante 

ecclesias  sanctornm   fecerit,   seu   qui   fuciem  suam 

transformaverit  in    habitu   muliebri,   et  mulier  in 

habitu   viri,   emendatione     polllcita   iii  annos  poe- 

niteat. 

Cap.  XL.  —  Quod  incantationes  et   magiox  arC^s  la- 

quci  diaboli  sint, 

(Ex  dictis  Augusti.)  Admoneant  sacerdotes  fideles 

populos,  ut  noverint  magicas  artes  incantationesque 

quibuslibet    infirmitatibus    hominum    nihil     posse 

remedii   conferre,     non     animalibus    languentibos 

claudicantihusve,  vel   etiam   moribundis    quidquam 

mederi,   sed    haec   esse   laqoeos  et  insidias  antiqoi 

hostis,  quibus  ille  perfidus  genus  humanum  decipere 

nititur.    Et   si   quis  htec  exercuerit,  clericus   degra-  ^ 

detur,  laicus  anathematizetur. 

Cap.  XLI.  —   De  illis  qui  salutem  non  a  Salvatore, 
sed  ab  ejus  creatura  r  equirunt, 

(August,  in  libro  de  Civitate  Dei.)  Omnis  sapien- 

tia  a  Domino  Deo  est,  et  apud  illum  fuit  semper, 

et  est  ante  sevum.  Arenam  maris  et  pluvise  gottas, 

et  dies  saeculi  quis  dinumerabit?  Altitudinem   coeli, 

et    latitudinem   terrse,    et    profondum   abjssi  quis 

mensns  est?  Sapientiam   Dei  prfiecedentem    omnia, 

quis  investigabit?  Prior  omnium  creata  est  sapien- 

tia,  et  intellectns  prodentise  ab  levo.  Fons  sapientise 

Verbum  Dei  in  excelsis,  et  ingressus  illius  mandata 

ceterna.  Qui  enim  sine  Salvatore  salutem  Vulthabere, 

et  sine  vera  sapientia  sestimat   prodentem   se    fieri 

posse,  non  sanos  sed  seger,  non  prudens  sed  stultus, 

in  segritudine  assidua  laborabit,  et  in  csecitate  noxia 

stultos  et   demens  permanebit.  Ac   proinde  omnis 

inquisitio,  et  omnis  curatio  quse  a  divinis  et  magis, 

vel  ab  ipsis  deemoniis  in  idolorum  cultura  expetitur, 

mors  potius  dicenda  est,  quam  vita.  Et   qui   ea    se- 

ctantnr,  si  se  non  correxerint,  ad    wternam  perdi- 

tionem    tendunt,     Psalmista    dicente  :   Omnes    dii 

gentium  sont  deemonia.  Qui  per  deceptos  homines 

alios  decipcre  quotidie  gestiunt,  ut  perditionis  suoe 

faciant  eos  esse  participes.  Itaque  hsec  vanitas   raa- 

gicarum  artium,  ex  traditione  angelorum  malorum, 

in  toto  terrarum  orbe   plurimis   sseculis  valuit  per 

qaamdam   scieniiara  fatarorum   et  infernorum,   et 

per    inventiones    eomm    inventa    sunt    araspicia, 


D 


augurationes  et  ipsa  quse   dicnntur  oracula    et  ne* 
cromaiia. 

Cap.  XLII.  —  De  eadem  re, 

{Ex  dietis   ^usdem.)   Nec  mirum    de    raagoruni 
prsestigiis,  quorum  in  tantam  prodiere  maleflcionifa 
aries,  ut  etiam  Mosi  simillimis  signis   resisterent, 
verientes  virgas  in  dracones,  aquas  in    sanguinem, 
cum  fertur  etiam  in  gentiliam  libris  quod  qufipdain 
maga  famosissima  Circe   socios  Ulixis   mataverit  io 
bestias.  Legitur  et  de  sacrificio,    quod  Arcades  deo 
suo  Liceo  immolabant,  ex  quo  quicnnque  sumerent, 
in  bestiarum  formas  converierehtur.  Sed  hcec  omnia 
magicis  prsestigiis  poiius  fingebantnr,  quam  rerum 
veritate   complcrentur.  Ut   ergo  ipsi   errores    igno- 
raniibus  manifesti  fiani,  de  eorum  proprietate  atqoe 
inventoribns  juxta    tradiiionem   majorum    primum 
dicere  congruum  arbitramur.    Magi   sunt,  qui  volgo 
malefici  ob  facinorum  magnitudinem  nuncapaniar. 
Hi   permissu    Dei     elemenia     concuiiunt,     turbant 
mentes  hominum  minus   coniidentium   in    Deo,  ac 
sine  ullo  veneni  hausto,  violentia   tantum   carminis 
interimunt.    Unde  et  Lucanus  :  Mens  hausti    nalla 
sanie  polluta  veneni,   incantata  perit.    Dsemonibos 
euim  accitis  audent  ventilare,  ut  quisquis   suos  pe- 
rimat  malis  ariibus   inimicos.   Hi   etiam   sanguine 
utuntur,  et  viciimis  saepe  contingunt  corpora  mor- 
tuorum.   Nccromantii    sont  quorum    prsecationibus 
videntur  resuscitati  mortui  divinare  et  ad   iuterro- 
gata    respondere.    Necros    enim,     Griece  mortuus, 
maniia  divinatio   nuncupatur.    Ad  quos  suscitandos 
cadaveri  sanguis   adjicitur.    Nam  amare    daemones 
sanguinem  dicuntur  :  ideoque  quoties  Necromantia 
fii,  craor  aquse  miscetur,  et  colore  sanguinis  faci- 
lius  provocantur.   Uydromantii  ab  aqna  dicti  :  est 
enim    hjdromaniia    in    aquse     inspectione  nmbras 
daemonum  evocare,  etimagines  ludificationis  eonim 
videre;  ibique  ab  eis  aliqua  audire.    Ubi  adbibito 
sanguine,  inferos  pcrhibentur  sciscitari. 
Cap.  XLIIl.  —  De  eadem  re, 

(Ex  dictis  ejusdem.)  Igitur  genus  divinationis  a 
Persis  fertur  allatum.  Varro  autem  dicit  divinatio- 
nis  quaiuor  esse  genera  :  terram,  aquam,  aerem, 
et  ignem.  Hinc  geomantiam,  hydromantiam,  ae- 
romantiam,  pyromaniiam,  dictam  autumant.  Divini 
dicti  sunt,  quasi  Deo  pleni.  Divinitati  enim  plenosse 
esse  assimulant,  et  asintia  quadam  fraudulenta  Ito- 
minibus  futura  conjectant.  Duo  autcm  sunt  geoera 
divinationis  :  ars  et  furor.  Incantatores  vero  dicli 
sunt,  qui  artem  verbis  peragunt.  Arioli  vocati  suot 
propterea  quod  circa  aras  idolornm  nefarias  pre- 
ces  enittant  et  funesta  sacrificia  oiferunt,  hisque 
celebriiatibus  daemonum  responsa  accipioni.  Anu- 
spices  nuncupati  sunt,  qnasi  horarum  ia- 
spectores.  Dies  enim  et  horas  in  agendis  ne- 
gotiis  opeiibusque  custodiunt  :  qnod  per  singti- 
la  tempora  observare  debeat  homo  intendunt.  Hi 
eiiam  exta  pecudum  inspicinnt,  et  ez  eis  fntora 
preedicnni.  Augures  snnt,  qoi  Tolatos  avium  et  voces 
iutendunt,  aliaque  signa  rerum  Tel   obserratioMi 


i 


1 

t 


\> 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  DEGIMUS. 


842 


bominibas  occurrentes  ferunt.  Idem  et  A 
9am  et  auspicia  suot,  quse  iter  facientes 
Dicta  autem  sunt  auspicia  quasi  avium 
;  auguria  quasi  avium  garria  hoc  est, 
is  et  lingus.  iam  augurium  quasi  avige- 
i  ayes  gerunt.  Duo  autem  sunt  genera 
n  :  unam  ad  ooulos,  aiterum  ad  aures 
Ad  oculos  scilicet  yolatas  :  ad  aures  yox 
tionissse  a  Pithio  Appollinse  dict®,  quod  is 
it  divinandi.  Astrologi  dicti  sunt  eo  quod 
augarantur.  Genethliaci  appeliati  sunt 
talicioram  considerationes  dierum.  Gene- 
ominum  per  XII  sigua  coeli  describuntar, 
3  cursus,  nascentium  mores,  actus  et 
Bdicare  conantur,  id  est,  quis,  quali  signo  ^ 
iSy  aut  quem  efifectum  habeat  vitse  qui 
terpretantar.  Hi  sunt  qui  vulgo  mathe- 
intar.  Gujus  snperstitionis  genus  constel- 
itini  yocant,  id  est,  notationes  siderum, 
B  habeant  cum  quisque  nascitur.  Primum 
n  stellarum  interpretes  magi  nuncupa- 
ut  de  bis  legitur  qui  in  Eyangelio  natum 
gmnunciaverunt.  Postea  hoc  nomine  soli 
ci  dicti  sunt,  cuju»  artis  scientia  usque 
inm  fuit  concessa,  ut,  Christo  edito,  nemo 
[yitatem  alicajus  de  coelo  interpretetnr. 
dicti  sunt,  quod  horas  nativitatis  bomi- 
larentur,  dissimili  et  diverso  fato.  Sorti- 
ijoi  sub  nomine  iictse  religionis,  per  quas- 

sanctorum  sortes  yocant,  divinationis  C 
profitentnr,  aut  qaarumcunque  scriptu- 
ntifle  inspeclione  futura  promittunt.  Sali- 
ati  snnt :  quia  dum  eis  menbrorum  qase- 
'tes  salierint,  aliqaid  sibi  ezinde  prospe- 
iste  signiticari  prsdicunt. 

—  De  execrabilibus  remediis  qux  mediei 
sttts  in  prseeantationibus  fadunt. 

I  ejusdem.)  Ad  haec  omnia  supradicta  per- 

ligaturse  exsecrabilium  remediorum  quse 

irum  commendat,   seu   in    praecantatio- 

in  caracteribus  vel  in  quibuscanque  rebus 

lis  atque  ligandis.  In  quibas  omnibus   ars 

est,  ez  quadam  pestifera  societate  homi- 

igelorum  malorum   exorta.  Unde  cuncta  ^ 

nt  Christiano,  et  orani  penitus  ezsecra- 

Jianda,  atque  damnanda.  Auguria  aatem 

(.  Haec  autem   Pbryges  primi   invenerunt 

I    yero    Mercurias  primus    dicitur  inve- 

im  autem  prcestigium,  qnod  praestringat 

orum.  Anispicinam  artem  primus  Hetru- 

sse  dicitur  quidam  Strages.   Hic  ex  horis 

n  dictavit,  et  postea  non  apparuit.  Nam 

itose,  arante  quodam  rustico  subito  hunc 

liluisse,  et  aruspicinam  dictasse,  qna  die 

)  est.    Quos  libros   Romani  ez  Hetrusca 

iropriam  mutavernnt.  His  ergo  portentis, 

lium  fallaciam  illuditur  curiositas  humana, 

impudenter  appetunt  scire,  quod  nnlla 

competit  investigare.  Ac  ideo  datarpo- 

Patrol.  CXL. 


testas  immandis  spiritibus,  ut  pervasa  sibi  apta,  hoc 
est  pravos  homines,  sedueant  illos  qai  spernunt 
veritatem  et  credunl  mendacio,  et  juxta  Pauli  sen- 
tentiam  :  Sanam  doctrinam  non  sustinebunt,  sed 
ad  sua  desideria  coacervahunt  sibi  magistros  pru* 
rientes  aurihus,  et  a  yeritate  quidem  auditum  ayer- 
tant,  ad  fabulas  autem  conyertentur.  Onerati  pec- 
catis,  ducuntur  yariis  desideriis,  semper  discentes, 
et  nunquara  ad  scientiam  yeritatis  peryenientes. 
Quemadmodum  autem  iamnes  et  Mambres  resti- 
terunt  Mosi,  ita  et  isti  resistunt  yeritati,  homines 
corrupti  mente,  reprobi  circa  iidem,  sed  nitra  non 
proticient.  Insipientia  enim  eorum  manifesta  erit 
omnibus,  sicut  et  illorum  fuit.  'Nec  ideo  qaisquam 
credere  debet,  quolibet  magicis  artibas  aliquid 
facere  posse,  sine  permissuDei,  qui  omnia  quse  fiunt, 
aut  justo  judicio  facit,  aat  permissu  sao  ita  fieri 
sinit.  Quod  prsedicti  magi  leguntur  similia  fecisse 
Mosi,  qui  yirgam  suam  projecit,  et  conversa  est  in 
draconem,  projeceruntque  ipsi  singuli  yirgas  suas, 
quse  yersse  sunt  in  dracones,  sed  deyoravit  yirga 
Aaron  yirgas  eorum.  Non  ergo  fuerunt  creatores 
draconum,  nec  magi,  nec  angeli  mali,  qnibus  mini- 
stris  illa  oporabantur.  Insunt  enim  rebas  corporeis 
per  omnia  elementa  mundi  qusedam  occult®  semina- 
riee  rationes,  qnibus  cum  data  fuerit  opportunitastem- 
poralis  atque  causalis,  prorumpunt  in  species  debitas 
suis  modis  et  finibus.  Et  sic  non  dicuntur  angeli,  qui 
ista  faciunt  animalium  creatores,  sicut  nec  agricolse 
segetum,  yel  arborum,  vel  quoromcunque  in  terragi- 
gnentium  creatores  dicendi  sunt,  quamvis  noverint 
prsebere  qnasdam  yisibiles  opportunitates  et  causas, 
ut  illa  nascantnr.  Quod  autem  isti  faciunt  yisibiliter, 
hoc  illi  inyisibiliter.  Deus  yero  solus  anus  creator  est 
qui  causas  ipsas  et  rationes  seminarias  rehus  inse- 
ruit.  Praeterea  quidam  qaserendum  putant,  qaomodo 
Scriptura  narret  Pithonissam  Samuelem  prophetam 
suscitasse  ad  colioquinm  Saul  impiissimi  regis,  si 
Pithonica  diyinatio,  errori  magicse  artis  deputanda 
sit.  Quibns  ita  responderi  potest,  indignum  omnino 
facinus  esse,  si  secundum  verba  historise  commode- 
tur  assensas.  Quomodo  enim  poterat  fieri,  ut  arte 
magica  attraheretur  yir,  et  nativitate  sanctus,  et  yitse 
operibus  justus?  Aut  si  non  attractus  est,  consensit. 
Quod  utrumqne  de  viro  justo  credere  adversam  est. 
NuIIum  suffragium  habet  justitia,  si  aut  yoluntarius 
amisit  meritum  spiritalis,  quera  positus  in  carne 
qusesiverat.  Quod  yalde  absurdum  est  :  quia  hinc 
qui  justus  recedit,  permanet  justus.  Porro  antem 
hoc  est  pnestigium  Satanse,  quo  ut  plurimos  fai- 
lat,  etiam  bonos  in  potestate  se  habere  confingat; 
quod  Apostolus  inter  cffitera  ostendit,  dicens  :  Ipse 
Sataoas  transfigurat  se  in  angelum  lucis.  Ut  enim 
errorem  faceret  in  quo  gloriaretnr,  in  habitn  yiri 
justi  et  nomine  se  snbornavit,  ut  nihil  proficcre 
spem  quam  prsedicabant  Dei  cultoribus  mentiretor, 
quando  hinc  exeuntes  justos  finxit  in  sua  potestate 
esse.  Sed  hoc  quosdam  fallit,  quod  de  morte  Saol  et 
filii  ejus  non  sit  mentitaS|  quasi  magnnm  sit  diabolo 

27 


843 


BURGHARDI  WORMAGIBNSIS  EPISCOPI. 


ante  occasum  mortem  corporis  prsevidere,  cum  signa  A  tos  Dominas  Deus  yester,  ut  palam  fiat  utn 


qusdam  soleant  apparere  morituris,  quippe  a  quibus 
Dei  protectio  amota  yidetur  :  quanto  magis  diabolo 
quem  angelica  niajestate  sublimem  prophetica  ora- 
cula  fuisse  testantar,  de  cujus  magnitudine  Apostolas 
ait  :  An  ignoratis  altitudinem  Satanse?  Quid  mirum 
ergo,  si  imminentem  prope  mortem  potuit  prffividere, 
cum  hoc  sit  unde  fallit,  et  se  in  Dei  potestate  vait 
adorari?  Nam  tanta  hebetudine  demens  effectus  est 
Saul,  ut  ad  Pythonissam  confageret.  Depravatus  enim 
causa  peccat,  ad  hsec  se  contulit  qace  damnaverat. 
Sed  si  quis  propter  historiam,  et  ea  qute  verbis  ex- 
pressa  sunt,  patet  non  prsetermittenda,  ne  ratio 
historise  inanis  sit»  recte  faciat  qaidem,  si  tamen, 


gatis  eum,  an  non.  In  toto  corde,  et  in  tob 
vestra  Deam  vestram  sequimini,  et  ipsum 
roandata  illius  custodite,  et  audite  vocem  ej 
servietis,  et  ipsi  adhserebitis,  etc.  Cbi  sane  j 
voluit,  etiam  illa  qusB  a  divinantibus  non  8e< 
Deum  dicuntur,  si  acciderint  quoe  dicuntv 
accipienda,  vel  etiam  si  tiant  qu»  prscipiu 
eis,  aut  colantur  quse  coluntur  ab  eis.  Nec 
suam  potestatem  Deus  ostendit  esse  quod  is 
tingunt,  sed  quasi  qusereretur  cur  ea  permitli 
sam  tentationis  exposuit.  Ad  cognoscendam 
eorum  dilectionem  utrum  eam  habent  erga 
suum.  Cognoscendam  vero  ab  ipsis  potios,  q 


minime  istud  ad  veri  rapiat  rationem,  sed  ad  visum  ^  illo,  qui  scit  omnia,  antequam  iiant 


et  intellectam  Saul :  neque  enim  reprobus  factus, 
poterat  bonum  intellectum  habere.  Historicus  enim 
mentem  Saul  et  habitum  Samuelis  descripsit,  ea 
quse  dicta  et  visa  sunt  ezprimens,  prsetermiltens, 
si  vera  an  falsa  sint.  Quid  enim  ait,  audiens,  in  quo 
habitu  esset  excitatus?  Inteliexit,  inquit,  hunc  esse 
Samuelem.  Quid  intellexerit,  retulit :  quia  bene  non 
intellexit,  contra  Scripturam  aerium  adoravit.  qiiam 
dominum  et  putans  Samuelem,  adoravit  diabolum, 
ut  fructum  fallaciae  suse  haberet  Satanas.  Hoc  eoim 
nititur,  ut  adoretur  quasi  Deus.  Si  en^m  vere  Sa- 
muel  illi  apparuisset,  non  otique  vir  justus  permi- 
sisset  se  adorari,  qui  prcedicaverat  Dominom  solum 
esse  adorandum  :   et  quomodo  homo  Dei,  qui  cum 


Cap.  XLV.  —  De  natura  daBmonum* 
{Ex  dictis  ejusdem.)  Siendum  vero  est  hanc 
num  esse  naturam,  nt  aereicorporis  senso  tem 
corporum  sensum  facile  prsecedant,  celeritata 
propter  aerei  corporis  superiorem  mobilitatei 
solum  cursus  quorumlibet  hominum,  vel  feran 
rum  etiam  volatus  avium  incomparabiliter  v 
Quibus  duabus  rebus  quantum  ad  aerenm 
attinet  prsediti,  hoc  est,  acrimonia  sensus  et  ce 
motus;  multo  ante  cogitata  prsenunciant,  vel  mi 
quse  homines  pro  seosus  terreni  tarditate  mi 
Accessit  etiam  dsemonibus  per  tam  longum  t 
qoo  eorum  protenditer,  rerum  longe  majoi 
rientia,   quam  potest  homioibus  propter  bre 


Abraham  in  refrigerio  erat,  dicebat  ad  virum   pesti-  C  vitse  provenire.  Per  has  efQcacias  qua:^  aar 


lentiee,  dignum  adorare  gehennce  :  cras  mecom  eris? 
His  duobus  titulis  subtilitatem  fallaciae  suae  providit 
improvidus  Satanas  :  quia  et  adorari  se  permisit  sub 
habitu  et  nomine  Samuelis  cootra  legem,  et  virum 
peccatis  pressum,  cum  magna  distantia  peccatorum 
et  justorum  sit,  cum  Samuele  justissimo  faturum 
mentitus  est.  Verum  potest  videri,  sed  de  Samuelis 
nomine  taceatur,  quia  Saul  cum  diabolo  futurus  erat. 
Ad  eum  enim  transmigravit,  quem  adoravit.  Sem- 
per  ergo  diabolus  sub  velamine  latens  prodit  se, 
dum  ea  coniingit,  qaae  horreant  personis,  per  quas 
fallere  nititur.  Si  autem  quislibet  nobis  opponit  ac 
dicit :.  quomodo  eveniunt  illa,  quce  illi  divini  praedi- 


poris  natura  sortita  est,  non  solum  futura  pn 
dsemones,  verum  etiam  mira  mnlta  faciun 
quoniam.homines  dicere  ac  facere  non  possa 
dignos  qaidam  qiiibus  serviant,  et  quibus  h 
divinos  deferant,  arbitrantur,  instigante  n 
vitio  cnriositatis  propter  amorem  felicitatis 
atque  terrense,  et  excellentise  temporalis.  Qui 
se  ab  eis  cupiditatibus  mundant,  nec  eis  se  fei 
rapiendosque  permittuut»  sed  inqnirunt,  et 
aliquid  quod  eodem  modo  semper  est,  cujos  f 
patione  beati  sint,  primum  considerant  non  id 
pro^.ponendos  esse  daemones,  quod  acriorc  seiu 
poris  prsevalent,  aeris  scilicet,  hoc  est,  sab 


cunt  futura  aut   quomodo  possunt  a^gris  praebere      clementi  :  quia  nec  ipsis  terrenis  corporibos 


medelam,  aut  saois  immittere  aegritudinem,  si  ali- 
quid  proprise  virtutis  ac  potestatis  non  habent?  Hoc 
a  nobis  recipiat  responsum  qood  ideo  quisquam  non 
debet  eis  credere  :  quia  aliquando  eveniunt  quse 
prsedicunt,  autsanare  videntur  laoguidos,  vel  laedere 
sanos  :  quia  hoc  permissu  Dei  fit,  ut  ipsi  qui  hsec 
audiunt,  vel  vident,  prohibentor,  et  appareat  qoali 
iide  sint,  vel  devotione  erga  Deum.  Sicut  in  Deute- 
ronomio  legitur  Moyses  verbo  Domini  pupulo  Dei 
praecipisse  ita  dicens  :  Si  surrexit  in  medio  tui  pro- 
phetans,  aut  qui  somnium  vidisse  se  dicat,  et  pise- 
dixerit  in  signum  ac  portentum,  et  venerit  quod 
locutus  est,  et  dixerit  tibi :  Camus,  et  sequamur 
deos  alienos  quos  ignoras  et  serviamus  eis,  non 
audies  verba  prophetffi,  aut  somniatoris  :  quia  tentat 


sibi  preeponendas  putant,  quse  acrius  multa  | 
tiunt  :  veluti  sagacem  canem,  quia  latentem 
olfactu  acerrimo  sic  invcnit  ut  ad  eam  capii 
dncatum  quemdam  homini  praebeat,  non  otiqu 
dentiore  intellectu  animi,  sed  acutiore  cc 
sensn  :  vel  vulturem,  qoia,  projecto  cadave 
provisa  longinquitate  advolat:  nec  aqoilam 
sublimiter  volans,  de  tanto  intervallo  natantei 
fluctibos  piscem  dicitur  prcevidere,  et  gravitei 
ezertis  pedibus  atqoe  unguibus  rapere  :  lu 
multa  animantium  genera,  quae  inter  herbas 
suffi  noxias  pascendo  circumerrant,  nec  a 
earum  quo  lcedantur,  attingunt,  com  eas  hoi 
experiendo  cavere  didicerit,  et  multa  ionozia, 
sint  inexperta,  formidet  Unde  coigiceie 


S45 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  DEGIIIUS. 


846 


qDantam   possit  in    aeriis   corporibus   sensns    esse 

acrior,   nec  ideo   tamen    dffimones,   qui   eo  prsediti 

sant,  bonis  bominibus  prseponpndos  prudens  quisqne 

censuerit.  Hoc  et  de  corporum  celeritate  dicimns. 

Et  hac   enim    prsestantia   non    sohim  a  volucribus 

homines,  verum  a  multis  etiam  quadrupedibus  ita 

superantur,  nt  in  eorom  comparatione  plumbei  de- 

putandi  sint,  nec  tamen  ideo  sibi  hstc  animaniium 

genera  existimant  prseponenda,  quibus  capiendis  et 

mansnefaciendis,   atque  in    suse   yohmtatis    usum, 

eommodnmque  redigendis,  non  vi  corporis,  sed  ra- 

tioais  imperitant.  lilam  yero  tertiam  dcemonum  po- 

tentiam,  quod  diuturna  rerum  experientia,  quem- 

admodam   prsenoscant,   atque  prsenuncient,   multa 

didicerunt,  ita  contemnunt,  qui  hsBC  vigilanter  cu- 

rant  a  yerissimse  Incis   veritate   discernere,    ut  nec 

malos  senes  plura  expertos  et  ob  hoc  quasi  doctio- 

res  ideo  probi  adolescentes  sibi  anleceliere  existi- 

■lent,   at  nec   medicos,  nec  nautas,  nec  agricolas 

qnos  prav»  voluntatis  et  iniquis  moribus  viderint, 

ideo  putent  sibi  esse  praeferendos,  quod  illi  de  va- 

letndinibas,  illi  de  tempestatibus,  illi  de  arbustorum 

firoetnumque  generibus  multa  ita  praenunciant,  ut 

haram  rerum  inexperto  divinare   videantur.   Quod 

▼ero  non  solum  qusedam  deemones  futura  prsedicunt, 

▼erom  etiam  qaedam  faciunt,  pro  ipsa  utique  sui  cor- 

poris  excellentia,  cur  non  contemnatur  a  prudentibus, 

enro  pleriqae  iniqui  ac  perditi  homines  ita  exerceant 

corpora  soa,  tantamqne  diversis  artibus  possint,  ut  ea 

qni  h«c  nesciunt,  nec  aliquando  viderunt,  etiam  nar- 

rata  yix  credant.  Quam  multa  fanambuli,  cffiterique 

theatri  artiiices  :  quam  mnlta  opifices,   maxiroeque 

mechaniei  miranda  fecerunt?   Num  ideo   meliores 

sont  bonis,  et  sancta  pietate  pnediiis  hominibus? 

Qoe  ideo  commemoravimus,  ut  qai  hcec  sine  pervi- 

eacia,  et  sine  vana  resistendi  animositate  cousiderat, 

simul  cogitet,  si  de  subjacenti  crassiore  materia,  vel 

soi  qoisque  corporis,  vel  terrse,  et  aquae,  lapidum, 

atqoe  lignoram,  metallorumque  variorum  tanta  qui- 

dem  homines  possunt,  ut  eos  ilU  qui  haec  non  pos- 

lont,  plemmque  stupendo  in  soi  comparatione  divi- 

oos  Tocent,  cum  quidam  iliorum  sint  artibus  poten- 

tioreSy  qaidam  istorum  moribus  meliores  :  qaanto 

neliora  et  majora  pro  subtilissimi  corporis,  hoc  est, 

•erii  facultate,  ac  faciiitate  dsemones  possint,  cum 

tamen  sint  prav»  voluntatis,   maximeque  superbiae 

futn,  et  evidenti  malitia  spiritus  immundi,  atque 

perversi.  Quantum  autem  valeat  aeris  elementum, 

foo  eornm  corpora  prsevalent  ad  multa  visibilia  vi- 

abiliter  molienda,  movenda,  mutanda,  atque   ver- 

sanda,  longam  est  nanc   demonstrare,  et  putamus 

qood  yel  mediocriter  consideranti  facile  occurrat. 

Cap.  XLVI.  —  De  divinatione  dsemonum. 

{Ex  dictis  ejuidem.)  Igitur  nunc  primum  sciendum 

est,  qnooiam  de  divinatione  dsemonum  qusestio  est» 

iUos  ea  plerunque  prenunciare  qum  ipsi  facturi  sunt. 

Aiccipiunt  enim  ssepe  potestatem  et  morbos  immit- 

tere,  et  ipsum  aerem  vitiando  morbidam  reddere,  et 

perrersis  atqne  amatoribos  terrenoram  commodo- 


A  rum  malefacta  suadere  :  de  qaorum  moribus  certi 
sunt,  quod  sint  eis  talia  suadentibus  consensuri. 
Suadent  autem  miris  et  invisibilibus  modis  per  iliam 
subtilitatem  corporum  suorum,  corpora  hominum 
non  sentientiom  penetrando,  et  se  cogitationibus 
eorum  per  qucedam  imaginaria  visa  miscendo,  sive 
vigilantium»  sive  dormientiom.  Aliquando  autem  non 
quae  ipsi  faciunt,  sed  quse  naturalibus  signis  futura 
prsenoscant,  quse  signa  in  hominum  sensas  venire 
non  possunt,  ante  prfiedicunt.  Neque  enim  quia  prse- 
videt  medicus  quod  prsvidere  nescit  hujus  artis 
ignarus,  ideo  jam  divinus  habendus  est.  Quid  aa- 
tem  mirum,  si  quemadmodum  ille  in  corporis  huma- 
ni,  vel  perturbata,  vel  modiiicata  temperie,  seu  bo- 

Q  nas,  seu  malas  foturas  prsevidet  valetudines,  sic  dse- 
mon  in  aeris  affectione,  atque  ordinatione  sibi  nota, 
nobis  ignota,  futuras  prsevidet  tempestates  ?  Aliquan- 
do  et  hominum  dispositiones,  non  solum  voce  pro- 
latas,  verum  etiam  cogitatione  conceptas,  cum  signa 
quaedam  ex  animo  exprimuntur  in  corpore,  tota  fa- 
cilitate  perdiscunt,  atque  hinc  etiam  multa  futura 
prcenunciant,  aliis  videlicet  mira^  qui  ista  disposita 
non  noverunt.  Sicut  enim  apparet  concitatior  animi 
motus  in  vultu,  ut  ab  hominibus  quoqne  aliqnid  fo- 
rinsecus  agnoscatur  quod  intrinsecus  agitur,  ita  non 
debet  esse  incredibile  si  etiam  leniores  cogitatio- 
nes  dant  ahqua  signa  per  corpus,  quse  obtuso  sensu 
hominum  cognosci  non  possunt,  acuto  autem  deemo- 
num  possunt.  Hac  atque  hujusmodi  facultate,  mnlta 

C  dsemones  futura  praenunciant,  cum  tamen  ab  eis  lon- 
ge  sit  aUitudo  illius  prophetise  quam  Deus  per  san- 
ctos  angelos  et  prophetas  operatur.  Nam  si  quid  de 
illa  Dei  dispositione  prsenunciant,  audiunt  ut  prs- 
nuncient,  et  cam  ea  prsedicant  quoe  inde  audiunt, 
non  fallunt  :  veracissima  enim  sunt  angelica,  et 
prophetica  oracula.  Sic  autem  indignanter  accipi- 
tur,  quod  aliqua  etiam  talia  dsemones  aadiant  et  prae- 
dicant,  quasi  aUquid  indignum  sit,  ut  quod  ideo 
dicitur  ut  hominibus  innotescat,  hoc  non  solum 
boni,  verum  etiam  mali  non  taceant,  cum  in  ipsis 
hominibus  etiam  vitse  bonse  prsecepta  videamus  pa- 
riter  a  justis  perversisque  cantari,  necobesse  aii- 
quid,  imo  etiam  prodesse  ad  majorem  noticiam,  fa- 

D  mamque  veritatis,  cum  de  illa  etiam  hi  quidquid 
noverunt,  dicunt,  qni  ei  perversis  moribus  contra- 
dicunt.  In  caeteris  autem  suis  prsedictionibus  deemo- 
nes  pleramque  et  fallunt  et  fahuntur  quidem  :  quia 
cum  suas  dispositiones  praenunciant,  ex  improviso 
desuper  aHqaid  jubetur,  quod  eorum  consilia  cun- 
cta  perturbat  :  velut  si  aliquid  disponant  quilibet 
homines  quibusque  potestatibus  sobditi,  quod  non 
prohibituros  suos  prsepositos  arbitrentur,  idqne  fa- 
cturos  se  esse  promittat,  at  illi  penes  quos  major 
potestas  est,  ex  alio  superiore  consilio  hoc  totom 
dispositum  atque  prceparatum  repente  prohibeant. 
Faliuntur  etiam  cam  causis  naturalibus,  sicut  medi- 
ci,  et  naturse,  et  agricolee,  sed  longe  acutius,  lon- 
geqne  prsestantius  pro  aeri  corporis  sensu  soler- 
tiore    et   excitatione    prenoscunt  :   quia   et   luec 


8i7 


BURGHARDI  WORMAGIENSIS  EPISGOPI. 


848 


ab  angelis  Deo  summo  pie  servientibas  ex  alia 
dispositione  ignoia,  deemonibas  ex  improviso  ac 
repente  mutantur,  tanqaam  si  aliquid  eegro  ex- 
trinsecus  accedat  qao  moriatur,  quem  medicus 
veris  salutis  prsecedentibas  signis,  victaram  esse 
promiserat.  Aut  si  aeris  qualitate  provisa  diu  sta- 
tutum  illum  ventum  nautarum  aliqui  preedixis- 
sent,  cum  Dominas  Christus  cum  discipolis  navi- 
gans  ut  requiesceret  imperavil,  et  facta  est  tran- 
quillitas  magna.  Yel  si  ogricola  illo  anno  fructiiica- 
turam  vitem  aliquam  polliceatar,  naturam  utique 
terrae  et  numeros  seminam  caliens,  quo  tamen  anno 
eam  vel  improvisa  coeli  intemperies  arefaciat,  ita 
multa  etiam  ad  prsesentiam  prsedictionemqae  dffimo- 
nutn  pertinentia,  quse  minoribus  et  usitalioribas  cau- 
sis  futura  preevidentur,  eadem  majoribus  et  occultio- 
ribas  cansis  impedita  mutantur.  Falluntautem  etiam 
siadio  fallendi  et  invida  volantate,  quia  hominum  cr- 
rore  lailantur.  Sed  ne  apud  cultores  suos  pondus  au- 
cioritatis  amitiant,  id  agunt,  ut  interpretibus  sais 
signorumque  suorum  conjectoribus  culpa  tribuatur, 
quando  vel  decepti  faerint,  vel  mentiti.  Nonnun- 
quam  vero  ipsi  maligni  spiritus  et  illusores  homi- 
num  atque  invisores  salutis  eorum,  solent  prsedicere 
defectum  culiurse  suce  et  idolorum  ruinam,  qaatenus 
prescii  videantur  quid  in  singulis  regnis  aut  locis 
ventaram  sit,  et  quid  adversi  suce  faciioni  coniin- 
gere  possit.  Quod  eiiam  illi  qui  geniiliam  historias 
legunt  non  ignorant.  Quid  ergo  mirum,  si  jam  im- 
minente  tcmplorum  ei  simulacrorum  eversione , 
quam  prophetse  Dei  summi  tanto  ante  prsedixerant, 
Serapis  dsemon  alicui  cultorum  suorum  hoc  de 
proximo  prodidit,  ut  suam  quasi  divinitatem  rece- 
dens  vel  fugiens  commendaret.  Fugantur  enim  isii, 
vel  eiiam  jussis  superioribus  coUigati  abstrahuniur 
et  alienaniur  a  locis  suis,  ut  de  rebas  in  quibus 
colebaniar  fiat  voluntas  Dei,  qui  hoc  tanto  ante  per 
omnes  gentes  futurum  esse  prsedixit,  et  ut  per  suos 
fideles  fieret  imperavit.  Cnr  autem  hoc  non  sineretur 
dsemon  praedicere,  cum  sibi  jam  prsenosceret  immi- 
nere?  Cum  haec  praediciio  et  in  prophetis  attestare- 
tur  a  qnibus  sunt  ista  conscripia,  et  prudeniibus 
daret  intelligi  quam  vigilanter  esset  dsemonum  ca* 
venda  fallacia,  caltusqne  fugiendus,  qui  cum  ante 
per  tam  longum  tempus  in  iemplis  suis  h«ec  fuiura 
tacuisseni,  quce  per  propheias  prsedicia  ignorare 
non  possent,  posicaquam  appropinqaare  coeperunt, 
Yoluerunt  ea  quasi  preedicere,  ne  ignari  viciique 
putarentur. 

Cap.  XLVII.  —  De  eadem  re. 
(Ex  dictis  ejusdem.)  Cum  igiiur  tam  longe  ante  prae- 
dictum  esset  aiqne  conscriptum,  ut  alia  iterum  ta- 
ceamus,  dicamus  illud  quod  Sophonias  propheta  di- 
cit  :  Prsevalebit  Dominus  adversus  eos,  exlerminabit 
omnes  deos  gentium  ierree,  etadorabunt  eum,  unus- 
quisque  de  loco  suo,  omnes  insulse  geniium.  Aut 
non  credebant  isla  sibi  eventura,  qnia  in  iemplis 
gentium  colebantur,  et  haec  ideo  per  suos  vaies  ac 
phanaiicos  frequentare  noluerunt :  aat  cam  ea  ven- 


B 


A  tura  certissime  scirent,  ideo  per  soa  templa  tacue- 
runt,  ne  jam  tunc  inciperent  ab  hominibus  intelii- 
gentibus  deseri  atque  contemni :  quod  de  templorum 
et  simulacrorum  suorum  futura  eversione  eis  a 
prophetis  aiiestareiur,  qui  eos  coli  prohibebant. 
Nunc  vero  posteaquam  tempus  advenit  quo  comple- 
rentur  vaiicinia  prophetarum  Dei  unius,  quis  istos 
deos  dicit,  et  ut  colantur  vehementissime  praecipit? 
Quum  non  hoc  etiam  ipsi  comperium  prsedicere  sine- 
rentur,  nt  inde  clarius  appareret  eos  haec  aatea  vel 
minime  credidisse,  vel  suis  cultoribus  eDonciare 
timuisse,  in  fine  autem  tanquam  nihil  amplios  ha- 
bentes  quid  agerent,  etiam  ibi  volaisse  suam  osten- 
tare  divinitaiem,  ubijani  produntur  diu  simalasse 
divinationem  ?  Tamen  nec  isia  ipsa  qoee  ab  eis  vix 
raro  et  ciancnlo  proferuniur,  movore  nos  debent 
Si  cuiquam  deemonum  eziortum  est,  id  prodere  cul- 
toribus  suis  quod  didicerat  ex  eloquiis  prophetarani, 
vel  ex  oraculis  angelornm.  Quod  cur  non  fieret,  cnm 
et  isia  non  sint  oppugnaiio,  sed  testatio  Teritatis  ? 
Illud  enim  quod  solum  ab  ipsis  phanaticis  flagitanduni 
est,  nec  unqaam  antea  protulerunt,  nec  anquam 
postea,  nisi  forte  confictum  proferre  conabuntnr, 
aiiquid  deos  suos  per  vates  suos,  contra  Deum  Is- 
rael  ausos  fuisse  prsedicere  aut  dicere.  De  quo  Deo 
doctissimi  eorum  autores,  qui  omnia  ilia  legere  ae 
nosse  poiuerunt,  magis  qusesiverunt  quis  Deus  esset, 
quam  Deum  negare  potuernnt.  Porro  antem  Dens 
iste  qoem  nuUus    eorum   negare  ansns    est  venim 

C  Deum,  quia  et  si  negaret  non  solum  snbjaceret  de- 
biiis  pcenis,  vernm  etiam  certis  convinceretur  efiecti- 
bus.  Iste  ergo  Deus  quem  nemo,  ut  dicimus,  iUorum 
negare  ansus  est  verum  Deam,  illos  falsos  esse  deos, 
et  omnino  deserendos,  eornmque  templa  et  simnla- 
cra  et  sacra  evertenda  per  snos  vates,  hoc  est  pro- 
phetas,  aperta  denunciatio  prsedixit,  aperta  potestite 
preecepit,  aperta  veritate  complevit.   Unde  quis  est 
qui  usque  adeo  desipiat,  ut  noneum  potius  colendom 
eligat,  quem  coli  non  prohibent  quos  colebat?  Qaem 
procul  dubio  cum  colere  coeperit,  illos  ntiqoe  non 
est  culiarus,  quos  prohibet  coU  quem  colit.   Qood 
autem  ipsum   essent  culiurie  gentes,  extenninatis 
diis  falsis  quos  antea  colebant,  a  prophetis  ejos  esse 
prfedictum  panlo  ante  commemoravimus,   et  nnne 
repetamus.   Prsevalebit,  inquit,   Dominns    adversos 
eos,  et  extermioabit  omnes  deos  gentium  terr»,  et 
adorabunt  enm,  unusquisque  de    loco  soo,  omoes 
insulse  gentium.  Ncque  enim  solse  insuls  hic  intelli- 
gendffi  sunt,  sed  poiius  omnes  gentes  in  his  positc 
adorant  Deum.  Nec  merum  quandoquidem  alibi  non 
insulas  nominat,   sed  universum   orbem   terramm, 
dicens  :  Commemorabuninr  et  conyertentur  ad  Do- 
minum  universi  fines  terrffi,  et  adorabunt  in  con- 
specto  ejus  universse  pairim  gentinm,  qooniam  Do- 
mini  est  regnum,  et  ipse  dominabitur  gentium.  Hce 
autem  per  Christum  fuisse  complenda,  et  aliis  plu- 
ribus  testimoniis,  et  in  eodem   ipso   psalmo   unde 
commemoravimussatis  apparet.  Cum  cnim  paalo  su- 
perias  futuram  passionem  suam  per  Prophetam  ipse 


849 


DECR£TORUM  L1BRI  XX.  —  LIBER  DEGIMUS. 


850 


loqaeretar,  dieens  :  Foderant  manus  meas  et  pedes  A 

meos,  dinameraverunt  omnia   ossa  mea,  ipsi   vero 

eonsideraverunt  et  conspexerunt  me,  diviserunt  sibi 

Testimenta   mea  et  saper  vestem    meam   miserunt 

soi*tem ;  panlo  post  iofert  illud  qaod  posuimus  :  Com- 

memorabuntar  et  convertentar  ad   Domioum  uni- 

rersi  flnes  terree,  etc,  quanquam   et  illud    testimo- 

niom  quod  prius  adliibui,  ubi  dictum  est ;  prffivalebit 

Dominus  advcrsus  eos,  et   exterminabit  omnes  deos 

gentium  terro;,  in  eo   quod  positum  est,  preevalebit» 

satis  ostendit  etiam  hoc  prfienunciatum,  quod  pagani 

prius     oppagnaturi    essent   Ecclesiam,     nomenque 

Cbristianum   qiiantum   valerent    persecuturi,    ut  si 

fieri  posset,  de  terra  omnino  deleretur.  Et   quia  eos 

patientia  martjrum,  et  magnitudiue  miraculorum,  et  |. 

eonseqaente  fide  populorum  erat   superaturus,   ideo 

sic  dictum  est,   prcevalebit   Dominus   adversus  eos. 

Non  enim  diceretur,  proevalebit  adversus  eos,   nisi 

oppQgnando  illi   resisterent.  Unde   et  in  Psalmo  ita 

prophetatum   est  :    Ut  quid  fremuerunt   gentes,  et 

populi  meditati  sunt  inania?  Astiterunt  reges  terrce, 

et  prtncipes  convenernnt  in  unum,   adversus  Domi- 

nnm   et  adversus   Christum    ejus.    Et    paulo    post 

dicit  :   Dominos    dixit   ad   me  :   Filius  meus  es  tu, 

ego   hodie  genui  te.   Postula  a  me,  et    dabo   tibi 

gentes  hcereditatem    tuam,    et  possessionem   tuam 

fines  terrse.  His  atqne  hujusmodi  propheticis   docn- 

mentis  prsdictum  ostenditur,  quod  videmus  impleri 

per  Christum,  fuisse  futurum  ut  Deus  Israel,  qaem 

unum  verum   Deum   intelligimus,   non  in   ona  ipsa  C 

genie  qu»  appellata  est  Israel,  sed  in  omnibus  gen* 

tibus  coleretor,    et  omnes  falsos   deos   gentium  et 

templis   eomm,    et  a  cprdibus    cultorum   suoruni 

amoliretnr.  Erant  nnnc  isti  et  adhuc  contra  Christia- 

nam  religionem,  contra  verum  Dei  cultum,  vanitates 

pristinas  defensitare  audeant,   ut  cum   strepitu  per- 

eant.  Nam  et  hoc  de  illis  preedictum  est  in  psaimis, 

dicente  Propheta  :  Sedisti  super  thronum,  qui  judi- 

cas  sequitatem.  Increpasti  gentes,  et  periit   impius, 

nomen  eorum   delesti  in  aeternum,   et   in   seculum 

seculi.  Inimici  defecerunt   framefie,  et  civitates  eo- 

rom  destruxisti.  Periit  memoria  eornm  cum  strepitu, 

et  Dominus  in  ffitemum  permaoet.  Necesse  est  ergo 

ut  impleantnr  omnia  hsec.  Nec  etiam  illud  quod  ad-  j) 

huc  andent  ipsi  pauci  qui  remanserunt  vaniloquas 

snas   ostentare   doctrinas,   et    Christianos  tanquam 

imperitissimos  irridere,  nos  commovere  debet,  dum 

in  eis  impleri    ea  qnae  prsdicta  sunt  videamus.  Ex 

qoo  enim  fremaerunt  gentes,  et  populi  meditati  sunt 

inania    adversus   Dominus  et     adversus    Christum 

ejus,  qnando  ab  eis  fundebatur  sanguis  sanctoram, 

et  yastabatur   Ecclesia,    usqae    ad  hoc   tempus,   et 

deinceps  quotidie  minuuntar.    Nos  autem,  quos  ad- 

versus  eoram  opprobria  et  superbas  irrisiones,  for- 

tissimos  reddunt   oracula    Dei,  de    hac  quoque   rc 

audemus  et  gaudemus  impleri.  Sic  enim  nos  alloqui- 

tnr  per  Prophetam  :  Audite  me  qui  scitis  judiciam, 

populus  meas,  in  quorum  corde  lex  mea,  opprobria 

hominnm  nolite  metuere,  et  detractione  eorum  ne 


superemini,  nec  quod  vos  spemant  magi  duxeritis 
Sicut  enini  vestimentum,  ita  per  tempus  assumen- 
tur,  et  sicut  lana  a  tinea  comedentur  :  justitia  au- 
tem  mea  in  sternum  manet.  Altendendum  est  ergo 
atqne  omni  studio  cavendum,  ne  nostris  tempo« 
ribus  in  quibus  videmus  Christianam  religionem 
in  toto  orbe  dilataiam,  propter  desidiam  magistorum 
et  inertiam  doctorum,  pauci  illi  qui  adhuc  supersunt 
confundantritnra  culturse  veri  Dei,et,d8BmoniacisiIlu- 
sionibus  depravati,  divinationes  falsas  in  populo  Dei 
agant,  rusiicos  et  imperitos  seducentes,  iia  ut  deserta 
ipsa  veriiate,  quce  lux  est  mundi,  et  illaminat  omnem 
hominem  venientem  in  hunc  mundim  tenebrarum 
harum,  quaerant  scieutiam  fuiurornm,  et  a  decepio- 
ribus  hominum  quserant  salutem  animarum,  sive 
ctiam  corporum  snorum.  His  enim  prsevaricationibus 
maxime  irritatur  Deus,  et  ad  vindictam  provocator. 
Unde  per  Ezechielem  comminatur  dicens  :  Vce  pro- 
phetis  insipientibus  qui  sequuntur  spiritum  suum, 
et  nihil  vident.  Quasi  vulpes  in  desertis,  prophetae 
tui  Israel  erant.  Nunquid  non  visionem  cassam  vidi- 
stis,  et  divinationem  mendacem  locuti  esiis,  et  di- 
ciiis  :  Ait  Dominus,  cum  ego  non  sim  locuius?  Pro- 
pierea  hsec  dicit  Dominos  Deus  :  Quia  locuti  estis 
vana,  et  vidistis  mendacium,  ideo  ecce  ego  ad  vos, 
ait  Dominos  Deus  :  Et  erit  manus  mea  super  prophe- 
tas  qui  vident  vana,  et  divinant  mendacium  :  in 
concilio  populi  mei  non  erunt,  etin  scriptura  domus 
Israei  non  secibeniur,  nec  in  terram  Israel  iogre- 
dientur.  Ad  dociores  autem  per  eumdem  prophetam 
increpans  eorum  ineriiam,  iia  loquitur  diceus  :  Non 
ascendistis  ex  adverso,  neque  opposuisiis  murnm 
pro  domo  Israel  ut  staretis  in  preelio  iu  die  Domini. 
Et  rursum  :  Vse,  inquit,  pastoribus  Israel,  qui  pasce- 
bant  semetipsos.  Nonne  greges  pascuntur  a  pastori- 
bus?  Lac  comedebatis,  etlanisoperiebamini,  et  quod 
crassum  erat  occidebatis,  gregem  autem  meum  non 
pascebatis.  Quod  infirmum  fuit  non  consolidastis,  et 
quod  segrotum  non  sanasiis,  et  quod  fracium  est 
non  alligastis,  et  quod  abjectum  non  reduxisiis, 
quod  perierat  non  queesistis  :  sed  cum  austeritate 
imperabatis  eis  et  cum  poteniia,  et  dispersse  snnt 
oves  mece,  eo  quod  non  esset  pastor,  et  dispersse  sunt 
in  devoraiionem  omnium  besiiarum  agri,  et  dispersse 
sunt.  Hinc  per  Hieremiam  dicitur  :  A  minimo  nsque 
ad  maximum  omnes  avaritiam  sequuntur :  a  pro- 
pheta  usque  ad  sacerdotem,  cuncti  faciunt  menda- 
cium.  Et  sanabant  contritioncm  filiffi  populi  mei  ad 
ignominiam,  dicenies,  Pax  pax,  cum  non  esset  pax; 
coofusi  sunt :  quia  abominationem  fecerunt.  Idcirco 
haec  dicit  Dominus  exercituum  Deus  Israel  :  Ecce 
ego  cibabo  popolum  istum  absjnthio,  et  potum  dabo 
eis  aquam  fellis,  et  dispergam  eos  in  gentibus  quas 
non  noverunt,  ipsi  et  patres  eorum,  et  mittam  post 
eos  gladium  donec  consumantur.  Qualiter  ergo  dis- 
pliceat  Deo  omnipotenti  pastorum  negligentia,  et 
subditoram  error,  non  solum  prophetica  testimonia 
ostendunt,  sed  etiam  facia  antiquomm  declarant, 
cum  in  libro  Regum  legitur  qnomodo  malignus  spi- 


851 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISGOPI. 


852 


ritiM  deceperit  Achab  regem  Israel  per  falsos  pro-  A 
phetas  ita  ut  credeos  eis  iaterierit,  et  quomodo 
Ochoiias  filius  ejus  segrotans  miserit  nuncios  ad 
consulendum  Beelzebud  Deum  Accaron,  utrum  vivere 
atque  convalescere  posset  de  infirmitate  sua.  Ob 
quod  Helias  propheta,  a  Deo  missus,  increpat  eum, 
ita  dicens  :  Quia  misisti  nuncios  ad  consulendum 
Beelzebud  Deum  Accaron,  quasi  non  esset  Deus  in 
Israel  a  quo  possit  interrogare  sermonem,  ideo  de 
lectulo  super  quem  ascendisti  non  descendes,  sed 
morte  morieris.  Mortuus  est  autem  ipse  juxta  ser- 
monem  Domini  quem  locutus  est  Helias,  et  salutem 
quam  qusBrebat  non  invenit.  Quapropter  curandom 
summopere  est  omnibus  modis,  hoc  est,  prselatis  et 
subditis,  majoribus  at  minoribus,  sacerdotibus  et  ^ 
plebi,  ne  aliquem  seducat  per  hujuscemodi  illusio- 
nem  fraus,  dolus,  et  nequicia  hostis  antiqui,  ita  ut 
a  mendacibus  velimus  -discere  veritatem,  et  a  pesti- 
feris  morbis  mortisque  autoribus  quaeramus  infirmi- 
tatis  nostr®  remedium  :  sed  magis  ad  Deum  vivum 
et  vivificatorem  omnium  confugiendo  devoto  corde 
properemus,  per  orationes  sacras,  jejunia  et  elee- 
mosynas  illum  deprecantes,  ut  ipse  propter  benigni- 
tatem  suam  consulat  servis  suis,  eripiens  nos  de  om- 
nibus  inimicis  nostris,  doceatque  nos  facere  volun- 
tatem  suam  :  quia  ipse  est  Dominus  Deus  noster, 
spiritumqoe  suum*bonum  nobis  tribuat,  qoi  nos  du- 
cat  in  viam  rectam,  vivificetque  nos  in  sequitate  sua : 
quatenus  ejus  magisterio  omni  tempore  vitse  nostree 
gratum  servitium  ei  exhibentes,  post  hanc  vitam  G 
per  ejus  gratiam  mereamur  bcatitudinem  possidere 
sempiternam. 

Cap.  XLVIII.  —  De  sacerdotibus  etreliquisecclesiasticis 
ordinibtLS  qui  magos^  ariolos,  aut  divinos  ccmsulunt. 

(Ex  comMio  Toletan.,  capite  29.)  Si  quis  episcopus, 

aut  presbyter,  sive  diaconus,  vel  quilibet  ez  ordine 

clericorum,  magos,  aut  aruspices,  aut  ariolos,  vel 

sortilegos,  aut  eos  qui  profitentur  artem   aliquam, 

aut  aliquos  eorum  similia  exercentes  consulens  fue- 

rit  deprehensus,  ab  bonore  dignitatis  suae  depositus, 

monasterium  ingressus,  ibique  perpetuse  poenitentiee 

deditus,  scelus  admissum  sacrilegii  luat. 

Cap.  XLIX.  —  De  illis  qui  adfasdnum  incantationes 

fecerint.  ^ 

(Ex  concilio  Cabillon.^  capite  5.)  Si  quis  prflecanta- 

verit  ad   fascinum,   vel  qualescunque  prsecantiones, 

exceptis   Symbolo   et    oratione   Dominica,  qui  can- 

tat,  et  qui  cantatur,  tres  Quadragesimas  in  pane  et 

aqua  poeniteat. 

Cap.  L.  —  Quod  dsemoniacum  petras  vel  herbas 
sine  incantatione  Uceat  portare. 

(Ex  dictis  Hierony.)   Dsemonium  sustinenti  licet 

petras  vel  herbas  habere  sine  incantatione. 

Cap.  LI.  —  Ut  maledici  nisi  se  corrigant  regnum 

Dei  non  possideant. 

(Apostolus  dicit.)  Apostolus  dicit :  Neque  maledici 

regnum  Dei  possidebunt.  Si  quis  hoc  peccatum  ad- 

miserit,  tam  grande  poeniteat,   quam  grande  perpe- 

ravit  sceluB^quod  a  regno  Dei  non  separetur. 


Cap.  LII.  —  De  iUii  qui  mwrmuraM. 

(Ex  concilio  Mogunti,  capite  8.)  Si  quis  marmuranf 
extiterit,  videat  ne  poenam  murmurantium  incurrat, 
de  qua  Apostolus  dicit  :  Neque  murmuraveritis  sical 
quidam  eorum  mnrmuraverunt,  et  perierunt  ab 
exterminatore.  Juxta  mensuram  opusqoe  peccati : 
quia  in  hoc  sententia  Apostoii  pleniter  dedaratur, 
sacerdotis  judicio  poeniteat. 

Cap.  Llll.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem.)  Qui  contentiosus  aut  murmurans  exti- 
terit,  secundum  arbitrium  prioris  ita  pceniteat,  qaa- 
liter  culpae  qualitas  extat. 

Cap.  LIV.  —  De  eadem  re. 

(Apostolus  dicit.)  Apostolus  dicit :    Omnes  facita 
sine  murmurationibus.  Alienus  sit  a  fratrum  onitate 
qui  murmurat,  et  opus  ejnsabjiciatur. 
Cap.  LY.  —  De  contentiosis. 

(Exdecr.  Hylarii  papse,  capite  15.)  Si  quis  ridetor 
contentiosus  esse,  dicente  Apostolo  :  Nos  taiem  con- 
suetudinem  non  habemus,  neque  Ecclesia  Dei,  &i 
quis  hoc  facit  notetur  nsquequo  corrigatur. 

Cap.  LVI.  —  De  illis  quiin  lingua  lasdvi  fuerint. 

(Ex  pcenitenUali  Theodo.)  Si  quis  lascivus  in  lin- 
g^  fuerit,  triduana  poenitentia  expietur. 

Cap.   LVII.  —  De  illis  qui  per  odium  dissidentes  exti- 

terint. 

(Ex  dictis  S.  Jsidori.)  Si  quis  discors  et  litigans,  et 

per  odium  dissidens  extiterit,  quosque  ad   concor- 

diam   redeat,  a  conventn  et  societate   Ecclesis,  et 

canones  jubent,  alienus  existat. 

Cap.  LVIII.  —  De  illo  qui  odio  kabeat  aliquem^  et  ad 

pacem  reverti  noluerit. 

(Ex  eodem.)  Si  qois  odio  habet  aliquem,  ita  ut  ad 
pacem  reverti  non  velit,  sicui  sancti  Patres  statoe- 
runt,  excommonicetur  et  ab  Ecclesia  separetur, 
donec  reconcilietur. 

Cap.  LIX.  —  De  eadem  re. 

(Ex  decr.  Fabiani  papaSy  capite  3.)  Si  quis  contri- 
statns  noluerit  reconciliari  satisfaciente  eo  qui  coo- 
tristavit,  acerrimis  maceretur  inediis,  usque  dum 
gratanti  animo  satisfactionem  recipiat. 

Cap.  LX.  —  De  eadem  re. 

(Ex  eodem.)  Si  qois  non  vult  reconciliari  fratri  suo 
quem  odio  habet,  tamdiu  in  pane  et  aqua  poeniteat, 
usque  dum  reconcilietur  ei. 

Cap.  LXI.  —  De  eadem  re. 

(Ex  condlio  jlgatensi,  capite  7.)  Placuit  etiam,  ot 
sicut  plerqmque  iit  ut  quicunque  aut  longinqua  inter 
se  lite  discesserunt,  et  ad  pacem  revocari  diotorna 
intentione  nequiverint,  de  Ecclesise  coetu  justissima 
excomraunicatione  pellantor. 

Cap.  LXII.  —  De  iUis  qui  contentiones  et  rixa$  ama- 

verint. 

{Ex  eodem,  capite  5.)  Si  quis  contentiones  vel  rixas 
amaverit,  vel  manifestum  convitium  frati  intulerit, 
juxta  arbitrium  rectoris  modumque  peccati,  diutoma. 
expietur  poenitentia. 
Cap   LXIII.  —  De  illis  qui  fadles  sunt  ad  detrahendm. 

(Ex  eodemj  eapite  10.)  Si  quis  promptus  facilisque 


853 


DEGRETORUM  URRI  XX.  —  LIRER  UNDEGIMUS. 


854 


est  ad  detrahendoin,   diceosque  quod  verum  non  A 

est,  VI  dies  in  pane  et  aqua,  seqaestratus  a  fraterno 

coQsortio,  pceniteat. 

Cap.  LXIV.  —  De  iUis  qui  contra  episcopos  suos  conspi- 

raverint, 

{Ex  epist,  GcUist.  papm  ad  omnes  Gallix  episcopos.) 

Gonspirationuni    vero  crimina  vestris  in   partibus 

Tigere  audivimus,  et  plebes  contra   episcopos  suos 

conspirare   nobis   mandatum    est.    Caivis    criminis 

astutia  non    solum   inter  Christianos   abominabilis 

est,  sed  etiam  inter  ethnicos,  et  ab  exteris  lege  prohi- 

hita.  Et  idcirco  hujus  crimiois  reos,  non  solum  Ec- 

elesiastic»,  sed  etiam  sfficuli  damnant  leges  :  et  non 

folum   conspirantes,  sed  et  consentientes  eis.  An- 

tecessores  vero  nostri  quam  plurima  turba  episco- 

porum,  quicunque  eorum  in  sacerdotali  ordine  sunt  B 

constituti  aut  existunt  clerici,  honore  quo  utuntur 

carere   prsceperont  :    caeteros    vero    communione 

privari,  et  ab  ecclesia  extorres  fieri  jusserunt,   et 

non  solnm  facientes,  sed  eis  consentientes. 

Cap.  LXV.  —  De  eadem  re. 

{Ex  eoncilio  Tungren,  capite  5.)  Quisquis  per  dolum 

mittit  manom  suam  in  Christum  Domini  episcopum 

Tidelicet,  patrem  et  pastorem  suum  :  quia  sacrile- 

FINIS    LIBR 


gium  committit,  et  qui  ecclesiam  Dei  devastat,  et 
incendit :  quia  et  hoc  sacriiegiom  est,  placoit  san- 
ctffi  synodo  ut  in  ono  loco,  id  est  in  monasterlo, 
pceniteat  omnibus  diebus  vit®  soae. 

Cap.  LVI.  —  De  clericis  maledicis. 

(Ex  concilio  Carthay.^capite  57.)  Clericus  maledicus, 
maxime  a  sacerdotibus  cogatur  ad  postulaodam  ve* 
niara.  Si  noloerit,  degradetur,  nec  unquam  ad  ofti- 
cium,  absque  satisfactione  revocetur. 
Cap.  LXVII.  —  De  illis  qui  detrahunt  suis  prioribus. 

(Ex  dictis  Basilii  episcopi.)  Si  quis  detraxerit  qui 

ei  prseest,  Vll  dies  a  conventu  ecclesias  separatus, 

ut  Maria  soror  Aaron  quae  detraxit  Mosi,  poeniteat. 

Cap.  LXVIII.  —  De  clericis  vel  monachis  conjurantibus 
vet  conspirantibus  contra  episcopum  suum, 

(Ex  concilio  Chalced.y  capite  19.)  Si  qui  ergo  clerici 
vel  monachi  reperti  fuerint  conjurantes  aut  conspi- 
rantes,  aut  insidias  poneules  episcopis,  aut  clericis, 
grado  proprio  poenitus  abjiciantur. 

Cap.  LXIX.  —  De  eadem  re, 

Igitor  si  clerici  aot  monachi  inventi  fuerint  con- 
jurati,  aot  per  conjurationem  calomniam  machi- 
nantes  episcopis  vel  clericis,  proprium  amittant  gra- 
dum. 

I    DECIMI. 


INDEX  CAPITULORUM  LIBRI  UNDECIMI. 


Cap.  1.  De  sede  episcoporum,  cur  in  Ecclesia  altius  G 
cseteris  sedere  debeant. 

2.  Episcopus  cum  excommunicare,  vel  anathemati- 
xare  aliquem  pro  certis  et  manifestis  sceleribus 
diapositiun  habet,  post  lectionem  Evangelii  clerum 
et  plebem  ita  debet  alloqoi. 

3.  Prima  excommonicatio. 

4.  Item  excommunicationis  allocntio. 

5.  Excommonicatio  seconda. 

6.  Item  tertia  excommonicatio. 

7.  Excommonicatio  quarta. 

8.  Reconciliatio  excommunicati. 

9  Ne  episcopi  preecipites  sint  aliquem  excommn- 
nicare. 

10.  De  eadem  re. 

11.  De  eadem  re. 

12.  Ut  nullus  graviter  feral,  cojus  parochianus  ab 
alio  episcopo  pro  certa  culpa  excommonicatus 
fuerit. 

13.  De  illb  qoi  in  parochia  consistentes  aliquid  con- 
tra  Deum  fecerint,  quoties  ab  episcopo  ad  emen- 
dationem  vocari  debeant. 

14.  De  eadem  re. 

15.  Qood  aliod  sit  peccare  in  Deom,  aliud  in  homi- 
nem. 

16.  De  eadem  re. 

17.  Qood  sanctum  sanctorum  sit  qoidquid  Domino 
offeratur. 

18.  De  illis  qoi  Ghristi  pecunias  auferont  vel  ra- 
piunt. 


D 


19.  De  eadem  re. 

20.  De  eadem  re. 

21.  De  eadem  re. 

22.  De  eadem  re. 

23.  De   his  qui  domom    Dei  contemptibilem    do- 
cont. 

24.  De  eadem  re. 

25.  Ut  res  ablalse  cum    multiplicatione  restituan- 
tur. 

26.  Quod  ecclesiasticarum  rerum  incendia,   et  de- 
preedationes  pro  emunitate  sint  emendandas. 

27.  De   rebus  ecclesiasticis,   quomodo   restitui  de- 
beant. 

28.  Qood  sacrilegi  sint  ecdesiarum  prsedones. 

29.  De  eadem  re. 

30.  De  his  qui  truncationes  membrorum,  deprfleda* 
tiones,  et  domorom  incendia  fecerint. 

31.  Quod  com  excommunicato  orare  non  liceat. 

32.  De  eadem  re. 

33.  De  eadem  re. 

34.  De  eadem  re. 

35.  De  eadem  re. 

36.  De  eadem  re. 

37.  De  eadem  re. 

38.  De  eadem  re. 

39.  De  eadem  re. 

40.  De  eadem  re. 

41 .  De  eadem  re. 

42.  De  eadem  re. 

43.  De  eadem  re. 


44.  De  eadem  re. 

45.  De  illis  qai  ex  alia  parochia  sunt,  et  deprcedatio- 
ues  faciunt. 

46.  De  illis  qui  defendunt  delinquentes. 

4?.  De  iliis  qui  intra  annum  causam  saam  tractare 
neglexerint. 

48.  De  eadem  re. 

49.  Ut  notentur  excommunicatorum  nomina,  et  in 
foribus  Ecclesise  preeiigantur. 

50.  De  episcopo  qui  ante  damnati  absolutionem  ob- 
ierit. 

51.  De  illis  qai  excommunicati  moriuntor. 

52.  De  eadem  re. 

53.  De  furibus  et  fartis. 

54.  De  eadem  re. 

55.  De  eadem  re. 

56.  De  eadem  re. 

57.  De  eadem  re. 

58.  De  eadem  re. 

59.  De  eadem  re. 

60.  De  eadem  re. 

61.  De  eadem  re. 

62.  De  servo  qui  fugerit  dominum  suam. 

63.  De  clericis,  si  in   demoliendis  sepulcris  com- 
prehensi  fuerint. 

64.  De  clericis  aut  monacbis,  si  furtum  fecerint. 


BURGHARDI  WORMAGIENSIS  EPISGOPI. 


85« 


A  65.  De  illis  qui  de  ministerio  Eeelesin  aliquid  fonti 
fuerint. 

66.  De  monacbis,  si  de  furto  infamati  faerint,  qoo- 
modo  se  exporgare  debeant. 

67.  De  illis  qui  colunorum  ilagella  defendunt. 

68.  De  episcopis  qui  apud  Romanam  sedem  acco- 
sati  fuerint  quod  cum  excommunicatis  commani- 
carent. 

69.  De  episcopis  qui  sibi  subjectos  seducunt,  com- 
municantes  com  excommunicatis. 

70.  De  eadem  re. 

71.  De  episcopis,  ut  non  sint  malum  exemplum  po- 
pulo. 

72.  De  correctione  episcoporam  qui  com  ezcommo- 
nicatis  commonicaverant. 

73.  De  hia  qui  contemnunt  bannum  ab  episcopis 
impositum. 

74.  De  eo  pro  quibus  causis  quemlibet  hominem 
anathematis  vincalo  ligari  oporteat. 

75.  De  illis  qui  furtum  et  rapinam  exercueriat. 

76.  De  illis  qui  in  patibolis  suspendantor. 

77.  De  episcopis  qui  cum  excommunicatis  comma- 
nicaverint. 

78.  De  clericis  qui  fugerint  Ecclesias  suaSy  et  de 
servis  qui  dominos  proprios  fugerint. 

Indicis  Capitulorum  finis. 


B 


BURGHARDI 


EGGLESIiE  WORMATIENSIS  EPISCOPI 


DEGRETORUM  LIBER  UNDEGIMUS 


DE  EXCOMMUNICATIONE. 


ARGUMENTUM  LIBRI.  C 

Libro  hoc  de  excommunicatione,  ejosque  neglectu 

et  contemptu,  de  furibus  et  preedonibus,  deque  sa- 

crarum   (edium    inscnsoribus ,    ac    deprsedatoribos 

agitur. 

Cap.  I.  —  De  sede  episcoporumf  cur  in  ecclesia  altius 

csBtcris  sedere  debeant, 

(Ex  epist.  Urbani  papae,)  Qood  autem  sedes  epi- 

scoporum  in  ecclesia  excelsae  consiitotfie,  et  preepa- 

ratse  invcniuntur  in  throno,  speculationem,  et  po- 

testatem  judicandi,  et  solvendi,  atque  ligandi  a  Do- 

mino  sibi  datam  materise  docent.  Unde  ipse  Salvator 

in  Evangelio  ait :  Qoaecunqae  ligaveritis  soper  ter- 

ram,   erant  ligata  et  in  ccelo.   Et   alibi  :  Accipite 

Spiritum  sanctum,  quorum  remiseritis  peccata,  re- 

raittuntur   cis  :    et    qoorum    retinueritis,    retenta " 

erunt.  Ideo  ista  prsetolimus,  charissimi,  ut  intelliga- 

tis  potestatem  episcoporam  vestrorom,   in   eisqoe 

Dominum  veneremini,  et  eos  ut  animas  vestras  dili- 

gatis,  et  quibos  illi  non  communicant  non  commo- 


nicetis,  et  qoos  ejecerint  non  recipiatis.  Valde  enim 
timenda  est  sententia  episcopi,  Hcet  injuste  liget, 
quod  tamen  summopere  prseyidere  debet. 

Cap.  II.  —  Episcopus  cum  excommunicare  vel  ana- 
tfiematizare  aliquem  pro  cet  tis  et  manifestis  sceleri- 
bus  dispositum  habet,  post  lectionem  Evangelii^  cU- 
rum  et  plebem  ita  debet  alloqui. 

(Ex  concilio  Motomag.^  capite  3.)  Noverit  chari- 
tas  vestra,  fratres  mei,  quod  quidam  vir  nomine 
N.  diabolo  suadente  postponens  Ghristianam  promis- 
sionem  quam  in  baj^tismo  professus  est,  per  aposta- 
siam  conversus  post  Satanara,  cui  abrenunciaTit,  et 
omnibus  operibus  ejus,  vineam  Christi,  id  est  Ec- 
clesiam  ejus.  devastare  et  depreedari  non  pertimescit: 
pauperes  Christi,  qoos  pretioso  sanguine  suo  redemit, 
violenter  opprimens  et  interficiens,  et  bona  eoram  di- 
ripiens.  Unde,  qoia  iilias  hujus  nostree  Ecclesiae  (cni 
Deo  auctore  prsesidemus)  debuerat  esse  :  quia  in  ea 
per  aquam  et  Splritom  sanctam  renatus  est,  et  inter 
adoptivos   filios  Dei  adnumeratus,  quamvis  modo- 


857 


DECRETORUM  LIBRl  XX.  —  LIBER  UNDEGINUS. 


858 


filios  diaboli  sit  imitando  diabolum,  solliciti  ne  A 
per  negligentiam  pastoralem  aiiqua  de  ovibus  nobis 
ereditis  deperiret,  pro  qua  in  tremendo  jndicio 
ante  principem  pastorum  Dominam  nostram  Je- 
sum  Christum  rationem  reddere  compelleremur, 
JQxta  quod  ipse  terribiliter  nobis  comminatur,  di- 
cens  :  Si  non  annunciaveris  iniquo  iniquitatem 
soam,  sangainem  ejus  de  mana  tua  requiram.  Misi- 
mus  ad  eam  presbyteram  nostrom,  et  litteras  com- 
monitorias  semel,  et  iterum,  atque  tertio,  invitantes 
eom  canonice  ad  emendationem,  et  satisfactionem» 
etpoenitentiam,  corripientes  eum  paterno  atfectu.  Sed 
ipse,  prohdoior !  diabolo  cor  ejus  indurante,  monita 
salotaria  sprevit»  et  in  incoepta  malitia  perseverans 
Ecclesiffi  Dei  quam  laesit,  superbisB  spirito  inflatus,  „ 
satisfacere  dedignatur.  De  talibus  itaque  transgres- 
soribos,  et  sanctse  religionis  pacisque,  quam  Chri- 
stos  sois  discipolis  dedit,  atque  reliquit,  violatoribus, 
prsecepta  dominica  et  apostolica  babemos,  quibus 
informamur,  quid  de  hujuscemodi  prffivaricatoribus 
agere  nos  oporteat.  Ait  enim  Dominus  in  Evangelio  : 
Sipeccaverit  in  te  frater  tuus,  corripe  eum.  Fratres, 
in  ODomquemque  nostrum  peccat,  qui  in  sanctam 
Ecclesiam  peccat.  Si  enim  sancta  Ecclesia  unum 
corpos  est,  cojas  corporis  caput  CUristus  est,  singali 
autem  sumus  alter  alterius  membra  :  et  si  cum  pa- 
titoronum  membrum,  compatiuntur  omnia  membra, 
procol  dubio  in  nos  peccat,  qui  membra  nostra  laedit. 
Jubet  ergo  Dominus,  ut  frater,  id  est,  Christianus  innos 
peccans,  primo  secrete  corripiatur,  deiode  cum  testi-  C 
bus  redarguatur  :  novissime  in  conventu  ecclesiee  pu- 
blice  conveniatur.  Quodsi  bas  trcs  commonitiones,  et 
pias  correptiones  coatemnit,  et  satisfacere  despicit, 
posthacsittibi,  inquit,sicutethnicas  etpublicanus,  id 
est,gentilisatque  paganus,  utnonjam  pro  Christiano, 
sed  pro  pagano  habeatur.  Et  in  alio  loco,  membrum 
quod  a  sua  compage  resolvitur,  et  a  junctura  cha- 
ritatis  dissociatur,  et  omne  corpus  scandalizat, 
Dominus,  et  abscindi,  et  projici  jubet,  dicens  :  Si 
oculos,  manns,  vel  pes  tuus  scandalizat  te,  erue 
enm,  et  projice  abs  te.  Et  Apostolus  :  Auferte,  in- 
qnit,  malum  a  vobis.  Et  iterum  :  Si  quis  frater 
nominatnr,  et  est  fornicator,  aut  adulter,  aut  homi- 
cida,  ant  rapaz,  cum  hujusmodi,  nec  cibum  sumere 
licet.  Et  Joannes  dilectus  pree  caeteris  Christi  disci- 
k  pulos,  talem  nefarium  hominem  salutare  probi- 
bebat,  dicens :  Nec  ei  Ave  dixeris,  neque  eum  in 
7-  domom  receperis.  Qui  enim  ei  Ave  dicit,  commu- 
^  nicat  operibus  ejus  malignis.  Dominica  itaque  atque 
T  apostolica  precepta  adimplentes  membrum  putridum 
I  6t  insanabiie,  quod  medicinam  non  recipit,  ferro  ex- 
i  communicationis  a  corpore  Ecclesise  abscindamus, 
r  ne  tam  pestifero  morbo  reliqua  membra  corporis 
^elnti  veneno  inficiantur. 

Cap.  III.  —  Prima  excommunicatio, 

{Ex   eodem,   eapiie   4.)    Igitur   quia    monita  no- 

^tra,  crebras  exhortationes  contemnit,    quia  tertio 

^candum  Dominicum  prseceptum  vocatus  ad  emen- 

^fttionem    et  pcenitentiam   venire    despexit :   quia 


D 


calpam  suam  necdum  cognovit,  nec  confessns  est, 
nec  missa  nobis  legatione,  qui  causam  ipsius 
exquirimus  :  quia  noster  parochianus  est,  veniam 
postulavit :  quia  in  coepta  malitia,  diabolo  cor  ejus 
indurante,  perseverat,  et  juxta  quod  Apostolus 
dicit  :  Secundum  duritiam  suam,  cor  impoenitens 
thesaurizat  sibi  iram  in  die  iree  :  idcirco  nos  eam 
cuni  universis  complicibus  et  communicatoribas, 
fautoribusque  suis,  judicio  Dei  omnipotontis, 
Patris, .  et  Filii,  et  Spiritus  sancti,  et  beati  Petri 
principis  apostolorum,  et  omniom  sanctorum, 
necnon  et  nostree  mediocritatis  auctoritate,  et 
potestate  nobis  divinitos  collata  ligandi  et  solvendi 
in  coelo  et  in  terra,  a  pretiosi  corporis  et  sanguinis 
Domini  perceptione,  et  a  societate  omnium  Chri- 
stianorum  separamus,  et  a  liminibus  sanctee  matris 
Ecclesiee  in  coelo  et  in  terra  excludimus,  et  ex- 
communicatum,  et  anathematizatum  esse  decer- 
nimus,  et  damnatum  cum  diabolo  et  angelis  ejus, 
et  omnibus  reprobis,  in  igne  aeterno  judicamus.  nisi 
forte  a  diaboli  laqueis  resipiscat,  et  ad  emenda- 
tionem  et  poenitentiam  redeat,  et  Ecclesise  Dei, 
quam  leesit,  satisfaciat.  Et  respondeant  omnes  ter- 
tio,  Amen  :  aut,  Fiat,  iiat;  aut,  Anathema  sit.  De- 
bent  enim  sacerdotes  episcopum  circumslare,  et 
lucernas  ardentes  in  manibus  tenere,  quas  in  con- 
clusione  anathematis,  vei  excommunicationis 
projicere  debent  in  terram,  et  conctilcare  pedibus. 
Post  hsec  episcopus  plebi  ipsam  excommunica- 
tionem  communibus  verbis  debet  explanare,  ut 
omnes  intelligant  quam  terribiliter  damnatus  sit, 
et  ut  noverint  qnod  ab  illa  hora  in  reliquum 
non  pro  Christiano,  sed  pro  pagano  habendus  sit  : 
et  qui  illi  quasi  Christiano  commuuicaverit  aut 
cum  manducaverit,  aut  biberit,  aut  cum  osculatus 
fuerit,  vel  cum  eo  colloquium  familiare  habuerit, 
nisi  forte  ad  satisfactionem  et  poenitentiam  eum 
provocare  studuerit,  aut  in  domo  sua  eum  recepe- 
rit,  aut  simui  cum  eo  oraverit,  procul  dubio 
similiter  sit  excommunicatns.  Deinde  epistolae  pres- 
byteris  per  parocbias  mittantur,  continentes  modum 
excommnnicationis.  In  quibus  jubeatur,  ut  Domi- 
nicis  diebus  post  lectionem  Evangelii  plebibns  sibi 
commissis  publice  annuncient  ipsam  excommuni- 
cationem,  uL  ne  quis  per  ignorantiam  communicet 
excommunicato.  Oportet  etiam  ut  aliis  episcopis 
ipsa  excommunicatio  manifestetur.  Praecipit  enim 
Toletanam  concilium,  ut  invicem  mox  scripta 
percurrant  per  omnes  provincise  episcopos  quos- 
cunque  adire  potuerint,  ut  excommunicatns  audia- 
tur.  Seniori  etiam  ejus  ipsa  excommunicatio  debet 
nota  fieri. 

Cap.  IY.  *  Item  excommunicationis  allocutio, 
(Ex  concit.  Aurelia.f  cap.  i.)  Aodistis,  dile- 
ctissimi,  quanta  et  quam  horrida  pravitatis  ac 
iniquitatis  opera.  N.  a  diabolo  instigatus  perpetrare 
non  timuerit,  et  quomodo  per  apostasiam  a  totius 
Christianae  relig^onis  cnltn  profana  mente  reces- 
serit.  Andistis  quemadmodnm  canonice  ad    satis- 


859 


BURCHARDl  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


860 


facieadam  evocatus  sit,  sed  Tenire  distulent,  A 
qaomodo  freqaeoter  admonitus  at  resipisceret  a 
diaboli  laqueis,  quibus  tenetur  adstrictus,  saluber- 
rimas  admonitioaes  obduratis  auribus  cordis  audire 
contempserit.  Uominas  dicit  in  Evangelio,  de  tali 
contumaci  fralre,  qui  ecclesiasticam  renuit  susci- 
pere  correptionem  :  Si  Ecclesiam  non  audierit. 
sittibi,  inqait,  sicut  etbnicas  et  publicanus,  id  est 
jam  non  est  computandus  inter  Christianos,  sed  in- 
ter  paganos.  Hinc  Paalus  Domini  et  magistri  doctri- 
nam  sequens,  Corintbios  redarguit,  quare  cum 
criminosis  ac  sceleratis  communionem  haberent  di- 
cens  :  Yos  inllati  eslis,  et  non  magis  luctum  habui- 
stis,  ut  tollatur  vir  de  medio  vestrum,  id  est,  sepa- 
retur  a  vestro  consortio,  qui  tale  scelus  operatus  d 
est.  Et  adjungit :  Ego  quidem  absens  corpore,  prae- 
sens  autem  spiritu,  jam  judicavi  ut  praesens  eum 
qui  sic  operatus  est,  in  nomine  Domini  nostri  Jesu 
Christi  congregatis  vobis  in  unum,  et  meo  spiritu 
cum  virtute  Domini  mei  Jesu,  tradere  hujusmodf 
Satanae  in  interitum  carnis.  Et  post  pauca  :  Scrips^ 
vobis,  ne  commisceamini  fornicariis.  Et  statim  in- 
fert  :  Si  is  qui  frater  appellatur,  id  est  Christianus, 
fornicator  est,  aut  rapax,  cum  hujusmodi  nec  ci- 
bum  sumere.  Et  alibi :  Auferte  malum  ex  vobis.  Et, 
inlidelis  si  discedit,  discedat.  Una  enim  ovis  morbi- 
da  omnem  gregem  contaminat;  et  modicom  fer- 
mentum  totam  massam  corumpit,  et  plerumqae 
unum  membrum  putridum  totum  corpus  inficit.  Et 
ideo  tam  perniciosa  pestis  a  corpore  Ecclesiae  radi-  ^ 
citus  evellatur. 

Cap.  V.  —  Excommunicatio  secunda. 

{Exeodem  concilio.)  Dominicis  igitur  atque  aposto- 
licis  informati  praeceptis,  judicio  Patris,  et  Filii  ejus 
Domini  noslri  Jesu  Christi,  et  Spiritus  sancti,  et 
auctoritate  et  potestate  apostolis  apostolorumque 
sucessoribus  a  Deo  concessa,  ana  vobiscum  proe- 
dictum  pessimum  viram  a  liminibus  sanct»  matris 
Ecclesi®  excludimus,  et  ab  omni  societate  et  com- 
munione  Christiana  separamus,  separatumque  esse 
in  aeternum  decernimus,  id  est,  et  prsesenti  seeculo, 
et  in  futuro.  Nnllus  ei  Christianus  Ave  dicat  aut 
eum  osculari  praesumat.  Nullus  presbyter  Missam 
cum  eo  celebrare  audeat,  vel  sacrosanctum  corpus  n 
et  sanguinem  Domini  tradere.  Nemo  ei  jungatur  in 
^  consortio,  neque  in  aliquo  negocio.  Et  si  quis  ei  se 
sociaverit  et  communicaverit  ejus  operibus  malignis, 
noverit  se  simili  percussum  anathemate,  his  exceptis 
qui  ob  hanc  caasam  ei  junguntur  ut  eum  revocent 
ab  errore  et  provocent  ad  satisfactionem,  nisi  forte 
resipuerit,  et  Dei  gratia  inspirante  ad  pcBnitenti® 
remedium  conversus  fuerit,  et  digna  emendatione 
Ecclesifle  Dei  quam  leesit  humiliter  satisfecerit. 
Cap.  VI.  —  Item  tertia  excommunicatio. 

(Ex  concilio  Turonen.  capite  2.)  Canonica  insti- 
tuta,  et  sanctorum  Patrum  exempla  sequentes, 
ecclesiarom  Dei  violatores,  videlicet,  raptores,  de- 
predatores,  et  homicidas.  N.  in  nomine  Patris,  et 
Filii  et  virtute   Spiritus  sancti,  necnon  auctoritate 


episcopis  per  Petrum  principem  apostolorum  divini- 
tus  collata,  a  sanct»  matris  Ecclesi»  gremio  segre- 
gamus,  ac  perpetufle  maledictionis  anathemate  con- 
demnamus.  Sintque  maledicti  in  civiiate,  maledicti 
in  agro,  maledicitamhorreum,  et  eorum,  etmaledictae 
reliquifle  iilorum,  maledictus  fructus  ventris  eorum, 
et  fructus  terree  illorum,  maledicti  sint  ingredientes 
et  maledicti  sint  egredientes.  Sintque  in  domo  ma- 
ledicti,  in  agro  profugi,  veniantque  super  eo.s  omnes 
illsB  maledictiones  quas  Dominus  per  Mosen  in  popa- 
lum  divinflB  legis  preevaricatorem  se  esse  missurum 
intentavit,  sintque  anathema  mfliranatha,  id  est, 
pereant  in  secundo  adventu  Domini.  Nulius  eis 
Christianus  Ave  dicat.  Nullus  presbyter  Mirsam  cam 
eis  celebrare  prsesumat,  vel  sanctam  commonionem 
dare.  Sepultura  asini  sepeliantur,  et  in  sterquilioium 
sint  saper  faciem  terrfle.  Et  sicut  bae  lucemfle  de 
manibus  nostris  projectfle  bodie  extinguuntur,  sic 
eorum  lucerna  in  seternnm  extinguatur  :  nisi  foret 
resipuerint,  et  Ecclesiie  Dei  quam  Ifleserunt  per 
emendationem  et  condignam  poenitentiam  satisfece- 
rint. 

Cap.  VII.  —  Excommunicatio  quarta, 

(Ex  concilio  Araustc,  capite  5.)  Canonica  institota, 
et  sanctorum  Patrum  exempla  sequentes,  ecclesia- 
rum  Dei  violatores.  N.  auctoritate  Dei,  ct  judicio 
sancti  Spiritus  a  gremio  sanctse  matris  Ecciesiae,  et 
a  consortio  totius  Christianitatis  eliminamos,-  qooos- 
que  resipiscant,  et  Ecclesise  Dei  satisfaciant. 

Cap.  VIII.  —  Reconciliatio  excommunicati. 

(Ex  eodem.)  Cum  aiiquis  excommunicatos,  vel 
anathematizatus,  poenitentia  ductus  veniam  postulat, 
et  emendationem  promittit,  episcopus  qui  eom  ex- 
communicavit,  ante  januas  Ecclesifle  venire  debet, 
et  duodecim  presbyteri  cum  eo,  qoi  eom  hinc  inde 
circumstare  debent.  Ubi  etiam  flidesse  debent  illli 
quibus  injuria  vel  damnum  illatum  est.  Et  ibi  ^- 
cundum  leges  divinas  oportet  damnum  eommissum 
emendari,  aut  si  jam  emendatum  est,  eorum  testi- 
monio  comprobari.  Deinde  interroget  episcopus,  si 
poenitentiam  juxta  quod  canones  prflecipiunt  pro 
perpetratis  seleribus  suscipere  velit.  Et  si  ille  ter- 
rfle  prostratus  veniam  postulat,  culpam  confitetar, 
pcenitentiam  impiorat,  de  futuris  cautelam  spondet, 
tunc  episcopus  septem  Psalmos  decantet,  cum  istis 
precibas.  Kirie  eleison.  Pater  noster. 

Saivum  fac  servum  tuum, 

Deus  meus,  sperantem  in  te. 
Mitte  ei,  Domine,  auxilium  de  sfluicto, 

Et  de  Sion  toere  eam. 
Nihil  proficiet  inimicus  in  eo, 

Et  Fiiius»  iniquitatis  non  ap.  etc. 
Esto  ei,  Domine,  turris  fortitodinis, 

A  facifr  inimici. 
Domine^  exaudi  orationem  meam, 

£t  clamor  meus  ad  te  veniat 
Dominos  vobiscum, 

Etcamspiritu  tuo. 


I 


DEGRETORUM  UBRI  XX.  —  LIBER  UNDECIIIUS. 


m 


OnUio.  A 

08.  Pnesta  quaesQinas,  Dominey  huic  famalo 
Qom  poenitentiffi  fnictum,  ut  Ecclesiffi  tu» 
a  CDJus  int^ritate  deviarat  peccando,  ad- 
im  Teniam  consequendo  reddatur  innozius. 
ninum. 

Item  alia, 

itatem  tuam  quffisumus,  Domine,  sancte  Pater 
tens  ffiterne  Deus,  qai  non  mortem  sed  pec- 
1  vitam  semper  inquiris,  respice  flentem 
n  luum,  attende  prostratum,  ejus  planctam 
lium  tuffi  miserationis  converte,  scinde  dcr 
Q  saccum,  et  indae  eum  Iffititiam  salutarem, 
longam  peregrinationis  famem  de  sanctis  al- 
satietur,  ingressasque  cubiculam  regis,  in  B 
lola  benedicat  noraen  gloriffi  tuffi  semper.  Per 
im. 

piscoptis,  apprehmsa  manu  ejus  dexiera^  in 
iam  eum  introducat,  et  ei  communionem  et 
atem  Christianan  reddat,  et  hanc  orationem 

m 
• 

misericors,  Deus  clemens,  qui  secundam 
dinem  miserationum  tuarum  peccata  poeni- 
I  deles,   et  prffiteritorum   criminum    culpas, 

remissionis  evacuas,   respice  super  hunc  fa- 

N.  et  remissionem  sibi  omnium  peccatorum 
*dis  confessione  poscentem  deprecatus  exaudi, 
in  eo,  piissime  Pater,  quidquid  diabolica  fraude 
(n  est,  in  unitate  corporis  Ecclesiffi  tus,  mise- 
omine,  gemituum  ejns,  miserere  lacrymarum  G 

non  habentem   fiduciam  nisi  in  tua  miseri- 

ad  sacramentum  reconciliationis  admitte. 
minum  no?trum. 

hffic  secundum  modum  culps  poenitentiam 
lUgat,   et  litteras  per  parochiam  dirigat,  ut 

noverint  eum  in  societate  Ghristiana  re- 
.  Aliis  etiam    episcopis   hoc  notum    faciat. 

aotem  episcopus  alterius  parochianum  ex- 
nicare  vel  reconciliare  prffisumat  sine  con- 
i  vel  consensu  proprii  episcopi. 

[  —   Ne    episeopi    praeeipites    sint    aliquem 
excommunicare. 

epist,  Evarist.  papa?,    capite  3.)  Deus  omnipo- 

it  nos  a  prfficipitantis   prolatione   sententiffi  _ 

iceret,  cum  omuia  nuda  et   aperta  sint  ocuiis 

ala  tamen  Sodom»  noluit   audita   judicare, 

lam   manifesta  agnosceret,  quffi  dicebantur. 

dt :  Descendam  et  videbo  otram' clamorem 

lit  ad  me  opere  compleverint,  an  non  est  ita, 

m.  Gujus  ezemplo  monemur,  ne  ad  proferen- 

itentiam  onqaam  prfficipites  simos,  aot  temere 

mterque  indiscussa    qoffiqoe    quoquo  modo 

oas. 

Cap.  X.  —  De  eadem  re. 

synodo  Meldensif  capite  3.)  Ut  nemo  episco- 

quemlibet  sine  certa  et  manifesta   peccati 

commonione  privet  ecclesiastica.  Sob  ana- 

aotem  sine    conscieutia    archiepiscopi,   aut 

oporum,  episcopus  nuiiom  ponat,  nisi  unde 


canonica  dooet  auctoritas  :  quia  anathema  eterna 

est  mortis  damnatio,  et  non  nisi  pro  mortali   debet 

imponi  crimine,  et  illi  qni  aliter  non  potuerit  cor- 

rigi. 

Cap.  XI.  —  De  eadem  re. 

{Ex  condlio  Agathen.^  capite  4.}  Episcopi  vero  si, 

sacerdotali  moderatione  posthabita,   innocentes  aut 

in  minimis  causis  culpabiles  excommonicare  prffi- 

sumpserint,  et  ad  gratiam  festinantes  recipere   for- 

tasse  noloerint,  a  vicinis   episcopis    cajoslibet  pro- 

vinciffi  litteris  moneantor,  et  si  parcere  noioerint,  a 

commonione  confratrom  osque  ad  proximam    syno- 

dum  suspendantur,  et  ibi  rationem   profecto  dent, 

ue  fortasse  in  ezcommonicatores,  peccatom  ezcom- 

monicati  longo  tempore  morte  prffiveniator. 

Gap.  XII.  —  Ut  nulhis  gravUer  ferat  eujus  parochia* 
nus  ab  alio  episcopo  pro  certa  culpa  excommu' 
nicatus  fuerit. 

(Ex  concUio  apud  Compendiumf  capite  5.)    Placuit 

etiam  pro  communi  utilitate,  et  instanti  necessitate, 

ut  nullus  episcoporom  graviter  ferat,  si  ejus   paro- 

chianum,  pro  deprffidationis  causa,  alter  episcopus 

excommunicaverit. 

Gap.  XIII.  —  De  illis  qui  in  parochia  consisfentes  ali^ 
quid  contra  Deum  fecerint,  quoties  ab  episcopo  ad 
emendoHonem  vocari  debent. 

(Ex  concilio  Meldensi,  capite  ^.^'Episcopasin  cujus 
parochia  aiiquis  consistens,  aliquid  injoste  fecerit, 
semei  et  bis,  atque  tertio,  si  necesse  foerit,  vocabit 
illum  sua  admonitione  per  suom  noncium  canonice 
ad  emendationem  sive  compositionem,  et  ad  poeni- 
tentiam,  ot  Deo  et  Ecclesiffi  satisfaciat  qoam  Iffisit. 
Siaatem  despexerit  atqoe  contempserit  ejos  admoni- 
tionem  et  saluberrimam  invitationem,  feriat  illom 
pastorali  virga,  hoc  est,  sententia  excommonica- 
tionis,  ot  a  commonione  sanctffi  Ecclesiffi  omniom- 
qoe  Christianorum  sit  separatus,  usqoe  ad  con- 
gniam  satisfactionem  et  dignam  emendationem, 
Quam  ezcommonicationem  debet  idem  episcopus 
seniori  iliius  notam  facere,  et  omnibus  sois  coepi- 
scopis,  et  omnibus  suis  parochianis  ne  eum  reci- 
piant  nsque  ad  dignam  satisfactionem. 
Cap.  XIV.  —  Deeadem  re. 

{Ex  eodem  capite  6.)  Episcopns  qui  eos  quolibet 

munere  vel  favore  aut   negligentia  monere  aut  ez- 

coramonicare  distolerit,   qui  contro  Deom    et  Ec- 

clesiffi  pacem    faciont,   aot    revertentes    suscipiat, 

aot  contemnentes  de  Ecclesia  ejiciat,    ezcommnni- 

catus  habeatur  a  collegio  ceterorum,    quuusque  vel 

emendationis,  vel  damnationis  eorum  ab  eo  sententia 

promulgetur. 

Gap.  XY.  —  Quod  aliud  sU  peceare  in  Dewn,  aliud 

in  hominem. 

{Ex  dictis  Augusti.)  Attendendum  est  quod  Domi- 

nus  dicit :  Si  peccaverit  in  te  frater  tuus.  Aliud  est 

peccare  in  nos,  aliud  peccare  in  Deum.   Si  in  nos 

aliquis  peccaverit,  non  est  nostri   arbitrii.  Scriptum 

quippe  est :  Si  peccaverit  vir  in  virum,  placari  potest 

ei  Deos.  Si  aotem  in  Deom  peccaverit,  quis   orabit 

pro  eo?  Nos  econtrario  in  Dei  io^oria  benigni  et 


863 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISGOPI 


864 


misericordes  sumus,  et  Dei  olfeDsam,  qaasi  ia  nostir 
potestate  sit  ejus  velle  et  ejas  nolle,  impune  absque 
congruenti  poenitentise  Yindicta  donamus  :  cum  tamen 
quod  in  nobis  commissum  est,  nec  saltem  verbum 
contameliosum  leviterque  prolatum  sine  vindicta 
perlransire  patimnr.  Dimittamus  ergo  propter  Deum 
quod  in  nobis  perpetratam  est,  et  qaod  in  Deo  com- 
missum  est,  quia  dimitlere  non  possumus,  juzta 
constitutionem  sanctorum  Patrum,  secundum  canO' 
nicam  autoritatem  vindicemus. 

Cap.  XVI.  —  De  eadem  re. 
(Ex  concilio  Meldensi^  capite  5.)  Ut  pervasores  re- 
rum  ecclesiaslicarum,  qui  easdem  res  contra  aucto- 
ritatem  non  solum  retinere,  verum  et  crudeliier  de- 
populari  noscuntur,  quidam  enim  facultates  etiam 
Ecclesiee  in  diversa  coliaboratione  et  redditibus  eas 
expoliant,  sed  et  pauperes  et  vicinos  et  circumma- 
nentes  immisericorditer  affligunt,  devastant  et  oppri- 
munt,  ut  rapaces  qui  secundum  Apostolum  a  regno 
Dei  excluduntur,  ex  criminali  et  publico  peccato 
publica  poenitentia  multentur.  Quod  si  hoc  agere 
noluerint,  proferatur  contra  eos  apostolica  terribi- 
lisque  senteniia  quadicitur:  Si  quis  frater  nomi- 
natur,  et  est  rapax,  cum  hujusmodinec  cibum  quis* 
quam  sumere  prffisumat :  quia  iniquum  et  sacrile- 
gum  est,  ut  Symmachus  papa,  et  post  eum  beatus 
Gregorius,  Sabino  subdiacono  scribit  :  Si  quis  quod 
venerabilibusjlocis  relinquiiur,  prav»  voluntatis  stu- 
diis,  suis  compendiis  tentaverit  retinere,  secundum 
statuta  canonum  ab  omni  ecclesiastica  communione 
nt  sacrilegus  debet  arceri,  donec  studeat  digna  sa- 
tisfactione  quod  admisit  corrigere. 

Cap.  XYII.  —  Quod  sanctum  sanctorum  5t(,  quidquid 

Domino  offeratur, 

{Ex  decr.  Bonifacii  papse,  capite  5.)  Nullus  liceat 

ignorare,  omne  quod  Domino  consecratur,  sive  fue- 

rit  homo,  sive  animal,  sive  ager,  vel  qoidquid  semel 

fuerit  consecratum,  sanctum  sanctorum  erit  Domino, 

et  ad  jus  pertinet  sacerdotum.  Propter   quod  :  (faia 

inexcusabilis  erit  omnis  qui  a  Domino  et   Ecclesia, 

cui   competunt,   aufert,   vastat,    invadit,  vei  eripit, 

usque  ad  emendationem  Ecclesiceque  satisfactionem, 

ut  sacrilegus  dijudicetur,  et  si  emendare  noluerit, 

excommunicetur. 

Cap.  XVIII.  —  De  illis  qui  Christi  pecunias  auferunt  vel 

rapiunt. 

{Ex  epist,  Anacleti  papas  cunctis  fidelibus  missa.) 
Qui  abstulit,  inquit,  aliquid  patri,  homicidse  particeps 
est.  Pater  noster,  sine  dabio,  Deus  est,  qui  nos 
creavit.  Mater  vero  Ecclesia,  quee  nos  in  baptismo 
spiritaliter  regeneravit.  Ergo  qui  Christi  pecunias 
et  Ecclesise  auffert,  rapit,  aut  fraudat,  homicida  est, 
atque  ante  Deum  homicida  deputatnr.  Qui  enim  res 
Ecclesise  abstulerit,  sacrilegium  facit,  et  ntsacrile- 
gus  judicandus  est. 

Cap.  XIX.  —  De  eadem  re, 

{Ex  decr,  Lucii  papae^  capite  10.)  Rerum  ecclesia- 
sticarum  et  facultatum  raplores  a  liminihus  sanctae 
Ecclesiffi     anathematiiantes    apos^olica    auctoritate 


A  pellimus  et  damnamus,   atque   sacriiegos  esse  judi- 

camus,  et  non  solum  eos,  sed  etiam  omnes  consen- 

tientes  eis  :  quia  non   solam  qui  faciunt,  sed  etiam 

qui   consentiunt  rei    judicatur.    Augostinus   dicit : 

Qui  aliquid  de  Ecclesia  furatur  et  rapit,  Judai  prodi- 

toi*i  comparaiur. 

Cap.  XX.  —  De  eadem  re. 

{Ex  concilio  Gangren.   cjpite  8.)  Hic  qui   dederit 

vel  acccperit  oblationes  altaris,  praeter   episcopum 

vel   ejus   missum,   et  qui   dat  et  qui   accepit,    ana- 

thema  sit. 

Cap.  XXI.  —  De  eadcm  re. 

(Ex  concilio  apud  S,  Uedardum^  capite  l.)Si  quis 
oblationes  Ecclesiae  extra  Ecclesiam  rapere  vel  dare 
voluerit  prseter  conscieniiam  episcopi,  vel    ejus  cui 
"  hujusmodi  ofiicia  commissa  sunt,  anathema  sit. 

Cap.  XXII.  —  De  eademre, 

(Ex  decr,  Joannis  papae,  capite  10.)   Ut   hi  qui  mo- 

nasteria  et  loca  Deo   sacrata  et  ecclesias  infringunt, 

et  deposita   vel   alia  quemlibet  exinde  abstrahunt, 

damnum   novies  componant,  et  emunitatem  triplici- 

ter,   et  velut   sacrilegi   canonicse    senteniise  subi- 

gantur. 

Cap.  XXIII.  —  De  his  qui  domum  Dei  contemptibUem 

ducunt. 

{Ex  concilio  Mogunti.,  capite  7.)  Quisquis  fastu  sa- 

perbise  elatus  domum  Dei  ducit  contemptibilem,  et 

possessiones  Deo  sacratas,  atque  ad  honorem  Dei  sob 

regice  emunitatis  defensiune  consiitutas,   inhoneste 

Q  tractaverit,  vel  infringere  praesumpserit,  aut  incen- 

dia  vel  vastationes    ausn   temerario   perpetraverit, 

quasi  invasor  et  violator   Ecclesiae  Dei,  quee  est  do- 

mus  Dei  vivi,  a  communione  omnium   fidelium  ab- 

scindatur. 

Cap.  XXIV.  —  De  eadem  re. 

(Exeodem,  cap,  6.)  Si  quis  cujuscunque  manoscala 

Ecclesise  sanctis  scripturarum  titulis  coUecta,  nefo- 

ria  calliditate  abstulerit,  fraudaverit,   iuvaserit,  re- 

tentaverit,  atque  subripuerit,  et  non  statim  a  sacer- 

dote  commonitus  Deo  collata  reddiderit,  ab  Ecclesie 

catholicae  communione  pellatur. 

Gap.  XXV.  —  Ut  res  ablatse  cum  multiplicatione  resti- 

tuantur, 

(Ex  decr,  Eusebii  papse,  capite  4.)  Est  etiam  in  an- 

D  tiquis  Ecclesise  statutis  decretum,  ut  qui  aliena  in- 

vadit,  Don  exeat  impunitus,  sed  cum  mnitiplicatioDe 

omnia  restituat.  Unde  et  in  Evangelio  scriptum  est, 

quod  si  aliquid  aliquem  defraudavi,   reddo  qaadni- 

plum. 

Cap.  XXVI.  —  Quod  ecclesiasticarum  rerum  ineendia  et 
deprsedationes  pro  emunitate  sint  emendandm, 

(Ex  epist.  Qregor,  papm  ad  Constantinam  reg.  Gal' 

lix.)  Cum  devotissimam  dominam  sciam  de  coelesti 

vita  atqoe  remedio  animse  suse  sedulo  cogtiare,  cul- 

pam  me  committere  vehementer  existimo,  si  ea  que 

pro  timore  omnipotentis  Dei  sant  saggerenda  silnero, 

et  te  sanctissimam  de  Ecclesiastica  pace  sedule  doo    «. 

commonuero.  Nimis  me  Juliani  fratris  et  coepiscopi     I 

nostri  proclamatio  nuper  contridtavit,  fmaxime  cnD     ! 

villffi  saee  videlicet  EcclesiiB  a  nequissimis  praedoDi- 


865 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  ~  LIBER  UNDECIMUS. 


866 


bas  siot  deprsBdatse,  atque  nocturais  iacendiis  more  A 
furum  combustce  :  et  dum  idem  maligni,  juxta  nostri 
praedecessoris  Bonifacii  decreta,  pro  emunitate  illud 
emend^re  noluerint,  dum  et  saeculi  leges  haec  eadem 
ita  habere  voluerint,  lege  vulgari  teste,  in  qua  sic 
scribitur  :  Si  quis  manu  armata  usque  ad  quatuor 
homines  in  vicum  alterius  ad  malefaciendum  venerit, 
iile  qoi  prior  est  illicita  prcesumptione  componat  soli- 
dos  DCCCC,  sequaces  vero  ejus  unusquisque  solidos 
LXXX ;  si  vero  ibi  incendium  fecerint,  sibi  nonam 
componant,  praedam  vero  in  quadruplum  restiluant. 
Si  sttculi  leges  talem  justitiam  habere  voluerint,  lex 
divina  cur  inferior  esse  debebit,  cum  in  ipsius  veri- 
tatis  prsescntia  a  Zachceo  collaudatum  sit,  si  ali- 
qaem  defraudaret,  ut  in  quadruplum  restitueret?  ^ 
Et  qaia  summum  in  regibus  bonum  est  justitiam 
Golere,  ac  sua  quique  jura  servare,  et  in  subje- 
ctos  Don  sinere  quod  potestatis  est  fieri,  sed  quod 
«quam  est  custodiri,  quos  vos  et  diligere,  et  omnino 
cootidimus  studere  :  quapropter  exceltentise  tuffi 
mense  novembri  preesentis  anni,  secunda  indictione, 
Petram  et  coepiscopum  a  gremio  sanctee  RomanaeEc- 
clesise  transmittimus,  ut  fratribus  ejusdem  provinciae 
in  anum  congregatis,  emunitas  et  praesumptio  et 
sacriiegiom  canonica  autoritate,  et  vestra  regia 
dignitate  talem  terminum  accipiant,  ne  posthac 
membra  diaboli,  filii  nequam,  in  sancta  Ecclesia  te 
eiiam  ibi  regnante  talia  prsesumant. 

Cap.  XXVII.  —  De  rebus  ecclesiastieis  qttomodo»restitui 

debeant,  C 

{Ex  decr,  Eusebii^  capite  8.)  Et  in  legibus  sseculi 

cautum  habetur.  Qni  rem  surripit  alienam,  illi  cu- 

jas  res  dirempta  est,    in  undecuplum  quie  sublata 

sont  restituat.  Et  in  lege  divina  legitur.  Maledictus 

omois  qui  transfert  terminos  proximi  sui :  et  dicit 

omnis  populus,  Amen.  Talia  ergo  non  praesumantur 

absque  ultione,  nec  exerceantor  absque  damnatio- 

ne.  Pacem,  et  non  damnum  aut  injustitiam  alicujus 

sectamini  in  invicem,  et  in  omnes.  Proinde  si  quis 

ecdesiasticas  oblationes,  et  quod  Deo  consecratum 

fuerit,     rapuerit,    vel    consenserit   facientibus,    ut 

sacrilegos  dijudicetur,  et  damnum  in  quadruplum 

restitoat,  et  canonice  pceniteat. 

Cap.  XXVIII.  —  Quod  sacrilegi  sint  Ecclesiarum  prsedo-  d 

nes. 

(Sx  eoncilio  Mogunti;  capite  3.)  Sacnlegi  sunt  Ec- 
clesiarum  predones.  Unde  et  in  concilio  Agatbensi 
sub  quarto  capitulo  decretum  habetur  ita  :  Amico 
quippiam  rapere  fortum  est :  Ecclesiee  vero  fraudari 
▼el  abstrahi  surripique  sacrilegium.  Omnes  enim 
eontra  legem  facientes,  resque  Ecclesise  diripientes, 
vel  Ecclesias  sacerdotesque  contra  divinas  sanctio- 
nes  vexantes  sacrilegi  vocantor,  atque  indubitanter 
iofames,  sacriiegique  habendi  sont. 

Cap.  XXIX.  —  De  eadem  re, 

{Ex  epist,  Pii  papse  Italicis  frairibus  missa.)  Ad  se- 
dem  autem  apostolicam  perlatum  est,  qood  sint  in- 
ter  vos  contentiones  et  emolationes,  et  prsedia  di- 
vinis  usibus  tradita,  quidani  humonis  appHcent  osi- 


bus  et  Domino  Deo  cui  tradita  sunt  ea  subtrahant, 
et  suis  usibus  inserviant.  Quapropter  ab  omnibus  il- 
la  usurpationis  contumelia  depellenda  est,  ne  prse- 
dia  sub  secretis  coelestibus  judicata  a  quibosdam  ir- 
roentibus  vexentur.  Quod  si  quis  prsesumpserit,  sa- 
crilegus  habeatur,  et  sicut  sacrilegus  judicetur.  Ip- 
sos  autem  qui  hoc  agunt  :  clericos  ac  Domini  sa* 
cerdotes  persequi  eosque  infamare  audivimus,  ut 
malum  super  malum  addentes  deteriores  iiant,  non 
intelligentes  quod  Ecclesia  Dei  in  sacerdotibus  con- 
sistat,  et  crescat  in  templum  Dei  :  et  sicut  cui  Ec- 
clesiam  Dei  vastat  ejusque  prsedia  et  donaria  expo- 
liat  et  invadit,  fit  sacriiegus,  sic  et  ille  qui  ejus  sa- 
cerdotes  insequitur,  sacrilegii  reus  existit  et  sacri- 
legus  judicatur. 

Cap.  XXX.  —  De  his  qui  truncationes  membrorum,  de- 
praedationes  et  domorum  incendia  fecerint, 

{Ex  decr,  Eutychtan,  papae,)  Si  quis  membrorum 

truncationes,  domorum  incendia  fecerit,   sive  facere 

jusserit,  aut  facienti  consenserit,  quousque   de  his 

unicuique  legaliter  vel  amicabiliter  coram  episcopo 

civitatis  aliisque  civibus  non  emendaverit,  ab  Eccle- 

sia  se  privatum   cognoscat.  Si  vero  post  secundam 

et  tertiam  conventionem,  cuncta  in  quibus  arguitur 

non  emendaverit,  tanquam  ethnicus  et  publicauus 

ab  omni  Christianorum  collegio  separetur. 

Cap.  XXXI.  —  Quod  cum  excommunicato  orare  non  li- 

ceat. 

{Ex  dictis  S,  Isidori.)  Cum  excommunicato,  neque 
orare,  neque  loqui,  nisi  ea  quse  ad  eamdem  excom- 
municationem  pertinent,  neque  vesci  cuiquo  li- 
ceat. 

.  Cap.  XXXII.  —  De  eadem  re, 

{Ex  dictis  ejusdem.)  Si  quis  frater,  aut  palam  aut 
absconse  cum  excommonicato  fuerit  locutus,  com- 
munem  statim  cum  eo  excommnnicationis  contrahet 
poenam. 

Cap.  XXXIII.  —  De  eadem  re, 

{Ex  dictis  Fructuosi  episcopi.)  Cum  excommonica- 
to  nullus  loquatur,   neque  qualibet  eum  compas- 
sione  vel  miseratione  refoveat,  neque  ad  contradi- 
ctionem,  vel  superbiam  confortare  preesumat. 
Cap.  XXXIV.  —  De  eadem  re, 

{Ex  concilio  Antioch,,  capite  2.)  Cum  excommuni- 
catis  non  licet  communicare,  nec  cum  his  qui  per 
domos  conveniunt,  devitantes  orationes  ecclesise, 
ubi  simul  orandum  est.  Si  quilibet  autem  ex  clero 
deprehensus  fuerit  cum  excommunicatis  communi- 
care,  etiam  iste  privetur  communione. 
Cap.  XXXV.  —  De  eadem  re, 

{Ex  canone  apostolorum.)  Si  quis  cum  excommu- 
nicato,  saltem  in  domo,  simul  oraverit,  iste  com- 
monione  privetur. 

Cap.  XXXVI.  ~  De  eadem  re. 

{Ex  concilio  Nicseno,  capite  5.)  De  his  qoi  commu- 
nione  privantur,  seo  ex  clero,  seu  exlaicali  ordine, 
ab  episcopis  per  onamqoamque  provinciam  senten- 
tia  regularis  obtineatur,  ut  hi  qui  abjiciuntur,  ab 
aliis  non  recipiantur.   Reqoiratur  aotem  ne  pnsil- 


867 


BURCHARDI  WORMACIENSTS  EPISCOPI. 


8«8 


B 


lanimitate  aut  contentione,  vel  alio  quolibet  vitio  A 
episcopi  videatur  a  communione  seclusus. 
Cap.  XXXVIl.  —  De  eadem  re. 

(Ex  concilio  Antiochef  capite  6^  Si  qnis  a  proprio 
episcopo  commanione  privatus  est,  non  ante  sus- 
cipiatur  ab  aliis  episcopis,  quam  suo  reconcilietur 
episcopo. 

Cap.  XXXVIII.  —  De  eadem  re. 

{Ex  decr,  Calist.  pap«,  capite  3  )  Excommunicatos 
quoque  a  sacerdotibus  nullus  recipiat  ante  utriusqne 
partis  examinationem  justam,  nec  cum  eis  in  ora- 
tione,  aut  cibo,  vel  potu,  aut  osculo  communicet, 
nec  Ave  eis  dicat  :  qiiia  quicunque  in  his,  vel  aliis 
prohibitis  scienter  excommunicalis  communicaverit, 
juxta  apostolorum  institutioncm,  et  ipse  simili  ex- 
communicationi  subjaceat. 

Cap.  XXXIX.  —  De  eadem  re, 

(Ex  concilio  Antioche,)  Non  autem  liceat  commu- 
nicare  incommnnicatis,  neque  per  domos  ingredi, 
et  cum  eis  orare,  qui  Ecclesise  in  oratione  non  par- 
ticipant,  nec  in  alteram  Ecclesiam  recipi,  qui  ab 
alia  excommunicantur.  Quod  si  visus  fuerit  quilibet 
episcoporum,  vel  presbyterorum,  aut  diaconorum,^ 
vel  etiam  qui  in  canone  detinentur,  incommunicatis 
communicare,  et  hunc  oporlet  communione  privari, 
tanquam  Ecclesise  regulas  confundentem. 

Cap.  XL.  —  De  eadem  re, 

[Ex  decr.  Fabiani  papae  episcopis  GallisB  missis,) 
Si  quis  sponte  communicaverit  excommunicato, 
verbo,  oratione,  in  cibo,  vel  potu,  XL  dies  poeni-  C 
teat  in  pane,  sale,  et  aqua.  Qui  vero  eis  communi- 
caverit  in  homicidiis,  vel  flagitiis,  reus  erit  iree,  et 
vindictee  Dei  omnipotentis  quem  spernit  :  quia  hcec 
omnia  divina  ci  voce  interdicta  ^uut,  et,  secundum 
Apostolum,  obedire  Deo  oportet  magis  quam  homi. 
nibus ;  et  secundnm  qnod  deliquit,  digne  jnxta  de- 
creta  canonum  poeniteat :  et  si  poenitere  noluerit, 
excommunicetnr. 

Cap.  XLI.  —  De  eadem  re. 

{Ex  concilio  Meldensiy  capite  10.)  De  his  qui  pro 
delicto  suo  a  communione  separantnr,  ita  placoit, 
ut  in  quiboscunque  locis  fuerint  exclosi,  eodem  loco 
consequantur  communionem. 

Cap.  XLII.  —  De  eadem  re, 

{Ex  concilio  Rotoma.,  capite  3.)  Sunt  aliqai  qui 
culpis  exigentibus  ab  episcopo  proprio  excommu- 
nicantur,  et  ab  aliis  ecclesiasticis,  vel  laicis  pr«e- 
samptione,  in  communionem  accipiuntur,  qaod 
omnino  sanctum  Nicsenum  concilium,  simul  et  Chal- 
cedouense,  necnon  et  Antiochenum  atque  Sardi- 
cense  fieri  prohibent. 

Cap.  XLIII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  condlio  Carthag.,  capite  9.)  Augustinus  epi- 
scopus  legatus  Numidise  provinciae  dixit  :  Hoc  sta- 
tuere  dignemini,  ut  si  qui  forte  merito  facinorum 
suorum  ab  Ecclesia  pulsi  snnt,  et  sive  ab  episcopo 
aliquo  vel  presbytero  fuerint  in  communionem  sus- 
cepti,  etiam  ipse  pari  cum  eis  crimine  teneatar 
obnoxios,  refttgientibas  aoi  epiacopi  regulare  jtt- 


.D 


dicium.  Ab  universis  episcopis  dictum  est  :  Omnibns 
placet. 

Cap.  XLIV.  —  De  eadem  re, 
{Ex  eodemy  capite  73.)  Qui  communicaverit,  vel 
oraverit  cum  excommunicato  :  si  laicus  est,  excom- 
inunicetar,  si  clericus,  deponatur. 

Cap.  XLV.  —  De  illis  qui  ex  alia  paroehia  sunt^  et 

deprsedationes  faciunt, 

(Ex  concilio  Meldensi,  capite  2.)  De  illis  autem, 
qui  infra  parochiam  beneticiam  aut  hflereditatem 
habent,  et  alterius  episcopi  parochiani  sunt,  et  de 
loco  ad  locnm  iter  faciunt,  rapinas  et  depreedationes 
peragunt,  placuit  ut  excommunicentur,  nec  ante  ex 
parochia  exeant,  quam  quae  perpetranint  digne 
emendent.  Quorum  excommunicatio  seniori  eorum, 
et  proprio  episcopo  significanda  est,  ne  eos  reci- 
piant  antequam  illuc  redeant,  ubi  rapinam  fecerant, 
et  omnia  pleniter  emendent. 

Cap.  XLVI.  —  De  illis  qui  defendunt  delinqiientes. 

(Ex  dictis  Basilii  episcopi.)  Qui  consentit  pe.ccan- 
tibus,  et  defendit  alium  delinquentem,  maledictos 
erit  apud  Denm  et  homines,  et  corripietur  increpa- 
tione  severissima.  Hinc  et  quidam  sanctissimus  Pa- 
ter  ait  :  Si  quis  errori  alterius  consenserit,  sciat  se 
cum  illo  simili  modo  culpabilem  judicandom,  et 
excommunicandum. 

Cap.  XLVII.  —  De  xllis  qui  intra  annum  causam  suam 

tractare  neglexerint. 

{Ex  decr.  Gelasii,  pap.  capite  2.)  Qnicunque  igitur 
intra  anni  spacium  civiliter,  sive  publice  causam 
suam  coram  suis  excommanicatoribus  non  perege- 
rint,  ipsi  sibi  audientix  clausisse  aditum  videantur. 
Quod  si  obstinato  animo  sine  communione  defuncti 
fuerint,  nos  illias  causam,  juxta  beati  Leonis  prse- 
decessoris  nostri  sententiam,  divino  judicio  reser- 
vantes,  qaibus  vivis  non  communicavimus,  mortais 
non  communicare  possumus. 

Cap.  XLVIII.  —  Deeadem  re. 

{Ex  decr.  ejusdem^  capite  13.)  Hi  sane,  qoi  ante 
audientiam  communicare  tentaverint,  donec  per 
poenitentiam  reatum  suum  defleant,  ad  commonio- 
nem  nullo  modo  reducantnr,  excepto  mortis  interita 
urgente.  Qui  vero  excommunicato  scienter  commu- 
nicaverit,  et  amodo  saltem  in  domo  simul  oraverit, 
atque  latebras  defensionis,  ne  cominus  ad  satisfa- 
ctionem  perducatur,  pr«ebaerit,  donec  ab  ezcomma- 
nicatore  poenitentiam  suscipiat,  corporis  et  san- 
guinis  Domini  communione  privatum  se  esse  cogno- 
scat,  et  delictum  secundum  canones  pceniteat. 

Cap.  XLIX.  —  Ut  notentur  exc(mmunicatorum  nomina^ 
et  in  foribus  eccksiaB  prmfigantur. 

(Ex  decr,  Hmorii  papa?,  capite  II.)  Curae  sit  omni- 

bus  episcopis,  excommunicatornm  nomina  omnino 

tam  vicinis  episcopis  quam  suis  parochianis  pari- 

ter  indicare,  eaqae  in  celebri  loco   posita  prfle   fo- 

ribus   ecclesiee,    cunctis    convenientibus,   inculcare, 

quatenus  in  utraque  diligentia,  et  excommunicatis 

nbique   ecclesiasticus   auditus  excladatttr,   et  ezeo- 

sationis  causa  omnibus  auferatur. 


869 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  UNDECIMUS. 


870 


Cap.  L.  —  De  episcopOf  qui  ante  damnati  absolutio- 

nem  obierit, 

{Ex  concilio  Epaonensi,    capite   \0.)  Si   episcopus 
ante  damDati   absolutionem,   obitu   rapiatur  :    cor- 
reptam,  aut  poenitentem  successorem   licebit   absol- 
Tere. 
Cap.   LI.   —  De  illis  qui  ^excommunicati  moriuntur, 

{Ex  eodem^  capite  11.)  Si  aliquis  excommunicatus 
fuerit  mortuus,  qui  jam  sit  confessus,  et  testimo- 
nium  habet  bonnm,  et  non  poterat  venire  ad  sacer- 
dotem»  sed  prfleoccupavit  eum  mors  in  domo,  ant  in 
Tia,  faciant  pro  eo  parentes'  ejus  oblationem  ad 
altare,  et  dent  redemptionem  pro  captivis. 

Cap.  LH.  —  De  eadem  re, 

{Ex  epist.  Leonis  papx,  capite  21.)[Horum  cansa 
Dei  jodicio  reserv.'inda  est,  in  cujus  manu  fuit,  ut 
taliom  obitus  usqne  ad  communionis  remedinm 
non  differretnr.  Nos  autem  quibus  viventibus  non 
eommonicavimus,  mortuis  communicare  non  pos- 
somas. 

Cap.  Llll.  —  De  furibus  et  furtis. 

(Ex  dictis  August,)  Dixit  Dominus  ad  Mojsen  : 
Accipiat  onusqnisqne  a  proximo,  et  proxima  vasa 
argentea,  et  aurea,  et  vestes,  etc.  Non  hinc  quisque 
exemplum  sumendum  pntare  debet  ad  expoliandum 
proximnm,  hoc  enim  Deus  jussit,  qui  noverat  quid 
qoemqoe  pati  oporteret.  Nec  Israeiitse  fecerunt, 
sed  Deo  jubenti  ministerium  praebuerunt,  quemad- 
modom  com  minister  occidit  eum  quem  judex 
jossit  oGcidi. 

Cap.  LIV.  —  De  eadem  re, 

{Ex  dietis  ejiadem,)  Poenale  est  occnlte  anferre, 
multo  majoris  poenee  est  visibiliter  eripere.  Auferre 
ergo  nolenti,  sive  occulte,  seu  palam,  habet  prse- 
ceptom  suom.  Furti  enim  nomine  pene  intelligitur 
omnis  illicita  nsurpatio  rei  alienfle.  Non  enim  rapi- 
nam  permisit,  qui  furtum  prohibuit,  sed  sub  furti 
nomine  rapinam  intelligi  voluit.  A  parte  enim  totum 
significavit  quidquid  aufertur. 

Cap.  LV.  —  De  eadem  ae, 

[Ex  dietis  Hierony,)  Fur  autem  non  solum  in  ma- 
joribos,  sed  in  minoribus  etiam  jndicatur.  Non  enim 
qood  furto  ablatum  est,  sed  mens  furantis  attendi- 
tur  :  qnomodo  in  fornicatione,  non  idcirco  diversa 
fit  fornicatio,  si  mulier  pulchra  aut  deformis,  an- 
cilla  aut  ingenua,  pauper  aut  opulenta  :  sed  qualis- 
eonqne  illa  fuerit,  una  est  fornicatio.  Ita  in  forto, 
qoantumcunque  quis  abstulerit,  iurti  crimen  incurrit. 
Cap.  LVI.  —  De  eadem  re, 

{Ex  pasnitentiali  Theodori,)  Si  quis  per  necessita- 
tem  furatus   fuerit   cibaria,   vel   vestem,   vel  pecus 
propter  famem,  aut  per  nuditatem,  poeniteat  hebdo- 
madas  tres  :  si  reddiderit,  non  cogatur  jejunare. 
Cap.  LVII.  —  De  eadem  re. 

{E!x  concilio  AuretiOj  capite  8.)  Nam  si  qnispublicam 
rapinam  seo  furtnm  fecerit,  publicam  inde  agat 
poenitentiam,  juxta  sanctorum  canonnm  sanctiones. 
Si  vero  occoite,  sacerdotnm  concilio  poeniteat  :  quo- 
niam  raptores,   ut  Apostolus  ait,   nisi  inde  veram 


A  egerint  poenitentiam,  regnum  Dei  non  possidebunt. 
Qui  vero  de  rebus  ecclesiarum  aliquid  abstulerit, 
gravius  judicetur  :  quia  qnamvis  ultio  fnrum  et  rap- 
torom  ad  comites  respiciat,  poenitentia  tamen  ad 
episcopos  pertinet. 

Cap.  LVIII.  —  De  eademre. 
{Ex  poBnitentiali  Theodori.)  Si  quis  furtum  capitale 
commiserit,  id  est,  quadruprdia  tulerit,  vel  casas 
effregerit,  septem  annos  poeuiteat  :  et  quod  furatum 
est,  reddat.  Si  quis  vero  de  minoribus  semel  aut  bis 
furtum  fecerit,  reddat  quod  tulit,  et  annum  unum 
poeniteat,  vel  si  quis  sepulchrum  violaverit,  Vll  an- 
nos  poeniteat,  tres  ex  his  in  pane  et  aqua. 
Cap.  LIX.  —  Deeademre, 

g  (ExconcilioTriburi,,  capite  ^  )  Fures  et  latrones, 
si  in  furando  et  prsedando  occidentur,  visnm  est  pro 
eis  non  orandum.  Si  comprehensi,  ant  vulnerati, 
presbytero,  vei  diacono  confessi  fuerint,  communio- 
nem  eis  non  negamus. 

Cap.  LX. —  Deeadem  re, 
{Ex  concHio  Aurelian,,  capite  1.)  Si  for  ant  latro 
captns  in  praeda,  absque  occasione  potest  compre- 
hendi,  et  tamen  interficitur  :  quia  ad  imaginem  Dei 
creati,  et  in  nomine  ejns  baptizati  sunt,  interfecto- 
res  eorum  XL  diebus  non  intrent  Ecclesiam  :  lanea 
veste  induti,  ab  escis  et  potibus,  qui  interdicti  sunt, 
a  thoro,  a  gladio,  et  equitatu  se  abstineant.  In  lil. 
V.  feria,  et  sabbato,  aliquo  genere  legnminum,  vel 
holerum,  et  pomis,  parvisque  pieciculis  cum  medio- 

C  cri  cervisia  vicissim  utantnr  et  temperate.  Sin 
antem  a  veridicis  comprobatur  testibus,  qnod  sine 
odii  meditatione  se,  soaque  liberando  diaboli  mem- 
bra  interficiunt,  et  capi  non  poterant,  poenitentiam 
pro  homicidio  eis  injungimus,  nisi  ipsi  voluerint  ali- 
quid  qnod  humanitatis  est  facere  :  et  si  presbyter 
est,  non  deponator,  cnnctis  tamen  vitfle  suee  diebus 
poenitentiam  agat. 

Cap.  LXI.  —  De  eadem  re, 
{In  Exodo  dicitur.)  Si  infringens  fur  domnm,  sive 
effodiens  fuerit  rinventus  et  accepto  volnere  mor- 
tuus  fuerit,  percussor  non  erit  reus  sanguinis.  Quod 
si  orto  sole  fecerit,  homicidiom  perpetravit,  et  ipse 
morietur.  Si  non  habuerit  quod  pro  furto  reddat, 

|.  venundabitur.  Si  inventum  fuerit  apud  eum  quod 
furatos  est,  vivens,  sive  bos,  sive  asinns,  sive  ovis, 
duplum  restituet 
Cap.  LXH.  — Deservo  qui  fugerit  dominum  stium. 
(Ex  epist,  Hierony.)  Ex  epistola  Hieronymi,  ad 
Pacasium  Alexandrinum.  De  servo  qui  fugerit  do- 
minum  sunm  interrogabas,  si  ille  in  illa  fuga  mor- 
tuus  fuerit,  utrum  licet  pro  eo  orare,  an  non.  Hoc 
in  divinis  libris  non  invenimus  prohibitum,  sed 
tamen  scimus  ab  apostolis  firmiter  prseceptum,  ot 
servi  snbditi  sint  in  oroni  timore  dominis  :  non 
tantum  bonis  et  modestis,  sed  etiam  discodis.  Et  in 
Gangrensi  concilio  ita  scriptum  est :  Si  quis  servum 
sub  proitextu  divini  cultus  doceat  dominum  pro- 
prium  contemnere,  ut  discedat  ab  ejus  obsequio, 
anathema  sit.  Unde  datur  inteliigi  qood  si  ille  ana- 


87  i 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


87i 


B 


ihema  meruit,  qai  docet  servam  proprium  dominum  A 
contemnere  et  ab  ejus  obseqaio  recederc,  quanto 
magis  ille  qui  DomiDum  spernit  et  ejos  servitio 
subdi  noluerit?  Sed  tamen  distantia  eat  inter  illam 
qui  per  superbiam  fecerit,  et  illum  qui  per  necessi- 
tatem  coactus  crudelitate  dominisui. 
Cap.  LXIII.  —  De  clericis,  si  in  demoliendis  sepulcris 

comprehensi  fuerint. 

{Ex  concilio  Toletan,^  capite  45.)  Si  quis  clericas 
in  demoliendis  sepulchris  fuerit  deprehensus  :  quia 
facinus  hoc  pro  sacrilegio  legibus  publicis  sanguine 
vindicatur,  oportet  in  tali  scelere  proditum  a  cleri- 
catus  ordine  submoveri,  et  poenitentisB  triennio  de- 
putari. 

Cap.  LXIV.  —  De  clericiSj  aut  monachis,  si  furtum  fece- 

rint. 

(Ex  concilio  Agathen.,  capite2.)  Si  quis  clericus  aut 

monachus  furtum  fecerit,   quod   potius   sacrilegium 

dici  potest,  id  censuimus  ordinandum,  ut  jonior  vir- 

gis  cspsus,   tanti  criminis   reus,  nunquam    ofticium 

ecclesiasticum   excipiat.  Si   vero  jam  ordinatus    in 

hoc  facinore   fuerit    deprehensus,     nominis    ipsius 

dignitate  privetur  :  cui  sufficere  potest  pro  actus  sui 

levitate,    impleta    poenitenti®     satisfactione,     sola 

communio. 

Gap.  LXV.  —  De  illis  qui  de  ministerio  Ecclesise  aliquid 

furati  fuerint, 

(Ex  poBnitentiali  Romano,)  Si  aliquis  de  ministerio 

Ecclesise  quolibet  modo  aliquid  furatus  fuerit,    VII 

annos  pceniteat.  q 

Cap.  LXVI.  —  Demonachis  side  fartoinfamatifuerint, 
quomodo  se  expurgare  debeant. 

(Ex  concilio    Wormatiensi,  capite    10.)  Saepe  con- 

tingit,  ut  in   monasteriis  monachorum  furta  perpe- 

trentur.  Idcirco  statuimus,  ut   quando    ipsi  fratres 

de  talibus  se  expurgare  debuerint,   missa  ab  abbate 

celebretur,  vel  ab  aliquo   prffisentibus   fratribus,   et 

sic     expleta   missa,   omnes   communicent    in    hacc 

verba :   Corpus   Domini    sit  mihi   ad    probationem 

hodie. 

Cap.  LXVIII.  —  De  iUis  qui  colonorum  flagella  de- 

fendunt. 

(Ex  concilio  EULcrtan.f  capite  9.)  Dccrevit  sancta 

synodus  ut  episcopus  ac  ministri   episcoporum  pro 

criminibus  colonos  flagellare  cum  virgis  potestatem  D 

habeant,  propter  metum  aliorum,  ut  ipsi  criminosi 

corrigantnr,   ut  vel   inviti  poenitentiam  agant,    ne 

seternaliter  pereant.  Si  vero  seniores  ipsorum  colono- 

rum  indigne  tulerint,  et  aliquam  vindictam  ezinde 

exercere  voluerint,  aut   eosdcm  colonos  ne  distrin- 

gantur  defendere   prsesumpserint,  sciant  se  excom- 

municationis  ecclesiasticae  senteutia  feriendos. 

Cap.  LXVIII.  —  De  episcovis  qui  apud  Romanam  sedem 
accusati  fuerant^  quoa  cum  excommunicatis  com- 
municatis  communicarent. 

(Ex  concilio  apud  Attheim  habito,  cui  interfuit  Con' 

radusrex.)  Regno  Conradi  piissimi  et  Christianissimi 

regis    quinto,  congregat  est   sancta   generalis  sjn- 

odos  apod  Altheim  in  pagoRethia,  prflesente  videlicet 

domini  Joannis  papfle  apocrisiario  sanctie  Ortensis 


Ecclesiae  Petro  venerabili  cpiscopo.  Hoc  qoatenos 
aliquo  modo  diabolica  semina  in  nostris  partibas 
exorta  exstirpare,  et  nefandissimas  machinationes 
quorumdam  perversorum  hominom  sedare,  et  eli- 
minando  purgare  deberet.  Transacto  igitur  tridoano 
jejunio,  et  sacris  lithaniis  more  debito  celebratis, 
convenimus  in  Ecclesia  sancti  Joannb  Baptists,  et 
mcesti  consedimus.  Tom  demam  praefatus  S.  Petri, 
et  domini  Joannis  papse  missus,  proferens  chartam 
apostolicis  lilteris  inscriptam  qua  monebamur,  ar- 
guebamur,  et  instruebamur,  de  omnibus  ad  veram 
religionem  Christianae  fidei  pertinentibos.  Quse  om. 
nia  ut  justum  et  diguum  erat,  humiliter  accepimus, 
diligenter  tractavimus,  et  devoto  affectu  omnimodo 
amplectebamur.  Ergo  evangelicam  prfficeptionem  et 
institutionem  saluberrimam  lacrymabili  voce  pro- 
tulimus,  qua  arguebantor  Pharisaei  et  Scribc : 
Mundate;  inquit,  prius  quee  intus  sont.  Et  item  : 
Ejice  primum  trabem  de  ocnlo  tuo.  Ac  propheticom 
illud  :  Ruina  populi,  sacerdotes  mali.  Perpendentes, 
et  discunticndo  nosmetipsos  inspicientes,  et  in  me- 
dium  poenitentiae  sanctse  digno  fructu  ad  terram 
nos  projicientes,  deflevimus  negligontias  innumera- 
biles  et  peccata  no3tra  gravissima.  Deinde  hortatu 
domini  Petri  contra  nosmetipsos,  et  vitia  irati,  ad- 
juvante  primo  sancto  Spiritu,  et  miserante,  capitola 
infra  notata  ad  correctionem  tam  nostram  quam 
Christiani  populi  statuendo  collegimus. 

Cap.  LXIX.  De  episcopis  qui  subjectos  sidueunt  eom" 
municantes  cum  excommunicatis. 

(Ex  eodem  concilio^  capite  6.)  Scimus  sacra  auto- 
ritate  scriptum,  qui  excommunicato  communica- 
verit,  excommunicetur.  In  hoc  nos  fatemur  episcopi, 
et  presbyteri,  et  clerici  poenaliter  peccasse,  qood 
in  posterum  Deo,  auziliante,  et  emendare  et  evitare 
cupimus,  et  praecipimus. 

Cap.  LXX.  —  De  eademre. 

(Ex  eodem,  capite  7.)  Placuit  sanetee  synodo  honc 
errorem  quasi  impium  ab  Ecclesia  amovere  :  qoia 
animarom  curam  a  Domino  accepimus,  non  peca- 
niarum.  Inde  et  reddituri  somus  Deo  rationem,  et 
accepturi  propter  soam  misericordiam  aetemam  re- 
tributionem,  vel  jostam  damnationem. 

Cap.  LXXL  —  De  episcopis  ui  non  sint  malum  exemplum 

populo. 

(Ex  eodemy  capite  8.)    Bonom   exemplom   popolis, 

seipsos  episcopi  vel  sacerdotes  debent  prsebere,  et 

ostendere  non  solom  dictis,  verom  et  factis.  Propter 

hoc  enim  statuimus,  minime  unqoam  in   posterom 

cootra  sacra  statota    aliquo  modo   commonieemas 

excommonicatis,  et  dijodicimos  nosmetipsosy  qoa- 

tenas  in  futuro  non  jodicemor  a  Domino.  Seqoi  co- 

primos  dicta  et  statuta  sancti  Gregorii  papae,  et  poe- 

nitentiam  dignam  agere  volumus  secrete  in  monaste- 

rio  :  qoia  poblice  nequimus  :  in  futuroqoe  prsedicta 

omnibufi  modis  Deo  propitio   vitare   volumus.   Eam- 

demque  legem  statuentes    presbyteris,   diaconibus, 

et  omni  clero,  si  de  gradu  deponi  noluerint,  ut  fide- 

liler  observenti  et  aliia  senrare  pnedicent. 


DECRETORLM  LIBRI  XX.  —  LIBER  UNDECIMLS. 


874 


LXXIT.  —  De  correctione  episcoporum  qui  cum  cx^  A  Ecclesiarum.  De  talibus  Apostolus  ad   Philippcnscs  : 


communicatis  communicaverwit, 

7  eodem^  cnpite  9.)  Auctoritate  apostolica  firzDa- 
dicta  et  proecepta  sanctorum  canonum,  et  in- 
simas,  quam  diu  quis  excommunicatus,  sit,  ut 
s  nostrorum  episcopornm  ei  audeat  conimuni- 
vel  cum  fto  in  ecclesia  orare.  Et  laici  qui  se- 
sunt  nos,  ut  dicunt,  errando  et  seqnendo  nos 
»,  nos  ant  nosmetipsos  per  poenitcntiam  mace- 
s  corrigendo,  et  viam  eis  vita»  pra?dicantes,  *»t 
entes  :  ut  rcsipiscant  a  diaboli  laqueis,  a  qui- 
er  nostra  mala  exempla  capti  tcnentur,  et  ad 
1  matrem  Ecclesiam  per  poenitcntiam  rever- 
p. 


Videte  canes,  videte  malos  operarios.  Canes  voca- 
vit,  qui  con  habent  verecundiam.  Malos  operarios  : 
quia  nulla  faciunt  quee  pietati  couveiiiaut.  Et  Do- 
minus  per  propbetam  Isaiam  :  Ergo  Dominus  dili- 
gens  judicium,  et  odio  habcns  rapinam.  Unde  nos 
qua?  Dominus  diligit  diiigcntes,  et  quee  odio,  haben- 
tes,  statuimus  et  judicamus,  ut  si  quis  post  ha;c 
evnngelica  et  aposlolica  atque  prophelica  verba,  et 
deiiiiilionem  pacalissima  synodi,  invcntus  fuerit 
furtum  aut  rapinnm  exercere,  et  in  ipso  diabolico 
actu  mortem  meretnr  inrurrerc,  nullus  pro  eo  prse- 
sumat  orare,  aut  elcemosynam  dare.  Et  eleemosyna 
pro  eo  data  in  memoriam  clericonim  nec  pauperum 


LXXIII.  —  De  his  qui  contemnunt  bannum  abepis-  B  v®°i2i*»  ^^^  execrabilis  sordescat.  Beatus  Augustinus 


de  talibus  horribilem  profert  sententiam,  dicens  : 
Nemo  to  post  mortcm  tuam  iideliter  redimit  :  quia 
tu  te  redimerp  noluisti.  Si  autem  ille  fur,  vel  latro, 
vulneratus  elabitur,  et  exspectationc  mortis  despe- 
ratus  putatiir,  atque  reconciliari  se  mysteriis  sacro- 
sanctis  habitu  corporis,  et  voluntate  pia;  mentis 
deprecatur,  Deoque  et  saccrdoti  vita  comite  emen- 
dationem,  et  actum  confitetur,  communionis  gratiam 
non  negamus  tribuendam. 

Cap.  LXXVI.  —  De  illis  qui  in  patibulis  suspenduntur. 

(Ex  concilio  Mogunti  ,  capite  5.)  Quaesitum  est  ab 
aliqiiibus  fratribus  de  his  qui  in  patibuUs  suspen- 
duntur  pro  sois  sceleribus,  post  confessionem  Deo 


copis  impositum, 
r  cifincilio  Tribur,^  cui  interfuit  rcx  Arnolfus, 
y  8.)  Nemo  contemnat  neque  transgrediatur 
im  ab  episcopis  superimpositom.  Sciat  et  ab- 
at  in  epistola  B.  Clementis  dictum,  contra  se 
um  :  Si  vobis  episcopis  non  obedierint  omnes, 
majoris  quam  et  inferioris  ordinis.  atque  re- 
populi  tribns,  et  linguce,  non  solum  infames, 
t  extorres  a  regno  Dei,  et  consortio  lideHum, 
inibus  sancts  Dei  Ecclesioe  alieni  erunt,  et 
at  ipsum  Dominum  in  Evangeiio  dicentem  :  Qoi 
idit,  me  andit,  et  qui  vos  spernit,  me  spernit. 
*opter  nos  evangeiicam  et  apostoiicam  conside- 
\  aactoritatem,  non  quo^stum  pecuniarum,  sed 
n  qufierentes  antmarum,  statuimus  et  confir-  C  pgractam,  utrum  cadavera  illorum  ad  Ecclesias  de- 


13,  ut  si  qais  post  hanc  bujus  sancti  concilii 
tioDem  inventos  fuerit  corrupisse  bannum  ab 
>pis  impositum,  xl  dierum  castigatione  corri- 
*  tantuni  in  pane,  et  sale,  et  aqua. 

JCXIV.  —  De  eo  pro  quibus  causis  quemlibet  homi- 
nem  anathematis  vinculo  ligari  oportcat, 

eodem,  capite  30.)  Quaesitum  est  in  eadem  sy- 

pro  quibus  causis  qoemlibet  honiinem  episco- 

uctoritate,  vinculo  anathematis  ligari  oporteat, 

unanimi  cunctorum  seutentia  decretum  est, 
is  tribus  criminibus  iieri  debere  :  cum  ad  sy- 
Q  canonice  jussus  venire  contemnit.  Aut  post- 

illuc  venerit,  sacerdotalibus  respuit  obedirc 


ferenda  sint,  et  oblationes  pro  eis  offerenda^,  et 
Missae  celebranda;,  an  non.  Quibus  respondemus : 
Si  omnibus  de  pcccatis  suis  parum  confessionem 
agentibus,  et  digne  poenitentibus  communio  in  fine 
secundum  canonicum  jussum  danda  est,  cur  canones 
eis  qui  pro  peccatis  suis  poenam  exlrcmam  persol- 
vunt,  et  confitentur,  vel  conliteri  desiderant? 
Scriptum  est  enim  :  Non  judicat  Dcus  bis  in  id- 
ipsum. 

Cap.  LXXVII.  —  De  episcopis  qui  cum  excommunicatis 

communicaverint. 


{Ex  concilio  apud  Erphesfurt.,  cui  interfuit  Henr  icus 

ptorAiit  ante  finitaiii  caus«  snajVMminatio-  „  "''''  ""P""  ^"^  '^*'"'''  '*"''*  ^y""^"*  *^"  *=°"*'"'' 
i  synodo  profngus  abire  pra.suniit.  serenissimi  principis,  si  deinceps  aliqnis  episcopu» 

LXXV.  —  Dc  illis  qui  furtum  et  rapinam  exer- 

cu^int, 

^  eodem,  capite  31.)  Tranquillitatem  sanctee  Dei 


iee  inquietari,  et  pacem  fraternam  infestari 
tur,  fures  et  latrones,  qui  ambulant  inter  nos 
pelle  obumbrati,  sed  lupina  mente  recedunt 
ti,  sseva  mente  res  Ecclesiarum  adducti  ra- 
s,  et  gregem  Dominicum  spoliando  lacerantes. 
ibus  Salvator  in  Evangelio  commemorat  :  Qui 
atrat  per  ostium  in  ovile  ovium,  ille  fur  est 
ro.  Atquc  subjunxit  :  Fur  non  venit  nisi  ut 
r,  et  mactet,  et  perdat.  Ubi  quamvis  heereticos 
lem  furantur  Ecclesise  designet,  tamen  insecu- 
rurum  et  latronum,  turbatam  monstrat  pacem 

Patrol.  CXL. 


sui  ministerii  oblitos,  sciens  cum  excommunicato 
communicaverit  sive  in  salutatione,  sive  in  oratione, 
sive  in  justa  confortatione,  sive  in  cibo,  sive  in  potu, 
excommunicatus  habeatur,  tam  a  principe,  quam  a 
cseteris  omnibus,  quousque  in  proxima  synodo  au- 
diatur,  et  Deo  et  Ecclesise  satisfacere  cogatur. 

Cap.  LXXVIII.  —  De  clericis  qui  fugertnt  Ecclesias  suas^ 
et  de  servis  qui  dominos  proprios  fugerint, 

(Ex  concilio  apud  Altheim  habitOy  cui  interfuit 
Conradus  rex^  capite  27.)  Sanctus  Gregorius  dicit  : 
Clericum  fugientem  ab  Ecclesia  sna,  vel  servum 
fiigientem  dominum  proprium,  et  nolcnlem  revcrti, 
judicamus  communione  privari,  quoadusque  ad 
propriam  Ecclesiam,  vel  ad  dominum  suum  redeat. 

28 


875 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


870 


Et  item  :  Clericuni  fugiiivom  suo  episcopo  vel  do-  A  ?el  excommuDicari,  una  CDm  illis  qai  ei  communica- 
mino  suo   deceruimus  apostolica  senlentia  restitui,      veriut. 


FINIS    LIBRI    UNDECIMI. 


INDEX  CAPITULORUM  LIBRI  DUODECIMI. 


Cap.   1.  IJt  multiplicia  genera  jurameutorum  exstir- 
pentur. 

2.  I)e  illis  qui  nomen  Dei  in  vanum  sumunt. 

3.  De   illis   qui   per    cupiditatem   perjurium  fece- 
rint. 

4.  De  illis  qui  jubentibus  dominis   suis  perjurium 
fecerint. 

5.  De  illis  qui  pejerant  se  in  roanu  episcopi,  aut  in 
cruce  consecrata,  aut  non  consecrata.  ^ 

6.  De  illis  qui  pro  vita  redimenda  perjurium  fece- 
rint. 

7.  De    illis    qui    injusta    vota   juramento    firmave- 
runt. 

8.  De  eadem  re. 

9.  Quod   Deus   sic  juramenta  peroeperit,  ut  ille  cui 
jurata  fuerint. 

10.  De  illis  qui  se  scienter  pejeraverint. 

11.  Quod  unusquisque  jejunus  jurare  debeat. 

12.  De  eadem  re. 

13.  Qualem  pa^nitentiam  perjuri  accipere  debeant. 

14.  De  illis  qui  per  capillum  Dei,  aut  capat  jurant, 


vel  alio  modo  blasphemia  contra  Deum  immorta-   I 
lem  utuntur. 

15.  De  juramcnto  Herodis. 

16.  De  illis  qui  odium  sempiternum  inter  se  jora- 
mento  firmaverint. 

17.  De  illis  qui  incaute  juraverint. 

18.  Qualiler  sacerdotes  jurare  debeant. 

19.  Quo  tempore  jurare  liceat. 

20.  De  illis  qui  sacramentum  regis  yiolant. 

21.  De  eadem  re. 

22.  De  illo  qui  audierit  vocem  pejerantis,  et  assen- 
sum  praebet. 

23.  De  hoc  quod  Apostolus  Spiritum  sanctom  testi- 
iicatus  est. 

24.  De  eadem  re. 

25.  Quod  definitio  injusta  solvenda  sit. 

26.  De  eadem  re. 

27.  De  eadem  re. 

28.  Ut  omnibus  modis  cavendum  sit  mendacium. 

29.  Item  de  juramento. 

Indicis  capilulorum  finis. 


BURGHARDI 


ECCLESI^E  WORMACIENSIS  EPISCOPI 


DECRETORUM  LIBER  DUODEGIMUS 


DE  PERJURIO. 


ARGUMENTUM  LIBRI.  C 

Libro  hoc  de  juramento  et  perjurio,  de  jurandi 

facilitate    ejusque    periculo,    deque  improbis  jura- 

mentis  infringendis  agitur. 

Cap.     I.    —     Ut    multiplicia    genera  juramentorum 

extirpentur, 

{Ex  concilio   Meldensi^   capite   10.)  Ut   multiplex 

juramentorum,  et  perjuriorum  confusio,  per  quam 

multse  fidelium  animae  in  toto   hoc  regno   perditse 

esse  noscuntur,  quam  sit  detestanda  et  Deo  odibi- 

lis,  attentus  omnibus  anuuntietur.  Tantum  namque 

hoc  malum  est,  ut  ad  sanctuaria  martyrum  ubi  di- 

versornm   segritudines   sanantur,  ibi   perjuri,   licet 

manifeste  interdum  vexari  non  videantur,  justo  Dei 

judicio  a  dsemouibus  arripiantur.  £t  sicut  sanctus 

dicit  Gregorius,  ad  horum  corpora  segri   veniunt  et 

curantur,  et  perjuri  a  daemouio  vexantur. 


Cap.  II.  —  De  illis  qui  nomen  Dei  in  vanum  sumvtU* 

(Ex  dictis  Hieronym.)  Habemus  in  lege  Domini 
scriptum  :  Non  pejerabis  in  nomine  meo,  nec  pol- 
lues  nomen  Domini  Dei  tui,  et  ne  assumes  nomen 
Dei  tui  in  vanum.  Ideo  admonendi  sant  omnes,  ut 
diligenter  caveant  perjurium,  non  solum  in  altari, 
seu  sanctorum  reliquiis,  scd  et  in  communi  loquela. 
Item  cavendum  est,  ne  aliquis  plus  aurum  hoaoret 
quam  altare,  ne  ei  Dominus  dicat :  Stulte,  qaid  est 
majus,  aurum  an  altare  quod  sanctillcat  aurum. 

Cap.  III.  —  De  illis  qui  per  cupiditatem  perjuriM 

fecerint. 

(Ex  pcsnitentiali  Romano.)  Si  quis  per  cupiditatem 
pejeraverit,  omnes  res  suas  vendat,  pauperibus  ei 
distribuat,  et  monasterium  ingressas,  jugi  pceniteD* 
tise  se  subdat. 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LlbER  DUODECIMUS. 


878 


.  —  De  iUis  qui  jubentibus  dominis  suis  per-  X  esse  in  ore,  Est,  est,  Non,  non.  Amplius  enim  quam 


jurium  fccerint 

decr.  Pii  papse,  capite   2.)  Qui  compulsus   a 

»  pejerat  se  sciens,   utrique   sint  perjuri,  et 

is   et  miles  :  dominus,  quia  preecepit  mires, 

lus  doroinum  quam   animam  dilexit.  Si  liber 

ladraginta  dies  in  pane  et  aqua  poenitcat,  et 

aentes  annos..  Si   servus  ejus  est,   tres  qua- 

mas  et  legitimas  ferias  poeniteat. 

,  —  De  illis  qui  pejerant  se  in  manu  episcopif 
ut  in  cruce  consccrataj  aut  non  consecrata, 

pomitentiali  Theodo.)  Qui  pejerat  se  in  manu 

)i,  aut  in  cruce  consecrata,  iii   annos  poeni- 

L  vero  in  cruce  non  consecrata,  aunnm  unum 


est,  et  non  est,  a  malo  est.  Multi  ut  fallant  pejcrant, 
ut  per  fidem  sacramenti  lidcni  faciant  verborum  : 
sicque  fallendo  dum  pejerant,  et  monliuntur,  bo- 
minem  incautum  decipiunt.  Interdum  et  falsis  la- 
crymis  seducti  decipimur,  et  creditur  dum  plorant, 
quibus  credendnm  non  crat.  Plerumque  sine  jura- 
mento  loqui  disponimus,  sed  incredulitate  eorum 
qui  non  credunt  quod  dicimus,  jurare  compellimur, 
talique  necessitate  jurandi  consuetudinem  facimus. 
Sunt  multi  ad  credendum  pigri,  qui  non  moventur 
ad  iidem  verbis.  Graviter  autem  delinquunt,  qui  sibi 
loquentes  jurare  cogunt.  Quacunque  arle  verborum 
quisque  juret,  Deus   tamen,  qui  conscientia;  testis 


at.   Qui  aulem  sedoclus  fueril,  el  ignorans        ^^^  .^^  Loc  accipit,  sicut  ille  cui  juralur  inlelligit. 
Brayer.t,  et  postea  cognoscit,  tres  qoadrage-  B  o„p,j^^3,  ^„j,^  ^^^,  „jt^    q^j  ^^  ^^j  ^^^J  .^ 


m 
vanum  adsumit,  et  proximum  dolo  capit.  Non  est 
conservandum  sacramentum  quod  malum  incaute 
promittitur,  veluti  si  quispiam  adulterae  perpetuam 
cum  ea  permanendi  fidem  polliceatar.  Tolerabilius 
est  enim  non  implere  sacramentum,  quam  perma- 
nere  in  stupri  llagitio.  Jurare,  est  Dei  illa  providen- 
tia,  quae  statuit  non  evellere  statuta.  Pcenitentia  au- 
tem  Dei,  rerum  mutatio  est.  Non  poenitere  autem, 
statuta  non  revocare,  ut  est  illud  :  Juravit  Domi- 
nus  et  non  poenitebit  eum,  id  est,  quss  juravit  non 
mutabit. 

Cap.  XI.  —  De  illis  qui  scienter  sepejeraverint. 
{Ex  pomitentiali   Theodo,)  Si  quis  suspicatur  quod 


[KBaiteat. 

I.  —  De  illis  qui  pro  vita  redimenda  perjurium 

fecerint, 

panitentiali  Romano.)  Si  quis  coactus  pro  vita 
inda,  vel  pro  qualibet  causa,  vel  necessitate  se 
; :  quia  plus  corpus  quam  animam  dilexerat, 
aedragesimas.  Alii  judicant  tres  annos,  nnum 
in  pane  et  aqua,  poeniteat. 

II.  —  De  illis  qui  injusta  vota  juramento  firma' 

verint 

eoncilio  Toletan.,  capite  9.)  Necesse  enim  est, 
le  jurans,  dignam  poenitentiam  agat,  eo  quod 
[  Domini  contra  prseceptum  illius  sampsit  in 
.  :  qaia  in  Exodo  scriptum  est  :  Nec  enim  in- 
i  habebit  Dominus  eum  qui  assumpserit  no-  ^  ad  perjurium  inducatur,  el  tamen  ex  consensu  jural, 


)omini  Dci  sui  frustra.  Et  in  Levitico  :  Non 
bis  in  nomine  meo,  nec  pollues  nomen  Do- 
!>ei  tuiy  ego  Dominus.  Malum  tamen  quod  fa- 
1  36  sacramento  devoverat,  omnino  non  faciat , 
;iiita  vota  frangenda  sunt. 

Cap.  VIII.  —  De  eadem  re. 
iecr.  Fabiani  papaBj  capite  H .)  Quicunque  sciens 
sraverit,  qnadraginta  dies  in  pane  et  aqua,  et 
I  annos  sequentes  poeniteat,  et  nunquam  sit 
oenitentia,  et  nunquam  in  testimonium  reci- 
,  et  post  haec  communionem  percipiat. 

Cap.  IX.  —  De  eadem  re. 
decr.  Pelagii  pap»,  capite  H.)  Si  quis  se  peje- 


XL  dies  poeniteat,  et  vii  sequentes  annos,  et  nun- 
quam  sit  sine  gravi  poenitentia. 

Cap.  XII.  —   Quod  unusquisque  jejunus  jurare  dc- 

beat. 

(Ex  decr.  Comelii  papae,  capite  5.)  Sed  et  nobis  ho- 
nestum  etiam  et  justum  videtur,  ut  qui  in  sanctis 
audet  jurare  hoc  jejunus  faciat,  cum  omni  bonestate 
et  timore  Dei,  et  ut  pueri  ante  quatuordecim  annos 
non  cogantur  jurare. 

Cap.  XIII.  —  De  eadem  re, 

(Ex  concilio  Aureli.f  capite  10.)  Et  hoc  sancta  sy- 
nodus  decrevit,  nisi  pro  pace  facienda,  ut  omnes 
fideles  jejuui  ad  sacramenta  accedant. 


et   alios   sciens   in   perjurium  duxerit,  xl  j)  Cap.  XIV.  —  Qualem  p(£tiitentiam  perjuri  accipere  de^ 


i  pane  et  aqua,  et  vii  sequentes  annos  poeni- 
2i  nunquam  sit  sine  poenitentia.  Et  alii  si 
i  fuerant,  similiter  poeniteant  :  sin  autem 
i  ut  perjurium  non  sponte  commissum,  poeni- 

I.  —  Quod  sic  Deus  juramenta  perceperitj  ut 
Uli  cui  juramenta  fuerint. 

dictis  S.  Isidori.)  Sicut  mentiri  non  potest  qui 

)quitur,   sic  pejerare  non  potuerit  qui  jurare 

)petit.   Cavendum  igitur  est  juramentum,  nec 

mdum,  nisi  sola  necessitate.   Non   est  contra 

rsceptum  jurare,  sed  dum   usum  jurandi  fa- 

»  perjurii  crimen  incurrimus.  Nunquam  ergo 

qui  pejerare  timet.  Multi  dum  loquuntur,  ju- 

lempelr  delectantufy  dum  oporteat  hoc  tantum 


beant. 

(Ex  decr.  Eutychian.  papm^  capite  26.)  Prsedicandum 
est  etiam,  ut  perjurium  iideles  caveant,  et  ab  hoc 
summopere  abstineant,  scientes  hoc  grande  scelus 
esse,  et  in  lege,  et  prophetis,  et  in  Evangelio  pro- 
hibitum.  Audivimus  autem  quosdam  parvipendere 
hoc  scelus,  et  levem  quodammodo  perjuris  poeniten- 
tise  modum  imponere.  Qui  etiam  nosse  debent,  talem 
de  perjurio  poenitentiam  imponere  debere,  qualem 
et  de  adulterio,  de  fornicatione,  de  homicidio  sponte 
commisso,  et  de  cseteris  criminalibus  viliis.  Si  quis 
vero  perpetrato  perjurio,  aut  quolibet  criminali 
peccato,  timens  poenitentiam  longam,  ad  confessio- 
nem  venire  noluerit,  ab  Ecclesia  repellendus  est, 
sive  a  communione  et  conifortio  iidelium,  ut  nuUus 


879 


BURCIIARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


880 


cum  eo  coDiedat,  alque  bibat,  neqiie  oret,  neqne  iu  A  neqne  per  coelum,   neque  per  terram,    neqae  aliod 


sua  domo  cum  recipiat. 

Cap.  XV.  —  De  illis  qui  per  capillum  Dei,  aut  cnpnt 

jurant,    vel    alio    modo    blasphemia   contra    Deum 

immartalem  utuntur, 

(Ex  decr.  Pii  papx,  capiic  5.)  Si  quis  per  capilliim 
Dei,  vel  capnt  juraverit,  vel  alio  modo  blasphomia 
contra  Deum  usus  fuerit,  si  est  ex  ecclesiastico  or- 
dine,  deponatur  :  si  laicus,  anathematizetnr  :  ot  si 
quis  per  creaturas  juraverit,  acorrirae  castigetur, 
et  juxta  id  quod  synodus  dijudicaverit  poeniteat.  Si 
quis  autem  taleni  homiuem  non  manifestaverit,  non 
est  dubium  quod  divina  condemnatione  similiter 
coerceatur.  Et  si  episcopus  ista  emendaie  neglexe- 
rit,  a  synodo  corripiatur. 

Cap.  XVI.  —  De  juramcnto  Herodis. 

{Ex  dictis  Hieronym.)  Cum  jnramento  pollicitus  esl 

Herodes   saltatrici  dare  quodcunque   postulasset  ab 

eo.  Si  ob  jusjurandum  fecisse   se  dicit  :  si  patris , 

matrisque  interitum  postulasset,   facturus  esset,  an 

non?  Quod  in  suis  ergo  repudiaturus  fuit,  contem- 

nere  debnit,  et  in  prophcta. 

Cap.  XVII.   —  De  illis  qui  odium  sempitemum  inter 

se  juramento  firmaverinl. 
(Ex  concilio  Hilerd.^  capite  0.)  Qui  sacramento  se 

obligaverit,   ut  litiget   cum  quolibet,   ne   ad  pacem 

ullo  modo  redeat,  pro  perjurio,  uno  anno  a  corpore 

et    sanguine    Domini   segregetur,  et   reatum  suum 

jejuniis    et    elecmosynis    absolvat  :   ad    charitalem 

vero,  quae  operit  multitudinem  poccatorum,  celeriter 

redcat. 

Cap.  XVIII.  —  De  illis  qui  incautc  juraverint. 

(Ex  decret.  Sotheris  pap.y  capite  3.)  Si  aliquid  forte 
nos  incautius  jurasse  contigerit,  quod  observatum 
pejorem  vergat  in  exitum,  illud  consilio  salubriori 
mutandum  noverimus,  ac  magis  instante  necessitate 
pejerandum  nobis,  quam  profeclo  juramento  in 
aliud  crimen  majus  esse  divertendum. 

Cap.  XIX.  —  Qualiter  sacerdotes  jurare  debeant. 

(Ex  epist.  Cornelii  pap.,  capite  3  )  Cornelius  episco- 
pus,  Rufo  coepiscopo  in  Domino  salutcm.  Exigit 
dilectio  tua,  frater  charissime,  ut  ex  auctoritate 
sedis  apostolicap,  tuis  dcberemus  consultis  respon- 
dere.   Quod  licet  non    prolixe,   sed  succincte   agere 


B 


quodcunque  juramentum.  Sit  aulem  sermo  vesler. 
Est,  est,  Non,  non,  ut  non  subt  judicium   decidatis. 
Et  Dominus  in  Evangelio  ait  :  Audistis  quia  dictum 
est  antiquis,  Non  pejerabis  :  reddes  autem  Domino 
juramenta  tua.   Ego  autem  dico  vobis,  non  jurare 
omnino,   neque  per  coelum  :  quia  thronus  Dei  est, 
neque  per  terram  :  quia  scabeliom  pedum  ejns  est, 
neque  per   Hierosolymam  :  quia  civitas  est  magni 
regis,  neque  per  caput  tuum  :  quia  non  potes  uuum 
capillum  album  facere,  aut  nigrum.  Sit  autem  sermo 
vester.  Est,  est,  Non,   non.   Quod  his  autem  abun- 
dantius  est,  a  maio  est,  id  est,  et  ab  exigente  et  a 
jurante.   Haic,  frater  charissime,  ipse  Dominos  pro- 
hibet,  id  est,  non  debere  jurare.  Heec  apostoli  maxi- 
me  omnes,    haec  sancti  viri    prsedecessores   nostri, 
qui  huic  sanctse  universali  Ecclesise  apostolicfle  pre- 
fuerunt,  hsec  prophetae,  et  reliqui  sancti  doctores  per 
Lniversum     mundum     dispersi    ad    pra?.dicandQin , 
juramenta  fieri    vetant.    Quonim    nos    exempla,  si 
coeperimus  numerare,  aut  in  schedula  hac  inserere, 
ante  deficeret  diei  hora,  quam  corum  exempla,  de 
hac  causa  prohibita.  Quce  nos  sequentes  sanctorum 
apostolorum,     eorumque    successorum    jura   lirma- 
mus,  et  sacramenta  incauta  iieri  prohibemos.  Llnde 
ct  ipse  Dominus  in  tabulis  lapideis  quas  Moysi  dedit, 
propria   manu  scripsit,    dicens  :  Vide,   ne   assooias 
nomen  Domini  Dei  tui  invanum,  et  reliqua.  Unus- 
quisque  cnim  propriam  conscientiam  mundam  debet 
servare  Deo,    et    in    memoria    retinere  :  Os    quod 
mentitur,  occidit  animam.  Et  Apostolus  ait  :  Loqui- 
mini    veritatem    unusquisque    cum    proximo    suo, 
quoniam  sumus  invicem  membra.  Et  alibi  :  Nolite 
mentiri  invicem  membra.  Hwc  praecepta  sunt  Salva- 
toris,   hsec    prophetarum,   hsec   sanctorum    Patrum 
instituta.  Quse  si  quis  in  vanum  duxerit,  hostis  est 
animse   suse  :  quia  nemo  contra  prophetas,  nemo 
contra   apostolum,    nemo   contra  Evangelinm  facit 
aliquid  absque  periculo. 

Cap.  XX.  —  Quo  tcmpore  jurare  liccat, 
(Ex  concilio  apud  sanctum  Medardum^    capite  4.) 
Decrevit  sancta  synodus,  ut  a  septuagesima  usque  ia 
octavas  paschce,  et  ab  Adventa  Domini  usque  post 


festinaremus,  propter  quasdam  importunitates  quce  ^  consecratos  dies,  nec  non  et  in  jejuniis  quatuor  tem- 

■  *  1*1*1  A  *  *  ^^  ■*  Vl  *  ■  «*  1*1  V^  A  * 


nostris  pra^pedientibus  peccatis  in  nos  supervenere, 
tuis  tamen  per  reliquasanctorum  Patrum  instituta 
sludiis  perquirere  latius,  et  investigare  comraitti- 
mus.  Non  enim  potest  mens  attrita  et  oneribus 
atque  importunitatibus  gravata,  tantum  boni  pera- 
gere,  quantum  delectata  et  oppressionibus  soluta. 
Non  ergo  ista  ob  id  pra»tnlimus,  ut  hcec  ct  alia  quae 
necessaria  fore  cognoverimus,  tua»  sanctitati  vcli- 
mus  denegare  :  sed  quod  hic  minus  invenitur,  latius 
perqoiratur.  Sacramentum  autem  hactenus  a  sum- 
mis  sacerdotibus,  vel  reliquis  Dei  ministris  exigi, 
nisi  pro  fide  recta,  minime  cognovimus,  nec  sponte 
eos  jurasse  reperimu?.  Summopere  ergo  sanctus 
Jacobus  apostolus,  prohibens  sacrnmentum,  loqui- 
tur  dicens  :  Aute  omnia,  fratres  mei,   nolite  jurare, 


porum,  et  in  Letania  majore,  et  in  dicbus  Rogatio- 
num,  et'in  diebus  Dominicis,  nisi   de  concordia  et 
paciilcatione,  nullus  super  sacra  jurare  prsesomat. 
Cap.  XXI.  —  De  illis  qui  sacramentum  regis  violant. 
(Ex  dictis  August.)  Si  quis  laicus  juramentnm  vio- 
lando  prophanat,  qood  regi  et  domino  suo  jurat,  et 
postmodom  perverse  ejus  regnum,  et  dolose  tracta- 
vorit,  et  in  mortem  ipsius  aliquo  machinamento  ia- 
sidiatur  :  quia  sacrilegium  peragit,  manum  soamiQ 
Christum  Domini  mittens,  anathema  sit,  nisi  per  di- 
gnam  poenitentiaB  satisfactionem  emendaverit,  sicati 
constitutum  a  sancta  synodo  est,  id  est,  ssecQluo 
relinquat,  arma  deponat,   in  monasterium  eat,  et 
poeniteat    omnibos   diebus  vita3   suoe.  Verumtamen 
communionem  in  exitu  vitse  com  Eucharistia  acci- 


8«*  DECRETORUM  LlBRl  XX.  —  LIBER  DUODECIMUS,  882 

piat.  Episcopus  vero,  presbyter,  vel  diaconus,  si  hoc  A  juramenta  pro  regise  potestatis  salute,   vel  constitu- 


crimen  perpetraverit,  degradetur. 

Cap.  XXII.  —  De  illo  qui  audierit  vocem  pejerantiSj  et 

asseiisum  praebet. 

{In  Levitlco  leQitur  :)  Anima  quai  peccaverit,  et  au- 

dierit  vocem  pejerantis,  et  testis  fuerit,   aut  ipse  vi- 

derit,   aut   conscius   erit,    nisi  indicaverit    portabit 

Iniquitatem. 

Cap.  XXIII.  —  Delioc  quod  Apostolus  Spiritum  sanctum 

testi/icatus  est. 

{Apostolus  dicit :)  Veritatem  dico    in    Christo,  non 

meQtior,  testimonium  mihi  reddente  conscientia  mca 

ia  Spiritu  sancto. 

Cap.  XXIV.  —  De  eadem  re. 


tionegentis  et  patriaj,  quaj  hactenus  sunt  exacta,  vel  . 
deinceps  exstiterint  exigenda,  omui  custodia,  omni- 
quo  vigilautia  indissolubililcr  deccruimus  obser- 
vanda,  meaibrorum  truncatione,  mortisque  senten- 
tia,  religione  penitus  absolula,  scd  ne  pravarum 
mentium  versuta  nequitiu  uosmet  ad  perjurii  ali- 
quando  provocet  culpain,  nec  a  sanctae  tidei  reguia 
hanc  asserat  venire  sententiam,  tam  divinse  au- 
ctoritatis  oracula,  qiiam  prfficedentium  Patrum 
huic  narrationi  curavimus  innectenda.  Sic  euim  per 
Hieremiam  dixit :  Repente  loquar  adversus  gentem, 
etadversus  regnum,  ut  eradicem,  et  disperdam  ii- 
iud.   Si  poRuitentiam  egerit   genk  illa  a   malo    suo, 


(Ex  dictis  Ilieronym.)  Hieronymus  dicit  :  Jesum  te-      quod  iocutus  sum  adversus  eam,  agam  et  ego  pceni- 

teutiam  super  malo  quod  cogitavi,  ut  faccrem  ei.  Et 
per  Ezechielem  :  Si  dixero,  inquit,  justo  quod  vita 
vivat,  et  conlisus  in  justitia  sua,  fecerit  iniquita- 
tem,  omnes  justitise  ejus  oblivioni  tradentur  :  et  ia 
iniquitate  sua  quam  operatus  cst,  in  ipsa  marietur. 
Si  autem  dixero  impio,  Morte  morieris,  et  egerit 
pGenitcntiam  :  vita  vivet,  et  non  morietur.  Si  ergo 
nostra  conversatio  sic  divinam  niutat  senten- 
tiam,  cur  miserorum  tantse  lacryma^,  vel  pressura, 
tam  crudam  non  temperent  ex  miseralione  vin- 
diclam?  Hinc  etiam  populo  Israelitico  ssepe  ultio 
promissa  suspenditur,  et  Ninivitarum  perditio  divi- 
nse  sententiae  permutatione  sedatur.  Nam  sanctus 
Ambrosius  in  libro  tertio  de  Ofliciis,  ita  ait  :  Purum 
C  igitur  ac  sincerum  oportet  esse  affectum,  et  unus- 
quisque  simplicem  sermonem  proferat.  Vas  suum  ia 
sanctitate  possideat,  ne  fratrem  circunscriptione 
verborum  inducat.  Nihil  promittat  inhouestum,  ac 
sibi  promittere  quserat.  Tolerabilius  est  promissum 
non  facere,  quam  facere  quod  turpe  sit.  Saepe  pleri- 
que  constringunt  se  jurisjurandi  sacramento,  et  cum 
ipsi  cognoverint  promittendum  non  fuisse  jus  sa- 
cramenti,  tamen  coutemplatione  faciunt  quod  spo- 
poaderuut,  sicut  de  Ilerode  supra  scripsimus,  qui 
suttatrici  praemium  turpiter  promisit,  crudeliter 
solvit.  Turpe,  quod  regnum  pro  saltatione  promitti- 
tur  :  crudele,  quod  mors  prophetae  pro  jurisjurandi 
religione  donatur  :  quauto   tolerabilius  tale    fuisset 


stor  et  sanctos  angelos  ejus. 

Cap.  XXV.  —  Quod  definitio  incauta  soloenda  sit. 

{Ex  concilio  IIibem,y  capite  1.)  Deiinitio  incauta 
laodabiliter  solvenda,  nec  prsevaricatio  est,  sed  te- 
meiitatis  emendatio. 

Cap.    XXVI.  —  De  eadem  re, 

{Ex  eoedm,  capite.  3.)  Si  puella  sita  in  puerili  setate 
in  domo  patris,  illo  nesciente  se  jurameuto  constriu- 
xerit :  et  si  pater  statim,  ut  audierit,  contradixerit, 
Tota  ejus  et  juramenta  irrita  erunt,  et  facilius 
emendabitur. 

Cap.  XXVII.  —  De  eadem  re, 

(Ex  concilio  Aurelia.f  capite  2.)  Juramentum  filii, 
aut  filise,  nesciente  patre,  et  vota  monachi,  nesciente 
abbate,  et  juramenta  pueri,  irrita  sunt. 

Cap.  XXVIII .  —  Quod  omnibus  modis  cavendum  sit 

mendacium. 

(Gregor,  dicit  :)  Noli,  lili,  negare  gratiam  Dei,  ne 
incurras  pro  bono  in  malum,  pro  humilitate  in  men- 
dacium.  Cavendum  uamqueest  omnibus  modis  men- 
dacium,  sive  pro  malo,  sive  etiam  pro  bono  proferri 
ifideatur  :  quia  omne  mendacium  non  est  ex  Deo,  sed, 
sicut  Salvator  dicit,  a  malo  est. 

Cap.  XXIX.  —  Item  de  juramento, 

{Ex  concilio  Toletan,)  Etenim  dum  pejerare  com- 
pellimur,  creatorem  quidem  offendimus,  sed  nos  tan- 
tummodo  maculamus,  cum  vero  noxia  promissa 
eomplemns,  et   Dei  jussa  superbe   contemnimus,  ut 


proximis  impia  crudelitate   noceamus,   et   nosipsos  rv  perjurium  sacramento?  Et  post  pauca,  de  Jepte  dis- 

«••  .   m  ■^•fl  •!  Wlt*  •  1  ^^  %>   '  1*1"  *A  l*i  * 


CTudeliore  mortis  gladio  trucidamns.  III ic  enim  du- 
plici  culparum  telo  percutimur,  hic  tripliciter  jugu- 
lamur.  Restat  ergo,  ut  eo  nostra  pergat  sententia, 
quo  misericordiae  patuerit  via.  Quse  in  Domino 
probatur  accepta,  ut  plus  eam  cupiat  quam  sacri- 
ttcia  veneranda,  dicente  ipso  :  Misericordiam  volo, 
et  non  sacriticium.  Hac  indulgentiee  concessa  licen- 
tia,  miserationis  ipsius  opus  in  gloriosi  principis  po- 
testatem  redigimus  :  ut,  quia  Deus  illi  miserandi 
aditum  patefecit,  remedia  pietatis  ipse  quoque  uon 
deneget.  Quse  ita  principali  discretione  moderata 
persistant,  ut  et  illis  ita  sit  misericordia  contributa, 
ut  nusqnam  geos,  aut  patria,  per  eosdem,  aut  peri- 
cuium  quodcunque  perferat,  aut  jacturam.  Ha*c  mi- 
seralionis  obtentu  temperasse  sufiiciat,  cseterumque 


cernens.  Miserabilis  necessitas,  quse  solvitur  parri- 
cidio.  Melius  est  non  vovere  id,  quod  sibi  cui  pro- 
mittitur,  nolit  exolvi.  Et  post  paululum  :  Non  semper 
igitur  promissa  solvenda  omnia  suut.  Denique  ipse 
Dominus,  sicut  Scriptura  indicat,  frequenter  suam 
mutat  sententiam.  Vir  quoque  sanctissimus  Au- 
gustinus  investigationis  acumine  acutus,  inve- 
niendi  arte  praicipuus,  asserendi  copia  proiluus, 
eloquentiflB  flore  venustus,  sapientiae  fructu  fcecun- 
dus,  hsec  in  suis  narrat  alTectibus.  Duo  sunt  enim 
omnino  genera  mendaciornm,  in  quibus  non  magna 
culpa  est,  sed  tamen  non  est  sine  culpa,  cum  aut 
jocamur,  aut  cum  promittimus,  mentimur.  Illud 
primum  in  jocando,  ideo  non  est  pernieiosissimuum, 
quia  uon  fallit.    Novit  enim  ille,  cui  dicitur,    joci 


883 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


884 


causa  esse  dictum.  Secundum  autem  ideo  mentitas  A 
est,  qui  retiuet  nonnullam  benevolentiam.  Idem 
ipse  aiibi,  non  auferat,  inquit,  veritas  misericor- 
diam,  non  ambulabit  in  via  Domini,  in  qua  miseri- 
cordia  et  veritas  obviaverunt  sibi.  Hinc  beatus  Papa 
Gregorius,  in  libris  Moralium,  sic  ait :  Cum  mens 
inter  minora,  et  maxima  peccata  constringitur,  si 
omnino  nullus  sine  peccato  evadendi  aditus  patet, 
minora  semper  eligantur  :  quia  et  qui  murorum  am- 
bitu,  ne  fugiat,  clauditur,  ibi  se  in  fugam  prseci- 
piat,  ubi  brcvior  murus  invenitur.  Hinc  et  Isidorus 
ait  :  Tolerabilius  est  enim  non  implere  sacramen- 
tum,  quam  permanere  in  stupri  tlagitio.   Similiter 

FINIS   LIBRI 


in  Synonimis  :  In  malis  promissis,  rescindefidem. 
In  turpi  voto  ut  a  decreto  quod  incaute  novisti  non 
facias.  Impia  est  promissio,  quae  scelei^e  adimple- 
tur.  Unde  necesse  est,  ut  male  jurans,  dignam  pce* 
nitentiam  agat,  eo  quod  nomen  Domini  contra  prae- 
ceptum  illius  sumpsit  in  vanum,  quia  in  Exodo  scri- 
ptum  est  :  Nec  enim  insontem  habebit  Dominus 
eum  qui  assumpserit  nomen  Domini  Dei  sui  frustra. 
Et  in  Levitico  :  Non  pejcrabis  in  nomine  meo,  nec 
pollues  nomen  Domini  Dei  tui  :  ego  Dominus.  Ta- 
men  malum  quod  facturum  se  sacramento  devove- 
rat  omnino  non  faciat :  quia  stulta  vota  frangenda 
sunt. 

DUODECIMI. 


INDEX  CAPITULORUM  LIBRI  DECIMI  TERTII. 


Cap.  1.  De  observatione  Quadragesimse. 

2.  De  jejunio  Quatuor  Temporum. 

3.  Quo  tempore  ad  missam  flectamus  genua  dici  de- 
beat. 

4.  De  illis  qui  indictum  jejunium  contempserint. 

5.  De  eadem  re. 

6.  De  Letania  majore  quomodo  observanda  sit. 

7.  De  jejunio  Rogationum. 

8.  Ut  in  coena  Domini,  ut  in   reliquis  Quadragesimse 
diebus  jejunium  non  solvatur. 

9.  Ut  in  Sabbato  sancto  jejunium  ante  noctis  initium 
non  solvatur. 

10.  Quod  non  oporteat  in  Quadragesima  natalicia 
sanctorum  celebrari. 


B  17.  De  eadem  re. 

18.  De  hoc  si  evenerit  pestilentia,  vel  insBqaalitas 
aeris. 

19.  Ut  nullus  in  Dominica  die  pro  abstinentia  je- 
junet. 

20.  De  eadem  re. 

21.  Ut  placita  ssecularia  in  diebus  Dominicis,  etin 
prfficipuis  festis,  et  in  diebus  jejuuiorum  noa 
liant. 

22.  Ut  jejunium  absque  cibo  luxurise  observari  de- 
beat. 

23.  Ut  quotidianum  jejunium  non  sit  sine  refectione 
aliqua. 

24.  De  eadem  re. 


11.  Quod  in  diebus  jejunii  cleemosyna  sit  facienda.  p  25.  Quod  jejunium  curet  vulnera  delinquentis 


12.  Ut   in   Quadragesima    tempus  prandii   conser- 
vetur. 

13.  Quod  in  diebus  jejnniorum    nulla  jurgia  esse 
debeant. 

14.  Ut  in  illis  sacratis  diebus  jejuniorum  conjugati  a 
coojugibus  se  abstinere  debeant. 

15.  De  his  qui   in  clero  sunt,  et  carnium  esum   ha- 
buerintexosum. 

16.  De  vigiliis  sanctorum. 


26.  Dc  quodam  Alcibiade  qui  sibi  grave  jugumje- 
junii  imposuerat. 

27.  De  eo  qui  sub  obtentu  religionis  sine  jussu  epi- 
scopi  sui  vel  presbyteri  jejunium  sibi  imponit. 

28.  Ut  nullus  Cbristianus  dum  sancta  loca  pro  reve- 
rentia  petierit,  alicujus  publicse  potestatis  banno 
ibidem  constringatur. 

Indids  capitulorum  /ints. 


BURCHARDI 

ECCLESIiE   WORMACIENSIS   EPISCOPI 


DECRETORUM  LIBER  DECIMUS  TERTIUS 


DE  JEJUNIO. 


ARGUMENTUM  LIBRI.  D  Cap.  1.  —  De  observatione  QuadragesimsB. 

Libro   hoc   de    observatione    utilitateque  jejunii,  (Ex  epist,   Gregor   papae,)   Quadragesima    summa 

maxime  autem  de  jejunio  Quadragesimali,  Quatuor      observatione  est  observanda,  ut  jejunium  in  ea  prae- 

Temporum,  aliorumque  ab   Ecclesia  institutonim,  et      ter  Dominicos  qui  de  abstinentia  subtracti  sunt,  nisi 

eorumdem  violatoribus,  agitur.  quem    intirmitas   impedierit,    nullatenus   solvatur  : 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  — 

ipsi  dit*s  decimse  sunt  anni.  A  prima  igiiur  A 
lica  Quadragesimse  usque  in  Pascha  Domini 
lebdomadse  computantur,  quarnm  videlicet 
n  XL  et  II  liunt.  Ex  quibus  dum  sex  dies  Do- 
i  abstineniiae  subtrahuniur,  non  plus  in  absti- 
I  quam  triginia  et  sex  dies  remanent.  Yecbi 
,  :  si  per  cccxlv  dies  annus  duciiur,  nos 
I  per  XXX  et  vi  dies  affligimur,  quasi  anni 
as  Deo  damus.  Et  ut  sacer  numerus  quadra- 
dierum  adimpleatur,  quem  Salvator  noster 
icro  jejunio  consecraverat,  quatuor  dies  prio- 
hdomadffi  ad  supplementum  quadraginta  die- 
.ollaniur,  id  est  quarta  feria,  quse  caput  jejunii 
•tatur,  et  quinta  feria  sequens,  sexia  et  sabba- 
Nisi  isios  quatuor  dies  superioribus  triginla  et  ^ 
djunxerimus,  quadraginiii  dies  in  absiinentia 
labemus.  Jubemur  etiam  ab  omnipotenti  Deo, 
jm  bonorum  nostrorum  decimas  dare.  Qua- 
er  ut  omnis  decima  a  nobis  Deo  riie  persolva- 
ollamus  decimam  anni,  et  in  ea  peccaia  nostra 
endo,  corrigendo  nos,  jejunando,  vigilando, 
0,  eleemosynas  largiendo,  absiergamus,  et 
m  nostram  decimemus,  ut  ad  sanctum  Pascha 
i  pervenire  possnmus. 

Cap.  II. .—  De  jejunio  Quatuor  Temporum. 

;  concilio  Moguntj  capite  2.)  Consiituimus,  ut 
lor  tempora  anni,  ab  omnibus  cum  jejunio  ob- 
ntur,  id  est,  in  Mariio,  hebdomada  prima.  In 
,  secunda.  In  Sepiembris,  ieriia,  In  Decembri, 
A  :  quffi  fuerit  plena  anie  vigiliam  Natalis  Do- 
,  id  est,  feria  quarta,  et  sexta,  et  Sabbato. 
mt  omnes  ad  Ecciesiam  hora  nona,  cum  le- 
(  ad  missarum  solemnia. 

III.  —  Quo  tempore  ad  missam  ilectamus  genua 

dici  debeat. 

:  concilio  Aurelian,y  capite  14.)  Ut  presbyteri 
bns  annuntient,  quod  in  Quadragesima  et  in 
io  Quaiuor  Temporum  tantummodo  ad  missarum 
inia  genua  flectere  debeant.  In  Dominicis  econ- 
iiebus  vel  ca;teris  fesiis,  a  vespera  usque  in 
sram  non  fleciant  genua,  sed  stanies  incurvati 
;,  nec  quisquam  uno  genu  solotenus  impresso 
I  prcesumat,  sicut  Judsei  irridenies  Dominum 
issione  ejus  fecisse  legnntur,  sed  utraque  genua  ^ 
'.  figat.  Ait  enim  Aposiolus  :  Flecio  genua  mea 
itrem  Domini  nostri  Jesu  Christi. 

IV.  —  De  illis   qui  indictum  jejunium  contem- 

pserint, 

c  concilio  Mogunt,,  capite  5.)  Si  quis  indicium 
ium  superbiendo  contempserit,  et  observare 
caeieris  Chrisiianis  noluerit,  in  Gangrensi  con- 
prsecipitur,  ut  analhematizetur. 

Cap.  V.  —  De  eadem  re. 

c  concilio  Gangren.j  capite  19.)  Si  quis  eorum 
^unlineuiise  student,  absque  necessitate  corpo^ 
tradiia  in  commune  jejunia,  et  a&  Ecclesia  cu- 
ta  superbiendo  dissoivit,  stimulo  suae  cogita- 
i  impulsus,  anaihema  sit. 


LIBER  DECIMUS  TERTIUS.  886 

Cap.  VI.  —  De  letania  majore   quomodo  observanda 

sit. 

{Ex  condlio  Mogunt,,  capste  6.)  Placuit  nobis  ut 

leiania  major   observanda  sit  a  cunctis  Chrisiianis 

uno  die  vii  Kalen.  Mai,  sicut   in  Romana  Ecclesia 

constitutum  reperimus,  et  sicui  sancii  Patres  nostri 

constituerunt  :  non  equitando,  non  preciosis  vesiibus 

induti,  cinere  respersi^  et  cilicio  induii,  nisi  infir- 

mitas  impedieriti 

Cap.  VII.  —  De  jejunio  Rogationum. 
{Ex  concilio  Aurelian,,  capite  6.)  Cum,  exigentibus 
peccaiis,  Galliarum  populi  luporum  rabie  acriier 
interimereniur,  nec  hujus  flagelli  aliquod  remedium 
inveniri  possei,  congregati  traduntur  Galliarom 
episcopi  apud  Viennam  urbem,  aique  in  commune 
statuerunt,  ut  triduanum  jejunium  facerent.  Cumque 
Dominus  pestem  misericordiier  abstulisset,  hi  dies 
in  consuetodinem  annuse  celebritaiis  venerunt,  ut 
per  Galliarum  provincias,  anie  Ascensionis  Domini 
diem  celebrarentur.  Agamus  et  nos  hos  dies  cum 
summa  revereniia  et  devotioue,  cum  abstineniia 
carnis,  et  humiliiaie  cordis,  non  ut  visibilium  lupo- 
rum  rabiem  evadamus,  sed  ut  iuvisibilium,  id  est, 
spirituum  immundorom  teniamenta  vincere  valea- 
mus.  Nuilus  auiem  his  diebus  vesiimentis  preciosis 
induatur  :  quia  in  sacco  et  cinere  lugere  debemus. 
Prohibeantur  ebrieiaies,  et  commessationes,  quae 
fiuni  in  vulgari  plebe.  Nemo  ibi  equiiare  preesumat, 
sed  discalciatis  pedibus  omnes  incedant.  Nequaquam 
mulierculffi  choras  ducant  :  sed  omnes  in  commune 
Kyrie  eleison  decantent,  et  cum  coniritione  cordis 
Dei  misericordiam  exorent,  pro  peccatis,  pro  pace, 
pro  peste,  pro  conservatione  frugum,  et  pro  cceteris 
necessitaiibus.  Dies  enim  sunt  abstineniiae,  non 
lcetiiise. 

Cap.  VIII.  —  Ut  in  c(ma  Domini,  ut  in  reliquis  Qua- 
dragesimsB  diebus,  jejunium  non  solvatur. 

{Ex  concilio  Laodicen.,  capite  50.)  Quod  non  opor- 

teat  in  Quadragesima  in  ultima  septimana  v  feriee 

jejunium  solvere,  iotamque  Quadragesimam  sine  ve- 

neratione  transire,  magisque  conveniat  omnem  Qoa- 

dragesimam  districio  venerari  jejunio. 

Cap.  IX.  —  Ut  in  Sabbato  sancto  jejunium  ante  noctis 

initium  non  solvatur. 

(Ex  concilio   Arausico.,  capite  2.)  Ut  in  Sabbato 

sancto,  hoc  esi,  in   vigilia  Paschae,  jejunium  anie 

noctis  initium,  nisi    a  parvulis   aut   infirmis,  non 

solvatur,   nec  ipsa  in  parasceve  :  quia  coena  Domini 

et  parasceve,   et  sabbatum  ad  illos  xl  dies  respi- 

ciunt  :  vel  divina  mysieria  his  duobus  diebus  non 

celebrentur  :  canonibus   quippe    jubentibus    biduo 

isto,   id  est,  parasceve  et  sabbato  ;  sacramenia  poe;- 

nitus  non  celebrari. 

Cap.  X.  —  Quod  non  oporteat  in  Quadragesima  na- 
talitia  sanctorum  celebrari. 

(Ex  concilio  Laodicen.,  capite  51.)  Quod  non  opor- 

teat  in  Quadragesima  martjrum  nataliiia  celebrari  : 

sed  eorum  sancia  commemoraiio  in  diebus  sabbato- 

rum  et  Dominicorum  fieri  conveniat. 


887 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


Cap.  XI.  —  Quod    in  dielus  jejunii   eleemosyna    sit  \  Cap.  XVIII.  —  De  hoc  sievenerit  fames^pestilentia^tel 


facienda, 

(Ex  concilio  Cabillo.y  capite  5.)  Diebus  vero  jejunii 
eleemosyna  facienda  est,  et  cibum  sive  potum,  quo 
quisque  uti  debuit,  si  jejunaverit,  pauperibus  ero- 
get  :  quia  jejunare  et  cibos  prandii  ad  coenam  re- 
scrvare,  non  mercedis,  sed  ciborum  est  incre- 
mentum. 

Cap.  XII.  —  Ut  in  Quadragesima  tempus  prandii 

servetur. 

(Ex  decr.  Silverii  papXy  capite  i.)   Suleut  plures, 

qui  se  jejunare   puVant  in   Quadragesima,    mox  ut 

signum  audierint  ad  boram  nonam-manducare.  Qui 

nullatenus  jejunare  credendi  sunt,   si  ante  mandu- 


inwquatitas  aeris. 

(Ex  decr.   Libtrii  papXy  capHe  2.)  Si  evenerit  fa- 

mes,  pestilentia,  inaequalitas  aeris,  vel  alia  qualis- 

cuuque    tribulatio,  statim  jejuniis,   eleemosyiiis  et 

obsecrationibus  Domini  misericordia  deprecetur. 

Cap.  XIX.  —  Ut  nullus  in  die  Dominica  pro  abstinerUia 

jejunet. 
{Ex  conciiio  Gangren.^  capite  iS.)  Si  quis  propler 

continentiam,    quse  putatur,  aut  propter  eontunia- 

ciam  in  die  Dominico  jejunat,  anathema  sil. 

Cap.  XX.  —  De  eadem  re. 

(Ex  concilio  Turonen,,    capite  57.)  Si  quis  propler 

publicam  poBuitentiam    a    sacerdote  acceptam,  aot 

pro  aliqua  necessitate,  die  Dominica  yelut  pro  qua- 


caverint,    quam    vespertmum    celebretur    oflicmm,  ^  j  ...  •*:.,♦    im„«;«k«»;     ««« 

'     ;  \        ,      .  .....        B  dam   religione,   jejunaverit,   sicut   Manicbffii,  ana 

Concurrendum  est  enim  ad  missas,  et  auditis  missa- 

rum  solemnibus  et  vespertinis  ofUciis,  largitis  elee- 

mosynis  ad  cibum  accedendum  est.  Si  vero  aliquis 


necessitate  constrictus  fuerit  ut  ad  missam  veuire 
non  valeat ,  mstimata  vespertina  hora ,  completa 
oratione  sua,  jejunium  absolvat. 

Cap.  XIII.  —  Quod  in  diebus  jejuniorum  nulla  jurgia 

esse  debeant. 

(Ex  dictis  Liber.  papx.)  lu  his  jejuniorum  diebus 

nullse  lites,  nulliB  contentiones  essc  debent  :  sed  in 

Dei   laudibus     et    opere     nccessario   perdisleudum. 

Arguit  enim  eos  qui  contentiones  et  lites  Quadrage- 

simae  tempore  fuciunt,  et  qui  debita  a  debitoribus 

exigunt,    Dominus  per  propbetam  dicens  :  Ccce  in 


thema  sit. 

Cap.  XXI.  —  Ut  placita  ssecularia  in  diebus  Domini- 

cis,  et  i7i  praecipuis  festis^  et  in  diebus  jejuniorum 

non  fiant, 

(Ex  concUio  apud  Erphesfurt  habito,  cui  interfuit 

Henricus  rex,  capite  2.)  Placita  seecularia  Dominicis 
diebus  vel  aliis  prsecipuis  festis,  seu  etiam  in  his 
diebus  in  quibus  iegitima  jejunia  celebrantur,  se- 
cundum  canonicam  constitutionem  minime  iieri  de- 
creviu)us.  Insuper  etiam  sancta  synodus  decrevit, 
ut  nulla  judiciaria  potestas  licentiam  habeat,  sua 
auctoritate  Cbristianos  ad  placituni  bannire ,  ia 
supradictis  diebns,  id  est,  septem  dies  ante  Natalem 
Domini  usque  in  octavas   Epiphanifie,  et  a  Quinqua- 


die  jejunii   vestri  inveniuutur  voluntales  vestrai,   et  C  gesima   usque  in   octavas  Paschae,  et  vii    dies  ante 

nativitatem  sancti  Joannis  Baptistffi ,  quateuus 
adeundi  Ecciesiam,  orationibusque  vacandi  libe- 
rius  habeatur  facultas. 

Cap.  XXII.  —  Uljejunium  absquecibo  luxurix  obscrvari 

debeat. 

(Ex  dictis  Tlieronym.)  Non  dico  hebdomadas,  non 

dico    duplicata    jejunia,    sed    saltem   singulos    dics 

absque  ciborum  iuxuria  transigamus. 

Cap.  XXIII.  —  Ut  quotidianum  jejunium  non  sit  sint 

refectione  aliqua. 

(Ex  diclis  Pimenii  aeremitas.)  Sint  tibi  quotidiani 

jejunia,  et  refectio  sacietatem  fugiens.    Nihil  emio 

prodest   tibi    biduo    triduoque    transmisso   vacuuo 


jej 
omncs   debitorts  vestros  repetitis.   Ecce   ad  lites  et 

ad  contentiones  jejunatis,  et  percutitis  pugno  impie. 

Cap.  XIV.  —  Ut  in  Ulis  sacratis  diebus  jejuniorum 
conjugati  a  conjugibus  se  abstinere  dcbeant. 

(Item  ejusdem,  capite  5.)  Abstinendum  est  enim  in 

his  sacratissimis  Quadragesimse  diebus  a  conjugibus 

et  caste  et  pie  vivendum,   ut  sanctiiicato  corde  et 

corpore  isti  dies  transigantur,  et  sic  perveniatur  ad 

diem  sanctum   Paschse,  quia  pene  nihil  valet  jeju- 

nium,  quod  conjugali  operc  poUuitur,  et  quod  ora- 

tiones,  vigilise  et  eleemosyuffi  non  commendunt. 

Cap.  XV.  —  De  his  qui  in  clero  sunt^  et  carnium  esum 

habutrit  exosum. 


portare  ventrem  si  pariter  obruatur.  Si  compensan- 
(Ex  concilio   Ancira.no,  capite  13.)  Hi  qui  in  clero  q  ^up  saturitate  jejunia,  iiico  mens  repleU  torpescit: 

et  irrigata  terra  corporis  hujus  spinas  et  carduom 

germinat. 

Cap.  XXIV.  —  De  eodem, 

{Item  idem.)  Sint  tibi  jejunia  pura,  continaa,  010- 
derataque,  id  est,  quotidie  esurire,  et  quoUdie  pran- 
dere. 
Cap.  XXV.  —  Quodjejunium  curat  vulnera  deUnquentis. 

(Apostolus  dicit  :)  Noli  adhuc  aquam  bibere,  sed 
modico  utere  vino  propter  iniirmitates  tuas  :  curat 
euim    vulnera   delinquentis,   curatosque   sanctific^t 
jejunium. 
Cap.  XXVI.  —  De  quodam  Alcibiade  qui  sibi  gravepi' 


sunt  presbyteri  aut  diaconi,  et  a  carnibus  abstinent, 
placuit,  eas  quidem  contingere,  et  ita  si  voluerint 
contemnere.  Quod  si  in  tantum  eas  abominantur,  ut 
nec  holera  qua;  cuni  eis  coquuntur  existiment  co- 
medenda,  tanquam  non  cousentientes  regulse,  ab 
ordine  cessare  debent. 

Cap.  XVI.  —  De  vigiliis  sanctorum, 

(Ex  concilio  Aurelian.,  capite  1.)  Presbyleri  cum 
sacras  festivitat(*s  populo  annuntiant,  etiam  jejunium 
vigiliarum  eos  omnimodis  servare  niuneant. 

Cap.  XVII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  dictis  Eusebii  papae,  capite  iO.)  Ut  in  Ecclesia 
a  sacerdotibus  jejunia  constituta,  sine  necessitate 
rationabili,  non  solvantur. 


'  gum  jejunu  imposuerat. 
(Eusebi  in  ecclesiast,  historia.)  Aicibiades  quidain 
erat  ex  numero  eorum  qui  pro  Ghristo  vincti  teoe- 


88V 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  DECIMOS  QUARTUS. 


890 


banlur.   Hic  Titam  satis  arduani  et  ausleram  gerebat, 

nihil  eibi  volens  accipere,  sed  tantum  pane,  et  sale 

cum  aqua  utebatur.   Cum   vilffi  biAic  rigorem   vellet 

eliam  in  carct^re   positus    oblinere,   Altalo   cuidam 

servo    Dei    revelatum    est  :  quia   non    recte  faceret 

Alcibiades  creaturis  Dei,  et  vellet  aliis  formam  scan- 

dali  derelinquere.  Quibus  cognitis,  Alcibiades    ccepit 

omnia  cum  gratiarum  actione  percipere  :  quia  quse 

illi  revelabat  Spiritus  ut  doceret,  huic  ut  scqucretur 

idem  spiritus  persuadebat. 

Cap.  XXVII.  —  Deeo  qui  sab  obtetitu  religionis  sinejussu 
episcopi  suiy  vel  presbyteri  jejunium  sibi  imponii. 

(£x  concilio  apud  Erphesfurt  habito^  praesente  flen- 

rico  reg,,  capite  5.)  Ut  ncroo  nisi  consentiente  proprio 

episcopOy  aot  ejus  misso,  jejunium  sub  obtentu  re- 

FINIS    LIBBI 


A  ligiouis  sibi  iniponat,  unum  diem  prce  aliis  exci- 
piendo,  omnimodo  interdicimus,  quod  et  factum 
didplicet,  etin  futurum  tieri  prohibt*mus  :  quia  plus 
causa  ariolandi  esse  diguoscitur,  quani  supplementum 
catholicas  legis. 

Cai».  XXVIIL  —  Ut nuUus  Christianus dum sancta  loca  pro 
reverentia  petierit,  alicujus  publicx  potestatis  banno 
ibidem  constringatur. 

{Ex  eodem  concilio.)  Prsecipimus  namque  ut  nullus 

Chrisjianus  pro  reverentia  ecclesiam  petendo,   ibi- 

que  manendo,  iudeque  reverteudo  alicujus    publicoe 

potestatis     banno,   ibidem  coustringatur  :  ne   forte 

dum  ad  ecclesiam  causa  orationis  properat,  per  ban- 

num  impediatur  pro  salute  animas  devote  insistere. 

DECIMl    TERTII. 


INDEX  CAPITULORUM  LIBRI  DECIMI  QUARTI. 


C4P.  i.  Qaod   crapula  multum   sit  Christianis  cou-  B 
iraria. 

2.  Ut  malum  ebrietatis  omnino  vitetur. 

3.  Qaod  episcopi   et  eorum  ministri  crapula 

et  ebrietate  non  debeant  gravari. 

4.  De  eadem  re. 

5.  De  eadem  re. 

6.  De  eadem  re. 

7.  Quales  convivse  sacerdotum  epulis  interesse 

debeant. 

8.  De  eadem  re. 


0.  De  eadem  re. 
iO.  De  eadem  re. 
li.  Qui  ebrius  fuerit  ut  ordo  patitur  pobniteat. 

12.  Quod   vino   inebriari  nou  liccat,   sed  fugien- 

dum  sit. 

13.  De  illis  qui  per  ebrietatem  vomitum  fecerint. 

14.  De  eadem  re. 

15.  Dc  illis  qui  per  superbiam  alios  inebriant. 

16.  Quod  fugieuda  sitebrietas. 

17.  Item  dc  ebrietate. 

hidicis  capitulorum  finis. 


BURGHARDI 

ECCLESIitf  WORMACIENSIS  EPISCOPI 

DECRETORUM  LIBER  DECIMUS  QUARTUS 

DE  CRAPULA  ET  EBRIETATE. 


ARGUMENTUM   LIBRI.  G 

Libro     hoc     de   detestandis     vitiis,    crapula     et 

ebrietate,  tractatio  instituitur,  quseque  illis  qui  hisce 

vitiis  implicantur  poena  injungenda  sit,  docetur. 

Cap.  I  — '  Quod  crapula  muUum  sit  Christianis. 

contraria, 

(£x  dictis  Bcnedicti.)  Nihil  sic  contrarium  est  bo- 
mini  Ghristiano  quomodo  crapula  et  ebrietas,  sicut 
aitDominus  in  Evangelio  :  Videte  ne  graventur  corda 
vestra  in  crapuia  et  ebrietate. 

Cap.  U.  —  Ut  malum  ebrietatis  omnino  vitetur. 

{Ex  decret,  Eutychia,  pa.y  capite  9.)  Maguum  ma- 
lura  ebrietatis,  unde  omnia  vitia  pullulant,  Chri- 
stianis  modis  omnibus  cavere  prsecipimus.  Qui  autem 
hoc  vitare  noluerit,  excommunicandum  esse  decre- 
vimus,  usque  ad  coogruam  emendationem.  D 


Cap.  III.  —  Quod  episcopi  et  eorum  ministri  crapula 
et  ebnetate  non  debeant  gravari. 

(Ex  decret.  ejusdemy  capite  9.)  Episcopi  et  Dei  mi- 
nistri  uon  debent  commsssationibus  et  vinolentiis 
nimis  incumbere,  sed  considerent  sententiam  Do- 
mini  dicentis  :  Attendite  ne  graventur  corda  vestra 
in  crapula  et  ebrietate.  Moderate  enim  cibum  et 
nccessarium  sumptum  sumant,  ut  juxta  Apostolum 
$obrii  sint,  et  parati  ad  servitium  Domini. 

Cap.  IV.  —  De  eadem  re, 

{Ex  concilio  CabiUon.,  capite  10.)  Ut  sobrietatam 
sacnrdotes  teneant,  et  hanc  babendam  iidelibus 
prsediceut  :  qui  uon  potest  libere  sobrietatem  pree- 
dicare,  qui  se  mero  usque  ad  alienationem  menlis 
ingurgilat.  IIoc  et  de  commessationibus,  et  c«teris 


891 


BURCUARDI  WORMACIENSIS  EPISGOPl. 


892 


pesiibus    ad   gastrimargiam    pertiiientibus,    obser-  A 
vandum  est. 

Cap.  V.  —  De  eadem  re, 

{Ex  canon,  apostoloruniy  Ulul.  42.)  Episcopus,  pre- 
sbyter,  aut  diaconus  alese  atque  cbrietati  jdeserviens, 
aut  dcsioat,  aut  certe  damnetur.  Subdiacouus,  aut 
lector,  aut  cantor  similia  faciens,  aut  desiuat,  aut 
communioue  privetur.  Similiter  etiam  laicus. 

Cap.  VI.  —  De  eadem  re, 

(Ex  eodem,  capite  43.)  Si  quis  episcopus,  aut 
aliquis  ordinatus,  in  consuetudine  ebriosus  fuerit, 
aut  desinat,  aut  deponatur. 

Cap.  VII.  —  Quales  convivse  sacerdotum  epulis  interesse 

debeant, 

{Ex  decrct,  Eusebii  pa.,  capite  10.)  Oportet  episco-  ^ 
pum  moderatis  epulis  contentum  esse,  suosque 
convivas  ad  comedendum  et  potandum  non  urgere, 
quin  potius  semper  sobrietatis  prsebeat  exemplum. 
Removeantur  ab  ejus  convivio  cuncta  turpidinis  ar- 
gumenta,  non  ludicra  spectacula,  non  acromatum 
vaniloquia,  non  fatuorum  stultiloquia,  non  scurri- 
lium  admittantur  prsestigia.  Adsint  peregrini,  et 
pauperes,  et  debiles,  qni  de  sacerdotali  mensa 
Christum  benedicentes  benedictionem  percipiant. 
Recitetur  sacra  lectio,  subsequatur  vivse  vocis 
exhortatio,  ut  uon  tantum  corporali  cibo,  imo  ver- 
bis  spiritalis  alimento  convivautes  se  refectos-gra- 
tulentur,  ut  in  omnibus  honoriiicetur  Deus,  per  Jesum 
Christum  Dominum  nostrum. 

Cap.  VIll.  —  De  eadem  re,  C 

(Ex  pcenitentiali  Tkeodo,)  Sacerdos  quilibet  si 
inebrietur  per  ignorantiam,  septem  dies  poBuiteat, 
in  pane  et  aqua;  si  per  negligentiam,  xv  dies; 
si  per  contemptum  xl  dies.  Diaconus  vel  monachus, 
secundum  ordinem,  ut  scriptum  est,  seu  et  reliqui 
clerici,  et  ministri  juxta  ordinem,  judicio  sacerdotis 
poeniteant.  Laici  velut  vota  non  habentes  si  inebrian- 
tur,  arguantur  a  sacerdote,  quod  ebriosi  regnum 
Dei  non  possidebunt,  et  interitus  sit  ebrietas,  et 
compellat  eos  pocnitere.  Qui  cogit  hominem  ut  in- 
ebrietur  humanitatis  gratia,  accerrime  corripiatur, 
et  VII  dies  poeniteat ;  si  per  contemptum,  xxx 
dies.  NuIIus  Christianus  alium  Christianum  plus  bi- 
bere  cogat  quam  natura:  sufficiat.  Quod  si  fecerit,  r. 
juxta  id  quod  in  poenitentiali  habetur,  poeniteat. 

Cap.  IX.  —  De  eadem  re, 

(Ex  dictis  Fruciuosi  episcopi.)  Si  quis  ecclesiastica 
prseditus  ordinatione,  aut  monachus  repertus  fuerit 
ebriosus,  in  pane  et  aqua  tribus  poeniteat  mensi- 
bus. 

Cap.  X.  —  De  eadem  re. 

(Ex  dec.  Eutychia  papae,  capite  13.)  Observan- 
dum  est  vobis,  ut  et  vos  ab  ebrietate  abstineatis, 
et  ut  plebes  sudditse  abstineant,  prsedicetis.  Et  ne- 
que  per  tabernas  eatis  bibendo,  aut  comedendo,  ne- 
que  domos,  aut  vicos  curiositate  qualibet  peragretis, 
neque  cum  foeminis,  aut  cum  quibuslibet  personis 
impuris  convivia  exerceatis,  nisi  forte  paterfamilias 
quilibet  vos   ad   domum   suani  invitaverit,   et  cum 


conjuge  sua,  et  prole  velit  vobiscum  spiritali  gaudio 
Isetari,  et  verborum  vestrorum  refectionem  accipe- 
re,  et  vobis  refectionem  carnalem  charitatis  ofticio 
exhibere.  Oportet  enim^  ut  si  quando  quilibet  fide- 
lium,  carnalibus  vos  relicit  epulis,  a  >obis  reGcia- 
tur  epulis  spiritalibus. 

Cap.  XI.  —   Qui  ebrius  fuerit,  ut  ordo  patitur,  pceni- 

teat, 

(Ex  concilio  Agathen,,  capite  10.)  Itaque  eum  quem 

ebrium  fuisse   constiterit,   ut  ordo  paiitur,    aut  tri- 

ginta  dierum  spacio  a  communione  statuimus  sub- 

movendum,  aut  corporali  dandum  supplicio. 

Cap.  XII.  —  Quod  vino  inebriari  non   licetn    sed  fu- 

giendum  sit, 

(Ex  dictis  August )  Fuge  vinum  velut  veneoum, 
ne  ebrietas  superet  te,  expoliatumque  virtutibus  te 
nudum  efQciat.  Vinum  enini,  ut  sancta  Scriptura  di- 
cit,apostatarefacitetiamsapientes.Attende  Nue  viram 
sapientem  et  sanctum,  quomodo  per  ebrietatem  na- 
datus  est,  dormieos.  Attende  et  Loth  patriarcham, 
qui  per  ebrietatem  impudenter  se  commiscuit  filia- 
bus.  Hinc  beatus  Basilius  dicit  :  Multt  per  vinum  a 
doemouibus  capti  sunt  :  nec  est  aliud  ebrietas  qaam 
manifestissimus  dsemon.  Hinc  propheta  ait :  Forni- 
catio  et  ebrietas  aufert  cor.  Ebrietas  enim  pertur- 
bationem  parit,  gignit  mentis  furorem,  et  ilammam 
suscitat  libidinis.  Apostolo  teste  :  Nolite  inebriari  vi- 
no,  in  quo  est  luxuria.  Si  quis  autem  contra  haec 
fecerit  sanctorum  statuta,  dignam  ac  longam  agat 
poenitentiam  :  quia  unum  est  ex  his  peccatis  quse 
hominem  a  reguo  Dei  separant,  dicente  apostolo 
Paulo  :  Neque  ebriosi  regnum  Dei  possidebunt. 
Cap.  XIII.  De  Hlis  qui  per  ebrietatem  vomitum  faciunt, 

(Ex  poenitentiali  Romano.)  Qui  per  ebrietatem  vo- 
mitum  facit,  si  presbyter  aut  diaconus  est,  xl  dies 
poeniteat.  Si  monachus  xxx  dies  poeniteat;  si  cle- 
ricus,  xxdies;  si  laicus,  xv  dies, 

Cap.  XIV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  piBnitentiali    Bedx  presbijteri.)   Laicas,  si  per 
ebrietatem   vomitum   facit,   tres  a  carne,   et    vino, 
et  cervisia  abstineat. 
Cap.  XV.  —  Dc  illis  qui  per  superbiam  alios  inebriant. 

(Ex  eodem.)  Si  quis  per  neqnitiam  alium  inebriat, 
quadraginta  dies  poeniteat.  Quod  si  in  consuetudine 
habuerit,  communione  privetur,  donec  digne  poeni- 
teat,  et  emendationem  promittat. 

Cap.  XVI.  —  Quod  fugienda  sit  ebrietas, 

(Exdecr,  Clementis  pap.,capite  35.)  Ebrietatem op- 
pido  prohibebat,  propheta,  et  ebriosos  corpore,  et 
animo  mortuos  esse  praedicabat.  De  quibus  per 
exemplum  aiebat  :  Vee  qui  consurgitis  mane  ad 
ebrietatem  sectandam,  et  potandum  usque  ad  vespe- 
ram,  ut  vino  «stuetis.  Cithara,  et  lyra,  et  tympa- 
num,  et  tibia,  et  vinum  in  conviviis  vestris,  et  opus 
Domini  non  respicitis,  nec  opera  manuum  ejus  con- 
sideratis.  Etiterum :  Vffi  qui  potentes  estis  ad  bibendam 
vinum,  et  viri  fortes  ad  miscendam  ebrietatem,  qui 
justiiicatis  impium  pro  muneribus,  et  justitiam  justi 
aufertis  ab  eo.  Propter  hoc,    sicut  devorat  stipulam 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  DECIMUS  QUINTUS. 


894 


lis,  et  calor  flamm(B  exurit,  sic  radix  eorom  A 
illa  erit,  et  germeo  eorum,  ut  pulvis  as- 
.bjecerunt  enim  legem  Domini  exercituum^ 
iim  sancti  (srael  blaspiiemavcrunt.  Ideo  ira- 
ror  Domini  in  populo  suo,  et  exleudit  ma- 
Q  super  eum,  et  percussit  eum,  conturbati 
ites,  et  facta  sunt  morticina  eorum,  quasi 
i  medio  platearum.  In  omnibus  bis  non  est 
furor  ejus,  sed  adbuc  manus  ejus  extensa. 
Cap.  XVII.  —  Item  de  ebrietate, 
1$  Isidorus  dicit :)  Escse  crapulam,  potu:» 
n,  generant.  Ebrietas  autem  perturbatio- 
it  mentis,  furorem  cordis,  ilammam  libidi- 
)tas  ita  mentem  alicnat,  ut  ubi  sit  nesciat. 
im  malum  non  sentitur,  quod  per  ebrie- 
nmittitur.  Verum  est,  quod  juxta  prophe- 
ur :  Fornicatio  et  ebrietas  auferret  cor. 
0  enim,  sicut  ait  Salomon,  infatuat  sa- 
Ebrietas,  sicut  in  Loth  sensus  rationem 
Unde  et  in  Proverbiis  :  Potentes,  inquit, 
ndi  sunt,  vinum  non  bibant,  ne,  cum  bibe- 
iviscantur  sapientiam.  Plerisque  laus  est 
bibere,  et  nun  inebriari.  Audiant  hl  adver- 
iceotem  prophetam  :  Vse  qui  potentes  estis 
dam  vinum,  et  viri  fortes  ad  miscendam 
m.  Vino  multo  deditos,  et  luxuriose  viventes, 


B 


Esaias  sic  arguit,  dicens  :  Vce  qui  consurgilis  mane 
ad  ebrietatem  sectandam,  et  potandum  usque  ad 
vesperam,  ut  vino  sestuctis.  De  talibus,  et  alio  loco 
dicitur  :  Vse  tibi,  civitas  cujus  rex  juvenis  est,  et 
cujus  principes  mane  comedent.  Multi  enim  a  mane 
usque  ad  solis  occubitum,  ebrietati  et  gulae  volupta- 
tibus  serviunt,  nec  intelligunt  cur  nati  sunt :  sed 
consuetudine  beluina  detenti,  luxuriae  tantum  tota 
die,  epulisque  inserviunt.  Clamat  Joel  propbeta,  his 
qui  ebrietati  deserviunt,  dicens  :  Expergisciroini, 
ebrii,  et  ilete,  et  ululate,  omnes  qui  bibitis  vinum  in 
dulcedinem.  Quo  testimonio,  non  ait  tantum,  flete* 
omnes  qui  bibitis  vinum,  ut  bibere  omnino  non  li- 
ceat,  sed  adjecit  in  dulcedinem,  qnod  ad  voluptuo- 
sam  pertinet,  et  prodigam  eifusionem.  Nam  quan- 
tnm  satis  est  necessitati  edocet  Timotbeum  bibere 
Apostolus  dicens  :  Vino  modico  utere.  Non  solum  ex 
vino  inebriantur  homines,  sed  etiam  ex  cseteris  po- 
tandi  generibus,  quae  vario  modo  coniioiuntur.  Unde 
et  Nazaraeis,  qui  se  sanctiiicabant  Domino  prseceptum 
est  vinum  et  siceram  non  bibere?  utraque  enim 
statum  mentis  evertunt«  et  ebriosos  faciunt.  Luxu- 
riam  quippe  carnis  utraqne  asqualiter  gignunt.  Qui- 
dam  continentes,  sicut  pauem  cum  pondere  edunt, 
ita  et  aquam  cum  mensura  sumunt,  asserentes  ad 
caslimoniam  carnis,  etiam  abstinentiam  convenirc. 


FINIS    LIBRI   DECIMI    QUARTI 


INDEX  CAPITULORUM  LIBRI  DECIMI  QUINTI. 


piscopi  impositam  a  Deo  sibi  curam  in  po- 

abeant^  pauperum  oppressores  non  feraut. 

)  qui  in  episcopiis  praedam  fecerint. 

ipiscopi  potestates   admoneant  ot  pauperes 

iprimant. 

iem  re. 

cularibus    Ecclesiam  vel   clericum  injuste 

)iantibus. 

itemptores  canonum  excommunicentur. 

evaricatoribus  divinarum  legum. 

non  liceat  imperatori,  vel  cuiquam  poten- 

iquid  agere  contra  divinum  niandatum,  et 

judicium  injustum  regio  metu  ordinatum, 

Jeat. 

(no  contra  canones  esse  praesumat. 

iperatoria  lege. 

do  canonica  ventilantur,  nisi  sint  religiosi 
m  intersint. 

ici  in  synodo,  nisi  clericis  jubentibus,   do- 

>n  audeant. 

>pulus  docendus  sk,  non  sequendus. 

lo  qui  contra  decretum  episcopi  venerit. 

»neatur   imperator,   ut  constitutis   aposto- 

idis  obtemperet. 

ralis  admonitio  regum. 
idmonitio  principum, 
adhortatio  principum. 


C  19.  Qualiter  studendum  sit  regibus  sacerdotum,  vel 
populi  peccata  ulcisci. 

20.  De  eadem  re. 

21.  Quod  multorum  solameu  sit,  si  prudentes  viri 
regibus  adheereant. 

22.  Ut  regum  adversarii  excommunicentur. 

23.  De  illis  qui  principi  non  obedierint. 

24.  De  illis  qui  in  adversitate  proprise  gentis,  aut 
patrise  culpabiles  inveuiuntur. 

25.  Ut  nullus  prsesumat  principe  vivente  aliom  eli- 
gere  regem. 

26.  Ut  nemo  intendat  in  interitum  regis. 

27.  De  iidelibus  regum. 

28.  De  regum  sobole. 

rv  29.  Quod   quidquid  commotus  animus  fecerit,   hoc 
justum  putat. 

30.  Quod  laici  presbyteros,  qui  Ecclesias  illorum 
tenent,  [non  aliud  qnam  divinum  officium  agere 
cogant. 

31.  Ut  Judsei  super  Christianos  non  ponantur. 

32.  Quod  sancta  Ecclesia  unum  patrem  habeat  in 
cselis. 

33.  De  illo  qui  pro  catholia  iide  tribulationes  pa- 
titur. 

3't.   De  hseredibus,  si  jussa  ^testatoris  non  impleve- 

rint,  ut  episcopus  adimpleat. 
35.    Ut  laici  quamvis  religiosi  ecclesiastica  non  dis- 

ponant. 


895 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPi. 


%% 


36.  De  illis  qui  res  Ecclesise  a  regibus  petaat. 

37.  De  eo,  si  episcopus   ecclesiasticum,  et  comes  se- 
culare  placitum  una  die  coDdixerint. 

38.  De  rcgibus  bene  regentibus. 

39.  De  eadem  re. 

40.  De  patientia  regum. 


A  41.  De  delictis  regum,  sen  exemplis. 


42.  Quodregeslegibus  teneantur. 

43.  De  disciplina  regum  in  Ecclesia. 

44.  Cur  Deus   alios  ad  libertatem,    alios   autem  ad 
servitutem  discrevisset. 

Indicis  capitulorum  finis. 


BURGHARDI 


WORMACIENSIS   ECCLESIyE   EPISCOPI 


DECRETORUM   LIBER   DECIMUS   QUINTUS 

DE  LAICIS. 


ARGUMENTUM  LIBRI.  B 

Libro  boc  de    laicis   omnis   conditionis  tractatio 

instituitur,  tam  de  iis  qui  prsesunt,  ut  imperatoribus, 

regibus,  principibus,  quam  his  qui  horum  imperio 

subjecti  sunt. 

Cap.  I.  —  Episcopi  cum  impositam  a  Deo  sibi  curam 
inpopulis  habeant,  pauperum  oppressores  non  fe- 
rant, 

(Ex  concilio  Toletan.  5,  capite  32.)  Episcopi  in  pro- 
tegendis  populis  ac  defcndendis,  impositam  a  Deo 
sibi  curam  non  ambigant.  Ideoque  dum  conspiciunt 
jndices,  ac  potentes  pauperuni  oppressores  existere, 
prius  eos  sacerdotaii  admonitione  rcdarguant  :  et  si 
contempserint  emendare,  aoathematizentur. 
Cap.  II.  —  De  illis  qui  in  episcopiis  prxdam  fecerint. 

(Ex  concilio  Carthag.^   capite  8.)  Ut  si  quis   quem-  C 
libet  expoliaverit,  et  admonente  episcopo  non    red- 
diderit,  excommunicetur. 

Cap.  III.  —  Vt  episcopi  potestates  admoneant  ut  pau- 
pcres  non  opprimant. 

(Ex  concilio  Aurelian.y  capite  4.)  Ut  judices  aut  po- 
testates  qui  pauperes  opprimunt,  si  commouiti  a 
pontiiice  suo  nou  emendaverint,  excommunicentur. 

Cap.  IV.  —  De  cadem  re, 

(Exconcilio  Mogunt.f  capite  S.)  Ut  episcopi  pote- 
stateni  habeant  res  ecclesiasticas  praevidere,  regere 
et  gubernare,  atque  dispensare,  secundum  canonum 
auctoritatem.  Volumus  ut  laici  in  eorum  ministerio 
obediant  episcopjs  ad  regendas  Ecclesias  Dei,  viduas 
et  orphanos  defendendos,  et  ut  obedientes  sint  eis  q 
ad  eoruni  Christianitatem  servandam,  et  episcopi 
consentientescomitibus,  et  judicibus  ad  justilias  fa- 
ciendas,  et  ut  nullatenus  per  aliquorum  mendacium, 
vel  faisum  testimouium,  neque  perjurium,  aut  per 
preemium  lex  justa  in  aliquo  depravetur. 

Cap.    V.   —  De  secularibus  Ecclesiam    vel  clericum 

injuste  calumniantibus, 

(Exconcitio  Agathen.,  capite  32.)  Si  qui  secularium 

pro  calumnia  Ecclesiam   aut  clericum    fatigare   tcn- 

taverit,  et  evictus  fuerit,   ab   EccIesisB  liminibus,   et 


catholicorum  commnnione,    nisi   digne    poenitaerit, 

arceatur. 

Cap.  VI.  —  Ut  contemptores  canonum  excofnmunicentur. 

(Ex  concil.  Caithag.y  capite  15.)  Ut  laici  contera- 
ptores  canonum  excommuniceatur  :  clerici  honore 
priventur. 

Cap.  VII.  —  De  prasvaricatoribus  divinarum  legum. 

(Ex  concil,  apud  Lauria^um^    capiie    10.)  Si  qois 

publicus  divinse  legis    praevaricator,  vei   pro   maoi- 

festis  criminibus   sanctorum  canonum    contemptor 

repertus  fuerit,  ac  sanctorum   Patrum  constitutioni- 

bus  contradictor,    et   si   monitionibus  episcopalibus 

obtemperare  distulerit,  anathematizetur. 

Cap.  VIII.  —  Quod  non  liceat  imperatori,  vel  cuiquam 
potentum,  aliquid  agere  contra  divinum  man- 
datum. 

[Ex  decr.  Adriani  papx,  capite  16.)  Non  licet 
ergo  imperatori,  vel  cuiquam  pietatem  custodienti, 
aliquid  contra  mandata  divinitalis  prsesumere,  nec 
quidquam  quo  Evangelicis  propheticisque  seu  apo- 
stolicis  regulis  obvietur,  agere.  Injustum  enim 
judicium,  et  diffinitio  injusta,  regio  metn,  vel  jussa 
quod  contra  evangelicam  et  propbeticam,  aut 
a  judicibus  ordinata  non  valeat :  nec  quidqQam 
apostolicam  doctrinam,  constitutionemque  eonim 
sive  sanctorum  Patrum  actum  fuerit  stabit  :  et  qaod 
ab  infidelibus  aut  hsereticis  factum  fuerit,  omnioo 
cassabitur. 

Cap.  IX.  —  Ut  nemo  contra  canones  esse  prxsumat, 

[Ex  concit.  Tibur.f  capite  10.)  Ut  constitutioaes 
cimtra  canones  et  decreta  prsesulum  Romanorum, 
vel  bonos  mores  nullius  sint  momenti. 

Cap.  X.  —  De  imperatoria  lege. 

(Ex  decr,  Pii  papae^  capite  3.)  Lex  imperatorom 
non  est  supra  legem  Dei,  sed  subtus. 

Cap.  XI.  —  Quando    canonica  ventilcuitur,  nisi  sint 
retigiosif  laici  non  intersint. 

(Ex  concil.  Cabilton.,  capite  6.)   Quando  ea  qus 

canonica   sunt  ventilantur,   vel    quando    regularia 

examinantur,    neque  aliquos   laicos  interesse    nisi 


807 


DECRETORUII  LIBRI  XX.  —  UBER  DEGIMUS  QUINTUS. 


898 


religiosos  oportet,  et  nisi  hos  tantammodo,  qui  in  A  gratiam  sollicita  mente  castodi,  Christianam  fidem 


propria  appellantur  persona. 

Cap.  XII.  —  Ut  laici  in  synodo^  nisi  clericis  jubentibus, 

docere  non  audeant, 

{Ex  concil.  Carthag,y  crt/Ji7ell8.)  Laici  in  synodo 
pnesentibus   cler.cis,   nisi  ipsis  jubentibus,  docere 
non  audeant. 
Cap.  XI IL  —  Vtp&pulus  sit  docenduSf  non  sequendus. 

(Exdecret.Cdest.  papaejCapitc  22.)  Docendus  est 
populas,  non  sequendus :  nosque  si  nesciunt  quod 
liceat,  quidve  non  liceat  commonere,  non  his  con- 
sensum  prsebere  debemus.  Quisquis  vcro  conatus 
fuerit  tentareprohibita,  sentietcensuram  canonicam. 

Cap.  XIV.  —    De  illo  qui  contra  decretum  cpiscopi 


in  populis  tibi  subditis  et  extendere  festina  :  zelum 
rcctitudinis  tua»  iu  eorum  conversione  multiplica, 
idolorum  culLus  insequens,  fanorum  oidificia  everte. 
Subditorum  mores  in  magna  vitee  mundicia  exhor- 
tando,  terrendo,  corrigendo,  et  boni  operis  exempla 
monstrando,  ffidifica,ut  illum  retributorem  invenias 
incoRlo,  cujus  Koracn  atque  cognitionem  dilataveris 
in  lcrra.  Ipse  euim  vestrse  quoque  glorioc  nomen, 
etiam  posteris  gloriosius  reddet,  cujus  vos  honorem 
quffiritis,  et  reservatis  in  gentibus.  Sic  enim  Con- 
stantinus  quondam  piissimus  imperator,  Romanam 
rempub.  a  perversis  idolorum  cultibus  revocans, 
omnipotenti  Deo  nostro   Jcsu  Christo   secum  subdi- 


(Gregor.  dieit  :}  Si   quis   v^nerit  contra  decretam  B  **"'   *"'*I"*'    *=""'  ,f "fJ^»;'»    P^P"!»*   »•>»«    «d    «"«» 
episcopi,  ab  Ecclesia  abjiciatur.  "«"*«  convertit.    Unde  factum   est,  ut  anUquorum 

Cap.  XV.  -  Admoneatur  imperator,  ut  comtitutis  apo-      P"""?""»  "«>"«"'  «"«  ^"  '"e  laudibus    yinceret,  |et 


stolicse  scdis  obtemperet. 
{Ex  decret.  Anastas.  papae.)  liiud  vero  peculiarius 

pro  amore  imperii  vestri,  et  beatitudine  quam  con- 

seqoi  poterit  regnum,  pro   apostolico  oflicio  praedi- 

camus,    ot  sicut  decct,   et   Spiritus   sanctus  dictat, 

monitis  nostris  obedicntia  prsebeatur,  ut  bona  omnia 

Testra  respublica  consequatur,  sicut  in  Exodo   pro> 

mittitur.  Si  audieris  vocem   Domini   Dei  tui,ct    quse 

placent   feceris  coram    eo,    et  obedieris    prseccptis 

ejos,  et  CQstodieris  omnem  justitiani   ejos,    omnem 

iDfirmitatem  quam  importavi  iEgyptiis,   non  impor- 

tabo  in  te.   Ego   enim  sum    Dominus,  qui  salvum 


tanto  in  opinione  prsecessores  suos,  quanto  et  in 
bono  opere  superaret.  Et  nonc  itaque  vestra  gloria 
cognitionem  unius  Dei,  Patris,  et  Filii,  et  Spiritus 
sancti,  regibos  ac  populis  sibimet  subjcclis  festinet 
infimdere,  ut  antiquos  gentis  sose  reges  laudibus 
ac  meritis  transeat  :  et  quando  in  subjectis  suis 
etiam  aliena  peccata  deterserit,  tanto  etiam  de  pec- 
catis  propriis  ante  omnipotentis  Dei  terrible  examen 
sccurior  fiat.  Praeterea  scire  vestram  gloriam  volu- 
mns,  quia  sicut  in  Scriptura  sacra  ex  verbis  Domini 
omuipoteniis  agnoscimus,  pra^sentis  mundi  jam 
terminus  juxla  est,  et  sanctorum  regnum   venturum 


facio  te.  Et  illic  iternm  tuba  potentissima  canitor  :  C  est,  quod  nuUo  unquam  poterit  flne   flniri.   Appro- 


Et  buac,  Israel,  quid  Dominus  Deus  tuus  postulat 
a  te  aliad,  quam  ut  timeas  Dominum  Deum  tuum, 
et  ambules  in  omnibus  viis  ejus,  et  diligas  eum  et 
servias  Domino  Deo  tuo  ex  toto  corde  et  ex  tota 
mente  tua?  Custodi  prsec^^pta  Domini  Dei  tui  et 
justitias,  quas  ego  mandabo  tibi.  Hsec  mo  sugge- 
rentem  frequentius,  non  spernat  pietas  tua,  ante 
ocalos  habens  Domini  in  Evangelio  verba  :  Qui  vos 
aodit,  me  audit,  et  qui  vos  spernit,  me  spernit  : 
et  qui  me  spernit,  spernit  eum  qui  me  misit.  Nam 
et  Apostolus  concinens  Salvatorinostro,  ita  loquitur: 
Qnapropter  qui  hsecspernit,  non  hominem  spemit 
sed  Deum,  qni  dedit  spiritum  suum  sanctum  in 
nobis.  Pectus  clementiee  vestrte,  sacrarium  est 
poblicae  felicitatis,  ut  per  instantiam  vestram, 
qoam  velut  vicarium  prsesidere  jussit  in  terris* 
erangelicis,  apostolicisque  prseceptis  non  dura  su- 
perbia  resistatur,  sed  pcr  obedientiam,  quae  sunt 
salutifera,  compleanur. 

Cap.  XVI.  —  Generalis  admonitio  regum, 
(Ex  regist.  ad  Adilbercum  rcgem  Francorum,  ca- 
pite  26^.)  Propter  hoc  omnipotons  Deus  bonos 
quosque  ad  populorum  regimina  perducit,  ut  per 
eos  omnibus,  quibus  prselati  fuerint,  dona  suse 
potestatis  impendat :  quod  in  Anglorum  gente 
iactam  cognovimus,  cui  vestra  gloria  idcirco  est 
prseposita,  ut  bona  quoe  vobis  concessa  sunt,  etiam 
subjectsp,  vobis  genti  supernobeneBcio  restaurentur. 
Et  ideo,  glorioso  fili,  eam  quam  accepisti  divinitus. 


D 


pinquante  autem  eodem  mundi  termino,  multa  im- 
minent  quse  antea  non  fuerunt,  videlicet  immuta- 
tiones  aeris,  terroresque  de  coelo,  et  contra  ordiua- 
tionem  temporum  tempestates,  bella,  fames, 
pe^tilentise,  terrsemotus  per  loca,  quse  tamen  non 
omnia  nostris  diebus  ventura  sunt,  sed  post  nostros 
dics  subseqoentur.  Vos  itaque  si  qua  ex  his  evenire 
in  terra  vestra  cognoscitis,  nullo  modo  vestrum 
animum  perturbetis  :  quia  idcirco  Iisec  signa  de  fine 
seculi  prsemittuntur,  ut  de  aniniabus  nostris  debea- 
mus  csse  solliciti,  de  mortis  hora  suspecti,  et 
venturo  judicii  in  bonis  actibus  iuveniantur  esse 
prsepositi. 

Cap.  XVI  [.  —  Alia  admonitio  principum. 
(Ex  regist,  ad  Justinum  imperator,  $tct7ia?,  ca- 
pite2.)  Quod  lingua  loquitur,  attestatur  conscientia  : 
quiadudum  vos  et  nuUius  dignitatis  occupationibus 
implicatos  multum  dilexi,  multumquo  veneratus 
sum.  Ipsa  namque  incessus  vestri  modestia  quibus- 
dam  conatibus  e.\igebat,  ut  diligi  etiam  a  nolenle 
deliuisset.  £t  cum  vos  venisse  ad  administrandam 
prscturam  Sicilise  audirem,  valde  gavisus  sum  :  et 
quia  quandam  inter  vos  atque  ccclesiasticos  simul- 
tationem  subrepere  comperi,  vehemcntissime  con- 
tristatus  sum.  Nunc  vero  quia,  et  vos  administra- 
tionis  cura,  et  me  studium  hujus  regiminis  occupat, 
in  tantum  nos  recte  diligere  specialiter  possumas, 
in  quantom  generalitati  minimo  nocomus.  Unde 
per   omnipotentem    Dominum  rogo,    in  cujus  tre- 


890 


BURCHARDl  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


W) 


mendo  jadicio  nostrorum  actiium  posittiri  rationem  A 
sumus,  ut  ejus  respectum  semper  gloria  vestra  ante 
oculos  habeat,  et  nunquam  quodlibet,  ex  quo  inter 
nos  vel  parva  dissensio  proveniat,  admittat.  Nulla 
vos  lucra  ad  injustitiam  pertrahant,  Quam  sit  vita 
brevis  aspicite,  ad  quem  quandoque  ituri  estis  judi- 
cem,  qui  judiciariam  potestatem  geritis,  cogitate.  So- 
lerter  ergo  intuendum  est  quod  cuncta  lucra  hic 
relinquimus,  et  solas  dispensativorum  lucrorum 
causa,  nobiscum  ad  judicium  deportamus.  Illa  ergo 
nobis  sunt  commoda  quaBrenda,  quce  nequaquam 
mors  adimat,  sed  mansura  in  perpetuum  prsesentis 
vitae  finis  ostendat. 

Cap.  XVIIl.  —  Item  adkortatio  principum, 
{Ex  reg,  Greg.  ad  Gennadium  Patricium  et  Exar-  p 
chum,  capite  73.)  Si  non  ex  lidei  merito,  et  Christian» 
religionis  gratia  tantse  excellentise  vestrse  bellicorum 
actuam  prosperitas  evcniret,  non  summopere  mi- 
randa  fuerant,  cum  sciamus  hsec  etiam  antiquis 
bellorum  ducibus  fuisse  concessa.  Sed  cum  futuras 
Deo  largiente  victorias  non  carnali  providenlia,  sed 
magis  orationibus  prsevenitis,  fit  ut  hoc  in  stuporem 
yeniat,  quod  gloria  vestra  non  terreno  consilio,  sed 
Deo  desuper  largiente  discedat.  Ibi  enim  meritorum 
vestrorum  loquax  non  discurrit  opinio,  quee  et  bella 
vos  frequenter  appetere,  non  desiderio  fondendi 
sanguinis,  sec  dilatandse  causa  reipublicse,  in  qua 
Deum  coli  conspicimus,  loquerelur,  quatenus  Christi 
nomen  pcr  subditas  gentes,  tidei  prajdicatione  cir- 
cum  quaque  discurreret.  Sicut  enim  exteriora  vos  C 
virtutum  opera  eminentes  in  hac  vita  constituunt  : 
ita  et  internorum  ornamenta,  ex  corde  mundo  pro- 
cedentia,  in  futura  vita  cselestium  gaudiorum  parti- 
cipatione  glorificant. 

Cap.  XIX.  —  Qualitei*  studendum  sit  regibus  sacerdo- 
tum  vel  populi  peccata  ulcisci, 

(Ex   reg,     Greg.   ad    Brunihildam  reginam   Fran- 

corum,   capiie  272.)  Cum  scriptum  sit,  Justitia  elevat 

gentem,    miseros    autem   populos    facit   peccatum, 

tunc  regnum  stabiliri  creditur^  cum  culpa  quse  co- 

gnoscitur,  citius  emendatur.  Multorum  igitur  ad  nos 

relatione  pervenit,  quod  dicere  sine  afflictione  cordis 

nimia  non  valemus,  ita   quosdam   sacerdotes   in  illis 

partibus  impudice  ac  nequiter  conversari,  ut  et  au-  *. 

dire  nobis  opprobrium,  et  lamentabile  sit    referre. 

Neergo  postquam   hujus  nequitio;  hucusque  se  te- 

tendit  opinio,  aliena  pravitas  aut  nostram  animam, 

aut  vestrum   regnum   peccati  sui  jaculo  feriat,  ar- 

denter  ad  hsec  debemus  ulciscenda  consurgere,    ne 

paucorum   fames,   multorum  esse     possit    perditio. 

Nam  causa  sunt  ruinoe  populi  sacerdotes  mali.  Quis 

enim  pro  populi  peccalis    se  intercessor  objiciat,  si 

sacerdos  qui  exorare  debuerat   graviora  committat? 

Sed  quoniam  eos  quorum   hsec   locutio  est  insequi, 

nec  sollicitudo  ad  requisitionem,  nec  zelus  excitat  ad 

vindictam :   scripta    ad    nos    vestra   discurrant,    ut 

personam  si  praecipitis  cum  vestraB  auctoritatis    as- 

sensu  transmiltamus,   qua:  una   cum  aliis  sacerdo- 

tibus  hcec  et  subtiliter  queerere,  et  secundum   Deum 


debeat  emendare.  Nec  enim  dissimulanda  sunt  qas  i 
dicimus  :  quia  qui  emendare  potest  et  negligit,  par-  , 
ticipem  se  procul  dubio  delicti  constituit.  Providete 
ergo  animae  vestrae,  providete  nepotibus  quos  cupilis 
regnare  feliciter,  providete  provinciis,  et  priDsquam 
creator  noster  manum  suam  ad  feriendum  excutiat, 
de  correctione  hujus  sceleris  studiosissime  cogitate, 
ne  tanto  poslmodum  acrius  feriat,  quaoto  modo  dia- 
tius  et  clementer  exspectat.  Scitote  autem  quia 
magnum  Deo  nostro  sacriiicium  placationis  offeretis, 
si  tanti  labem  facinoris,  de  vestris  citius  finibus 
amputatis.  Datum  die  x,  Kalend.  Julii,  indict. 
quarta. 

Cap.  XX.  —  De  eadem  re, 

(Ex  reg,  Greg.  ad  Tendericum  regem  Francorum^ 
capite  273.)  Excellentise  vestrae  index  cordis  epistola, 
quanta  in  vobis  fulgeat  cum  regia  potestate,  pni- 
dentia,  ita  luculenti  copia  sermonis  edocuit,  ut  da- 
bium  esse  non  valeat,  quidquid  laudabile  de  vobis 
fama  narraverit.  Et  quoniam  adhortationem  nostram 
regiis  animis,  per  laudis  praedicamenta  placuisse 
signastis,  ut  quidquid  ad  Dei  nostri  cuUam,  quid- 
quid  Ecclesiarum  reverentiam,  quidquid  ad  hono- 
rem  pertinere  cognoscitis  sacerdotum,  studiose  sta- 
tui,  et  velitis  in  omnibus  custodire,  iterata  vos  per 
vestram  mercedem  adhortatione  pulsamus,  ut  con- 
gregari  synodum  jubeatis,  et  sicut  dudum  scripsi- 
mus,  corporalia  sacerdotibus  vitia,  et  Symoniacs 
hseresis  pravitatem,  omnium  episcoporum  definitione 
damnari,  atque  a  regni  vestri  amputari  fintbus,  fa- 
ciatis,  nec  plus  illis  per  pecuniam  obtinere,  quam 
praecepta  Dominica  praecipiunt  perraittatis.  Nam 
dum  omnis  avaritia  idolorum  sit  servitus,  qaisquis 
hanc  in  dandis  honoribus  et  maxime  ecclesiasticis 
vigilanter  non  prsecavet,  infidelitatis  perditioni  sub- 
jicitur,  etiam  si  tenerefidem  quam  negligit  videatur. 
Sicut  ergo  contra  exteriores  hostes,  ita  quoque  con- 
tra  inleriores  animarum  adversarios  studete  esse 
solliciti,  ut  per  hoc  quod  Dei  nostri  inimicis  fideli- 
ter  repugnatur,  et  hic  feliciter  ipsius  protectione  re- 
gnetis,  et  ad  ceterna  postmodam  gaudia  ejus  duce 
gratia  veniatis. 

Cap.  XXI.  —  Quod  multorum  solamen  sity  si  prudentes 

viri  regibus  adhxreant, 

(Ex  rege  Greg.  ad  Asclepiodotum  Patricium  An- 
glor.yCapite  271.)  Prudentes  viros,  sicutestis,  regibas 
adhaerere,  multorum  solamen  est.  Nam  dum  praestari 
sibi  locum  ad  animap  datum  utilitatem  intelligunt, 
certum  est,  quia  mercedis  causas  alia  ubi  inveniunt 
non  praeponunt. 
Cap.  XXII.  —  Ut  regum  adversarii  excommunicmtur, 

(Ex  concilio  apud  Lauriacum,  capite  13.)  Si  quis 
potestati  regiae  non  est  juxta  Apostolum  nisi  a 
Deo,  contumaci  et  infiato  spiritu  contradicere,  vel 
resistere,  praesumpserit,  et  ejus  justis  et  rationabi- 
libus  imperiis  secundnm  Deum  et  auctoritatem  Ec- 
clesiasticani  obtemperare  noluerit,  anathematizetar. 

Cap.  XXIII.  —  De  illis  qui  principi  non  obedierent. 

(Ex  concilio  Toletan.)  In  libro  regum  legitar  :  Qui 


?>0I 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  -    LIBER  DECIMUS  QUINTUS. 


902 


noQ  obedierit  principi,  morte  moriatur.  In  concilio  A 
autem  AgaihoDsi  prsecipitar  ut  anatliematizetar. 

Cap.  XXIV.  —  Deillis  quiin  adversitate  propriae  gentis 
aut  patrix  culpabiles  inveniuntur. 

{Ex  eodem.)  Nobis  igitur  ratio  persaasit  synodalis 

decernere,  ut  qaicanque   laicora  n  adversitate   pro- 

prifle  gentis,  aut  patrise,   vel     regise  potestatis    ad 

exteras  partes  se  conferendo  noxias  fuerit  ultra  re- 

pertus,  perpetua  sit  excommunicatione  damnatus,  et 

nnnquam  illi  prseter  in  ultimo  mortis  sua^  communio 

tribuatur. 

Cap.  XXV.  —  Ut  nullus  praesumat  principe  vivente  alium 

eligere  regem. 

(Ex  eodem  concilio   7,   capite   17.)   Quanquam  in 

concilio  anteriori   qaod   annos   primo    gloriosissimi 

principis  nostri  habitum   est,  de  liujusmodi  re  fuerit  R 

promulgata  sententia  :    tamen   placet  iterata  juxta 

qaod  convenit  custodire.  Itaque  regis  vila  constanie, 

nuUos  sibi  aliquo  opere,  vel  deliberaiione,   seu  cu- 

joscanque  dignitatis  laicus,  seu  gradu  episcopatus, 

presbyterii,  aut  diaconii  consecratus,    cseterique  cle- 

ricatus  ofQciis  deditus,    futurum   regem   provideat, 

eontra  viventis  regis  uiililatem,  et  procul  dubio  vo- 

limtatem,  blandimenio,   vel   suasione  per  eamdem 

spem,  aut  alios  in  se  trahat,  aat  ipse   in  alium    ac- 

qaiescat.  Iniquam  enim  et  valde  execrabile  a   Chri- 

stianis  debet  haberi,  fuiuri  temporis  illiciiis  prospi- 

cere,  et  vite  suse  ignaros  ventura  disponere.  Quod  si 

qnisquam  jam  talia  iniqua  deliberatione   cum   quo- 

cunque  est  meditatas,  hoc  sibi  noverii  esse  sacerdo-  q 

tali  moderatione  concessum,   ui  si  venialiter  poscii, 

hoc  sine  mora  prseseniis  principis   auribus    studeat 

poblicare.  Si  auiem  obiineai  et   deliberaiionis  suae 

machinamenia,  noluit  dicere,  pessimo  pleciatur  ana- 

themate. 

Cap.  XXVI.  —  Ut  nemo  intendat  in-interitum  regis, 

{Ex  eodem^  capite  18.)  Jam  quidem    in  aniecedenii 

nniyersali  synodo,  salati    nosirorum  principum  con- 

stat  esse   consulium,  sed  libet  iierare  bene   sauciia, 

et  digna  auctoritate    munire    salubriler     ordinaia. 

Ideoque  contestamur  coram  Deo,  et  omni  ordine  an- 

.gelorum,   coram   prophetarum  aique   aposiolorum, 

vel  omniom  martyrnm  choro,  coram  omni  catholica 

Ecclesia,  et  Christi  annorum  coeiu,  ut  nemo  iniendat 

in  interiium  regis,  nemo  vitam  principis  nece  aitrectei,  ^ 

nemo  regni  eum  gubernaculis  privet,  nemo  tyrannica 

prcesumptione  apicem  regni  sibi  usurpet,  nemo  quo- 

libet  machinamenio  in  ejus  adversiiatem  sibi  conju- 

ratonim  manum  associet.  Quod  si  in  quopiam  horum 

qoisquam  nostrorum    ieraerario  ausu   prsesumptor 

exstiterit,  anathemaie  diviuo  percussus,  absque  ullo 

remedii  loco,  habeaiur  condemnatus  seterno  judicio. 

Cap.  XXVII.  —  De  fidelibus  regum. 
{Ex  eodem,)  Proinde  decrevii  concilium  sancium, 
omnes  qui  pro  lideli  obsequio,  ei  sincero  serviiio, 
voluntatibus,  vel  jussis  paruerini  principis,  ioiaque 
intentione  saluiis  ejus  cusiodiam,  vel  vigilaniiam 
habuerint  regni,  a  successoribus  nec  a  digniiaie, 
nec  a  rebns  pristinis  causa  repellantur  injusta  :    sed 


et  nunc  iia  pro  unius  cujusque  utiliiate  principis 
modereniur  discreiione,  sicui  eos  prospexerit  neces- 
sarios  esse  patria:  et  sic  illis  impariiaiur  benigniias, 
ui  in  cseieris  maneai  graiia,  et  poiestas,  quaienas 
iia  omnia  in  rebus  jusie  conquisiia  lucreniur,  ui  po- 
sieris  reiinquendi,  vel  quibus  voluntas  eorum  decre- 
vit,  conferendi,  spontaneo  fruaniur  arbiirio.  Cseie- 
ram,  si  intidelis  quisquam  in  capiie  regio,  aui  inutilis 
in  rebus  commissis  exstiierii,  in  clemeniite  vesirae 
manu  poiesiatis  nutu  consiei  hujusmodi  moderaiio. 
Fas  esi  enim  indubium  deducere  jus  potestatis,  cui 
omniumgubernatio  superno  constai  delegaia  judicio. 
Quod  si  posi  ejus  discessum  quispiam  repertus  fuerit 
vita^fuisse  infidelis,  quidquid  largiiate  ipsiusin  rebus 
habuii,  conquisitis  careat,  conQscandum,  et  fidelibus 
largiendum. 

Cap.  XXVIII.  —  De  regum  sobole. 

(Ex  eodem,  captVe  16.)Sicut  insoleniia  malornm  re- 
gumodiosa  semper  ei  execrabilis  existit  subjectis  :  iia 
bonorum  provida  uiiliias  amabilis  efficitur  populis. 
Quocirca  quis  feral,  aui  quis  talem  erraniem 
Chrisiianum  videat,  qui  regiam  sobolem,  aui  posie- 
riiatem  conetur  expoliare  rebus,  aui  privare  digni- 
taiibus?  Quod  deinde  ne  fiai,  generalis  promatur 
principis  filiis  sententia  nosira,  id  esi,  de  prseseniis 
exccllentissimi  Cintilani  regis  posteritaie  deniur  apia 
a  nobis  decreta,  ui  ea  quie  synodus  prseterito  anno 
in  hac  Ecclesia  habita  cousiiiuii,  circa  omnem  po- 
steritatem  ejus  universitas  regni  sui  conservei,  hoc 
est,  ui  prsebeaiur  filiis  ejus  dileciio  benigna  et  firma, 
ei  iribuaniur,  ubi  loci  opporiunitas  exhibuerii,  de- 
fensiones  adadminicula  justa,  ne  de  rebus  juste  profli- 
gatis,  aui  parentum  dignitaie  procuraiis,  vel  largi- 
taie  principum  aui  alicujus  impensis,  aut  eiiam  pro- 
pietaie  debiiis,  fraudeniur  qualibei  insidia  callidita- 
tis,  neve  a  quoquam  laedendi  eos  praebeantur  argu- 
menta  machinaiionis  :  quia  dignum  esi,  ui  cujus 
regimine  habemus  securiiaiem,  ejus  pdsieriiati  de- 
creio  concilii  imperiiamus  quietcm. 

Cap.  XXIX.  —  Quod  quidquid  commotus  animus  fecerit, 

hoc  justum  putet. 

[Ex  rege.  Greg.  ad  Mauricium  Augustum,  capite 
213.)  Omnipoienii  Deo  reus  esi,  qui  serenissimo  do- 
mino  in  omne  quod  agii  et  loquitur  purus  non  est. 
Ego  auiem  indignus  pietatis  vesirae  famulus,  in  hac 
suggesiione  mea,  neque  ul  episcopus  nequc  ui  servus 
jure  reipublicse  sed  jure  privaiae  loquor,  quia  se- 
renissime  domine,  et  illo  jam  iempore  domi- 
nus  meus  fuisii,  quando  adhuc  dominus  omnium 
non  eras.  IUa  proepositorum  soliiciiudo  uiilis,  illa 
est  cautela  laudabilis,  in  qua  toium  raiio  agiti 
et  furor  sibi  nil  vindicai.  Restringenda  ergo  sub 
ratione  poiesias  est  nec  quidquam  agendum  prius 
quam  conciiata  ad  tranquiliiiaiem  mens  redeat* 
Nam  commoiionis  tempore,  jusium  puiat  ira  quod 
fecerii. 


003 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPlSCOPf. 


904 


Cap.  XXX.  —  Quod  laici  presbj/teros,  qui  ecclesias  illo-  A  offeadunt.  Guberaationes  in  qaotidianis  Titie  coro- 
Twn  tenenty  non  aliud  quam  divinum  officium  faca*e 
cogant. 
(Ex  dictis  Aug.)  Admoneo  vos,  dilectissimi,  Deum 

timere,  sacerdotes  honorare,  reddontes  eis   debitum 

sanctitatis,  ut  vobis  adjuvantibiis  ipsi  inconturbati  va- 

leant  atque  securi,   salularia   praedicare,  et  regulnm 

atque  vigorcm  ecclesiasticum  conservare,  ita  clerici 

omnes  snis  subjaceant  episcopis,  et   ab   illis  docean- 

tur.  Praeceptum  quippe  est  a  Domino  :  Reddite  quae 

sunt  Caesaris,  Crp.sari,  et  qua»  sunt  Dei,  Deo.  Aposto- 

licum  prseceptum  vobis  mando,  ut  nullus   secularis 

clericum  in  suum  habeat  obsequinm,  sed   illi    cujus 

signaculum  in  capile  habet,  mente  deserviat  et  cor- 

de,  educatus  in  his  qua?  a  suo  pra?cipiuntur   episco- 


meatibus   prcelatonim   adminiculo     destitats    fati- 
scunt. 

Cap.  XXXIII.  —  Dc  illo  qui  pro  catholica  fide  iribulationes 

patitur. 

(Ex  concilio  Carthagi.,  capite  43.)  Cliristianum  ca- 

tholicum,  qui  pro  catholica  fide,  et  pro  ecclesiastids 

rebus,  et  Christiana  religione   tribulationes    patitur, 

omni  honore  a  sacerdotibus  honorandum,   etiam  et 

perdiaconum  victus  ei  ministretur. 

Cap.  XXXIV.  —  De  hwrcdibus,  sijussa  testatoris  non  im- 
plcverint,  ut  episcopus  adimpleat. 

{Ex  concilio    Mogunt.y  capitei.)    Si   hseredes  jussi 

testatoris  non  adimpleverint,  ab   episcopo  loci  illius 


po.  Detestebile  est  enim  et  iniquum  opus.    clericum  B  ''"'"''  ^es,  qa»  his  relicteest.  canonicc  interdicatur, 


in  Judis  inveniri,  aut  cum  accipitribus,  vel  venalio- 

nibus  degere  vitem,  tentisque  scenicis  causis  saucia- 

tum,  ad  episcopatum  aut  presbyterium,  vel  quibusli- 

bet  sacerdotalibus  ofilciis   accedere,    non   bonis,  sed 

malis  vitiis  plenum.  Scriptum  namque   est  :  Qui  di- 

ligitis  Dominum,  odite   maluni.  Nam  et  boc  horte- 

mur  Christianitatem    vestram,   ut  jaxta  sanctorum 

canonum  instituta,   nec   Ecclesiis  a    vobis   fundatis 

aliunde  veniens  presbyter  suscipiatur,  nisi  a  vestrsB 

Ecclesiae    fuerit  episcopo  consecratus,    aut    eo   per 

commendatitias  litteras  suscipiatur.  Multi  enim  sibi- 

metipsis  mendaces,  multoties  servi  cujusquam  fugam 

arripientes,  dominis    suis    semetipsos    quasi  conse- 

cratos  presbyteros  annuntiant,  dum  non  sint.  Sunt 

autem  ministri  diaboli  et  non  Dei,  et  qui  eos  susci- 

piant  similiter  :  quia  scriptum  est  :  Videbas  furem, 

et  cum  eo  currebas,  etc. 

Cap.  XXXI.  —   TJt  Judxi  super   Christianos  non  po- 

nantur. 

(Ex  concilio  Meldejisi,  capite  3.)  Ne  Jiida?i   admini- 

stratorio  usu  sub    ordine   villicorum  atque  actorum 

Christianam  familiam  rcgere  audcant,  nec  eis  hoc  a 

quoquam  fieri  praecipiatur.  Si   quis  vero  contra  haec 

agere  pra?sumpscrit,  si  episcopus,  presbyter,  aut  dia- 

conns  fuerit,  proprio  summoveatur  gradu  :  si  vero 

monachus  fucrit,  communione  privetur.  Similiter  et 

laicus.  Et  si  perseveraverint    inobcdientes,  anathe- 

matizentur. 


cum    fructibus,  ceeteris   emolumentis,    at   Tota  de- 
functi  impleantnr. 

Cap.  XXXV.  —  Ut  laici  quamvis  religiosi  ecclesiasti(a 

non  disponant. 

(Ex  codem,   capite   5.)  Laicis,   quaravis  religiosis, 
nullo  modo  de  ecclesiasticis  facultetibus  aliquid  dis- 
ponendi  unquam  attribuatar  facultas. 
Cap.  XXXVI.  —  De  illis  qui  res  Ecclesiae  a  regibus  petunt. 

(Ex  concilio  Lugdunetisi,  capite  il.)  Qui  res  Eccle- 
sise  petunt  a  regibus,  et  horrendse  capiditatis  im- 
pulsu  egcnlium  substentiam  rapiant,  irrite  habean- 
tur  quse  obtinent,  et  a  communione  Ecclesiap,  cujns 
facultetem  auferre  capiunt,  excludantnr. 

Cap.  XXXVII.  —  De  co,  si  episcopus  ecclesiastiaim,  et 
comes,  seculare  placitum  una  die  condixcrint, 

(Ex  concilio  Triburi.,  cui  intcrfuit   rex    Amolphus, 

capite  9.)  Cum  autem  episcopus  Ecclesiam  a  Domino 

Deo  sibi  commissam  regens,   episcopatnm   circooi- 

eundo   perrexerit,    et    placitum  canonice    constita- 

tum    decreverit,  populutnque  sibi   commissum  illo 

invitaverit,  atque  comes  eadem  die  sciens    placitum 

ab  episcopo  condictum,  vel  nesciens   placitum    cnm 

populo  suo  condixerit,  et  banno  illac  venire  praece- 

perit,  placitam  comitis  omnes  postponant,  et  comes 

ipse,  idemque   populus  post  episcopum  festine    per- 

gant,  scientes   se   non     illic   scditiosa    contentione 

decertere,   sed   pro    fide   catholica   invigilare,    noo 

cumulum  pecuniarum  sed  lacrum    congregare  ani- 


Cap.  XXXII.  —  Quod  sancta  Ecclesia  unum  Patrem  ha-  n  »Tiarum-  Unde   in  eadem  beati  Clementis   epistola  : 


beat  in  coRlis. 

(Ex  concilio  Cabillon.^  capite^l.)  Quia  ergo  constat 
in  Ecclesia  diversarum  conditionum  homines  esse, 
nt  sunt  nobiles,  et  ignobiles,  servi,  coloni,  inquilini, 
et  ceetera  hujusmodi  nomina,  oportet,  ut  quicunque 
eis  prselati  sunt,  clerici,  sive  laici,  clementer  erga 
eos  agant,  et  misericorditer  eos  tractent,  sive  in 
exigendis  ab  eis  operibus,  sive  in  accipiendis  tri- 
butis,  et  quibusdam  debitis,  sciantque  eos  fratres 
8U0S  esse,  et  unum  patrcm  habere  Deum,  cui  sic 
clamant  :  Pater  noster  qui  es  in  ccelis,  unam  ma- 
trem  sanctam  Ecclesiam,  quse  eos  intemerato  sacri 
fontis  nlero  gignit.  Disciplina  igitur  eis  miscricor- 
dissima,  et  gnbernatio  opportuna  adhibenda  est. 
Disciplinee  in  disciplina  te  vivcndo,  auctorem  suum 


Vestrum,  qui  legatione  Domini  fungimini,  est  docere 
populos  :  eorum  vero  est,  vobis  obedire  in  Deo.  Et 
in  epistola  Alexandri  papse  successori  Evaristi :  Si 
quis  autem  legationem  vestram  impedit,  non  unios. 
sed  multorum  profectum  avertit.  Et  sicut  multis  no- 
cet,  ita  a  mullis  est  arguendus  :  et  qui.i  Dei  causam 
impedit  et  statnm  Ecclesise  contnrbat,  idoo  a  limi- 
nibus  ejus  arccatur.  Quapropter  nullus  comes,  nol- 
lusque  judex,  nullas  omnino  in  cloricatu,  vel  secu- 
lari  habitu  constitutus,  legatione  episcoporum  im- 
pediat,  vel  conturbare  prsesumat.  Ut  autem  unani- 
mitas  et  concordia  sit  inter  episcopos  et  comites, 
placuit,  ut  si  quis  episcopus  domi  residens  conveo- 
tum  populi  esse  voluerit,  et  comes,  nihilominns  in 
ipsa     eadem    die   placitum     condixerit,     eifectom 


I 


DECRETORDM  LIBRI  XX.  —  LIBER  DECIMDS  QDINTDS. 


906 


B 


it  qui  prior  indicaverat.   SaWa  tamen  digni-  A 

t  potestate  episcopi. 

.p.  XXXVIII.  —  De  regibus  bene  regentibus. 

dictis  S.  Isidor,)  Quia  intra  seciilum  bene 
raliterimperat,  sine  finoin  perpetuum  regnat, 
^ioria  seculi  hujus,  ad  setemam  transmeat  gio- 
^ui  Tero  prave  regnum  exercent,  post  vestem 
tem,  et  lumina  lapillorum,  nudi  et  miseri  ad 
1  torquendi  descendunt  reges  a  recte  agendo 
sunt,  ideoque  recte  faciendo  regis  nomen  tene- 
iccando  amittitur.  Nametvirossanctos  proinde 
rocari  in  sacris  eloqaiis,  eo  quod  recte  agant, 
que  proprios  bene  regant,  et  motus  his  resi- 
i  sibi  rationabili  disoretione  componant.  Recte 
illi  reges  \ocantur,  qoi  tam  semetipsos,  quam 
tos  bene  regendo  modilicare  noverunt.  Qui- 
isnm  nomen  regiminis,  ad  immanitatem  trans- 
t  crudelitatis :  dumque  ad  culmen  potestatis 
Qt,  in  apostasiam  statim  labuntur,  tantoque 
lore  mentis  extollunt,  ut  cunctos  snbditos  in 
nparatione  despiciant,  eosque  quibns  prseesse 
it,  non  agnoscant.  Quibus  congrue  per  Eccle- 
dicitur :  Ducem  te  constitui,  noli  extolli. 
nundi  reges  se  cseteris  sablimiores  sentiunt, 
es  tamen  se  esse  cognoscant  :  nec  regni  glo- 
|oi  in  seculo  sublimantar,  aspiciant,  sed  opus 
«cum  ad  inferos  deportant,  intendant.  Si  ergo 
nthujus  temporis  gloria,  illa  agant,  quse  post 
sine  fine  possideant.  Dum  Apostolus  dicat  : 
t  potestas,  nisi  a  Deo.  Quomodo  per  prophe-  C 
I  quibnsdam  potestatibus  dicitur :  Ipsi  regna- 
,  sed  non  ex  me?  Quasi  diceret  :  Non  me 
io,  etiam»  sed  me  irato.  Dnde  inferius  per 
n  Prophetam  dicit :  Dabo,  inqait,  tibi  regem 
•re  meo.  Quo  manifestius  elucet,  bonam,  ma- 
e  potestatem  a  Deo  ordinari :  sed  bonam  pro- 

malam  iratas.  Reges  quando  boni  sunt,  mu- 
isse  Dei  :  quando  vero  mali,  sceleris  esse  po- 
^condum  meritum  enim  plebium,  disponitur 
)ctorum,  teslante  Job  :  Qui  regnare  facit 
itam,  propter  peccata  populi,  irascente  enim 
iem  rectorem  populi  suscipiunt,  qualem  pro 
)  merentur.  Nonnunquam  pro    malitia  plebis, 

reges  matantur,  et  qui  ante  videbantur  esse 
iccepto  regno  fiunt  iniqui. 

Cap.  XXXIX.  —  De  eadem  re. 
dictis  ejusdem.)  Qui  recte  utitur  regni  polesta- 
seprffistare  omnibus  debet,  ut  quanto  magis 
s  celsitudine  claret,  tanto  semetipso  mentem 
et  proponens  sibi  exemplum  humilitatis  Da- 
lid  de  suis  meritis  non  tumuit,  sed  humiliter 
ejiciens,  dixit :  Viiis  incedam,  et  viiis  appa- 
nte  Deum,  qui  elegit  me.  Qui  recte  utitur 
[>otestate,formam  justitiffi,  factismagis,  quam 

instituet.  Iste  nulla  prosperitate  erigitur, 
idversitate,  turbatur.  Non  innititur  propriis 
I,  nec  a  Domino  recedet  cor  ejus.  Regni  fasti- 
hnmili  prcesidet  animo.  Non  eum  delectat  ini- 
f  non  inQammat  cupiditas :  sine  defraudatione 

Patrol*  CXL. 


D 


alicujus  ex  paupere  divites  facit,  et  quod  juxta  po- 
testatem  a  populis  extorquere  poterat,  seepe  mise- 
ricordise  clementia  donat.  Dedit  Dcus  principibus 
prffisulatum  pro  regimine  populorum  :  et  iliis  eos 
prseesse  voiuit,  cum  quibus  una  est  eis  nascendi, 
moriendique  conditio.  Prodesse  ergo  debet  populis 
principatus,  non  nocere,  nec  dominando  premere, 
sed  condescendendo  consolere;  ut  vere  sit  atile  hoc 
potestatis  insigne,  et  donum  Dei  pro  tuitione  ntan- 
tur  membrorum  Christi.  Membra  enim  Christi,  fide- 
les  sunt  populi :  quos  dum  ea  potestate  quam  acci- 
piunt,  optime  regant,  bonam  utique  vicissitudinem 
Deo  largitori  restituunt.  Bonus  rex  facilius  ad  justi- 
tiam  a  delicto  regrcditur,  quam  de  justitia  ad  deli- 
ctum  transfertur  :  Dt  noveris  hoc  esse  casam,  il- 
lad  propositum.  In  proposito  ejus  esse  debet,  non- 
qaam  egredi  a  veritate  :  quod  si  casu  titubare  con- 
tigerit,  mox  resurgere. 

Cap.  XL.  —  De  patientia  regum, 

(Ex  diciis  ejusdem.)  Plerumque  princeps  justus, 
etiam  malorum  errores  dissimulare  novit.  Non  qnod 
iniqaitati  eorum  consentiat,  sed  quod  aptum  tem- 
pas  correctionis  expectet,  quando  eorum  vitia,  vel 
emendare  valeat,  vel  punire.  Multi  adversus  princi- 
pes  conjurationis  crimine  deteguntur,  sed  probare 
volens  Deus  clementiam  principum,  illos  male  cogi- 
tare  permittit,  istos  non  deserit.  De  illorum  malo, 
bene  istis  facit :  dum  culpas  qnas  illi  agunt,  isti 
mira  patientia  indulgent.  Reddere  malum  pro  malo, 
vicissitudo  est  justitiae.  Sed  qui  clementiam  addit 
justitise,  non  malum  pro  malo  culpatis  reddit,  sed 
bonom  pro  malo  oifensis  impertit. 

Cap.  XLI.  —  De  delictis  regum  seu  exemplis, 

(Ex  dictis  ejusdem.)  Difticile  est  principem  regredi 
ad  melins,  si  vitiis  foerit  implicatus.  Populi  enim 
peccantes,  judicem  metnunt.  Reges  autem,  nisi  solo 
Dei  timore,  metuque  gehennse  coerceantur,  liberi 
in  prseceps  proruunt,  et  per  abruptum  licenti®,  in 
omne  facinus  vitiorum  labuntur.  Quanto  qoisque  in 
superiori  constitutus  est  loco,  tanto  in  majori  conver- 
sator  periculo,  et  quanto  splendoris  honore  quisqoe 
celsior  est,  tanto,  si  delinqoat,  peccato  major  est. 
Potentes  enim,  potenter  tormenta  patinntur.  Cni 
enim  plos  committitur,  plus  ab  eo  exigitor,  etiam 
cum  mensura  poenarum.  Reges  vitam  suhditorum 
facile  exemplis  sois,  vel  eedificant,  vel  sobTertunt. 
Ideo  principem  nun  oportet  delinqoere,  ne  formam 
peccandi  faciat  peccati  ejos  imponita  licentia.  Nam 
rex  et  qui  roit  in  vitiis,  cito  viam  ostendit  erroris. 
Sicot  legitur  de  Hieroboam,  qui  peccavit,  et  peccare 
fecit  Israel.  Illius  autem  ascribitur,  quicqoid  exem- 
plo  ejos  a  subditis  perpetrator.  Sicut  nonnoUi  bo- 
norum  principum  Deo  placita  facta  seqoontur,  ita 
facile  multi  prava  eorum  exempla  sectantur  ;  pleri- 
que  autem  apud  iniquos  principes  necessitate  magis 
quam  voto  mali  existunt,  dum  imperiis  eonim  obe- 
diunt.  NonnuUi  autem,  sicot  prompti  sont  sequi  re- 
ges  in  malum,  sic  pigri  sont  imitari  illos  in  bonom. 
Ssepe  unde  niali  reges  peccant,  tnde  boni  justitican- 

29 


907 


BDRCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


9(»8 


tur  :  dum  prsecedentium  cupidiiatem  et  malittam 
corrigunt.  Nam  re  vera  peccaiis  eorum  communi- 
cant,  si  quod  illi  diripuerunt,  isti  retentant.  Cujus 
peccatum  quisque  sequitur,  necesse  est  ut  ejus  poe- 
nam  sequatur.  Neque  enim  erit  impar  supplicio, 
cujus  errore  quisque  par  est,  ac  vitio. 

Cap.  XLII.  —  Quod  reges  legibus  teneantur, 
(Ev  dictis  ejusdem.)  Justum  est,  principem  legibus 
obtemperare  suis.  Tunc  enim  jura  sua  ab  omnibus 
custodienda  existimet,  quando  et  ipse  illis  reveren- 
tiam  prsebet.  Principes  legibus  teneri  suis,  ne  in  se 
posse  damnare  jura,  quse  in  subditis  constituunt. 
Justa  enim  vocis  eorum  aucioritas,  si  quod  populis 
prohibent,  sibi  licere  non  patiantur.  Sub  religionis 
disciplina  seculi  potestates  subjecise  sunt.  Et  quam- 
vis  culmine  regni  sint  prsediti,  vinculo  tamen  fidei 
tcnentur  astricti,  ut  iidem  Christi  suis  legibus  prse- 
dicent,  et  ipsam  iidei  paedicationem  moribns  bonis 
conservent. 

Cap.  XLIII.  —  De  discipUna  regum  in  Ecclesia. 
{Ex  dictis  ejusdem.)  Principes  ssecuii  nonnunquam 
intra  Ecclesiam  potestatis  adeptse  culmina  tenent, 
ut  per  eandem  potestatem,  disciplinam  ecclesiasti- 
cam  muniant.  Cseterum  inira  Ecclesiam  potestaLes 
necessariee  non  essent,  nisi  ut  quod  non  prsevalet  sa- 
cerdos  efiicere,  per  doctrinee  sermonem.  potestas 
hoc  imperet,  per  disciplinee  terrorem,  Ssepe  per 
regnum  terrenum,  coeleste  regnum  proGcit,  ut  qui 
intra  Ecclesiam  positi  contra  fidem  et  disciplinam 
Ecclesiae  agnnt,  rigore  principum  conterantur, 
ipsamque  disciplinam  quam  Ecclesise  utilitas  exer- 
cere  non  praevalet,  cervicibus  superborum  potestas 

FINIS    LIBRI 


B 


A  principalis  imponat,  et  ut  bene  rationem  mereantur 
virtute  potesiatis  impertiat.  Cognoscant  principes 
secuii,  Deo  debere  reddere  se  raiionem,  propter 
Ecclesiam  quam  a  Christo  tuendam  suscipiunt.  Nam 
sive  augeatur  pax  et  disciplina  Ecclesiae  per  fideies 
principes,  sive  solvatur,  ilie  ab  eis  rationem  exigit,  | 
qui  eorum  potestati  suam  Ecclesiam  credidit. 

Cap.  XLIII.  —  Cur  Deus  alios  ad  libertatem,  alios  autem 
ad  servitutem  discrevisset. 

(Item  ejusdem,)  Propter  peccatum  primi   hominis 

humano  generi  poena  divinitus   iilata  est   servis,    ita 

ut  quibus  aspicit  non  congrue  libertatem,  his  mise- 

ricordius  irroget  servituiem  :  et  licet    per   peccatum 

humanse  originis,  tamen  sequus    Deus  ideo  discrevii 

hominibus  vitam,  alios  servos  constituens,  alios  do. 

roinos  :  ut  licentia  male  agendi  servornm,   potestate 

domiuantium  restringatur.  Nam  si  omnes  sine  metu 

fuissent,  quis  esset,  qui  a  malis  quempiam  cohibe- 

ret?  Inde  et  in  geniibus  principes,   regesque  elecli 

sunt,  ut  terrore  suo  populos    a    malo    coercerent, 

atque  ad   recie  vivendum  legibus  subderent.  Quaa- 

tum  ad  poense  raiionem,  non  est  personarum  acce- 

ptioapud  Deum,  qui  mundi  elegit  ignobilia  et  con- 

temptibilia,  et  quse  non    snnt,   ut  ea   quse  sunt,  de- 

strueret,  ne  glorietur  omnis  care,  hoc  est,  carnalis 

potentia  coram  ilio.  Unus  enim  Dominus,  sequaliter 

et  dominis  fert  consultum  et  servis.  Melior  est   snb- 

jecta  servitus,  quam  elata  libertas.   Hulti  enim  inve- 

niuntur  Deo  libere  servientes  sub  dominis  coustitoti 

C  fiagiiiosis,  qui  et  subjecti  sunt  ilLis   corpore»  prslaii 

tamen  sunt  mente. 

DECIMI    QUINTI. 


INDEX  CAPITULORUM   LIBRI   DECIMI  SEXTI. 


Cap.  1.  De  rectoribus   Ecclesiarum,   ne    prsecipites 
sint  in  dictandis  sententiis. 

2.  Ut  comites  et  judices  pro  judicio  muneranonac- 
cipiant. 

3.  De  illis  quicrimen  objecerint,  et  verum  non  pro- 
baverini. 

4.  Quales  ad  testimoniom  accedere  debeant. 

5.  Ne  innocenspernicie  accusantium    maculetur.         q 

6.  Ut  nullus    describatur  reus,  priusquam    convin- 
catur. 

7.  Ut  presbjteri   suos   parochianos  in  synodo  accu- 
sare  debeant. 

8.  De  illis  qui  victi  fuerint  aliquos  ad  falsum  testi- 
monium  attraxisse. 

9.  Ut  res  finita,  refricari  non  debeat. 

10.  De  illis  qui  a  suis  judicibuspulsati  non  fuerint. 

11.  Ut  nullns  infamis  religiosum  Christianum  accu- 
sare  possit. 

12.  Defalso  teste  qnod  non  debeat  impunitus  abire. 

13.  Ut  nemo  absensdijndicetur. 

14.  De  eadem  re. 

15.  Ut  nemo  simul  sit  accusator,  judex  et  testis. 

16.  De  falso  testimonio  quod  capitale  sit  crimen. 


17.  Ut  falsi  testes  a  communione  nisi  poenituerint, 
sint  submovendi. 

18.  Ut  falsus  testis  prout  crimen  est  qnod  opposait 
puniatur. 

19.  De  ingenuis,  si  in  synodo  accusantur. 

20.  Ut  testes  ad  tesiimonium  non  recipiantury  qoos 
accusator  a  domo  sua  produxerit. 

21.  Ut  nullus  clericus  ad  judicem  secularem,  alinm 
clericum  accusare  prsesumat. 

22.  Ut  nullcs  judex  secularis  aliquem  ecclesiastico- 
rum  disiringere  prsesumat. 

23.  Ut  omnes  causse  per  auctoritatem  yeritatis  ven- 
tilandse  sint. 

24.  De  clericis  in  falso  testiroonio  convictis. 

25.  De  judicibus. 

26.  De  pravisjudicibus. 

27.  De  verbosis  jodicibns  et  elatis. 

28.  De  prsemio  remunerationis. 

29.  De  oppressoribus  pauperum. 

30.  Ut  judex  non  prius,  obviet  sua  sententia  litigan- 
tibus,  quandiu  ipse  habent  aliquid  quod  propoaant 
in  qusestione. 


OECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  DEGIMUS  SEXTUS. 


9i0 


non  iidem  sint  accusatores  et  jndices,   et  te-  A  35.  De  illis  testibns  qui  aliquem  ex  sacro  ordine  ac- 


ac^usati. 

ejus  accosationem  nullus  facile  accipiat,  qoi 
s  litigat,  et  accusat. 

t    episcopus  accusatores  fratrum    excommu- 
t. 

I  illis  qui  convicti  fuerint,  fratribns  falsa  cri- 
I  objecisse. 


cusare  pertentant,  et  ut  qaique  optimi,  et  fidelio- 
res  in  testimonium  assumantur. 

36.  Ut  nullus  secularis   alicui  ex  clero  vim  inferre 
pr«samat. 

37.  Quod  mariti  nxores  suas  ex  snspicione  accusare 
possint. 

Indieis  eapitulorum  finis. 


BURGHARDI 

ECCLESI^  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


ECRETORtJM  LIBER  DECIMUS  SEXTUS 


DE  ACCUSATORIBUS  ET  TESTIBUS. 


ARGUMENTUM  LIBRL  B 

0  hoc  qualis  judex,  accusatores,  et  testes  esse 
it,  docetur,  quseque  poenitentia   sit  jodicibus 

gratiam  judicant,  calumoiatoribos,  et  falsis 

is  iDJuugenda. 

.  —  Dc  recioribus  Ecclesiarum^   ne  praecipites 
sint  in  dictandis  sententiis, 

dictis  Greg,  papae,)  Summopere  prscavere  de- 

■ectores   Ecclesiarum,   et  qui  publica  judicia 

nt,  ut  in  dictandis  sententiis  nuilatenus,  levi- 

lut  furore  ducti,    sint  prsecipites,  sed  causis 

diligenter  ventilatis,  cum  res  quse  ignorabatur 

>r  ad  notitiam  venerit,  tonc  divina  et  humana 

lolvatur,    et  secundum  quod  ibi  constitatum 

mota  personarum  acceptione,  definitiva  profe- 

lententia.  Hinc  est  quod  Moses  querelas  populi  ^ 

r  ad  Dominnm,  tabemaculum  ingressus,  refe- 

et  juxta  qaod  Dominus   imperabat,   jodicia 

lebat :   nimirum  nos  instituens,   ut  non   ex 

nostro,  sed  ex  prsecepto  divino,  condemnatio- 

1  justificationis  sententiam  proferamas. 

I.  —  Ut  comites  et  judices  pro  judicio  munera 
non  accipiant, 

amcilioCabillon,,  capite  2i.)  Comitibus  vero  et 

>as  hoc  summopere  cavendum  est,   nt  juste 

uty  et  nequaquam  in  judicio  munera  seu  per- 

accipiant,  dicente  Domino  :  Non  accipiat  per- 

nec  munera  :  quia  munera  exccecant  oculos 
tium,  et  matant  verba  justorum  :  sed  mini- 

quos  vicarios,  et  centenarios  vocant,  justos  *> 
>  debent,  ne  forte  eorum  avaritia  aut  rapaci- 
opulus  gravetur,  et  amissis  facultatibus  inpau- 
sm   redigatur.    Testes   vero  probatissimi    et 

de  pluribus  esse  debent  tales,  de  quorum  fide 

ubitetur.  Multam    autem   pravorum  testium, 

tate  et  falsitate  respublica  lceditur. 

!I.  —  De  illis  qui  crimen  objecerint^etverum  non 

probaverint. 
condlio  Arausico,  capite  4.)  Qui  crimen  obji- 


cit,  sciat  se  probaturum  re  vera,  nt  ibi  causa  termi- 
netar,  ubi  crimen  admittitur,  ut  qui  non  probaverit 
quod  objecit,  poenam  quam  intulerit,  ipse  patiatur. 

Cap.  IV.  —  Quales  ad  testimonium  accedere  debeant, 

f£x  coneUio  apud  Theodonis  vUlam  habito,  capite  3.) 
Homicidfle,  malefici,  fures,  sacrilegi,  raptores,  vene- 
tici,  adoltcri,  et  qoi  raptum  fecerint,  vel  falsum  te- 
stimonium  dixerint,  sea  qui  ad  sortilegos  magosqoe 
cucurrerint,  nollatenus  ad  accusationem,  vel  ad  te- 
stimoninm  erunt  admittendi. 

Cap.  V.  —  Ne  innocens  pemicie  accusantium   macU" 

ktur. 

(Ex  decr.  Felicis  papae,  capite  15.)  Dignum  est  ut 

vita  innocentis  non  maculetur  pernicie  accusantium, 

adeo,  ut  qaisquis  a  quolibet  criminatur,   non  ante 

accusatus  supplicio  deputetur,  quam   accusator  pr®- 

sentetur,  atque  ut  et  canonam  sententia  erit  exqui- 

ratiur  :  ut  si  indigna  ad  accusandum  persona  inveni- 

tur,  ad  ejus  accusalionem  non  judicetur. 

Cap.  VI.  —  Ut  nuUus  describatur  reus,  priusquam  con^ 

vincatur. 

(Ex  decr.  Adriani  papx^  capite  2.)  Judex  crimino- 

sum  discu^iens,  non  ante  sententiam  proferat  finiti- 

vam  qnam  aut  reus  ipse  confiteatnr,    aut  per  testes 

idoneos  convincatur. 

Cap.  VII.  —  Ut  presbyteri  suos  parochianos  in  synodo 

accusare  debeant. 

(Ex  concUio  Mogunt.^  capite  6.)  In  sancto  concilio 

decretum  est,  ut  presbyteri  suos  plebesanos,  et  ac- 

cusare,  et  testimoniare  possint.  Si  aotem  neglexe- 

rint,  sui  gradus  periculo  subjacebnnt. 

Cap.    VIII.  De  illis  qui  convicti  fuerint  aliquos  ad 
falsum  testimonium  attraxisse. 

(Ex  coneilio  Aquisgran.  cap,  9)  Si  qais  convictas 

fuerit  aliquos  ad  falsum  testimonium,  vel  perjarium 

attraxisse,  aut  per  quamcunque  corraptionem  soli- 

citasse,  ipse  quidem  usque  ad  exitum  non  commn- 

nicet. 


911 


BURGUARDI  WORIIACIENSIS  EPISCOPI. 


912 


Cap.  IX.  —  Vt  re$  finita  refricari  wm  debeat, 
(Ex  concilio  Mogunti.f  capile.  7.)  De   his  criroini- 
bus   de   quibus    absolutus   est   accasatus,   refricari 
accQsatio  non  potest. 

Cap.  X.  —  Deillis  quiasuis  judicibuspulsatinon  fuerint. 

{Ex  decr,  Eusebii  papae^  capite  20.)  Pulsatus  ante 

suom  judicem  causam  dicat,  et  non  ante  sunm  judi- 

cem  pulsatus,  si  voluerit  taceat  :  et  ut  pnlsato,  quo- 

ties  appellaverit,  induciae  dentur. 

Cap.  XI.  —  Ut  nullus  infamis  religiosum  Christianum 

accusare  possit. 

(Ex  decre.  Felicis  papXy  capiie  7.)  Nulliinfami  et  sa- 

crilego  dequocunque  negotioliceat  quandoqueadver- 

sus  religiosum  Christianum,  quamvis  humiiis,  servi- 

lisque  persona  sit,  testimoniimi  dicere  :  nec  de  qua- 

libet  re,  actione,  inscriptione  Christianum  impetere. 

Cap.  XII.  —  De  falso  testt,  quod  non  debeat  impunitu^ 

abire, 

(Ex  dictis  Augusti.)  Falsus  testis,  dicit  Salomon, 
non  erit  impunitus.  Qui  falsum  testimonium  profert 
contra  proximum  siium,  extinguetur  lucerna  ejus 
in  die  ultimo.  Qui  metu  cujuslibet  potestatis  verita- 
tem  occultat,  iram  Dei  super  se  provocat  :  quia 
magis  timet  homincm  quam  Deum.  Falsidicus 
teslis  tribus  personis  est  obnoxius.  Primum  Deo, 
cujus  pr(Bsentiam  contemnit.  Deinde  judici,  quem 
mentiendo  fallit;  postremo  innocenti,  quem  falso 
testimonio  Isedit.  Si  falsi  testes  separantur,  mox 
mendaces  inveniuntur.  Uterque  reus  est,  et  qui  ve- 
ritatem  occultat,  et  qui  mendacium  dicit  ;  qaia  et 
ille  prodesse  non  vult,  et  iste  nocere  desiderat.  Bea- 
tus  cujus  testimonium  in  conspectu  Dei  probabile 
invenietur. 

Cap.  XIII.  —  Ut  nemo  absens  dijudicetur, 

(Ex  eptst.  Zepheri  papw  Siciliensibus  episcopis 
missa,)  Nemo  absens  judicetur  :  quia  humanse  et  di- 
vinae  hoc  prohibent  leges.  Nallum  namque  eorum, 
id  est,  accusatorum  sententia  non  a  sao  judice  dicta 
constringat  :  quia  et  seculi  ieges  id  ipsum  fieri  pree- 
cipiunt. 

Cap.  XIV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  decr.  Adriani  papSB,  capite  4.)  Caveant  judices 

Ecclesiae,  ne  absente  eo  cujus  causa  ventilatur  sen- 

tentiam  proferant  :  quia  irrita  erit,  imo  et  causam 

in  synodo  pro  facto  dabant. 

Cap.  XV.  —  Ut  nemo  simul  sit  accusatorf  judex  et 

testis. 

{Exepist.  Alexand.  papXy  capite  7.)  Nemo  simul 

sit  accnsator,  testis  ac  judex,  nullus  unqnam  praesu- 

mat  accusator  simul  esse,  et  judex,  et  testis  :  quoniam 

in  omni  loco  judicii  quatuor  personas   necesse   est 

semper  adesse,  id  est,  jodices  electos,  et  accosatores, 

atque  defensores  et  testes. 

Cap.  XSl.^Befalsottstimonio  quod  capitalesitcrimen. 
(Ex  concilio  Agathen.,  capite  8.)  Noverint  falsites- 
tes,  quod  si  falsum  testimonium  capitale  crimen 
non  esset,  nequaqaam  Dominus  in  Evangelio  inter 
principalia  crimina  hoc  annumerasset.  Ait  enim  : 
De  corde  exeunt  homicidia,  aduUeria,  furta,  falsa 


A  testimonia.  Et  ideo  similiter  debet  pceoitere,  et  ex- 

communicari  falsus  testis,  sicat  adulter,  et  fur,  et 

homicida. 

Cap.  XVII.  —  Ut  falsi  tcstes  a  eommunione  nist  p<Bmlu^ 

rint  sint  submovendi, 

(Ex  concilio  Aure/uin.,  capite  5.)  Falsos  testes  a 

commonione  ecclesiastica  submovendos:   nisi  poeni- 

tentiee  satisfactione  crimina  admissa  diiaerint 

Cap.  XVIII.  —  Utfalsustestis  prout  crimen  estquodoppo- 

suit  puniatur. 

(Ex  concHio  Elibertan.f  capite     10.)  Falsus  testis 

prout  crimen  est  abstinebitor.   Si  tameQ  non  faeht 

mortis  quod  objecit,  et  probaverit  quod  diu  taciiit, 

biennii  tempore  abstinebitur.SiaulenfiDonprobaverit 

in  conventu  clericorum,  placuit  per   qainqaeniiiam 

B  abstineri. 

Cap.  XIX.  —  De  ingenuiSf  si  in  synodo  accusantur, 

(Ex  concilio  Triburi,^  capite  iO.)  Nobilis  homu  vel 

ingenuus,   si  in  synodo  accasatur,  et   negaverit :  si 

eum  fidelem  esse  sciunt,  cum  duodecim  ingenais  se 

expurget.  Si  antea  deprehensus  fuerit  in  furto,  aot 

perjurio,  aut  falso  testimonio,  ad  juramentura  non 

admittatur,  sed  sicut  qui  ingenous  non  est,  ferveati 

aqua,  ant  candenti  ferro  se  expurget. 

Cap.  XX.  —  Ut  testes  ad  testimcnium  non  reeipianturf 
quos  accusator  a  domo  sua  produxerit. 

(Ex  eodem  capite  5.)  Testes  ad    testimoniam  noa 

admittendos  qui  nec  ad  accusationem  admitti  pne- 

cepti  sunt,  vel  quos  ipbe  accusator  de  domo  sai 

produxerit.  Ad   testimonium  autem  infra  qaataor- 

decim  aetatis  annos,  nullus  admittatur. 

Cap.  XXI.  —  Ut  nullus  clericus  ad  judicem  secularem 
alium  clericum  accusare  prwsumat. 

(Ex  condlio  Mariscen.^  capite  8.)  Ut  noilus  clericos 

ad  judicem  secularem  aliam  clericum  accusare,  aut 

ad  causam  dicendum  trahere  quocunqne  modo  pr«- 

sumat  :  sed  omne  negotium  clericorum,  aut  in  epi- 

scopi  sui,  aut  presbyterorum  cum  archidiaconi  pre- 

sentia  fiuiatur.  Quod  si  quiscanque  clericas  hoc  im- 

plere  distuierit,  si  junior  fuerit,  una    minusdeXL 

ictus  accipiat.  Si  vero  honoratior,  triginta  dienm 

conclusione  maltetur. 

Cap.  XXII.  —  Ut  nvllus  judex  secularis  aliquem  ecefe- 
siasticorum  distringere  prsesumat. 

^     (Ex  eoncilio  Parisiensi^  capite  10.)  (Jt  nulius  jadi- 

cum,    neque    presbyterum,   neque   diaconnm,   ant 

clericurQ  ullum,  aut  juniores  Ecclesie,  sine  seientia 

pontificis,  per  se  distringat,  aut   condemnare  ptm- 

sumat.   Quod   si  fecerit,  ah  Ecclesia   cui  iigonim 

irrogare    dignoscitur,    tam  dio   seqaestratos,  qao- 

usque  reatum  suum  agaoscat  et  emendet 

Cap.  XXUI.  —  Ut  omnes  causas  per  auctcritatemverUa'' 

tis  ventitandw  sint. 

{Ex  dictis  August.  in  libr.  De  dvitate  Dei.)  Ommti 

caass  primitus  per  auctoritatem  veritatis  ventilaodc 

sunt.  Quibas  sint,  cujus  sint,  quomodo  sint,  qualtf 

sint,  doctee  aut  indoctee,  parvse,    an  magnse,  nota 

sint,  aut  ignotae.  Longi  temporis  an  parvi,  aut  aoti- 

qui   hostis  consuetudine   repertiB  sint.  Hcc^  omnii 

jadex  cum  Aqaalitate  discemere  debet* 


1 


913 


DECRETORUM  UBRI  XX.  —  LIBER  DEGIMUS  SEXTUS. 


9i4 


Cap.  XXIV.  —  De  clerids  in  falso  testimonio  conviclis, 
{Ex  cancilio  Epaonensi,  capite  76.)  Slatutum  est, 
at  si  quid  clericus  in  falso  testimonio  convictus 
fiierit,  reus  capitali  crimine  censeatur,  et  oflicii  or- 
dine  degradetur. 

Cap.  XXV.  —  De  jiidicibus, 
(Ex  dictis  S.  Isidor.)  Ad  delictum  perlinet  prin- 
cipom,  qui  pravos  jndices  contra  voluntatem  Dei 
populis  iidelibus  preeferunt :  Nam  sicut  popoli  pec- 
catam  delictum  est,  quando  principes  mali  sunt,  sic 
principis  est  peccatum,  quando  judices  iniqoi  ezi- 
fttant.  Bonus  judez  sicut  nocere  civibus  nescit,  ita 
prodesse  omnibus  novit.  Aliis  enim  praBstat  censura 
jostitiie,  aliis  bonitate.  Qui  judicia  siue  personarum 
acceptione  soscipit,  non  infirmat  justitiam,  avaritise 
Ramma,  nec  studet  auferre  alteri,  qood  cupiat  sibi. 
Boni  judices,  jastitiam  ad  solam  obtinendam  salu- 
tem  «eternam  suscipiunt,  nec  eam  muneribus  acce- 
ptis  distribuunt,  ot  dom  de  justo  judicio  temporalia 
jora  non  appetunt,  praemio  eeterno  ditentur^  Omnis 
qoi  jaste  judicat,.  stateram  in  manu  gestat,  in  utro- 
4ae  penso  jostitiam  et  misericordiam  portat  :  sed 
per  jnstitiam  reddit  peccati  sententiam,  per  mise- 
licordiam  •  peccati  temperat  poenam  :  ut  isto  libra- 
mine  quaedam  per  equitatem  corrigat,  quipdam  vero 
per  miserationem  indulgeat.  Quod  Dei  jodicia  oculis 
siiis  prseponit,  semper  timens  tremensque  in  omni 
negotio  reformidat,  ne  de  justitise  tramite  devians 
eadat,  et  onde  non  justificatur,  inde  potius  condem- 
netur. 

Cap.  XXVI.  —  De  pravis  judicibus. 
(Ex  dictis  ejusdem,)  Neminem  stultorum  vel  im- 
probomm  oportere  jndicem  esse.  Nam  stultus  per 
ignaviam  ignorat  justitiam,  improbus  per  copiditatem 
eomimpit  ipsam  quam  dicit  veritatem.  Gravius  la- 
cerantur  pauperes  a  pravis  judicibus,  quam  a  cruen- 
tissimis  hostibns.  Nullus  enim  preedo  tam  cupidus 
in  alienis,  qoam  jadez  iniqous  in  suis.  Latrones  in 
accessis  faucibos  ac  latebrosis  jacentes  insidias  po- 
nnnt :  isti  palam  rapacitatis  avaritia  seeviunt.  Hostes 
in  aliorum  ^anguinem  tantum  intendunt  :  jodices 
qoasi  cnidelissimi  carnifices  civium,  oppressione 
soa  subjectorom  vitam  eztinguunt.  Qui  enim  dc- 
stmant  molti  sunt  :  rari  sunt  qui  populos  legum 
moderamine  regant.  Plerumque  et  boni  judices  sunt, 
sed  ministros  rapaces  habent,  horum  figora,  ot  ait 
qoidam,  tanquam  scilla  pingitur,  atque  describitur. 
Ipsa  qoidem  humana  specie,  sed  capitibus  caninis 
accincta  et  circumdata.  Non  aliter  quibusdam  po- 
testatibus  accidit,  ut  ipsorum  humanitatem  immani- 
tas  iniquorom  sociorom  pertorbet.  Ssepe  judices 
praTi,  cupiditatis  causa,  aut  differunt,  aut  pervertunt 
jndicia,  nec  fininnt  ccepta  partium  negotia,  quous- 
qne  marsupia  eorum  qui  cansantur  ezhauriant. 
Qoando  unim  judicant,  non  causas  sed  dona  deside- 
rant,  et  sicut  negligentes  sunt  in  discussione  cau- 
santium,  sic  in  eorom  damno  solliciti  sunt.  Jodices 
praTi,*  juzta  Prophet«e  vocem,  quasi  lupi  vespere 
ron  rehnqouot  io  mane,  hoc  est,  de  presentis  vit» 


A  tantom  commodis  cogitant,  non  de  futuris.  Vita 
enim  ista  vespenim  futura  vero  mane  accipitur.  Et 
bene  ait  quasi  iupi,  quia  loporum  more  cuncta 
diripiunt,  et  viz  pauca  pauperibus  derelinqunt. 
Cap.  XXVII.  —  De  verbosis  judicibuSy  et  elatis, 
(Ex  libro  Officior,  S.  Isidor.)  Verbosi  judices  et  elati, 
nt  sapientes  videantur,  non  discutiunt  causas,  sed  asse- 
runt,  sicqoQ  conturbant  judicii  ordinem,  dum  suo  non 
contentiofficio,  aliena  preesumunt,  quidam  dumjudica- 
reincipiuntirascuntur,  ipsamque  judicii  sententiamin 
insaniam  vertunt,  de  quibus  recte  perprophetam  dici- 
tur,  qui  convertunt  in  furorem  judicium.  Qui  iratus 
judicat,  in  furorem  judicium  routat,  et  ante  profert 
sententiam  quam  agnoscal.  Furor  in  judice,  investi- 

^  gationem  veri  non  valet  attingere  :  quia  mens  ejus 
turbata  furore,  ab  inscrutatione  alienator  justiti». 
Iracondus  judez  judicii  ezamen  piene  contueri  non 
valet  :  quia  caligine  furoris  non  videt.  Qui  autem 
repulso  fnrore  discutit,  facilius  ad  contuendam  ve- 
ritatem  mentis  serenitate  consorgit  :  et  sine  olia 
perturbatione,  ad  sequitatis  inteiligentiam  pervenit. 
Cap.  XXVin.  —  De  prxmio  remunerationis, 
{Ex  eodem.)  Qui  recte  judicat  et  praemium  remn- 
nerationis  ezpectat,  fraodem  in  Deo  perpetrat :  quia 
justitiam  quam  gratis  impartiri  debet,  acceptione 
pecuniae  vendit.  Bona  roale  utuntur,  quia  juste  pro 
temporali  lucro  judicant.  Tales  quippe  ad  veritatem 
non  justitiai  defensio,  sed  amor  prsemii  provocat. 
Qoibus  si  spes  nummi  subtrahitur,  confestim  a  ju- 

C  stitiee  confessione'  recedunt.  Acceptio  nummorum 
prsevaricatio  veritatis  est.  Unde  «t  pro  justo  dicitur  : 
Qui  ezcutit  manns  ab  omni  munere,  iste  in  ezcelsis 
habitat.  Dives  muneribus  cito  corrumpit  judicem, 
pauper  autem  dum  non  habet  quod  offerat,  non 
solum  audiri  contemnitur,  sed  etiam  et  contra  veri- 
tatem  opprimitur.  Cito  violatur  auro  jostitia,  nul- 
lamque  reus  pertimescit  culpam,  quam  redimere 
nummis  ezistimat.  PIus  enim  obtinet  mentem  cen- 
soris  amor  lucri,  quam  «qaitas  judicii.  Tres  epim 
sunt  munerum  acceptiones,  quibus  contra  justitiam 
humana  vanitas  militat,  id  est,  favor  amicitiarom, 
adulatio  laodis,  et  corporalis  acceptio  muneris.  Fa- 
cilius  autem  pervertitur  animos,  rei  corporeo  mone- 
re,  qnam  gratise  laudisqoe  favore.  Quatuor  modis 
judiciom  humanum  convertitur  :  timorc,  copiditate, 
odio,  amore.  Timore,  dum  metu  potestatis  alicujus, 
veritatem  loqui  pavescimus.  Cupiditate,  dum  prie- 
mio  moneris  alicujus  corrumpimnr.  Odio,  dom  con- 
tra  quemlibet  adversarium  molimnr,  cnjus  odio  cor- 
rnmpimur.  Amore,  dum  amico  vel  propinquo  prs- 
stare  contendimus.  His  enim  quatoor  causis  seepe 
ffiqoitas  violatur. 

Cap.  XXIX.  —  De  oppressoribus  pauperum, 
{Ex  eodem.)  Paoperum  oppressores  tunc  sentian- 
tur  graviori  digni  esse  sententia,  quando  pnevaloe- 
rint  his  quibus  atrocius  nocere  voluerint.  Nam  tanto 
in  futoro  snpplicio  condemnandi  snnt,  quanto  hic 
fortios  contra  miserorom  vitam  invaluerint.  Audiant 
jodices  et  qoi  prflBsont  populis,  quia  pro  temporali- 


d: 


919 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPT. 


916 


bas  molesUis  quas  plebibus  ingerunt,  eterno  incen- 
dio  cremabuntur,  testante  Domino  per  Isaiam  pro- 
phetam  :  Iratus  sum,  inquit,  super  populum  meum, 
et  dedi  eos  in  manu  tua  :  non  posuisti  ei  misericor- 
diam«  aggravasti  jugum  tunm  valde.  Descende, 
in  pulvere  sede,  tace,  et  intra  in  tenebras.  Veniet 
super  te  malum  et  peries,  et  irruet  super  te  repente 
miseria  quam  nescis.  Magis  mala  facientibus  quam 
mala  patientibus,  dolere  debemus.  Illi  enim  prava 
faciendo  in  malum  proliciant :  isti  patiendo  a  malo 
corriguntur.  Deus  autem  per  malas  voluntates  alio- 
rum,  in  aliis  muita  operatur  bona.  Malignantium 
hominum  yoluntas,  nequaquam  potest  impleri,  nisi 
Deus  dederit  potestatem.  Nam  dum  homines,  Deo 
permittente,  malum  quod  concupiscunt  perficiant, 
ipse  dicitur  facere  qui  permittit.  Inde  est  quod 
scriptum  est  per  prophetam  :  Si  erit  malum,  quod 
Dominus  non  fecit.  Verumtamen  quod  iniqui  mala 
expetunt  voluntate,  idcirco  Dens  perliciendi  dat 
potestatem  per  suam  bonam  voluntatem  quia  de 
nostro  malo  ipse  multa  operatur  bona.  Quidam  cum 
Dei  voluDtati  resistunt,  nescientes  consilium  Dei 
facinnt,  quod  noverint  sic  Deo  subjecta  esse  omnia, 
at  et  ipsi  qui  ejus  dispositioni  resistere  arbitrantur, 
ejus  impleant  voluntatem.  Propterea  in  hac  vita  boni 
judicantur  a  malis,  ut  iterum  in  illa  vita  mali  judi- 
centur  a  bonis  :  sive  ut  etiam  sit  hic  bonis  tempora- 
lis  afllictio,  et  illic  seterna  remuneratio.  Idcirco  sunt 
necessarii  mali,  ut  quoties  boni  ofTendunt,  llagellen- 
tur  ab  illis.  Hinc  est  quod  Assur  virgam  furoris  sui 
testatur  Doroinus.  Sed  quoties  ita  iit,  de  Dei  indigna- 
tione  procedit,  ut  Deus  per  illos  in  eos  sseviat,  quos 
ilagellando  emendare  desiderat.  Sed  ille  justissima 
Yoluntate,  illi  vero  seepe  crudeli  intentione  :  sicut 
per  prophetam  dicitur  de  eodem  Assur.  Ipse  autem 
non  sic,  sed  ad  conterendum  paratum  est  cor  ejus, 
atrocem  super  eos  divinum  furorem  venturum,  qui 
ezistunt  persecutores,  et  violenti  fidelibus.  Conso- 
lando  enim  Deus  suos  ita  judicare  promittit.  Adver- 
sas  eos,  inquit,  qui  judicaverunt  te,  ego  judicabo, 
et  cibabo  hostes  tuos  carnibus  suis,  et  quasi  mixto 
sangnine  suo  inebriabuntur.  Habet  aliquem  usum, 
et  malorum  iniqnitas,  quod  dilectos  Dei,  suis  mori- 
bus  laniat,  ac  per  hoc  vita  impiorum  sibi  deperit  : 
justorum  autcm  deperit,  sed  proiicit,  dum  eos  mali 
per  tribulationis  ezercitium  ad  prsesentem  odiendam 
vitam,  et  futuram  desiderandam  erudiunt.  Interdum 
eoim  prodest  perversoruro  pravitas  utilitati  justo- 
ruro,  duro  eos  malitia  sua  erudit,  et  ad  regna  coelo- 
rum  requirenda  roolestia  teroporalis  iropellit.  Pro- 
batur  hoc  ezemplis  Israeliticee  plebis;  quse  tunc  du- 
rius  agebatur  in  iEgypto,  qnando  oportebat  eam 
per  Mosen  ad  terram  repromissionis  vocari,  et  ez 
malis,  quffi  in  yEgypto  patiebatur  descendere,  et  ad 
promissaro  patriam  festinare.  Iniqni  dom  constan- 
tiam  justi  in  persecutionibus  suis  aspiciunt,  roentis 
confusione  tabescunt,  et  dum  adversa  ostentant, 
nec  vincunt,  tandem  de  se  perversitatis  insania  con- 
Aindantur.  Stulti  contra  bonos  studiam  semper  as- 


A  sumunty  quibus,  dum  prosperitas  elucet,  Jactanter 
de  suis  meritis  gloriantur,  et  bonorum  atque  justo- 
rum  afllictionibus  detrahunt,  dumqne  eis  adversa 
contigerit,  moz  ad  blasphemiam  posilianimitate  ani- 
mi  convertuntur.  Quidam  simplicium  nescientes 
dispensationero  Dei,  in  raaloruro  provectibos  scan* 
dalizantur,  dicentes  juzta  Prophetaro  :  Qoare  via 
iropiorum  prosperatur?  Bene  est  omnibus  qui  pne- 
varicantur,  et  inique  agunt.  Qui  ergo  hoc  dicoDt, 
non  roirentur,  quod  pravorum  hominum  tempora- 
lem,  et  caducam  felicitatem  aspiciunt,  sed  magis 
novissima  eororo  intendant,  qnanta  illis  post  hoc 
seterna  suppUcia  prseparentur,  dicente  propheta : 
Ducent  in  bonis  dies  suos,  et  subito  ad  inferoa  de- 

g  scendont. 

Cap.  XXX.  —  Ut  judex  non  prius  obviet  sua  sententia 
litigantibuSf  quandiu  ipsi  habent  aliquid  quodpropo- 
nant  in  quaBstione, 

(Ex  decr.  Eleuterii  papm  ecclesiis  per  GaUiam  con- 
stitutis,  capite  3.)  Nec  litigantibus  judex  prius  velit 
sua  sententia  obviare,  nisi  quando  ipsi  jam  peractis 
omnibus  nihil  habeant  in  queestione  quod  proponant. 
Et  tandiu  actio  ventiletur,  quousque  rei  veritas  re- 
periatur.  Freqnenter  iuterrogare  oportet,.ne  aliquid 
prseterroissum  forte  remaneat,  quod  adnecti  oonve- 
niat.  Inducise  enim  non  modice  ad  qoaerendum  dan- 
dae  sunt,  ne  aliquid  propere  agi  a  quaconque  parte 
videatur  :  quia  per  subreptionero  roulta  proveniunt. 
Nihil  taroen  absque  legitiroo,  et  iduneo  accusatore 
C  fiat.  Naro  et  Doroinus  noster  Jesus  Christus  Jodam 
furero  esse  sciebat  :  sed  quia  non  est  accusatos, 
ideo  non  est  ejectus,  et  quidquid  inter  apostolos 
egit,  pro  dignitate  roinisterii  ratuor  mansit  Nam  si 
leges  seculi  accusatores  requirunt,  quanto  roagis 
ecclesiasticee  regulae  ?  Docent  eniro  terrestria,  et  ha- 
mana  quee  sint  ecclesiastica  atque  coelestia. 

Cap.  XXXI.  —  Ut  non  iidem  sint  accusatores^  et  jtidi- 

ces  et  testes  et  accusati, 

(Ex  dictis  Damasci  papsB,  capite  19.)  Accusatores 

vero  et  judices  non  iidero  sint :  sed  per  se  accnsato- 

res,  per  se  judices,  per  se  testes,  per   se  aceusati, 

unusquisque  in  suo  ordinabiliter  ordine.  Nam  inscri- 

ptio  priroa  semper  fiat,  ut  talionem  caluroniator  ac- 

j^  cipiat.  Quia  ante  inscriptionem  nenio  debet  jodica- 

ri,  vel  damnari,  cum  et  sseculi  leges  haec  eadem  reti- 

neant.  De  quibus  omnibus  vera  semper  fiat  aequali- 

tas,  quatenus  accusationis  et  judicii,  ac  testimonii 

mercedem  per  veritatem  gestorum  coosequi  valeant 

Cap.  XXXII.  —  Ut  ejus  accusationem  nullus  faeUe  at- 
cipiatf  qui  facile  litigat,  et  accusat. 

(Ex  concilio  Wormacien,^  capite  2.)  Ejus  qui  fre- 

quenter  litigat,  et  ad  accusandom  est  facilis,  accu- 

sationem  neroo  absque  grandi  ezaroine  accipiat 

Gap.  XXXIII.  —  Ut  episcopus  aceusatores  flraimm  ex- 

communicet, 

(Ex  concilio  Aurelian.,  capite  i .)  Ut  episcopus  accii- 

satores  fratrom  ezcommunicet  :  et  si  emendaTenot 

vitiom ,  recipiat   eos    ad    commonionem.    non  td 

clerum. 


9i7 


DEGRETOHUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  DECIMUS  SEPTIMUS. 


918 


Cap.  XXXIV.  •—Deillisqm  convictifuerintfrairibusfaUa 

crimina  objecisse. 

(Ex  eoncilio  Agathen.^  capite  6.)  Eos,  qui  fratribus 

suis  capitalia  criiuina  objecisse  convicti  fuerint,   pla- 

coit  usque  ad  eiitum  non  communicare,  nisi  digna 

satisfactione  pcenituerint. 

Cap.  XXXV.  —  De  iUis  testibuSj  qui  aliquem  ex  sacro  or- 

dine  accusare  pertentant,  et  ut  quique   optimi,   et 

fideliores  in  testimonium  assumantur. 

(Ex  concilio    Matiscen.,  capite  5.)  Placuit   sancto 

conventui,  ut  testes  ad  testimonium  dicendum   pre- 

tio  Qon  conducantur,  et  ut  quique  optimi,  et  tide- 

liores  in  testimoniom   assumantur,   ut     is    contra- 

quem    testimoniare   debent,    nullam   eis    infamiam 

possit  inferre.  et  ut  nullus  testimonium  dicat,  nisi 

jejunus. 

FINIS    LIBRI 


A  Gap.  XXXVI.  —  Ut  nuUus  saecularis  alicui  ex  ekro  vim 

inferre  prxsumat. 

{Ex  concilio  apud  Theodonis  villam  habitOf  eapite 
iO.)  Quicunque  judex  aut  saecuiaris  presbytero,  aut 
diacono,  aut  cuilibet  ex  clero,  aut  de  junioribus 
absque  audientia  episcopi,  vel  archidiaconi,  yel  ar- 
chipresbyteri,  injuriam  inferre  preesumpserit,  ana- 
thema  habeatur. 

Cap.  XXXVII.  —  Qaod  mariti  uxores  suas  ex  suspicione 

accusare  posstnt. 

(Ex  concilio  Parisiensiy  capite  3.)  Maritis  sane  etiam 
ex  suspicione  uxores  accusare  permissum  est,  et 
ipsi  plus  cffiteris  de  adulterio,  et  accusare  possunt, 
et  defendere. 

DBCIMI    SEXTI. 


INDEX  CAPITULORUM   LIBRI   DECIMI  SEPTIMI. 


Cap.  i.  De  muliere,  quse  cum   duobus  fratribus   for-  B 
nicata  est. 

2.  De  eadem  re. 

3.  De  illo  qui  cum  duabus  sororibus  fornicatus  est, 
qaarom  una  uzor  fuerat.' 

4.  De  iilo  qni  se  ignorante  com  sorore  uxoris  suse 
fomicatus  est. 

5.  De  eadem  re. 

6.  De  eadem  re. 

7.  Itemde  ilio,  qui  cum  duabus  sororibus  neutra 
uxore  fornicatus  est. 

8.  De  illo  quicom  duabus  sororibus,  cum  noverca, 
Tel  cum  sorore  soa,  Tel  cum  amita,  vel  matertera 
sua,  vei  cum  lilia  patrui,  vel  avunculi  sui,  vel 
com  filiaamitee,  vel  materterse  suse,  vel  cura  nepte 
sua,  vel  cum  commatre,  vel  cum  iiliola  quam  de 
foote  suscepit,  vel  ante  episcopom  tenuit,  fomi- 
eatos  est. 

9.  De  illo  qoi  cum  matrem  habuit  uxorem,  cum 
filiastra  fornicatus  fuerit. 

10.  De  eadem  re. 

11.  De  illo  qui  cum  noverca  fornicatns  est. 

12.  De  illo  qui  cum  iiiiastra  ignorante  matre  forni- 
catus  est. 

13.  De  illo  qui  stupraverat  qoandam,  quam  frater 
ejos  postea  duxerat  uxorem. 

14.  De  eadem  re. 

15.  De  eadem  re. 

16.  De  muliere  cum  qua  et  pater,  et  filius  forni- 
cati  sunt.  D 

17.  De  illo  qui  cum  uxore  fratris  sui  fornicatus  est. 

18.  De  illo  qoi  spoosam  filii  sui  oppresserit. 

19.  De  illo  qui  cum  uxore,  matre,  et  filiastra  forni- 
catos  est 

20.  De  illo  conjugato,  qui  cum  filia  matertere  soae, 
vel  avunculi,  vel  amitee,  vel  patmi  sui  foraicatus 
foerit. 

21.0epatre  et  filio,  de  avoncnlo,  et  de  nepote»  si 
cum  ona  moliere  fornicati  fuerint. 


22.  De  eadem  re. 

23.  De  illis  qui  infantes  suos  ideo  a  baptismo  susci- 
piunt,  ut  separentur  a  conjugibos. 

2k  De  eadem  re. 
25.  De  eadem  re. 
26  De  eadem  re. 

27.  De  mulieribus,  quee  aliquo  molimine   inter  se 
fornicantur. 

28.  De  sanctimonialibus,  si  inter  se  fornicantur. 

29.  De  moliere,  si  cum  altera  fornicata  fuerit. 

30.  De  illis  qui  irrationabiliter  versati  sunt. 

31.  De  eademre. 

32.  De  illis  qui  cum  pecudibus  fornicantor. 

33.  Item  de  qoadrupedum  fornicatoribus. 

34.  De  illis  qui  fomicantur,  sicut  Sodomitee. 

35.  De  clericis  vel  monachis  si  fuerint  masculorum 
insectatores. 

36.  De  eadem  re. 

37.  De  eadem  re. 

38.  Item  de  commixtione  animalium. 

39.  De  episcopo,  qui  secundum  naturam  fornica- 
tus  fuerit. 

40.  De  sacerdote,  qni  per  turpiloqninm,  aut  per 
conspectum  libidinosum  poUutus  fuerit. 

41.  De  eadem  re. 

42.  De  illis  qoi  per  illecebrosos  amplexos  feminas 
pollnunt. 

43.  De  clericis  qui  per  malas  cog^tationes  semen 
effuderint. 

44.  Si  molier  debeat  separari  a  viro  suo,  qosB  filium 
suum    casn  per   negligentiam  a  fonte   snsceperit. 

45.  De  eo,  qui  spiritalem  habet  compatrem,  cujus 
uxor  commater  non  est,  et  eo  defuncto,  si  ejns 
viduam  possit  ducere  uxorem. 

46.  De  eo,  si  aliquis  suee  spiritalis  commatris  filiam 
uxorem  ducere  possit. 

47.  De  qoodam,  qoi  soam  filiolam  spiriialem  con- 
stupravit. 


919 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


m 


48.  De  quodam  fratre,  qui  impagnabatar  a  spirita  A  53.  De  muUeribas,  quie  partus  suos  occolta  inter- 


fornicationis. 

49.  De  sponsa  fratris   sui,  si  frater  eam  violaverit. 

50.  Si  qui  de  uno  in  aliam  transmigrat  episcopa- 
tum,  et  consanguineam  suam  poUuerit,  vel  ali- 
quod  crimen  capitale  commiserit. 

51.  De  malieribas,  quse  absente  marito  concepe- 
rint,  et  foetum  sustulerint. 

52.  Dc  illis  mulieribus  quae  male  conceptos  necare 
studuerint. 


ficiunt. 

54.  De  eadem  re. 

55.  De  eadem  rc. 

56.  De  Sodomitico  peccito. 

57.  De  illis  qui  conceptum  excntiunt. 

58.  De  iliis  qui  infantes  suos  oppresserint. 

59.  De  patre  et  matre,  qni  filios  suos  apud  se    mor- 
tuos  invenerint. 

60.  De  illis  feminis  qn»  abortum  fecennt. 


Indicis  capitulorum  finis 


BURCHARDI 

ECCLESIiE  WORMACIENSIS   EPISCOPI 

DECRETORUM  LIBER  DECIMUS  SEPTIMUS 

DE  FORNICATIONE. 


ARGUMENTUM  LIBRl.  B 

Liber  hic  fornicationem,  et  incestum  diversi 
generis  complectitur,  et  quse  correctio,  poeniten- 
tiaque  iis,  qai  his  vitiis  sunt  involuti,  debeatur, 
docet. 

Cap.  I.  —  De  muliere^  qux  cum  duobus  ftairihuB  for- 

nicata  est, 

{Ex  concilio  Neocwsar.f  capite^.)  Mulier  si  duobus 

fratribus   nupserit,  abjiciatur    usqoe  ad    mortem  : 

verumtamAn  in  exitu  propter  misericordiam,  si  pro- 

miserit    quod  facta    incolumis,  hujus  conjunctionis 

vincula  dissolvat,  fruclum  poenitentise  consequatur, 

et  communio  ei  concedatur.  Quod  si   defecerit  vir, 

aut  mulier  in  talibus  nuptiis,  diflicilis  erit  poeniten- 

tia  in  vita  permanenti.  q 

Cap.  II.  —  De  eadem  re, 

(Exdecret,  Martini  papse,  capite  9.)  Si  qua  mulier 
duos  fratres,  aut  si  quis  vir  duas  uzores  duxerit,  a 
communione  separentur  usque  ad  mortem.  In  morte, 
pro  misericordia  viaticum  accipiant. 

Cap.  III.  —  De  illo  qui  cum  duabus  sororibus  fomica' 
tus  est,  quarum  una  uxor  fuerat. 

(Ex  concilio  Aurelian.f  capite  6.)  Qui  dormierit  cum 

daabus  sororibus,  et  una   ex  illis  antea  uxor    fuit, 

neutram  ex  ipsis  habeat  :  nec  ipsi  adulteri  unquam 

conjugio  copuientur. 

Cap.  IV.  —  De  illo  qui  se  ignorante  eum  sorore  uxo- 

ris  sua  fomicatus  est. 

(Ex  conciHo  Tribur.,  cap,  8.)  In  lectum  mariti  ab-  o 
sente  nxore  soror  ivit  oioris  :  quam  ille  nxorem 
suam  putans,  dormivit  cum  ea.  Super  hoc  visum 
est,  si  ipse  per  securitatem  veram  hoc  probaverit, 
quod  inscias  fecerit  hoc  scelus,  poeniteutiam  quidem 
qam  sibi  indicata  fuerit  agat,  legitimum  suum   con- 


juginm  habere  permittatur  :  illam  digna    vindicta 
afQigi,  et  in  eeternum  conjogio  privari. 

Cap.  V.  —  De  eadem  re, 

(Ex  eodem,  capite  9.)  Si  quis  cam  duabos  sororibas 
fornicatos  fuerit,  et  soror  sororem  ab  eodem  antea 
stupratam  nescierit  vel  si  ipse  sororem  ejus  qaam 
antea  stupravit  non  intellexerit,  si  digne  poenitue« 
rint,  et  si  se  continere  non  valuerint,  post  annos 
septem  conjugia  illis  non  negentur.  Si  autem  noo 
ignoraveront,  osque  ad  moriem  a  conjugio  absti- 
neant. 

Cap.  VI.  —  De  eadem  re, 

(Ex  eodemf  capite  10.)  Si  quis  cum  duabus  sorori- 
bus  fornicatus  fuerit,  vir  diebus  vitee  sus  pceniteat. 
Soror  autem  qnas  de  alia  sorore  nescivit,  licentiam 
habeat  nubendi. 

Cap.  VII.  —   Item  de  illo  qui  cum  duabut  scroribus 
neutra  uxore  fornicatus  est. 

(Ex  eodem^  capite  ii.)  Similiteret  de  duabus  soro- 

ribus  qui  cum  una  in   adullerio   mansit,   et  aliam 

publice  accepit^   non  habeat  mulierem    usque'  io 

diem  mortis  suse,  et  illa  quse  nescivit,  accipiat  ma- 

ritum. 

Cap.  VIII.  —  De  illo  qui  cum  duabus  sororibus^  ciun 
noccrcat  vcl  cum  sorore  sua,  vel  cim  amita,  ul 
matertera  sua,  vel  cum  filia  patrui^  vel  avuncuU 
sui,  vel  cum  filia  amilx,  vel  materterm  sust,  xtl 
cum  nepte  sua,  vel  cum  eomfnotre,  vel  eum  filiola 
quam  ae  fonte  suscepit,  vel  ante  episecpum  tenuU 
fomicatus  fuerit. 

(Ex  concHio  Mogunt.,  capite  3.)  Si   quis   fomicatus 

fuerit  cum    daabus    sororibus,    vel     com    noverci 

sua,  vei   cum   sorore   saa,  vel    com  amita  sua,  vei 

cum    matertera  sua,   vel    cum  tilia  patrui  sui,  et 

avunculi  sui,   vel  cum    filia  amitas  suae,  sive  matar- 

terse  sose,  cum  nepte  sua,  vel  cum  commatre   soa 


921 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBEIl  DEGIMUS  SEPTIUUS. 


922 


aut  filiola  sua,  sive  qaam  de  fonte  suscepit,  vel  ante  A  Gap.  XHI.  —  De  illo  qui  stupraverat  quamdam  quam 


episcopum  tenuit,  et  si  qua  mulier  simili  modo 
fornicata  fuerit,  abstineat  se  ab  ingressu  domus 
Dei  annum,  et  eodem  anno  nisi  domiuicis  et  festis 
diebus  sohimmodo  pane  et  aqua  et  sale ,  ntatur  : 
arma  non  ferat,  osculum  nulli  prsebeat,  sacrificium 
nisi  pro  viatico  minime  sumal.  Sex  deinde  annis 
ingrediatur  quidem  domum  Dei  :  sed  carnibus,  et 
vino,  ac  sicera  minime  utatur,  nisi  festis  diebus. 
De  armis  vero  et  osculis,  sive  sacrificio,  sicut  supra 
scriptnm  est.  Poslea  vero  duobus  annis  quando 
carne  vescitur,  a  potu  omni  quo  inebriari  potest  se 
contineat.  Et  si  biberit  potom,  minime  carne  vesca- 
tur,  absque  prsecipuis  festis  diebus.  De  armis  vero 
vel  osculo,  et  sacrificio,  modum  teneat  jam  dictum. 
Inde  usque  ad  obitum  suum,  nisi  prsedictis  feslis 
diebus  a  carne  abstineat  :  tres  ferias  legitimas  in 
omni  bebdomada,  et  tres  quadragesimas  in  anno 
legitime  custodiat.  De  armis  vero  ut  supradictum 
est,  et  nunquam  aliquando  conjugio  copuletur.  Uffic 
eadem  poenitentia  imponenda  est  patricidis,  vel 
fratricidis,  vel  consangoineis,  nec  non  et  qui  sponle 
per  fraudero  et  avaritiam,  bominem  innoxium 
occidunt,  quod  morcbidum  vocant. 

Cap.  IX.  —  De  illo  qui  cum  matrem  habuerit  uxorem^ 
cum  filiastra  fomicatus  fUerit, 


fi 


(Ex  eodemy  zapite  2.)  Si  quis  viduam  uxorem 
duxerit,  et  postea  cum  filiastra  sua  fornicatus  fue- 

rit,  seu   cum  duabus  sororibus  concubuerit.  aut  si  ^  «t   cum  quadam   muliere,    postea 
qua  duobus  fratribus  nupserit,   seu  cum  patre   et  ^  "=**-'*  ^"'^*'""  «t.mravit  eRmdem.  ( 
filio  fornicata  fuerit,  tales  copulationes  anatbema- 
tizari  et  disjungi  prcecipimus,  nec  nnquam  amplius 
coDJugio  copulari,  sed  sub  magna  districtione  fieji. 

Gap.  X.  —  De  eadem  re, 

(Ex  concilio  apud  Vermeriam,  capite  10.)  Si  quis 
cam  filiaslra  sua  fornicatus  fuerit,  nec  matrem  nec 
filiam  potest  habere  :  nec  iila,  nec  ille  aliis  se  pote- 
runt  conjungere  ullo  unquam  tempore.  Attamen 
nxor  ejus,  si  ita  voluerit,  et  si  se  continere  non 
potest,  si  posteaquam  cognovit  quod  cum  filia  sua 
vir  ejus  fuit  in  adulterio,  carnale  commercium  cum 
eo  non  habuit,  si  vult  alii  nubere  potest. 


frater  ejus  postea  duxerat  uxorem. 

(Ex  eodem,  capite  5.)  Si  homo  fomicatus  fuerit 
cum  mnliere,  et  frater  ejus  nesciens  eamdem  dnxe- 
rit  uxorem  :  frater  eo  quod  fratri  crimen  celaverit, 
poeniteat,  et  post  pcenitentiam  nubat.  Mulier  autem 
n5que  ad  mortem  poeniteat,  et  sine  spe  conjugii 
maneat. 

Cap.  XIV.  —  De  eadem  re, 

(Ex  eodem,  capite  6.)  Si  frater  com  muliere  forni- 
catus  fuerit,  et  frater  nesciens  cum  eadem  concu- 
buerit,  mulier  diebus  vitse  suse  pceniteat,  post  poe- 
nitentiam  autem,  frater  ignarus  sceleris  conjogium 
accipiat  si  vult. 

Gap.  XV.  —  De  eadem  re, 

(Ex  concilio  MaUscensi,  oapite  5.)  Item  indicatum 
est  quemdam  stuprasse  quamdam  feminam  quam 
postea  frater  ejus  accepit  uxorem.  Statuerunt  eum 
qui  stupravit,  et  a  se  stupratam  fratri  celavit  :  quia 
geminavit  peccatum,  pcenitentia  districtiori  ca- 
stigandura.  Gonjugium  tale  dissolvi  oportere,  et 
molieri  quidem  nunquam  dari  potestatem  nubendi. 
Illis  autem  pro  misericordia  conjugium  indulgere, 
sed  cum'p(Bnitentia. 

Gap.  XVI.  —  De  muliere  cum  qua,  et  pater,  et  filius 

fomicati  sunt, 

(Ex  concUio  Tribur.,  capite  6.)  Quidam  fornicafos 

lilius  nesciens 
patris  factum  stupravit  eamdem.  Quod  cum  pater 
rescisceret,  de  se  iilioque  confessus  est.  Statueront 
melins  esse,  ut  taliter  lapsis  cum  digna  poenitentia 
legitima  permittantur  conjugia,  quam  forte  deterius 
delinquant.  Fomicaria  aotem  sine  spe  conjugii  ma- 
neat. 

Gap.  XVII.  —  Be  illo  qui  cum  uxore  fratris  sui  fomi- 

catus  est, 

(Ex  eodem,   capite  12.)  Si  quis  cuni  uxore  fratris 
sui  dormierit,  adulter    el  moecha  diebus  vilflB   su» 
absque  conjugio  maneat.  llle  vero  cnjus  uxor  fuit, 
si  vuU,  aliam  conjugem  accipiat. 
Gap.  XVIII.  —  De  illo  qui  sponsamfilii  sui  oppresserit. 


(Exeodem,  capite  13.)  Si  quis  sponsam  tilii  soi 
Cap.  XI.  —  De  illo  qui  cum  noverca  fornicatus  est.  D  oppresserit,  et  postea  filios  ejus  eam  duxerit  :  pater 
{Ex  eodem,  capite  21.)  Si  quis  cum    noverca  sua      postmodum  non   habeat  uxorem,  nec  ipsa   molier 


dormierit,  neuter  possont  ad  conjugium  perveuire  : 
sed  vir  ejus  potest  si  vult  aliam  accipere,  si  se 
continere  non  potest,  similiter  qui  cum  tiliastra 
soa,  vel  cum  sorore  uxoris  sose  dormierit  stare  po- 
tcst. 

Cap.  XII.  —  Deillo  quicum  fUiastra,  ignorante  matre^ 

fomicatus  est, 

{Ex  eodem^  capite  4.)  Si  quis  cum  matre  et  filia 
fornicatns  est,  ignorante  matre  de  fiiia,  et  filia  de 
matre,  ille  nonqoam  accipiat  uxorem  :  illse  vero  si 
volaerint  accipiant  maritos.  Si  autem  hoc  scierint 
ipsae  foeminie,  absqne  maritis  in  perpetuum  ma- 
neant. 


virura;    filius,    qui  facinus  patrii   ignoravit,  aliam 
accipiat. 

Gap.  XIX.  —  De  illo  qui  cum  uxore,  matre,  et  filiastra 

furnicatus  est. 

(Ex  concilio  Mogunt.,  capite  6.)  Si  qois  viduam 
nxorem  duxerit,  et  postea  cum  filiastra  fuerit  for- 
nicatus,  seu  cum  duabus  sororibus  :  aut  si  qua 
cum  duobus  fratribus,  seu  cum  patre  et  filio  :  si 
quis  relictam  fratris,  si  quis  neptem,  aut  novercam, 
aut  nurum,  aut  consobrinam,  aut  filiam  avunculi, 
aut  ejos  reliclam,  aut  privignam  polluerit,  eos  dis- 
jongi,  et  ulterius  nunquam  conjugio  copulari,  pree- 
cipimus. 


923 


BURGHARDl  WORyAGIENSIS  EPISCOPI. 


924 


Cap.  XX.  —  De  illo  conjttgato  qut  cum  filia  materterx  A  aat  propter  fraudem,  quandiu   vivat   poenitentiam 

agat,  a  viro  tamen  suo  non  separetur. 
Cap.  XXIV.  —  De  eadem  re. 
{Ex  coneilio  Moyunt.f  in  claustro  S.  Albani  habito, 
prsBsente  Ludovico  imperatote,  capite  iO.)  De  eo  quod 
interrogastis,  si  ille  qui  flliolam  suam  ducit  uxo- 
rem,  et  de  eo  qui  concubuit  cum  commatre  sua 
spiritali,  et  de  ilio  qui  filium  suum  baptizavit,  et 
cujus  uxor  eum  de  fonte  suscepit,  ea  ratione,  ut 
discidium  conjugii  fieret,  si  postea  in  tali  copula- 
tione  permanere  possent  de  talibus  sic  responden- 
dum  est.  Si  filiolam,  aut  commatrem  suam  spirita- 
lem  aliquis  in  conjugium  duxerit,  separandos  eos 
esse  judicavimus,  et  gr.ivi   pcenitentia    plectendos. 


suXj  vel  avunculi,  vel  amitsgf  vel  patrui  sui  fomica- 
tus  est, 

(Exconcilio  Dribur  ,  capite  1.)  Interrogatum  est  si 

quis  cum  iliia  materterae  suffi,  vel  amitse,  vel  avun- 

culi,   vel  patrui  concubuerit,  si  conjugalus  fuerit, 

liceat  ne  illi  ullerius  uli  conjugio,  aut  non  conjugato 

uxorem  accipere?  Justum  esset,  sicut  aliqua  statuta 

priorum  habentur,  ut  in  perpetuum  a  conjugio  tales 

abstineant.  Visum   est  humauae  fragililalis  intuitu, 

ut  post  pcenitentiam  non  quidem  penitus   priventur 

conjugio,  durissime  tamen   tam  inimanis  fornicatio 

vindicetur,    sicut    sanctus   papa    Nicolans,   et   alii 

Romani  pontilices    statuerunt,    ne   forte  desperati, 

multiplicius  peccent. 

Cap.  XXI.  —   De  patre,  et  /l/io,  de  avunculo,    et   de 
nepote,  si  cum  una  mvliere  fomicati  fuerint. 

{Ex  concHio  Mogunt.yCapite  5.)  Interrogatum  est  si 

pater  et  iilius,  vel  si  duo  fratres,    vel  si  ayunculus, 

et  nepos  cum  una  muliere  fornicati  sunt,  quid  inde 

faciendum  sit.   Manifestum   est  quod  gravi  vindicta 

■plectendum  est,  quod  grave  facinus  esse  reperitur. 

Omnis  enim  moecha  interdicitur,    ubi  scriptum  est, 

non  mcechaberis,   quanto  magis  cum    cognata,  vel 

cum  conjuge  seu  concubina  cognati?  Hiiic  in  Levilico 

scriptum  est  :   Si  nioechatus   fuerit  quis  curo  uxore 

alterius,  morte   morianlur,    et  moechus,  et  adultera. 

Qui  dormierit  cum  uoverca  sua,  et  cum  nuru  sua, 

t*t  qui  filiam  et  matrem  duxerit,  et  qui   acceperit 


^  Si  autem  conjuges  legitimi  uuus  ant  ambo  ez  indu- 
stria  fecerint,  ut  filium  suum  de  fonte  suscipiant, 
ut  discidium  fiat,  tale  consilium  damus.  Si  innupti 
manere  voluerint,  bonum  est.  Sin  autem,  gravis 
poenitentia  insidiatori  injungatur,  et  simul  maneant, 
et  si  supervixerit  prfevaricator  conjugi,  acerrima 
poenitentia  multetur,   et  sine  spe  conjugii  maneat. 

Cap.  XXV.  —  De  eadem  re. 
{Ex  concilio  Tribur.y  capite  8.)  NuIIus  propriam  fi- 
lium,  aut  iiliam  a  fonte  baptismatis  suscipiat,  nec 
tiiiolam,  nec  commatrem  ducat  uxorem.  nec  illam 
cujus  tiliam  ad  confirmationem  ante  episcopam  te- 
nuerit.  Ubi  autem  factum  fuerit  separentur. 

Cap.  XX VI.  —  De  eadem  re, 
{Ex  concilio  Mogunt.^  capite  5.)  Quam  deteslabile 


8ororem  s..am.  morle   moriantur.  Si  enim  in  lege  ^,  ^^  ^^^^^^^^.j^  ^^^,^^  ^j     anicaiqae  ChrisUaDo.  fiUo- 
turpitudmem   mcestus    mortis    sentenlia    vindicare 


jussit,  quomodo  in  Evangelio,  ubi  sumiiia  justitia 
est,  incestuosus  peccati  poenitentiam  evadet?  Unde 
apostolus  :  Irritam  qui  fecerit  legem  Mosi,  siue 
uila  miseratione  sub  duobus  vel  tribus  testibus 
moritur  :  quanto  magis  putatis  deteriora  mereri 
supplicia,  qui  Filium  Dei  conculcaverit,  et  sangui- 
nem  testamenti  pollutum  duxerit,  in  quo  sanctifi- 
catus  est,  et  spiritui  gratise  contumeliam  fecerit? 
Igitur  Theodorus  judicavit  eum  qui  incestum  fece- 
rit  XII  annos  poenitere  debere  :  alii  XV,  alii  X, 
alii  septem.  Sed  nos  priscorum  patrum  vestigia 
sequentes,  his  solis  spatium  poeuitentise  tempere- 
mus,  qui  devote,  et  cum  lacrymis  pcenitentiam 
egerint  :  caeteri  detinitnm  tempus  observant. 

C^p.  XXII.  —  De  eadem  re. 

{Ex  concilio  apud  Vermeriamf  capite  4.)  Si  quis 
tiliastrum  ant  filiastram  suam  ante  episcopum 
ad  confirmationem  tenuerit,  separctar  ab  uxore 
sua,  et  aliam  nunquam  accipiat.  Similiter  et  mulier. 

Cap.  XXIII.  —  De  illis  qui  infantes  suos  ideo   a  6a- 
ptismo  suscipiunt  ut  separentur  a  conjugibus. 

(Ex  concilio  Cabillon.t  capite  4.)  Dictum  etiam  no- 

bis  est,  quasdam  foeminas  desidiose,   quasdam  vero 

fraudulenter,   ut    a   viris  suis  separentur,  proprios 

filios   coram  episcopis  ad  confirmdndum  tenuisse. 

Unde  nos  dignum  dnximus,   ut  si  qua  mulier  filium 

suum  desidia,  aut  fraude  aliqua  coram  episcopo  te- 

nnerit  ad  confirmandum  propter  fallaciam  snam. 


lam  suam  constuprare,  testatur  S.  Gregorios  papa  io 

dialogis  suis,  ubi  refert  quemdam  hominem  poUoisse 

filiolam  suam,  et  quia  neglexit  poenitentiam  agere, 

subito  miserabili    morbo     correptus   expiravit :  et 

sepulto,  num  solum  corpus  sed  etiam  omne  sepuU 

crom  ignis  invisibilis  consumpsit. 

Cap.  XXVII.  —  De  mulieribus  quae  aliquo  molimine  inter 

se  fomicantur. 

(Ex  pomitentiali  Theodo.)  Mulier  quoconqae  moli- 

mine,  aut  in  se  ipsa,  aut  com  altera   fornicans,  tres 

annos  poeniteat. 

Cap.  XXVI II.  —  De  sanctimonialibuSt  si  inter  se  fomi- 

cantur. 

{Ex  eodem.)  Si  sanctimonialis  com  alia  sanctimo- 

D  niali  per  aliquod  machinamentom  furnicatae  fnerint, 

septem  annos  poeniteant. 

Cap.   XXIX.    —  De  muliere  si  cum  altera  fomitata 

fuerit. 

(Ex  conciiio  Anquiren.y  capite  8.)  Mulier  si  cum  atia 

muliere  fornicata  fuerit,    tres  annos  poeniteat.  Sic 

et  ilia  quse  semen  viri  sui  cibo  miscet,  at  inde  plus 

ojus  accipiat  amorem,  poeniteat. 

Cap.    XXX.   —   De  ilUs    qui  irrationabUiter    versati 

sunt. 
(Ex  concilio  Andran.^  capite  15.)  De  his  qui  irra- 

tionabiliter  versati  sunt,  sive  versantar,  id  est,  qoi 

cum     pecoribus    et     mascolis    se    coinquinayerint, 

quotquot    ante    viginti   annos  etatis    tale    crimen 

commiserint,  XV  annis  exactis  in  poenitentia,  com- 

munionem  mereanturorationum :  deindeqoinqoenDio 


925 


DEGRETORUM  LIBBl  XX.  —  LIBEB  DECIMUS  SEPTIMUS. 


m 


.   B 


in  hac  commuaione  durantes,  tanc  demam  obla-  A 
tionis  sacramenta  contingant.  Disculiatur  autem  et 
?ita  eoram  qualis  tempore  poenitudiois  extiterit,  et 
ita  misericordiam  consequantur.  Quod  si  inexplebi- 
literhis  hsesere  criminibus,  adagendam  poenitentiam 
prolixius  tempus  insumant.  Quotquot  autem  post 
XX  annos  setalis,  uxores  habeotes,  in  hoc  peccato 
prolapsi  sunt,  XXV  annos  poenitentiam  agentes, 
ad  orationis  communionem  recipiantur.  In  qua  quin* 
qnennio  perdurantes,  tunc  oblationis  sacramenta 
percipiant.  Qaod  si  et  uxores  habentes,  et  transcen- 
dentes  quinquagesimum  annum  setatis  ita  delique- 
rent,  ad  eiitum  vitde  communionis  gratiam  conse- 
qoantur. 

Cap.  XXXI.  —  De  eadem  re, 

(Ex  eodem,  capite  16.)  Eos  qni  irrationabiliter  vi- 
xerunt,  et  lepra  injusti  criminis  alios  poHuerunt, 
prcecepit  sancta  synodus  inter  eos  orare,  qui  spiritu 
periclitantur  immundo. 

Cap.  XXXII.  —  De  illis  qiii  cum  'pecudibus  peccant, 

{Ex  Pcmitentiali  Theod.)   Qui  cum  pecude  peccat, 
quidam  judicant  annos  X,    quidam  septem,  quidam 
tres,  quidam  centum  dies,  juxta  qualitatem  personse 
poenitere. 
Cap.  XXXIII.  —  Ilem  de  quadrupedum  fomicatoribus. 

{Ex  Panitefitiali  Romano.)  Si  inventi  fuerint  qui 
cum  quadrnpedibus,  vel  masculis  contra  naturam 
peccant,  dora  et  districta  poenitentia  coercendi  sunt. 
Quapropter  episcopi  vel  presbyteri  a  quibus  ju- 
diciom  pcenitentidi  injungitur,  conentur  omnimodis  C 
hoc  malum  radicitus  abscindere. 
Cap.  XXXIV.  —  De  illis  qui  fomicantur  sicut  Sodomitae. 

{Ex  PoBnitentiali  Theod,)  Qui  fornicatus  fuerit 
sicut  Sodomitse,  si  servus  est,  et  si  scopis  castiga- 
bitur,  duos  annos,  si  liber  est  et  conjugatus,  X  an- 
nos,  si  privatus,  septem  annos  poeniteat :  pueri 
centum  dies,  si  in  consuotudine  est.  Laicus  couju- 
gatus,  si  in  consuetudine  habet,  XV  annos  poeciteat. 
Si  ex  ordinibus  est,  et  in  consuetudine  habet,  de- 
gradatus,  ut  laicus  poeniteat.  Qui  autem  cum  fratre 
naturali  fornicatus  fuerit,  per  tam  sordidam  com- 
mixtionem,  ab  omni  carne  se  abstineat,  vel  XV 
annos  poeniteat,  si  clericus  est,  amplius  peili  debet. 

Cap.  XXXV.  —  De  clericis  eel  monachis,  si  fuerint  ma-  d 

sculorum  insectatorcs. 

{Ex  dictis  Basilii.)   Clericus  ve!   monachus   adole- 

scentium  yel  parvulorum  insectator,  vel  qui  osculo, 

vel  aliqua  occasione  turpi  deprehensus  fuerit,  pubiice 

verberetur,  et  coronam  amittat,    decalvatusque  tur- 

piter,  sputamentis  obliniatur   in   facie,  vinculisque 

artatus    ferreis,    carcerali    sex   mensibus   angustia 

maceretor,  et   triduo  per  hebdomadas  singulas  ex 

pane  hordeaceo  ad  vesperam  reficiatur.    Post  hatc 

aliis   sex  mensibus   sub  senioris  spiritalis  custodia 

segregata   in  cnrticula  degens,    operi   manuum  et 

orationi  sit  intentus,  vigiliis  et  lletibus  subjectus,  et 

sub  custodia  semperduorum  fratrum  spiritalium  am- 

bolet,  noUa  privata  locotione,  vel  consiiio  deinceps 

juvenibus  conjungendas. 


Cap.  XXXVI.  —  De  eademre. 

(Ex  dictis  S.  Isidor.)  Si  quis  ex  juvenibus  vel  aliqaa 
saspiciosa  persona  cum  parvulis  jocatus  fuerit,  diu- 
tuma  poenitentia  maceretur. 

Cap.  XXXVII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  dietis  ejusdem.)  Si  deprehensns  fuerit  aliquis 
frater  ludere  cum  pueris,  et  habere  amicitias  etatis 
intirmse,  tertio  commoneatur,  ut  memor  sit  honesta- 
tis  atque  timoris  Dei.  Si  non  cessaverit,  severissime 
corripiatur. 

Cap.  XXXVIII.  —  Item  de  commixtione  animalium, 

{Ex  Pasnitentiali  Piomano.)  Si  quis  cujuslibet  ani- 
malis  commixtione  peccaverit,  XV  annis  in  humili- 
tate  subjaceat  ad  Ecclesise  jonuam.  Et  post  hoc  aliis 
quinque  annis  in  orationis  communione  receptus 
poenitentiam  agat,  et  sic  gratiam  sacramenti  perci- 
piat.  Interrogentur  autem  alii  de  eo  qualem  vitam 
in  poenitentia  egerit,  et  sic  communionis  misericor- 
diam  consequatur.  Si  quis  autem  post  viginti  annos 
habens  oxorem  huic  peccato  succubuerit,  XXV  annos 
humilitati  subjaceat,  et  quinque  annis  orationi- 
bus,  et  sic  commonicet. 

Cap.  XXXIX.  —  Deepiscopo  qui  secundum  naturam  for- 

nicatus  fuerit, 

(Ex  Pomitentiali  Theodo.)  Item  in  canone  aposto- 
lorum  judicatur  ut  episcopus,  presbyter,  diaconus 
qui  in  fornicatione,  aut  perjurio,  aut  furto  captus 
est,  deponatur,  non  tamen  communione  privetur: 
quia  non  judicat  Deus  bis  in  idipsum.  Si  quis  pon- 
tifex  fornicationem  fecerit  naturaiem,  syuodus  in- 
dicavit  ut  X  annos  pop.nileat,  et  multis  lacrymis  et 
eleemosynis  veniam  a  Domino  petat.  Prcsbytcr  non 
praelato  monachi  voto  cum  puella  vel  meretrice  pec- 
cans,  annos  tres,  et  in  tribus  quadragesimis  se- 
cundam,  et  quartam,  et  sextam  feriam,  et  Sabbato 
semper  de  sicco  cibo  poeniteat.  Si  cum  anciila  Dei,  aut 
masculo,  plusaddatur  jejunium  id  est,  septem  annos, 
si  in  consuetudine  est.  Similiter  diaconi,  si  monachi 
non  sunt,  dnos  annos,  sicut  et  monachi  qai  sine 
gradu  sunt.  Si  diaconi  monachi  sunt,  septem  annos. 
Monachi  cum  gradu  septem  annos  poeniteant.  Item 
episcopus  si  sine  voto  monachi  cum  puelia  vel  mere- 
trice  peccaverit,  X  annos  poeniteat.  Clericus  cum 
tali  puella  sine  voto  monachi  si  fornicatos  fuerit, 
unum  annum  poeniteat,  si  frequenter,  duos  annos; 
cum  canonica  duos  annos,  si  frequenter,  tres  annos. 
Si  genuerit  ex  ea  iilium,  quatuor  annos,  alii  dicunt 
septem.  Theodorus  dixit:  Monachus  fornicationem 
faciens,  septem  annos  poeniteat.  Iteui  Bedadixit: 
Monachus  fornicationem  qoeerens  et  non  inveniens, 
annum  dimidium  poeniteat.  Item  Romanus  poeniten- 
tionaiis  dicit:  Monachus  fornicationem  faciens  cum 
meretrice  vel  poeila,  tres,  si  cum  sanctimoniaii 
septem  annos  poeniteat.  Item  laicas  privatos  macu- 
lans  uxorem  proximi  sui,  ut  aduiteritum  poeniteat. 
Si  cum  virgine  peccaverit,  uterque  poeniteat  annum 
unum.  Si  cum  ancilla  Dei,  quatuor  annos,  si  genue- 
rit  ex  ea,  septem  annos  poeniteat.  Item  si  quis  pec- 
caverit   sicat   Sodomitce,    quidam  X  annos  dicunt 


927 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


928 


poBniteat:  qoi  in  consuetudine  habet,  amplius  pelli  A 
debet.  Si  aatem  in  gradu  sunt  degradentor,  et  sicut 
laici  poeniteant.  Vir  qui  inter  femora  fornicatus  fue- 
rit,  unum :  si  iteraverit,  daos  annos  poRniteat.  Si  au- 
tem  in  terga  fomicatus  fuerit  tres  annos;  si  pueri 
duos  annos.  Qui  cum  pecude  fornicatus  fuerit  vel 
jumento,  X  aanos  poeuiteat.  Oportet  enim  discretio- 
nem  esse  inter  qualitatem  pecodum  vei  hominum, 
sicut  supradiximus.  Item  episcopus  cum  quadrupe- 
dibus  peccans,  X  annos  poeniteat,  et  gradum  amit- 
tat,  presbyter  V,  diaconus  tres,  clericusduos. 

C.\p.  XL.  —  De  sacerdote  qui  per  turpiloquium^  aut 
per  conspectum  libidinosum  poUutus  fuerit. 

(Ex  PcBnitentiali  Romano.)  Sacerdos  qui  per  turpi- 
loquium,  seu  conspectu  libidinoso  coinquinatus  fue-  B 
rit,  uon  tamen  voiuerit  fornicare,  X  dies  poeniteat. 
Presbyter,  si  osculatus  est  foeminam  per  desiderium, 
et  semen  fuderit,  XX  dies  poeniteat.  Diaconus,  X 
dies,  similiter  monachus.  Clericus  septem.  Laicus 
quatuor.  Item  si  presbyter  semen  fuderit  per  cogi- 
tationem  septem  dies  poeniteat,  si  tangit  com  manu 
tres  hebdomadas.  Episcopus  si  per  cogitationem 
fuderit,  qoatuor  hebdomadas  poeniteat.  Si  tangit 
cum  manu  diaconus  et  semen  fuderit,  XIII  dies, 
monachus  similiter.  Aliter,  si  clericus,  viginti  dies, 
quanto  magis  alii  gradus  ?  Si  impugnatione  mentis 
coinquinabitur,  septem  dies  poeniteat,  vel  quousque 
cogitatio  vincatur.  Si  in  somnis  voluniate  pollutns 
sit,  sargat,  cantetque  septem  Psalmos  poenitentiales,  ^ 
id  est,  Domine.  nein  furore.  I.  Beatiquoram.  Domi- 
ne,  ne  in  furore.  II.  Miserere  mei,  Deus.  Domine, 
exaudi.  De  profundis.  Domine,  exandi  vel  unusquis- 
que  secundum  suam  virtutem,  et  in  mane  XXX 
Psalmos  cantet.  Volens  autem  in  somnis  peccare, 
sive  qui  poUutus  sit  sine  voluntate,  XV  Psalmos 
CHntet.  Peccans  non  pollutus,  viginti  quatuor  Psal- 
mos. 

Cap.  XLI.  —  De  eadem  re. 

{Ex  Poinitentiali  Theodo.)  Item  iu  somno  peccans, 
si  ez  cogitatione  pollutus  fnerit,  XXV  Psalmos  cau- 
tet.  In  somno  peccans  sine  cogitatione,  XII  Psalmos. 
Si  semen  fuderit  in  Ecclesia  per  dormitionem,  can- 
tet  Psalterium,  vel  tres  dies  poeniteat:  si  voluntarie 
scmen  fuderit  in  Ecclcsia  maia  cogitatione,  si  cleri- 
ciis,  XIV  dies,  diaconus,  XXV,  presbyler  XL,  epi- 
s  :opus,  L,  monachus,  XXX. 

Cap.   XLII.  —  De  illis  qui  per  illeccbrosos  amplexus 

f(£minarum  poUuuntur, 

{Ex  Pasnitentiali  Bedas  pr.)  Qui  per  illecebrosos 
amplezus  fcHminse,  vel  osculo  polluitur,  XX  dies 
poeniteat.  Qui  tetigit  inverecunde  carnem  ejusdem 
foeminae,  tres  menses  poeniteat.  Qui  per  turpiloquium 
polluitur,  septem  dies  poeoiteat.  Presbyter  si  oscu- 
latus  fuerit  foeminam  per  immundum  desiderium, 
XX  dies  poeniteat.  Si  inquinatus  fuerit,  XL  dies  poe- 
nileat.  Qui  in  Ecclesia  per  somnum  poliuitur,  tres 
dies  poeniteat.  Qui  in  somnis  volootate  poUutus  est, 
surgat  et  cantet  septem  Psalmos  poenitentiales,  et  in 


.:    D 


die,  XXX.  Qui  peccare  voluerit  in  somnis,   et  non 

fuerit  pollutas,  XXXV  Psalmos  cantet. 

Cap.  XLIII.  —  De  clericis  qui  per  malas  cogitntiones  se- 

men  effuderint, 

{Ex  Pocnitentiali  Romano.)  Clericus  si  semen  fode- 

rit  non  tangendo   per  malas   delectationes,  septem 

dies  poeniteat.  Si   tangit  cun  manu  XX  dies  poeni- 

teat.  Si  diaconus,  XXX  dies ;   si  presbyter,  hebdoma- 

das,  IIII.  Presbyter  si  semen  fuderit  per  cogitatiouem 

septem  dies  poeniteat,  monachus  similiter.    Qui  vo- 

luntarie  semen   fundit  in  Ecclesia,  si   clericus  est, 

XIIII  dies.  Si  monachus,  aut  diaconus,  XXX  dics.  Si 

presbyter,  XL  siepiscopus,  L  dies  poeniteat. 

Cap.  XLIV.  —  Si  mulier  debeat  separari  a  viro  stio, 
quae  filium  suum  casu  per  negligentiam  a  fonte  sus- 
ceperit, 

{Ex  decr,  Deusdedit,  papse  Gordiano  episeopo  mtt- 

sis,)  Deusdedit  sanctse  Romanae,  et  apostolicds  Eccle- 

sise  Episcopus,    Gordiano   Hispanensis  Ecclesifie  co- 

episcopo,  et  fratri  dilectissimo.  Perrenit  ad  nos  dia- 

conus  vester,   vestrse  sanctitatis  epistolam  inferens, 

quod  quidam  viri,  etiam  et   mulieres  prceterito  sab- 

bato  Pdschali  die,    pro   magno  populorum  incursa, 

nescientes  suos  filios  suscepissent  ex  lavacro  sancto. 

Cupis   etenim    scii*e,   si  pro  tali  accidenti  ratione 

debeant  viri   et  mulieres  ad  suum  proprium   usum 

redire,  an  non.    Nos  enim   ez  hac  tristitia  moesti, 

inqaisivimus  priorum  nostrorum   dicta.  Invenimas 

aotem  in  archivo  hujus   apostolicee  sedis  jam  talia 

contigisse  *  in    Ecclesia    Hisaurise,    et  Etthesionim, 

simulque  Hierosolymee,   etiam  aliarum  Ecdesiaram 

episcopis,    et  earum   civitatum    ab   hac    apostolica 

sede,  volentibus  scire,  si  viri  et  mulieres  redirent  ad 

proprium  thorum.  Beatse  memoris  sanctissimi  pa- 

tres,  Julius,  Innocentius,  et  Celestinus  cum  episco- 

porum   plurimorum   et    sacerdotum    conventa,    in 

Ecclesia  beati    apostolorum    principis    prohibentes 

talia,    perscripserunt  et    confirmavenint,    ut    nallo 

modo  se   in  conjugio  reciperent  mnlieres,  aut  viri, 

qai  per  quamcunque  rationem  susciperent  oatos,  sed 

separarent  se :  ne  suadente  diabolo  tale  vitium  peccari 

inolescat  per  mundum,  et  universorum  error  accre- 

scat.  Scitis  quia  quomodo   sunt  septem  dona  sancti 

Spiritus,  ita  sunt  septem  dona  baptismi.  A  primo- 

pabulo    sacrati  salis,   et  ingressu  sanctse  Ecclesifle 

usque  ad  contirmationem  Spiritus  sancti  per  Chrisma. 

Ab  hoc  primo  Spiritus  sancti  dono  usque  ad  septi- 

mum,  nullus  Christianus  suam  commatrem  in  coo- 

jugium  recipere  debet,  et  qui   prffisumpseritt  ana- 

thematis  vinculo  religetur  in  perpetoo,  nisi  poeniten- 

tiam    egerit   digne.    Mulieres   vero    cum   separats 

fuerint,  ac  pro  illicita  actione  a  propriia  viris,  totam 

prsecipimus  recipere  dotem,  quam   in  die  nuptiali 

receperint,  etpost  ezpletum  annom  recipiant  alium 

virum,  si  voluerint.  Similiteret  vir  axorem. 

Cap.  XLV.  —  De  eo  qui  spiritalem  habet  compairemy 
cujus  uxor  commater  non  est^  et  eo  defuncto,  n' 
ejus  viduam  possit  ducere  uxorem, 

{Ex  concilio  7rt6urt,  cui  interfuU   rex  Amoij^MSt 

capite  47.)  Qui  spiritalem  compatrem  habet,  eiyus 


929 


DECRETORDM  LIBRl  XX.  —  LIBER  DECIMDS  SEPTIMUS. 


930 


filiiim  de  layacro  sacrse  fonlis  accepit,  et  ejus  uxor 

commater  non  est,  liceat  ei  defancto   compatre   suo 

ejus  viduam    docere  in    uzorem,  si  nullam   habent 

consanguinitatis  propinquitatem.  Quid  cnim?  Nun- 

quid  non  possnnt  conjungi,  quos  nulla  proximitas 

carnalis,  vei  in  id  generatio  secernit  spiritalis. 

Cap.  XLVI.  —  De  eo,  si  aliquis  suse  spiritalis  eomma- 
tris  filiam  uxorem  ducere  possit. 

(Ex  eodem,  capite  48.}  Illud  etiam,   nec  canonica 

institutione  definimus,  nec  introductione   aliqua  re- 

fotamas,  sed  propter  eos  qui  diverse  de  eo  sentiunt, 

hoc  loco  aliquid  commemoramus.  Si  quis  su»  spiri- 

talis  commatris   filiam  fortuitu,  et  ita  contingente 

rerum  casu  in  conjugium  duxerit,  concilio  maturiori 

servato,   habeat,   atque   honuste    leg^timo  conjugto 

operam  det. 

Cap.  XLYII.  —  De  quodam,  qui  suam  filiolam  spiritakm 

constupravit, 
[Ex  Dialog.   Gregor.)  Terribile   etiam  quiddam  in 

Valerifie    provincia    contigisse   vir    vitae    vencrabilis 

Maximianus  Syracusanus  episcopus,   qui  diu  in    hac 

urbe  meo  monasterio    pra*fuit,   narrure    consuevit, 

dicens,  Quidam  corialis,    illic  sacratissimo  Paschali 

Sabbato,  juvenculam  cusjusdam  filiam  in  baptismate 

suscepit.  Qui  post  jejunium  domum  revcrsus,  multo 

Tino  inebriatus,  eandem  iiliolam  suam  secum  manere 

petiit,  eamque  nocte  illa,  quod  dicto  nefas  est,  per- 

didit.  Cumqoe  mane  facto   surrexisset  reus,   cogitare 

ccepit,  ut   ad   balneum    pergeret,  ac  si  aqua  balnei 

lavaret  maculam  peccati.  Perrexit  igitur,  lavit,  coepit 

trepidare,  Ecclesiam    ing^edi  :  sed  si  tanto  die  non 

ignoret,    ad  Ecclesiam    erubescebat   homines :    sin 

vero  iret,  pertimescebat  jndicium  Dei.   Vicit   itaque 

humana    verecondia,    perrexit    ad    Ecclesiam,   sed 

tremebandos  ac  pavens  stare  coepit  atque  per   sin- 

gula  momenta  suspectus,  qua  hora  immundo  spiritui 

traderetur,  et  coram  omni  populo  vexaretur.    Cum- 

qoe  vehementer  timeret,  ei  in  illa  missarum  celebri- 

tate,  quasi  adverse  nil  contingit,  qni  leetus  exiit,  et 

die  altero  Ecdesiam  jam  securus  intravit.   Factomque 

est,   ut  per  sex  continuos  dies    Isetos,  ac   securus 

procederet,  eestimans  quod  ejus  scelus  Dominus,  aut 

non  vidisset,   aot   visum   misericorditer    dimisisset. 

Die    autem    septima    subita    morte    defunctus   est. 

Comque  sepolturee  traditus  foisset,  per  longom  tem- 

pos  cunctis  vidAntibus  de   sepulchro  ipsius    flamma 

exiit,  et  tam  diu   ossa  ejos  concremavit,    quousque 

omne  sepulchram  consumpsit :   et  terra  quse  in  tu- 

oiulo  collecta  fuit,  defossa  videretur.  Quod  videlicet 

omoipotens  Deusfaciens,   ostendit  quid  ejus    anima 

pertulit  in  occulto,  cujus  etiam  corpusanle  humanos 

ocolos  flamma  consompsit.  Qaa  in  re  qooque   nobis 

hcec  aodientibos  exemplom  formidinis  jiare  dignatos 

est,  qoatenos  ex  hac  consideratione  colligamos,  qaid 

anima  vivens  ac  sentiens,  pro    reato   suo   patitur,  si 

tanto  ignis  supplicio  etiam  insensibilia  ossa  concre- 

mantnr. 

Cap.  XLVIII.  —  De  quodam  fratre,  qui  impuQnabatur  a 

spiritu  fomicationis. 
(Ex  diciis  ^aphnutii  eremitas.)  Qoidam  pater  mo* 


A  lestiam  sustinebat  a  spirito  fornicationis.  Abiit  au- 
tem  ad  queudam  probatissimum  seniorem,  et  pre- 
cabatur  eum,  dicens  :  Pone  tibi  solUcitudinem, 
beatissime  patcr,  et  ora  pro  me  :  quia  graviter  me 
impugnat  passio  fornicationis.  Hsec  cum  audisset 
senior,  orabat  inlente  diebus  ac  noclibus,  pro  eo 
deprecans  Domini  misericordiam.  Iternm  aatem 
veoiebat  idem  frater,  et  rogabat  seniorem,  nt  magis 
intentius  pro  eo  oraret.  Similiter  autem  cum  omni 
sollicitudine  beatus  senior  orabat  intentios  pro  eo. 
Frequenter  aotem  venientem  ad  se  monachum  vi- 
dens  senior,  et  deprecantem  se  ut  oraret,  valde 
contristatus  admirabatur  quia  non  exaudiret  Oo- 
minus,  orationes  suas.  Eadem  autem  nocte,  revelavit 

g  ei  Dominus,  quae  circa  ilium  monachum  erant,  ne- 
gligentiae,  et  iguavise  resolutionem,  et  delectationes 
fore  corporeas  cordis  ejus.  Ita  autem  ostensum  est 
sancto  seniori.  Vidit  sedentcm  illum  monachum,  et 
spiritum  fornicationis  in  diversis  mulierum  formis 
ante  illum  ludentem,  et  ipsum  condelectari.  Videbat 
et  angelum  Domini  astanlem,  et  indignantem  gra- 
viter  contra  eumdem  fratrem  :  quia  non  surgcbat, 
neque  prosternebat  se  in  orationibus  ad  Dominum, 
sed  magis  delectabatur  in  cogitationibus  suis.  Hsec 
ergo  ostensa  sunt  per  revelationem  sancto  seniori. 
Cognovit  antem,  quia  culpa  et  negligentia  illios 
monachi  erat,  ut  non  exaudirentur  orationes  ejus. 
£t  tunc  dixit  ei  senior  :  Quia  tua  culpa  erat,  frater, 
quia  condelectaris  cogitatiouibas  malis,   impossibile 

C  est  enim  discedere  a  te  spiritum  fornicationis  im- 
mundum,  aliis  orantibus,  et  Deum  pro  te  deprecan- 
tibus,  nisi  et  tu  te  ipse  laborem  assumas  in  jejuniis, 
et  orationibus,  et  vigiliis  multis,  cum  gemitu  depre- 
cans,  ut  misericordiam  suam  et  adjutorium  det 
gratiee  suse,  praebeatque  tibi  Dominus  Christus,  ot 
possis  resistere  malis  cogitationibus.  Nam  et  medici, 
qui  corporibos  hominum  medicamenta  conficiunt, 
et  adhibent,  qoamvis  omnia  com  somma  diligentia 
faciant,  verumtamen  si  ille  qui  infirmatur,  non  se 
abstineat  a  noxiis  cibis,  vel  de  aliis  qosB  solent  Ise- 
dere  infirmitates,  nihil  proficit  cnra,  et  diligentia, 
et  soilicitudo  medicorum.  Similiter  etiam,  et  in 
auimee  languoribas  eveniet :  licet  cum  omni  inten- 

|x  tione,  et  extoto  corde  sancti  patres,  qni  sont  medici 
spiritales,  exorent  misericordiam  Christi  Domini 
Salvatoris  nostri  pro  eis,  qui  orationibus  eorum  se 
postulant  adjuvari,  nisi  et  ipsi  cum  omni  intentione 
mentis  tam  in  orationibas,  quam  in  omni  opere 
spiritali,  quee  Deo  placita  sunt,  faciant,  non  eis  pro- 
ficient  orationes  eorum. 

Cap.  XLXIX. — De  sponsa  frairis^  si  frater  eam  violaverit. 

{Exconcilio  Tribur,^  eui  interfuit  rex  Arnolphus, 
capite  10.)  Quidam  desponsavit  uxorem,  et  dotavit, 
cum  ea  coire  non  poluit.  Quam  frater  ejus  clanculo 
corrupit,  et  gravidam  reddidit.  Decretum  est,  nt 
qoamvis  nupta  esse  non  potoerit  legitimo  viro,  de- 
sponsatam  tamen  fratri,  frater  habere  non  possit. 
Sed  moechus  et  moecha»  fornicationis  quidam  vin- 


93  i 


BURCHARDl  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


932 


dictam  sastineant,  licita  vero  eis  conjugia  non  ne-  A. 

gentnr. 

Cap.  L.  —  Si  quis   de  uno  in  alium  transmigrat  epi- 

scopatum,   et  consanguineam  smm  poUuerity     vel 

aliquod  crimen  capitale  commiserit. 

(Ex  eodem,   capite  42.)  Si  quis  de  iino  in    aliiim 

omnino  transmigrat  episcopatum,  et  si,  qaod  absit, 

contingat  eum  filiam  sororis  suce,  amitse,   aut  ma- 

terterae  avunculi,  vel  patrui  polluere,   aut    aliquod 

crimen  capitale  committere,  episcopus  in  cnjus  tunc 

dioecesi   commoratur,    et  tali    scelere     criminatur, 

habeat  jus  et  potestatem  secundam  canonicam   aa- 

cloritatem,    et    nostram    synodalem    institotionem 

flagitiosum   coercere,  et   ad  pcenitendum    emolUre. 

Per  quem  enim  melius  rei  verilas    ventilatur,  quam 

per  illum  sub  quo  habitat,  et  habitare  desiderut.  ^ 

Cap.  Ll.  —  De  mulieribus,  quse  absente  marito  con^ 
ceperinty  et  fcetum  sustulerint, 

(Ex  concHio  Eliberta.,  capite  3.)  Si  qua  mulier  per 

adulteriam  absente  marito    conceperit,  idque   post 

facinus   occiderit,   placuit  vix   in  tine  dandam    esse 

communionem,  eo  quod  geminaverit  scelus. 

Cap.  LII.  —  De  iUis  mulieribus,  quae  male  conceptos 

necare  studuerint. 

(Ex  concilio  Hilerden.,  capite  5.)  Di  vero  qui  male 

conceptos  ex    adulterio,    factos,   vel    editos  necare 

studnerint,  vel   in  ventre   matrum   potionibus   ali- 

quibas  colliserint,  in   utroque   sezu  adulteris    post 

septem   annorum  curricula    communio    tribuatur, 

ita  tamen,   ut  omni   tempore  yitse  suae  fletibas,  et 

humiliati  insistant. 

Cap.  LIII.  —  De  mulieribuSy  qim  partwi  suos  occuUe 

interficiunt. 

{Ex  concilio  Arelaten.^  capite  6.)  Mulieres  qufle- 
dam,  ut  audivimus,  quffi  ez  fornicatione  concipienr 
tes,  metuentes  ne  scelus  quod  occulte  perpetrave- 
runt,  manifestum  fieret,  infantes  quos  pepererunt, 
occiderunt,  et  terrffi  congerie  cooperuerunt,  aut  in 
aquas  projecerunt.  Quod  quantum  nefas  sit,  cano- 
nes  Ancirani,  liliberitani,  atque  Hilardensis  concilii, 
testes  sunt.  His  itaque  vix  in  iine  dandam  esse  com- 
munioncm  decernunt,  sed  humanius  tractantes,  post 
decennem  poenitentiam  tales  placuit  ad  communio. 
nem  recepi. 

Cap.  LIV.  —  De  eadem  re. 

De  mulieribus  quffi  fornicantur,  et  partus  suos 
necant,  vel  qus  aguat,  secum,  ut  utero  conceptos 
excutiant,  antiqua  quidem  definitio  usque  ad  ezitum 
vilffi  eas  ab  Ecclesia  removet.  Humanius  autem 
nunc  definimus,  ut  eis  X  annorum  tempus,  secun- 
dum  prffifizos  gradus  pcenitentialargiatur. 
Cap.  LV.  —  De  eadem  re. 

(Ex  concilio  AureUa.,  capite  10.)  Si  qui  infantem 
oppresserint,  tres  annos  poeniteant :  unum  ez  his  in 
pane,  et  aqua.  Si  ciericus  fecerit,  qualuor  annos, 
unum  ez  his  in  pane  et  aqua. 

Cap.  LVl.  —  De  Sodomitico  peccato. 

{Ex  P(BnitentiaU  Romano.)  Episcopus  fornicatio- 
nem  faciens  naturaiem  XII  annos  poeniteat,  presby- 
ter  X,   diaconus  IX,  subdiaconus   octo,  clericus   se- 


D 


ptem  laicus  sex  annis  poeniteat.  Frater  camalis  cnm 
fratre  carnali  fornicationem  faciens  XV  annis  ab 
omni  carne  se  abstineat.  Si  semen  in  os  miserit, 
septem  annos  poeniteat,  alii  dicunt  usque  in  finem 
vitffi  poenitere,  debere.  Viri  inter  femora  fornican- 
tes,  unum  annum  poeniteant,  si  iterantes  II.  Si 
inter  crura  fornicantes,  si  pueri  sunt,  annum  unum 
poeniteant.  Si  viri,  duos  annos.  Si  autem  in  con- 
suetudine  est,  modus  poenitentiffi  addatur  judicio 
sacerdotis.  Vir  semetipsam  coinqoinans,  primo  X 
dies  poeniteat,  et  iterans  XX  dies.  Si  cum  grada 
est,  addatur  poenitentia.  Puer  XV  annorum  XL 
dies  poeniteat.  Qui  concupiscit  mente  fornicari,  sed 
non  potuit,  X  dies  poeniteat.  Qui  per  torpiloquium 
vei  aspectu  coinquinatus  est,  tamen  non  voluit 
peccare  corporaliter,  XX  dies  poeniteat.  Si  autem 
impugnatione  cogitationisviolenter  coinquinatus  est. 
XX  dies  poeniteat.  Qui  diu  ^illudetur  a  cogitatione, 
molliter  ei  repugnans,  sez  dies,  vel  quantum  ezege- 
rit  diuturnitas  cogitationis  poeniteat.  Pueri  qoi  for- 
nicantur  intra  semetipsos,  judicatum  est,  ut  vapa- 
lent.  Pueri  soli  de  hoc  inter  se  sermocinantes,  et 
transgredientes  statuta  seniorum,  tres  superposi- 
tiones  accipiaut.  Osculum  non  simpliciter  facientes, 
qoinque  superpositiones  accipiant.  Illecebrosum  os- 
culum  facientes,  sine  coioquioamento,  quinque  dies 
poeniteant.  Cum  coinquinamento,  sine  ampleza,  X 
superpositiones  accipiant.  Post  annos  XX  idem 
committentes,  XL  dies  separati  a  mensa,  eztorres- 
que  abEoclesia,  cum  pane  et  aqua  vivant.  Minime 
vero  fornicationem  imitanles,  etirritantes,  se  invicem, 
sed  coinquinati  non  sunt,  propter  ffitatis  matarita- 
tem,  flagellentur.  Si  vero  frequenter,  addatur  poena. 
Pueri  ante  XX  annos  se  invicem  manibus  coinqui- 
nantes,  et  confessi  :  antequam  communicent  XX 
dies  poeniteant.  Si  iteraverint  post  poenitentiam,  C 
dies.  Si  vero  freqoentius,  separentur,  et  annum  poe- 
niteant.  Puer  oppressus  a  majore  infraX  annos,  hebdo- 
madam  jejunet  :  &i  consentit  XX  dies  :  moUis  autem 
annum  poeniteat.  Qui  in  somnis  voluntarie  pollutus 
est,  surgat,  et  cantet  genibus  flezis  VII  Psal.  Vo- 
lens  in  somno  peccare,  XX  Psal.  cantet.  Si  pollutus 
est  sine  voluntate  XV  Psal.  cantet,  et  in  fine  unius- 
cujusque  Psalmi  dicat  ter  :  Deus,  in  adjutoriom 
meom  intende,  et  reliqua.  Qui  semen  in  Ecclesia 
dormiens  fuderit,  tresdiesjejunet,  Episcopus  fornica- 
tionem  faciens  contra  naturam,  degradetur,  et  duode- 
cim  annos  poeniteat.  Presbyter  aut  diaconus,  fornica- 
tionem  contra  naturam  faciens,  prffilato  ante  monachi 
voto,  degradentur,  et  V  annos  poeniteant,  et  veniam 
omni  hora  rogent,  et  superpositionem  patiantar,  in 
unaquaque  hebdomada,  ezceptis  quinquagesimis 
diebus.  Post  superpositionem,  pane  si  emensura  utan- 
tur,  et  ferculum  aliquatenus  butyro  impinguato,  et 
die  Dominico  sic  vivant.  Cffiteris  vero  diebus  paxi- 
mati  panis  mensura,  et  parvo  impinguata  batyro 
olera,  et  ovis  paucis,  et  formatico  reficiantur,  et 
aquffi  tantum  quantum  sufficiat  si  operarius  esL 
Lectus   enim  non   moltum  foenum  habeat,  et  per 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  DEGiyUS  OCTAVUS. 


934 


agesimas  anni  addat  aliquid^  prout  yirtus 
serit,  semper  ex  intimo  corde  ut  deileat 
am.  Obedientiam  qiise  omnia  prseeminet, 
le  accipiat.  Post  annum  et  dimidium  Eu- 
i  sumat«  et  ad  pacem  veniat :  Psalmos 
bus  cantet,  ne  pcnitus  anima  tanto  tem- 
(tis  meiicinse  jejuna  intereat.  Si  inferiori 
us  quis  monachus  fuerat,  tres  quidem  an- 
eat,  sed  mensura  non  gravetur  panis.  Si 
est,  seitario  de  lacte  Romano,  et  alio  de 
ii  aqua  quantum  sufficit  pro  sitis  ardore 
i  vero  sine  voto  monachi  presbyter  aut 
lic  peccaverit,  sicut  monachus  sine  gradu 
et  postea  recipiat  gradus  suos.  Si  autcm 
aut  diaconus  post  tale  peccatum  voluerit 
lieri,  indiscrelo  proposito  exilii  annum 
um  poeniteat,  habeat  tamen  abbas  cum 
piscopi  sui  hujus  rei  moderandi  faculta- 
>bedieutia  pcenitentis  placita  sit  Deo  et 
{uibus  comniissum  est. 
^VII.  —  De  illis  qui  conceptum  excntiunt, 
cilio  Worma.f  capite  30.)  Si  aliquis  causa 
libidinis,  vel  odii  meditatione,  ut  non  ex 
)s  nascatur,  homini,  aut  mulieri  aliqnid 
1  ad  potandum  dederit,  ut  non  possit  gene- 
concipere,  ut  homicida  teneatur. 
I.  —  De  Hlis  gui  infantes  suos  oppresserint, 
cilio  Jkiogunti.f  capite  6.)  Si  quis  infantem 

FINIS   LIBRI 


A  snum  oppresserit,  ant  vestimentorum  pondere  suffo- 
caverit,  et  hoc  post  baptismum  factum  fuerit,  XL  dies 
poeniteat  in  pane  et  aqua,  et  a  conjuge  se  interim 
abstineat.  Poslea  tres  annos  pceniteat  per  legitimas 
ferias,  et  tres  in  anno  quadragesimas  observet.  Quod 
si  ante  baptismum  infans  oppressus  fuerit,  proximos 
qnadraginta  dies  ut  supra  poeniteat.  Postea  vero 
quinquennium  expleat. 

Cap.  LIX.  —  De  patre  et  matre  qui  filios  suos  apud 

se  mortuos  invenerint. 

(Ex  concilio  parisiensi,  capite  5.)  De  infantibus 
autem  qoi  mortui  inveniuntur  cum  patre  et  matre, 
et  non  apparet  utrum  a  patre  aut  matre  occisus  sit 
ipse  infans  vel  suffocatus,  an  propria  morte  defun- 
B  ctus  :  non  debent  inde  securi  esse,  nec  sine  poeni- 
tentia  ipsi  parentes,  sed  tamen  in  eis  consideratio 
debet  esse  pietatis,  ubi  non  voluntas,  sed  eventus 
mortis  causa  fuit.  Si  autem  eos  non  latet  ipsos  ejus 
esse  interfectores,  scire  debent  graviter  se  deli- 
qoisse,  quod  in  Ancirano  concilio  comprobatur. 
Quidam  autem  triom  annorum  poenitentiam  horum 
judicant  esse  debere  :  quorum  unom  ex  his  exigat 
in  pane  et  aqua  atque  se  ab  omni  luxuria  tempore 
poenitentiee  suse  custodiat. 

Cap.  LX.  —  De  iltis  feminis  quae  abortum  fecerint, 

{Ex  Pcmitentiali  Romano.)  Si  qua   mulier  abortum 
fecerit  voluntarie,  tribus  annis  pceniteat. 

DECIMI    SEPTIMI. 


BURCHARDI 


ECCLESIiE  WORMACIENSIS  EPISCOPI 


lECRETORUM  LIBER  DECIMUS  OCTAVUS 


DE  VISITATIONE  INFIRMORUM. 


ARGUMENTUM  LIBRI.  C 

lic  inlirmos  a  presbyteris  visitandos  esse, 
1  hanc  visitationem  requirantur,  edocet. 
icerdos  audierit  aliquem  iniirmari  in  sua 
>  ad  eum  pergat,  et  ingressus  cubiculum 
nedictam  snper  eum,  et  per  omne  cubicu- 
gat,  cum  antiphona:  Asperges  me,  Domine; 
Exurgat,  Deus,  et  dissipentur  inimici,  etc. 
:at  orationem  :  Oeus  qui  sacerdotibus  tuis 
atiam.  Oeinde  cantet  septem  Psalmos  cum 
>ro  infirmis.  Deinde  Litaniam  cantet.  Post 
cies  jubeat  extra  cubiculum  secedere.  Et 
[uans  lecto  quo  infirmus  decumbit,  eum 
literque  alioquatur,  ut  omnem  spem  suam 
nat,  ut  fl.tgellumDei  patienter  toieret,  et  nt  ^ 
rgationem  et  castigationem  suam  provenire 
peccata  sua  confiteatur,  ut  emendationem 
si  Dominus  vitam  concesserit,  poenitentiam 


pro  culpis  commissis  spondeat,  nt  substantiam  suam 
dum  adhuc  sensus  et  ratio  viget,  disponat,  ut  pec- 
cata  sua  eleemosynis  redimat,  ut  his  qui  in  se  pec- 
caverunt  indulgeat,  ut  rectam  fidem,  et  credulita- 
tem  teneat,  et  fidem  ex  integro  non  sapuerit,  presby- 
ter  eum  docere  debet  :  et  ut  de  Dei  misericordia 
nunquam  desperet,  doceat.  Cum  his  et  hujuscemodi 
allocutionibus  fuerit  mens  infirmi  revelata,  data 
benedictione,  interroget  eum  de  singulis  per  or- 
dinem. 

Quando  presbyter  domum  intrat   in  qua  infirmus 
jacet^  primum  dieat  : 
Pax  huic  doiDui. 
Et  omnibns  habitantibus  in  ea. 
Pos^ea  benedicetur  sal  et  aqua^  et  aspergatur  in  domo 

cum  antiphona. 

Benedic,  Domine,  domum  istam,  et  omnes  habitan- 
fes  in  ea,  qoia  tu,  Dumine,  dixisti  :  Pax  huic  domni. 


935 


BURCHARDI  WORHACIENSIS  EPISCOPI. 


936 


benedic,  Domine,  timentes  te  pusillos  cum  majoribus, 
benedicti  vos  Domino  qui  fecit  coelum  et  terram. 
Post  hsBc    canendi  sunt   septem   psalmi  pasnitentisgy 
Deinde  Litania,  Qua  expleta   cantetur  :  Pater  no- 
ster.  Et  ne  nos  inducas  in  tentationem,  sed  libera 
nos  a  malo,  Amen. 
Salvum  fac  servum  tunm, 

Deus  meus,  sperantem  in  te. 
Mitte,  ei,  Domine,  aoxilium  de  sancto, 

Et  de  Sion  tuere  eum. 
Nibil  proficiat  inimicus  in  eo, 

Et  filius  iniquitatis  non  apponat  nocereei. 
Esto  illi,  Domine,  turris  fortitudinis, 
A  facie  iuimici. 
Dominus  conservet  eum,  et   vivificet  eum,  et  bea- 
tum  faciat  eum  in  terra,  et  non  tradat  in  animam 
inimicoramejus.  Dominnsopem  feratillisuperlectum 
iniirmitate  ejus.  Univcrsuni  stratum  ejus  versasti  in 
doloris    ejus.    Domine,    exaudi   orationem    meam. 
Psalmus :  Miserere  mei,  Deus. 

Sequitur  oratio,  Oremus. 
Omnipotens  et  misericors  Deus,  qusesumus  im- 
mensam  pietatem  tuam,  ut  ad  introitum  in  tuo 
nomine  bumilitatis  nostroB,  bunc  famulum  tuum  N. 
in  boc  babitaculo  jacentem  fessum,  salutifere  visi- 
tare  digneris,  sicut  visitaredignatus  es,  Domine,  To- 
biam  et  Saram,  socrum  Petri,  puerumqoe  centurio- 
nis,  ita  ei  iste  pristina  sanitate  animse  corporisque 
recepta,  gratiarum  tibi  in  Ecclesia  tua  referat  actio- 
nem.  PerDominum. 

Tum  detur  ei  locus  secretior  confitendi^  et  quod  maxi- 
mum  est,  interroget  eum  de  fide  catholica.  Et  sic 
dicat  : 

Credis  in  Deum  Patrem,  et  Filium,  et  Spiritum 
saoctum?  Hespon.  Credo.  Credis  quod  iste  tres  per- 
sonse  onus  Deus  sit?  Respon.  Credo.  Credis  qood  in 
ipsa  ista  carue  qua  nunc  es,  resurgere  babes  in  die 
judicii,  et  recipere  sive  bonum  sive  malum  quod 
gessisti?  Respon.  Credo.  Vis  dimittere  illis  peccata 
»ua  qui  in  te  peccaveront?  Respon.  Volo.  Vis  pcc- 
cata  quse  fecisti  emendare  si  reviviscis?  Respon. 
Volo. 
Postea  ungatur,  Post    confessionem,  et  fidem   reddi' 

tam  et  unctionem,  dicatur  Antiphona, 
In  veritate  toa  exaudi  me,  Domine.  Psalmos. 
Domine,  exaudi  orationem  meam,  auribus  percipe. 
Deinde  K  jrie  eleison,  et  Pater  noster  cum  his 

precibus. 
Exorge,  Domine  Deos,  exaltetur  manus  tua,   ne 
obliviscaris  pauperom. 

Tibi  enim  derelictus  est  pauper, 
Orpbano  tu  eris  adjutor. 
Desiderium  pauperum  exaudivitDominus. 

Praeparationem  cordis  eorum  audivit  auristua. 
Mirilica  misericorHias  tuas, 

Qoi  salvos  facis  sperantes  in  te. 
To  autem  in  sancto  babitas, 
Laus  Israel. 
Ad  te  clamaverunt,  et  salvi  facti  sunt, 


A  In  te  sperayenint,  et  non  sunt  confusi. 
Ne  tradas,  Domine,  bestiis  animam  confitentem  tibi, 
Animam  pauperis  tui  ne  obliviscaris  in  finem. 
Postea  sequantur  istx  orationes.  Oremus. 

Deos  qui  famulo  tuo  Ezecbise  terqoinos  annos  ad 
vitam  donasti,  ita  et  famolum  tuum  N.  a  lecto  segri- 
tudinis  tua  potentia  erigat  ad  salutem.  Per  Cbri- 
stum. 

A/ta.  Respice,  Domine,  famulum  tuum.  N.  in  infir- 
mitate  sui  corporis  laborantem,  et  animam  refove 
qoam  creasti,  ut  castigationibus  emendatus,  conti- 
nuo  se  sentiat  toa  medicina  esse  salvatum.  Per 
Cbristum, 

Alia.  Detis  qui  facturse  tuoe  pio  semper  dominaris 
g  affectu,  inclina  aurem  tuam  supplicatiouibns  no- 
stris,  et  famulum  tuum  N.  ex  adversa  valetudine 
corporis  laborantem  placatus  respice,  et  visita  in  sa- 
lutari  tuo,  ac  coelestis  gratise  ei  prsesta  medicinam. 
Per  Cbristum. 

Alia.  Deus,  qui  bumano  generi  salutis  remedia, 
et  vitse  seternse  munera  contulisti,  conserva  famulo 
tuo  ;N.  tuarum  dona  virtutum,  et  concede  ut  me- 
delam  tuam  non  solum  in  corpore,  sed  etiam  in 
anima  sentiat.  Per. 

Alia,  Virtotom  coelestium  Deus,  qui  ab  bumanis 
corporibos  omnem  languorem,  et  omnem  infirmita- 
tem  praicepti  tui  potestate  depellis,  adesto  propitius 
buic  [famulo  tuo  N^  ot  fogatis  infirmitatibus,  et  vi- 
ribos  receptis,  nomen  sanctum  tuum  instaurata 
C  protinus  sanitate  benedicat.  Per  Dominum. 

Alia,  Domine  sancte,  Pater  omnipotens,  sterne 
Deus,  qoi  fragilitatem  conditionis  nostrfle  infusa 
virtutis  tuse  dignatione  confirmas,  ut  salutaribos 
remediis  pietatis  tose  corpora  nostra  et  membra  ve- 
getentur,  super  bunc  famulum  tuum  N.  propitiatns 
intende,  ut  omni  necessitate  corporeie  infirmitalis 
exclusa,  gratia  in  eo  pristinse  sanitatis  perfecta  re- 
paretor.  Per  Dominum. 

Alia,  Oremus,  fratres,  Dominum  nostrum  pro  fra- 
tre  nostro  quem  dure  ad  preesens  malum  langooris 
affligit,  ut  eom  Dominipietasccelestibusdigneturcu- 
rare  medicinis  :utquidedit  vitam^detet  salutem.  Per. 

Alia.  Domine  sancte,  Pater  omnipotens  fieterne 
Deos  qui  es  via,  et  veritas,  et  vita,  exaudi  et  con- 
serra  famulum  toum  N.  qoem  vivificasti  et  rede- 
misti  pretio  magno  sancti  sanguinis  Filii  tui.  Per 
eumdem. 
Si  infirmus  in  desperatione  fuerii^  reconcilia  eum  ^ 

ratione  his    sequentibus    orationibus,     ut    qmndo 

convaluerit,  secundum  canonum  et  sanctorum  Por 

trum  statuta^  et  qualitatem  delicti  pwniteat. 

Reconciliatio  infirmi,  Prssta,  quffisumus,  Domine, 
buic  famulo  too  N.  dignum  poenitentise  fructum,  ut 
Ecclesise  tuse  sanctse,  a  cujus  integritate  deviarit 
peccando,  admissorum  veniam  consequendo«  redda- 
tur  innoxius.  Per. 

Alia,  Omnipotens  sempiteme  Deus,  confitenti 
buic  famulo  tuo  N.  pro  tua  pietate  peccata  dimitte 
ut  non  plos  ei  noceat  conscientiae  reatus  ad  poenam 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  -  UBER  DECIMUS  OCTAVUS.  938 

idulgentiffi   tuee   pietas   prosit    ad   veniam.  A  tium  tibi  parce  peccatis,  ot  quem  conscienti»  rea- 

tus  accusat,  indulgentia  tu®  miserationis  absolvat. 
Sxaudi,  Domine,  preces  nostras,  et  confiten-      Per  Dominum  nostram  Jesum  Christum. 


INDEX  CAPITULORUM  LIBRI  DECIMI  OCTAVL 


B 


}uod  ultima   conversio  mente  potius   sesti- 
sit  quam  tempore. 

omnis  fidelis  in   ultimis  positus  oleo  san- 
0  Inungi  debeat. 

s  qui  propter  timorem  mortis,  in  ipsa  inflr- 
contitentur  peccata  siia. 
s  qui  in   necessitatis  tempore  et  poeniten- 
t  reconciliationem  desidorant. 
dem  re. 

8  qoi  ad  exitum  veniunt,  ut  ultimo  et  neces- 
iatico  minime  priventur. 
poenitentia  possil  abolere  peccata,  etiam  si 
010  vitfie  spiritu  poeniteat. 
psis  in  ultimis  positis,  ut  viatico  munere, 
verint,  eis  debeat  subveniri. 
s  infirmis  qui  dum  poenitentiam  petierint, 
)qaam   sacerdos  veniat,  of&cium  oris  amit- 


ftdem  re. 

adem  re. 

lis  qui  in  nltima  segritudine  poenituerint,  et 

Bconciliati  fuerint. 

lis  qui  in  periculo  sunt  constituti,  ut  epi- 

etc.  C 

ifirmis  in  periculo  mortis  constitutis. 
uodam  qui  Christom  negaverat,  quomodo  in 
lis,  etc. 

resbjteri  de  occultis  peccatis  jassu  episcopi 
entes  reconcilient. 

)oenitente,  si  in  ipsa  poenitentia  de  corpore 
t,  et  reconciliari  desiderat. 

quinta  feria  ante  Pascha  poenitentibus  sit 
«ndum  :  ante  aotem,  si  ad  desperationem 
litatis  devenerint. 

liis  qui  in  Ecclesia  remitti  peccata  non  cre- 
nt. 

1  infirmis  omni  hora  cibum  sumere  liceat. 
Uis  sacerdotibus  qoi  morientibus  poeniten-  |. 
lenegaverint. 

d  nulli  ultima  poenitentia  sit  deneganda. 
loenitentibus  qui  in  infirmitate  Eucharistiam 
srint. 

>oenitentibus  subito  mortais. 
Indicis  capitulontm  /Ims. 

MnM.  —  Quod  uUima  eonversio  mente  potius 
mstimanda  sit  quam  tempore, 

tecr.  C(Blest,  papw^  capite  20.)  Vera  ergo  ad 
oDversio  in  ultimis  positorum,  mente  potius 
manda  quam  tempore,  Propheta  hoc  taliter 
;e  :  «  Cum  conversus  ingemueris,  tonc  salvus 
uum  ergo  Dominus  sit  cordis  inspector,  quovis 
)  non  est  deneganda  poenitentia  postalanti, 

Patrol.  CXL. 


cum  illi  se  obliget  judici,   cui  occulta  omnia  noverit 
revelari. 

Cap.  II.  —  Quod  omnis  fidelis  in  ultimis  positus  san^ 
ctificato  oleo  inungi  debeat. 

(Ex  detr,  Calisti  papse-)  Beatus  enim  Jacobus  apo- 
stolus  in  Epistola  sua  scripsit :  «  Infirmatur  qais  in 
vobis,  inducat  presbyteros  Ecclesise,  et  oreot  super 
enm,  unguentes  eum  oleo  in  nomine  Domini,  et 
oratio  fidei  salvabit  infirmum.  »  Hoc  et  apostoli  in 
Evangelio  fecisse  leguntur,  et  nunc  Ecclesise  con- 
suetudo  tenet  ut  infirmi  oleo  consecrato  ungantur 
a  presbyteris,  et  oratione  comitante  sanentur.  Non 
solum  presbyteris  oti  licet  hoc  sacro  oleo  in  suis 
infirmitatibos  :  sed,  ut  Innocentius  papa  describit, 
etiam  omnibus  Christianis  nti  licet  eodem  oleo,  in 
sna  aut  suorum  necessitate  ungendo.  Quod  tamen 
oieum  non  nisi  ab  episcopis  licet  confici.  Nam  qood 
ait,  oleo  in  nomine  Domini,  signiticat  oleo  in  nomine 
Domini  consecrato  :  vel  certe  qnia  etiam,  cnm  an- 
gant  infirmum,  nomen  Domini  super  eum  invocare 
debent.  £t  si  in  peccatis  sit,  dimittentur  ei.  Multi 
propter  peccata  in  animam  facta,  intirmitate  aut 
etiand  morte  plectuntur  corporis.  Unde  Apostolus 
Corinthiis,  qnia  corpus  Domini  indigne  percipere 
erant  soliti,  ait :  a  Ideo  inter  vos  multi  infirmi  et  im- 
becilles,  et  dormiont  multi.  >  Si  ergo  infirmi  in  pec- 
catis  sint,  et  hflec  presbyteris  Ecclesifle  confessi  fue- 
rint,  ac  perfecto  corde  ea  derelinquere  atqoe 
emendare  sategerint,  dimittentur  eis.  Neque  enim 
sine  confessione  emendationis  queunt  dimitti.  Unde 
recte  subjungitnr  :  c  Confitemini  alterutrum  peccata 
vestra,  et  orate  pro  invicem  ut  salvemini,  » 
Cap.  III.  -—  De  iUis  qui  propter  timorem  mortis  in  ipsa 
infirmitate  confitentur  peccata  sua. 

(Ex  concilio  Nannenten.,  capite  2.)  Infirmns  qai 
necessitate  mortis  urgente  confitetur  peccata  sua, 
sub  ea  conditione  a  sacerdote  reconcilietur  ut,  si  ei 
Dominus  vitam  donaverit,  sanitatemque  reddiderit, 
secundum  qualitatem  delicti,  et  secundum  canonum 
statnta  et  poenitentialinm  probatorum  poeniteat. 
Cap.  IV.  —  De  illis  qui  in  necessitatis  tempore  et 
posnitentiam,  et  recondliationem  desiderant, 

(Ex  decr.  Leonis  papm,  capite  9.)  His  autem  qni 
in  tempore  necessitatis  et  in  periculis,  urgente  in- 
stantia,  prcesidium  poenitentiae  et  mox  reconcilia- 
tionis  implorant,  nec  satisfactio  interdicenda  est, 
nec  reconciliatio  deneganda :  quia  misericordiee 
Domini  nec  mensoras  possumus  ponere,  nec  tempora 
definire  :  apud  quem  nullas  patitur  venire  moras 
conversio,  dicente  Domino  per  prophetam  :  «  Cum 
conversas  ingemoeris,  tunc  salvas  eris.  »  Et  alibi  : 
c<  Dic  iniquitates  tuas  prior,  ut  justificeris. » Item :  €  Quia 
apud  Dominum  misericordia  est,  et  copiosa  apud 

30 


M 


939 


BURCHARDI  WORBIACIENSIS  EPISCOPl. 


940 


enm  redemptio.  In  dispensandis  ilaque  Dei  donis  non  A  Cap.  VIII.  —  De  lapsis  in  uliimis  positis,  utviatico  mu- 


debemus  esse  difficiles,  nec  se  accusantinm  gemitus 
lacrymasque  negligere,  cum  ipsam  poenitendi  af- 
ilictionero  ex  Dei  credamus  inspiratione  concessam. 
dicente  Apostolo  :  •  Ne  forte  det  illis  Deus  pceniten- 
tiam  ut  resipiscant  a  diaboli  laqueis,  a  quo  captivi 
tenentur  ad  ipsius  Toluntatem.  » 

Cap.  V.  —  De  eadem  re. 

(Exdecr.  Innocentii  papae,  capite  22.)  Et  bocqucesi- 
tum  est,  quod  de  his  observare  oporteat,  qui,  post 
baptismum  omni  tempore  incontinentiae  voluptatibus 
dediti,  in  extremo  fine  vitse  suae  poenitentiam  simul 
et  reconciliationem  communionis  exposcunt.  De  bis 
observatio    prior    durior,    posterior     interveniente 


n^e,  si  rogaterint,  eis  debeat  subveriiri. 
{Ex  epist.  Siricii  papae.)  Quicnnqoe  carnali    fragi- 
litate  ceciderunt,    viatico  munere,    cnm  ad    Deom 
coepehnt  proficisci,  si  rogaverint,  per  commanioiiis 
gratiam  volumus  subveniri. 

Cap.  IX.  —  De  illis  infirmis  qui,  dum  pjmitentiam  pe- 
tierintf  et  antequam  sacerdos  veniat^  officium  oni 
amittunt. 

{Ex  epist.  Leonis  papss.)  Ita  ergo  talium  necessitati 
auxiliandum  est,  ut  nec  actio  illis  pceniteQtiae,  ncc 
communionis  gratia  denegetur,  si  eam,  etiam  amisso 
vocis  officio,  per  indicia  intpgri  sensus  qaaerere  com- 
probentur.  Quod  si  ita  aliqoa  agritudine  fueriot 
aggravati,     ut,    qood    paulo    ante  poscebant,   sub 


misericordia  inclinatior  est.  Nam  consuetudo  prior  ^  praesentia  significare  non  valeant,  testimonia  fidelium 

circumstantium  illis  prodesse  debent  :  simui  tamen 
et  pcenitentise,  et  reconciliationis  beneficium  conse- 
qoantur. 

Cap.  X.  —  De  «adem  re. 
{Ex  concilio  Carthag.^  capite  8i.)  Is  qoi  pani- 
tentiam  in  infirmitate  petit,  si  casn,  dum  ad  eam 
sacerdos  invitatus  venit,  oppressus  in  infirmitate 
obmntoerit,  dent  testimonium  qui  eum  audierunt,  et 
accipiat  poenitentiam,  et,  si  continuo  creditur  roori- 
turus,  reconcilietur  per  manus  imposilionem,  et 
infundatur  ori  ojus  Eucbaristia.  Si  supervixerit, 
admoneator  a  supradictis  testibns  petitioQi  soc  sa- 
tisfactum,   et   se  subditum  statutis  poenitentiae  le- 


tcnuit  ot  concederetur  eis  poenitentia,  sed  comrounio 
negaretur.  Nam  cum  illis  temporibus  crebrse  perse- 
cotiones  essent,  ne  communionis  concessa  facilitas 
homines  de  reconciliatione  securos  non  revocaret  a 
lapsu,  merito  negata  commnaio  est,  concessa  poeni- 
tentia;  ne  totum  penitus  negaretur  :  et  dnriorem 
remissiorem  fecit  temporis  ratio.  Sed  postquam 
Dominus  noster  pacem  Ecclesiis  snis  reddidit,  jam 
terrore  depulso,  commonionem  dari  abeuntibus  pla- 
cuit,  et  propter  misericordiam,  quasi  viaticum  pro- 
fectoris,  et  ne  Novatiani  hseretici,  negantis  veniam, 
asperitatem  et  duritiam  subsequi  videamor.  Triboetur 
ergo  cum  poenitentia  extrema  communio,   ut  bomi- 


nes  bojusmodi  vel    in   supremis  sois,  permittente  C  gibos,    quandiu    sacerdos  qui    poenitentiam   dedit. 


Salvatore  nostro,  a  perpetoo  exitio  vindicentur. 

Cap.  VI.  —  De  illis  qui  ad  exitum  veniunt^  ut  uliimo 
ei  necessario  viatico  minime  priventur. 

(Ex  concilio  Nicseno^  capite  13.)  De  bis  qui  ad  exi- 
tom  veniunt  etiam  nunc  lex  antiqua  reguiarisque 
servabitur,  ita  ut  si  quis  egreditur  e  corpore,  ultimo 
et  necessario  viatico  minime  privetur.  Quod  si  des- 
peratus  et  consecntus  communionem,  oblationisque 
particeps  factus,  iterum  convaluerit :  sit  inter  eos 
qui  commnnionem  orationis  tantummodo  conse- 
quuntur.  Generaliter  autem  omni  cuilibet  in  exitu 
posito,  et  poscenti  sibi  communionis  gratiam  tribui, 
episcopus  probabiliter  ex  oblatione  dare  debebit. 

Cap.  VII.   —  Quod  pomitentia  possit  abolere  peccato, 
etiamsi  in  ultimo  vitse  spvitu  pceniteat. 

(Ex  concilio  Mogunt.^  eapite  2.)  Poenitentiam  posse 
abolere  peccata  indubitanter  credimus,  etiamsi  in 
nltimo  vitffi  spiritu  admissor  poenileat,  et  vel  publica 
lamentatione  peccata  prodantnr  :  quia  propositum 
Dei,  quod  decrevit  salvare  quod  perierat,  stat  immo- 
bile.  Et  ideo,  quia  voluntas  ejus  non  mutatur,  sive 
emendatione  vitse,  si  tempus  conceditur,  sive  sup- 
plici  confessione,  si  continuo  vita  exceditur,  venia 
peccatorumfideliter  preesumatur  ab  illo  qui  non  vnlt 
mortem  peccatoris,  sed  ut  couvertatur  a  perditione 
poenitendo,  et  salvetur  miseratione  Domini,  ut  vivat. 
Si  quis  aliter  de  justissima  pietate  Dei  sentit,  non 
Christianus,  sed  Novatianus  est. 


D 


probaverit. 

Cap.  XI.  —  De  eaiem  re. 
(Ex  decr.  Eusebii  papm,  capite  10.)  Si  quis  poeni- 
tentiam  petens,  dam  sacerdos  venerit,  fuerit  ofiBcio 
linguse  privatus,  constitutum  est  ot,  si  idonea  testt- 
monia  haboerit  quod  ipse  poenitentiam  petiisset, 
et  ipse  per  motus  aliquos  snee  voluntatis  aiiqood 
signum  facere  potest,  sacerdos  impleat  omnia,  sicot 
supra  circa  egrotantem  poenitentem  scriptom  est, 
id  est,  orationes  dicat,  et  ongat*eom  sancto  oleo,  et 
Eucharistiam  ei  donet,  et,  postqoam  obierit,  ot  cc- 
teris  fidelibos  ei  snbministret. 

Cap.  XII.  —  De  ilHs  qui  in  ultima  aegritudine  paniite^ 
rintf  et  mox  reconeiUati  fuerint. 

(Ex  dictis  August.)  Sane  quisquis  positos  in  oltiBi 

necessitate  segritodinis  sose  accceperit  poenitentiamf 

et  mox  reconciliatos  fuerit,  et  transierit  de  corpore, 

fateor  vobis,   non  illi  negamos  qo^d  petit,   sed  nee 

prsesumo  dicere  quia  bene   hinc  exierit.  Si  secaros 

hinc  exierit,  ego  nescio  :  poenitentiam   dare  posso- 

mus,  securitatem  autem  dare  non  possumus.  Non- 

quid  dico  damnabitur?  Sed  nec  dico  quia  liberabi- 

tur.  Vis  te  a  dubio  liberari?  Vis  quod   incertom  est 

evadere?  Age  poenitentiam  dom  sanos  es.  Si  enim 

agis  veram  poenitentiam  dom  sanos  es,  et  iovenerit 

te  novissimos  dies,   corris   ot  reconciiieris.  Si  sie 

agis,  secorus  es.    Ideo  dico  tibi  quia   secorus  es, 

quia  egisti  poenitentiam   eo  tempore    qoo  pevxare 

potuisti.  Si  autem  vis  agere  poenitentiam  quando 


941 


DECRETORUM  LIBRl  XX.  —  LIBER  DECIMUS  OCTAVUS. 


942 


ii 


jam  peccare  non  potes,  peccata  te  dimiserant,  non  A 
tu  peccata. 

Cap.  XIII.  —  Deillis  qui  inpericvUo  sunt  consiiiutif  ut, 
episcopo  consuUo,  presbyter  eos  reconciUet. 

(Ex  concilio  Carthag,^  capite  4.)  Aorelius  episco- 
pus  dixit:  «  Si  quisquam  in  pericalo  fuerit  coDstita- 
tos,  et  reconciliari  divinis  altaribus  petierit,  si 
episcopus  absens  fuerit,  debet  utique  presbyter 
consulere  episcopum,  et  sic  periclitantem  ejas  prffi- 
cepto  reconciiiare.  »  Quam  rem  debemns  saiubri 
eonsiiio  roborare. 
Gjip.  XIV.  —  De  infirmis  in  periculo  mortis  constUutis. 

{Ex  PasnitentiaH  Theodori.)  Ab  infirmis  in  periculo 
mortis  positis,  per  presbyteros  pura  inquirenda  est 
eonfessio  peccatoram,  non  tamen  illis  imponenda  ^ 
qaantitas  poenitentise,  sed  innotescenda,  et  cnm 
amicorum  orationibus  et  eieemosynarum  studiis 
pondus  poenitentiffi  sublevandam:  et  si  forte  migra- 
Yerint,  ne  obligati  ex  communione  alieni,  vel  ex 
eonsortio  yeniae  fiant.  A  quo  periculo  si  divinitus 
ereplus  convaluerit,  poenitentiae  modum  a  suo  con- 
fotsore  impositum  diligenter  observet.  Et  ideo,  se- 
eondum  canonicam  auctoritatem,  ne  illis  janua 
pietatis  clausa  videatur,  orationibus  et  consolationi- 
bns  ecclesiasticis  sacra  cum  unctione  olei  animati, 
secundam  statuta  sanctorum  Patrum,  communione 
Tiatici  reficiantur. 

Caj».  XV.  —  De  quodam  qui  Christum  negaverat, 

quomodo  in  extremis  viatico  Uberatus  est.  q 

{Dumysius  in  ecclesiast.  Bistoria  dicit.)  In  Historia 

ecclesiastica    Dionysius,    rescribens   ad    Fabianum, 

inducit  quamdam  historiam,  dicens  [quemdam  fuisse 

•pud  Alexandriam,    nnum    ex  his  qui  lapsi  sant; 

eumdem  sepe  depracatom  esse  ut  susciperetar,  n6c 

tamen  impetrasse.  Oppressum   deinde  hunc  ffigritu- 

dine,  ita  ut  tres   dies  sine   voce   prorsus  jaceret: 

paululam  vero  qnarta  die   respirantem,  yocasse  ad 

sefiliolam  suam,  et  dixisse   fertur:    «  |Quoasque  me 

detinetis?   Qoffiso   vos   cito  aliquis    presbyterorum 

yeuiai,  ut  possim  dimitti.  »  Et  cum  hoc  dixisset,  rur- 

fom  sine  yoce  permansit.   Abiit  cito  cursu  ad   pre- 

sbjteram  puer,   noctis  tempore.   Infirmabatar  pre- 

sbyter,  venire  non  potuit:  tamen,   quia  prffioeptum  ^ 

laerat  ut  lapsis  in  exitu  nemo   reconciiiationis  sola- 

tia  denegaret.  et  maxime  his  quos  prius  id  rogasse 

constat,   parum   Eucharistiffi    puero   dedit.    Regre- 

diente  adhuc  puero,  antequam  ingrederetar  domum, 

.  rursum  Serapion :  «  Redisti,  inquit,  fiii  ?  Licet  presby- 

ter   yenire  non  potuit,  tamen  imple  quod  tibi  impe- 

rmtum  est,  ui  possim  recedere.  »  Cumque  acciperet 

Eucharistiam,    yeiut    catenis   quibusdam    vinculis- 

^e   disruptis,   Iffitiorem  jam  spiritum  reddidit.  Ex 

qoo  constat  hujus  boni  anxilio  nulium  debere  frau- 

dari. 

G4P.  XVI.  —  Ut  presbyteri  de   occultis  peccatis  jussu 
episcopi  posnitentes  reconciUent, 

(Ex  decr.  Evarist.  papx^  capiU  4.)    Ut  presbyteri 
de   occoltis    peccatis  jassione    episcopi  poenitentes 


reconcilient,  et,  sicot  supra  prffimisimus,  infirmantes 
absolvant  et  communicent. 

Cap.  XVII.  —  De  pasnitente,  si  in  ipsa  pcmitentia  de 
corpore  exierit,  et  reconcUiari  desiderat. 

(Ex  conciUo  Arausico,  capite  3.)  Qoi  recedunt  de 

corpore  poenitentes,  placuit  siae  reconciliatoria  ma- 

nos  impositione  eis  communicare,  quod  in  moriente 

suffecit  consolatione,  secundum  detinitiones  Patrum, 

qoi  hujusmodi  commonionem  congroentem  viaticum 

nominarunt:   ut,  si  sopervixecint,  stent  in  ordine 

poeoitentium,   ut,    ostensis  necessariis    poenitentiffi 

fructibus,  legitimam   commonionem  cum  reconcilia- 

toria  manus  impositione  percipiant. 

Cap.  XVIII.  XJt  quinta  feria  ante  P(ucha  pmniientibus 
sit  remittendum^  ante  autem,  si  ad  desperationem 
infirmitatis  devenerint. 

(Ex  epist.  Innocentii  papXj  capite  7.)  De  poeni- 
tentibos  autem  qui,  sive  ex  grayioribus  commissis, 
sive  ex  levioribus  poenitentiam  gerunt,  si  nulia  in- 
tervenit  ffigritodo,  V  feria  ante  Pascha  eis  remit- 
tendum»  Romanffi  Ecclesiffi  consuetudo  demonstrat. 
Cffiterum,  de  pondere  ffistimando  deiictorum  sacer- 
dotis  est  jndicare,  ut  attendat  ad  confessionem 
poenitentis,  et  ad  fletus  atque  lacrymas  corrigentis, 
ac  tum  jal)ere  dimitti,  cum  viderit  congruam  satis- 
factionem.  Sane  si  quis  in  ffigritudinem  inciderit, 
atque  usque  ad  desperationem  devenerit,  ei  est  ante 
tempos  Paschffi  relaxandom,  ne  de  hoc  sfficulo  abs- 
que  commonione  discedat. 

Gap.  XIX.  —  De  illis  qui  in  Ecclesia  remitti  peccata 

non  crediderint. 

(Ex  dictis  August.)   Qui  yero,  in  Ecclesia  remitti 

peccata  non  credens,   contemnit  divini   muneris  lar- 

gitatem,  et  in  hac  obstinatione   mentis  diem   clau- 

dit  extremum,   reas  est  illo  |irremissibili    peccato 

in  Spiritum  sanctum,  in   qno   Christus  peccata  di- 

mittit. 

Cap.  XX.    —  Quod  infirmis   omni  hora  dbum  sumere 

liceat. 

(Ex  condUoMogunt.,  capite  23.)  Infirmis  licet  omni 

hora  cibum  potumque  sumere,  quotiescnnque  de- 

siderant. 

Cap.  XXI.    —  De  iUis  sacerdotibus  qui  morientibus 
posnitentiam  denegaverint. 

(Ex  decr.  JuUi   papse.)  Si  qnis  presbyter  poeni- 

tentiam  abnegaverit  morientibus,  rens  erit  anima- 

rum,  quia  Dominas  dicit :  «  Quacunque  die  conver- 

sus  fuerit  peccator,  vita  vivet,  et  non  morietur.  »  Vera 

enim  conversio   in  ultimo  tempore  potest  esse:  quia 

Dominus  non   solum  temporis,  sed  cordis  inspector 

est:  sicut  latro   unios  momenti  meruii  esse  in  pa- 

radiso  in  hora  ultima,  confessione. 

Cap.  XXII.  —   Quod  nulli  uUima  pomitentia  sit 

deneganda. 

(Ex  decr.  Coilest.  papWy   capite  15.)    Agnovimus 

enim  poenitentiam   morientibus  denegari,   nec  illo- 

ram  desideriis  annai,  qui  obitos  sui  tempore,  anim» 

suffi  cnpiunt   remedio  sabveniri.  Horremns,  fateor, 

tantffi  impietatis  aliqaem  reperiri,  ut  de  Dei   pietatis 


I 


943 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


9U 


desperet,    qaasi  non   possit  ad  se   qnovis  tempore  A  illum   anius    horse  poenitentia    non  jnnsset.    Cnm 


concurrenti  succurrere,  et  periclitantem  sub  onere 
peccatornm  hominem  pondere,  quo  se  ille  expedire 
desiderat,  liberare.  Quid,  hoc  rogo,  aliud  est  quam 
morienti  mortem  addere,  ejusque  animam  sua 
crndelitate,  ne  absoluta  esse  possit,  occidere?  Cura 
Deus,  ad  subveniendum  paratissimus,  invitans  ad 
pcenitentiam,  sic  proclamat  peccatori:  «  lu  quacun- 
que  die  conversus  fuerit,  peccata  ejus  non  repu- 
tabuntur  ei.  »  Et  iternm:  «  Nolo  mortem  peccatoris, 
sed  tantum  ut  convertatur,  et  vivat. »  Salutem  ergo 
homini  adimit  quisquis  mortis  tempore  poeniten- 
tiam  denegarit,  et  desperarit  de  clementia  Dei ;  qni 
eum  ad  subveDiendum  morienli,  sufticere,  vel  mo? 
mento,  posse  non  credidit.  Perdidisset  latro  in 
cruce  praemium   ad    Christi   dexteram   pendens,    si  R  memoriam  ecclesiastico  effectu  prosequendam. 

FINIS    LIBRI    DECIMI    OCTAVI. 


esset  in  poena,  poenituit,  et  per  unins  sermonis  pro- 
fessionem,  habitacolum  paridisi  Deo  promittente 
promeruit. 

Cap.  XXIII.  —  De  pcBnitentibm  qui  in  infirmitate 
Eucharistiam  aceeperint. 

{Ex  conciUo  Carthag,,  capite  78.)  Poenitentes  qui 
in  iufirmitate  viaticum  Eocharistifle  acceperint,  non 
se  credant  absulutos  sine  maous  impositione,  si  su- 
pervixerint. 

Cap.  XXIV.  —  De  pasnitentibus  subito  mortuis, 

(Ex  eodem.)  Eornm  qui  poenitentia  accepta  in 
bono  vitse  cursn  sioe  communione  moriuntar,  obla- 
tionem  recipiendam,    et  eorum  funera,    ac  deinceps 


INDEX  CAPITULORUM  LIBRI  DECIMI  NONI. 


Cap.  I.  Quo  tempore  presbyteri  plebium,  canonica 
anctoritate,  discordantes  ad  pacem,  et  deiinquen- 
tes  ad  poenitentiam  compellere  debeant. 

2.  Quomodo  sacerdotes  plebem  sibi  commissam 
tempore  poenitudinis  admonere  et  instruere  de- 
beant. 

3.  Oratio  sacerdotis  dicenda  ad  poenitentiam  ve- 
nientibus. 

4.  De  coofessione,  et  poenitentia,  et  reconciiiatione, 
et  interrogatione  illorum  qui  peccata  sua  confiteri 
desiderant,    et  ordo  ad  poenitentiam  eis  dandam. 

5.  Interrogationes  quibus  confessor  confitentHm  de- 
bet  interrogare. 

6.  De  admonitione  octo  principalium  vitiornm,  et 
eorum  speclebos. 

7.  Item  de  virtutibns  quibus  eadem  vitia  superari 
possint,  et  de  conclusione  poenitentiee. 

8.  Salubre  antidotum  animabus. 

9.  De  poenitentia  illius  anni  qni  in  pane  et  aqna 
jejunandus  est,  quali  ordine  observari  debeat. 

10.  De  secundo  anno  qui  post  illnm  jejunandus  est, 
et  quibus  pcenitentibus  dandns  sit. 

41.  De  illis  qui  jejunare  non  possunt,  et  adimpiere 

quod  in  Poenitentiali  scriptum  est. 
t2.  De   rcdemptione   illius  anni  quem  in  pane   et  D 

aqua  jejunare  debent. 

13.  Alio  modo. 

14.  Item  alio  modo. 

15.  Item  alio  modo. 

16.  Item  alio  raodo. 

17.  Item  alio  modo. 

18.  De  redemptione  unius  hebdomadie  quam  in 
pane  et  aqua  jejunare  debent. 

19.  De  redemptione  unius  mensis  quem  in  pane  et 
aqna  jejunare  debent. 

20.  De  iliis  qui  jejnnare  non  possnnt,  et  psalmos 
nesciunt ;  quomodo  poenitentiam  unius  anni,  qnem 
in  pane  et  aqua  jejunare  debeut,  rediniere  pos- 
sint. 


21.  Item  redemptio  illius  anni  quem  in  pane  et 
aqna  poenitere  debent. 

22.  De  illis  qui  jejunare  non  possunt,  et  habent  unde 
redimere  possint. 

23.  Deillis  qni  non  possnnt  adimplere  qood  in  Pce- 
nitentiali  scriptum  est. 

24.  De  illis  qui  jejnnare  non  possunt,  et  non  babent 
nnde  redimere  possint. 

25.  De  redemptione  septem  annorum. 

26.  Ut  in  capite  Quadragesimae  omnes  publice  pce- 
nitentes  in  civitatem  veniant,  et  ante  fores  eccle- 
sise  nudis  pedibns,  et  cilicio  induti,  episcopo  sno 
se  repraesentent. 

27.  Ut  poenitentes,  qnando  poenitentiam  petant, 
impositionem  mannum  conseqnantur. 

28.  Qna  auctoritate  modus  poenitentise  peccata  con- 
fitentibus  imponi  debeat. 

29.  Quod  diversitas  cnlparum  diversitatem  faciat 
poenitentiarum. 

30.  Quod  multi  sunt  fructus  poenitentise, 

31.  Cur  canones  non  perfecte  prsefigant  pro  nno- 
quoqne  crimine  tempus  et  mensnram  poenitentic. 

32.  De  illis  qni  poenitentiam  sibi  iiynnctam  adim- 
plere  festinant. 

33.  Ut  quotiescnnque  aliquis  ad  poenitentiam  acees- 
serit,  sacerdotes  jejnniis  et  orationibas  cum  eis 
communicare  debeant. 

34.  Quod  contingat  hominem  interdom  animi  motu, 
interdnm  carnis  fragilitate  peccare. 

35.  Ut  poenitentia  abaque  personse  acceptione  in- 
jongatur. 

36.  De  incestis  occulte  commissis. 

37.  Ut  inter  poenitentes  publice  et  absconse  discretio 
servanda  sit. 

38.  De  illisqui  neglignntpoenitentiam. 

39.  Ut  poenitentem  ex  corde  magna  exhilaratioie 
sacerdotes  suscipere  debeant. 

40.  Ut  secundum  differentiam  peccatoram,  episcopi 
arbitrio,  poenitentise  tempora  decemantar. 


9ia 


DECRETORUIi  LIBRl  XX.  —  LIBER  DEGIIiUS  NONUS. 


946 


\ 


41.  De  his  qui  jam  peccare  cessaverant,   et  perfecte  A 
poeoitaeraQt,  ut  communio  eis  in  ipsa  poenitentia 
concedatur. 

42.  De  lapsis,  quomodo  eos  fraterno  affectu  corripere 
ei  consolari  debeant,  ut  non  incidant  in  insidias 
diaboli,  et  desperent. 

43.  De  lapsis  in  ordinibus  sacris,  si  restaurari  pos- 
sint. 

44.  Qaod  anima  maltis  gentibus  nobilior  sitdeflenda, 
ei  multis  urbibus  preciosior,  quoque  non  sit  de- 
sperandum  de  venia. 

45.  Quod  nullns  a  consolatione  vuinerati  fratris  se 
sabtrahere  debeat. 

46.  De  eadem  re. 

47.  De  eadem  re.  ^ 

48.  De  eadem  re. 

49.  Post  poenitentiam  neminem  ad  clericatum  ad- 
mittendum. 

50.  Gravibus  criminibus  implicitos  ad  clerum  ad- 
missos,  magnis  vitiis  involatos  clerico  ofQcio 
non  motos,  comperit  Gelasius. 

51.  De  illis  qui  loca  sanclorum  sub  preetextn  reli- 
gionis  inconsulte  peragrant. 

52.  De  omni  peccatore,  quoties  ceciderit,  quod  toties 
resurgere  debeat. 

53.  Ut  justum  sit  omni  homini  quod  se  repre- 
hendat. 

54.  Ut  nullus  fratrem  condemnet,  antequam  Deus 
illam  dijudicet. 

53.  Qood  justa  obedientia  justis  muneribus  remu-  C 
oeretur. 

56.  De  illis  qui  ex  industria  peccant,  et  promittuni 
sihi  quamdam  impanitatem  peccandi,  propter  lar- 
gitionem  eleemosynarum. 

57.  De  his  qui  peracta  poenitentia  ad  pristina 
redeunt  voiutabra. 

58.  De  pcenitente  femina,  si  defuncto  viro,  aliis 
nubere  praesumpserit. 

59.  Quod  in  danda  poenitentia,  nulla  sit  personarum 
acceptio. 

60.  De  illis  qui  peccata  sua  sine  condigna  poenitentia 
sibi  relaxari  failantur. 

61.  Quod     tandiu  laborare    quisque  deheat,    donec 
possideat  Christum. 

62.  Ut  nullus  episcopus  seu  presbyter  alterius 
poenitentem  sine  litteris  sui  episcopi  suscipiat. 

63.  Ui  pcenitentem  secundum  canones,  nisi  peracta 
poenitentia  commnnicare  non  debeant. 

64.  Quod  pro  ethnico  et  puhlicano  habendus  sii  qui 
pro  peccato  commisso  poenitere  noluerii. 

65.  Quod  a  licitis  se  abstinere  debeat  qni  illicita  se 
commisisse  meminerit. 

66.  Ut  nullus  post  p*oenitentifle  actionem  ad  militiam 
ssecularem  redire  debeat. 

67.  De  illis  qui  relicto  reiigionis  proposito  ad  seecu- 
lum  redeant. 

68.  Quod  nullus  religiosas  ei  sanctus  careat  pec- 
cato. 

69.  Ut  poenitentes  a  conviviis  et  omamentis  absti- 
nere  se  deheant. 


D 


70.  Ut  presbyter  poenitentem  non  reconciliei,  nisi 
episcopus  suus  jubeai. 

71.  Ut  nuHus  ex  ecclesiastico  ordine  per  manus 
irapositionem  remedium  accipiat  poenitendi. 

72.  Ui  ordinati,  in  gravioribus  peccatis  deprehensi, 
non  manus  impositionem  ut  laici  accipere  de- 
heant, 

73.  De  clericis  qui  corporali  delicto  delinquuni,  si 
restaurari.possint. 

74.  De  his  qui  altario  Dei  deserviunt,  si  subito  flenda 
carnis  fragilitate  corruerint. 

75.  Quod  conjugati  in  quadragesima  abstinere  de- 
beant  ah  uxorihus. 

76.  De  illis  qui  in  quadragesimfe  diehus  carnem 
manducare  prsesumunt. 

77.  Defratre  non  peccaute  ad  mortem,  et  ad  mor- 
tem. 

78.  Quod  difficile  sit  graviter  peccanti  sub  gradu, 
manere  ingradu. 

79.  De  eadem  re. 

80.  De  eadem  re. 

81.  De  eadem  re. 

82.  Quod  post  septem  annos  poenitentem  sacerdo- 
tem  censura  canonum  in  pristinum  statum  re- 
meare  preecipiat. 

83.  De  populi  necessario  quod  inultum  soleai  pree- 
terire. 

84.  De  illis  qui  scabiem  aut  vermiculos  comedani, 
vei  urinam  bibunt. 

85.  De  illis  qui  animalia  a  bestiis  diiacerata  vel 
laqueis  straogulata  comedunt. 

86.  De  apibus,  si  hominem  occiderint. 

87.  De  porcis  et  gallinis,  si  sanguinem  hominis 
comederint. 

88.  De  illis  qui  carnem  immundam  vei  morticinam 
comedunt. 

89.  De  illis  qui  cibum  immunda  manu  tacium  come- 
deruni,  vel  si  canis  aut  aliquod  animal  immundum 
cibum  ietigerii. 

90.  De  illis  qui  sanguine  vel  aliquo  immundo  pol- 
luunior. 

91.  De  illis  qui  sanguinem  aut  semen  hiberini. 

92.  De  piscibu5  mortuis  in  flumine  inventis. 

93.  De  cleriois,  si  a  deemonio  vexantur. 

94.  De  illis  qui  parentum  honorem  non  servani. 

95.  Quod  poenitenii  nulla  negotia  exercere  conve- 
niai. 

96.  Ut  sacerdotes  nulli  poenitentiam  injangani  ex 
corde,  sed  ex  aacioritate. 

97.  Ut  unusquisqae  presbyter  octo  principalia  vitia 
per  ordinem  sciai. 

98.  Ut  sacerdotes  diligenier  examinent  confiteniium 
peccala. 

99.  Ut  sioguli  presbyteri  capitula  auctoriiativa  ha- 
beant  ad  succurrendum  poenitentibus. 

100.  De  presbyteris  qui  culpas  peccantium  reiicent, 
vel  minus  digne  poenitentes  ad  reconciliaiionem 
adducunt. 

101.  De  illis  qui  iruncaiiones  memhrorum  fece- 
rini. 


951 


BURCHARDI  WORMAGIENSIS  EPISCOPl. 


952 


potes  ei   dare  pcenitentiam  :  si  autem  vult,  potes.  A  quadragesimas,  per  legitimas  ferias  debes  jejunare. 


His  prsemissis,  poeQitentem    alloqui  affectaose   de- 

bet  sacerdos  his  verbis  :  Frater,  noli  erabescere  pec- 

cata  tua  coniiteri,  nam  et  ego  peccator  sum,  et  for- 

tassis  pejora  quam  tu   feceris  babeo  facta.  Hsec  id- 

circo  admoneo,  quia  usitatum  humani  generis  vi- 

tium  est,  ut  beatus   Gregorius  dicit,  et  labendo  pec- 

catum   committere,  et  commissum   uon  confitendo 

prodere,  sed  negando  defendere,  atque  convictum 

defendendo  multiplicare.   Et  qui  diabolo  instigante 

nefanda  crimioa   perpetrare    non   metuimus,    b»c 

eadem,  quffi  opere  absque  ulla  verecundia  perfeci- 

mus,   eodem    suadente    saltem  yerbis   erubescimus 

confiteri,  et  coram  bomine   qui  similis  nostri  est, 

eisdemque    fortasse    passionibus  subjacet,   confun- 

dimur  dicere  quod  coram  Deo,  qui  omnia   inspicit, 

absque  ullo  mentis  rabore  committere  non  formi- 

davimus,  detrectatione  detestanda.  Sponte  ergo  fa- 

teamur,  quod  nuilo  cogente  commisimus.  Si  vero 

nos  nostra   scelera  ceiayerimus,  ab  illo  manifesta- 

buntur  qoi  et  accusator  est  peccati  et  incentor.  Ipse 

enim  bic  nos  ut  peccemus  instigat,  ipse  cum  pecca- 

verimus  accusat;  si  ergo  in  bac  vita  preveniamus 

eum,  et  ipsi  nostri  sceleris  accnsatores   simus,  ne- 

quitias  diaboli  inimici   noslri,   et  accusatoris  effu- 

giemus,  Paulo  teste,  qui  ait :  <c  Si  nosmetipsos  judi- 

caremus,  non  utique  dijudicaremur.  » 

Gap.  V.  —  Videns  autem  eum  sacerdos  verecundan- 
tem^  rursum  prosequatur  :  Fortassis,  charissime, 
non  omnia  quse  gessisti  ad  memoriam  modo  ve- 
niunt,  Ego  te  interrogabOf  tu  cave  ne,  diabolo  sua- 
dente,  aliquid  celare  prxsumus,  Et   tunc    tum  ita 

per  ordinem  interroyet, 

Fecisti  bomicidiom  voluntarie  sine  necessitate  non 
in  hoste,  sed  per  tuam  cupiditatein  ut  sua  sibi  tol- 
ieres,  et  sic  eum  interfecisti  ?  Si  fecisti,  XL  dies 
continuos,  quod  vulgus  carinam  vocat,  ita  ut  con- 
suetudo  est,inpane  etaquadebesjejunare  ;  et  septem 
annos,  sequentes  sic  observes. 

Primum  annum  post  illos  XL  dies,  totam  a  vino, 
medone,  sagimine,  et  a  caseo  et  ab  omni  pingai 
pisce  abstinere  debes  :  nisi  in  iilis  festis  diebus  qui 
in  illo  episcopio  a  cuncto  populo  celebrantnr.  Et  si 


B 


Primam  ante  Pascha  cum  c«eteris  Christianb,  alte- 
ram  ante  festivitatem  sancti  Joannis  Baptistfle,  etsi 
quid  remanet,  post  adimpleas.  Tertiam  ante  Nati- 
vitatem  Domini,  u  vino,  a  medone,  meliita  cervisii, 
a  carne,  sagimine,  et  a  caseo,  et  a  pingaibos 
piscibus  [abstineasj. 

Et  in  quataor  supradictis  annis,  terlia  feria, 
quinta  feria,  et  sabbato  accipias  quidquid  velis.  Se- 
cundam  autem  feriam,  quartam,  redimere  poteris 
pretio  jam  supradicto.  Sextam  feriam  semper  ob- 
serves  in  pane  et  aqua.  £t  his  ezpletis,  sacram 
communionem  accipias,  ea  ratione  at  non  sis  sioe 
poenitentia  quandiu  vivas,  sed  in  omni  vita  tua 
omnes  sextas  ferias  in  pane  et  aqua  poeniteas,  et,  si 
redimere  volueris,  potestatem  habeas  redimendi  uiio 
denario,  vel  pretio  unius  denarii,  vei  pascas  tres 
pauperes. 

Ista  secundum  misericordiam  concedimos  tibi, 
non  secnndum  canonum  censuram  :  quia  canooes 
sic  preecipiant :  Si  quis  per  industriam  ei  per  cupi- 
ditatem  homicidium  fecerit,  sseculum  relinqoat,  et 
ingrediatur  monasterium  monachorum,  et  ibi  jugi- 
ter  Deo  serviat. 

Fecisti  homicidium  pro  vindicta  parentom?  XL 
dies,  quod  carinam  vocant,  poeniteas,  com  septem 
sequentibus  annis,  quia  Dominos  dicit : «  Mihi  vindi- 
cta,  et  ego  retribuam.  > 

Si  fecisti  homicidium  nolens,  ita  ot  in  ira  toa 
aliquem  percutere  velles,  et  non  occidere,  tamen 
occidisti,  XL  dies,  id  est,  carinam  in  pane  et  aqoa 
poeniteas,  et  septem  sequentes  annos.  Sed  in  primo 
anno  tertiam  feriam,  quintam  feriam,  sabbatom 
redimere  poteris,  singulas  singulis  denariis,  vel 
pretio  unius  denarii,  vei  tres  panperes  pascendo, 
Reliquos  autem  sex  annos  ita  observa,  sicot  de  ho- 
micidiis  sponte  commissis  constitutum  est. 

Fecisti  homicidium  in  bello,  jussu  legitimi  princi- 
pis,  qui  pro  pace  boc  fieri  jusserat,  et  interfecisti 
tyrannnm  qoi  pacem  pervertere  studuit?  tres  qoa- 
dragesimas  per  legitimas  ferias  poeniteas.  Si  aotem 
atiter  fuerit,  id  est,  sine  jussu  legitimi  prindpis,  ot 
homicidium    sponte   commissum   poeniteas,   id  est 


sis  in   magno  itinere,  in  regio  hoste,  vel  in  regali 

corte,  vel  in  aliqua  infirmitate  detentus   sis,  tunc  ^  c^rinam  unam^cum  septem  seqoentibos  annis. 

liceat  tibi  uno  denario,  vel  pretio  unius  denarii,  aut 

tres  pauperes  pascendo,    tertiam  feriam,   quintam 

feriam,  sabbatom  redimere  :  ita  tamen  ut  una  re  de 

illis   tribus  supradictis    utaris,    id  est,    aut   vinum 

bibas,  aut  medonem,  aut  mellitam  cervisiam.  Post- 

quam  domum  veneris,  aut  sanitati  fueris  restitutus, 

nullam  licentiam  habeas   redimeudi.   Gompleto  auni 

circulo   ecclesiam   introducaris,    et    pacis    osculum 

tibi  concedatiir. 

in  secoudo  anno,  et  tertio,  similiter  jejanes,  nisi 
quod  tertiam  feriam,  quintam  feriam,  et  sabbatom, 
potestatem  habeas  redimendi  prsenominato  pretio, 
obicunque  es.  Gsetera  omnia  diligenter  observes,  ut 
in  primo. 

Per  singolos  quatuor  aunos   qui  remanent,  tres 


Occidisti  to  liber  servom  senioris  tui,  qui  nibil  in 
te  peccavit,  sed  jussu  senioris  toi?  XL  dies,  id  est 
carinam  in  pane  et  aqua  cum  septem  aequenlibus 
annis  poeniteas,  et  senior  tuus  similiter,  nisi  servus 
sit  fur  aut  latro,  et  [senior]  pro  pace  alionun  Oeri 
[^rsecipiat. 

Si  autem  to  ^ervus  conservum  tuom  jusso  do- 
mini  tui  occidisti,  dominus  tuus  quadraginta  dies, 
id  est  carinam,  in  pane  et  aquacom  septem  sequen- 
tibus  annis  poenitere  debet,  et  tu  tres  quadragesi- 
mas,  per  legitimas  ferias,  excepto  nisi  pro  pace 
communi  fieret. 

Gonsiliatos  es  homicidium  et  non  fecisti,  et  occi- 
sus  est  homo  propter  illod  consilium?  XL  dies,  id 


953 


DEGRETORUM  UBRI  XX.  —  LIBER  DEGIIiUS  NONUS. 


954 


est  carinam,  in  pane  et  aqua,  cam  septem  sequen- 
tibus  annis  poeniteas. 

Explorasti  vel  speculatus  es  aliquem  hominem, 
et  sic  tradidisti  illum  in  manus  inimicorum  suorum, 
et  occisus  est?  XL  dies,  id  est  carinam  in  pane  et 
aqua  poeniteas,  et  septem  sequentes  annos  ita  ob- 
serves  ut  consuetndo  est. 

Fuisti  cum  aliis  qui  pugnayenint  contra  aliquem, 
aut  in  domo  propria,  aut  in  alterius  domo,  aut  aliquo 
loco  ubi  se  defeudere  sperayerat,  et  lapidem  in  eum 
projecisti,  aut  sagittam,  aut  spiculum  aliquod  ad?er- 
8US  eum  misisti  et  occidere  voluisti,  et  non  est  a  te 
percussus,  nec  vulneratus,  tamen  ab  aiiis  cum  qui- 
bus  eam  impugnabas,  occisus  est?  XL,  dies,  id  est, 
carinam  in  pane  et  aqua  poeniteas,  et  septem  se- 
quentes  annos  ita  observes  ut  consuetudo  est. 

Fecisti  parricidium,  id  est  interfecisti  patrem, 
matrem,  fratrem,  sororem,  patruum,  avunculem, 
materteram,  amitam,  vel  aliquod  tale  fecisti?  si  casu, 
non  sponte.  neque  in  ira  tua  percutere  voluisti,  sed 
casn  evenit,  ut  bomicidium  sponte  commissum  pos- 
niteredebes.  Si  antem  ex  industria,et  in  iratua  fecisti, 
istud  observare  debes,  ut  per  anius  anni  circuium  ante 
fores  basiiicse  orans  Domini  clementiam  perseveres. 
Completo  anni  circulo,  introducaris  in  Ecclesiam. 
Tamen  in  angulo  Ecclesise,  usque  dum  unius  anoi 
spatium  finiatur,  stes.  His  ita  peractis,  si  poeniten- 
tise  fructus  in  te  conspicitur,  corporis  et  sanguinis 
Domini  particeps  tias,  ut  non  obdureris  desperatione, 
Gamem  non  manduces  omnibus  diebus  vitee  tuse. 
Jejunes  autem  usque  ad  nonam  quotidie,  exceptis 
festis  diebus  atque  dominicis.  Abstineas  autem  te  a 
vino,  medone,  mellita  cervisia  tres  dies  per  hebdo- 
madam.  Arma  portare  non  audeas,  nisi  contra 
paganos.  Et  ubicunque  ire  voiueris,  nullo  vehiculo 
deducaris,  sed  pedibus  propriis  pergas.  Ab  uxore,  si 
habeas,  non  separeris  :  si  autem  non  habueris,  aliam 
non  ducas.  Tempus  autem  hujus  poeaitentiae,  in 
episcopi  tui  sit  arbritio,  ut,  secundum  conversationem 
tuam,  aut  extendere  vel  minuere,  valeat. 

Fecisti  homicidiom  casu,  ita  ut  nullum  occidere 
velles,  vel  ferire  voluisses  in  ira  tua,  sive  virga  seu 
ferro,  sive  aliquo  genere  flagelli,  sed  tu  simpliciter 
ibas,  aut  in  silvam  venatum,  et  feram  sagittare 
voluisti,  et  si  improvise,  te  noiente  et  nesciente, 
pro  fera  occidisti? 

Aut  si  jocatus  fuisti  cum  aliquibus  aliquem  lo- 
dum,  et  aliquam  rem,  sive  aviculam,  sive  quoddam 
aliud  animal,  vel  in  ludo  aliquid  sagitta,  vel  baculo, 
vel  lapide  percutere  voluisti,  et  sic  aut  fratrem,  aut 
filium  tunm,  aut  aliquem  hominem  interfecisti ; 

Aut  si  stabas  in  ioco  publico,  sive  in  curticula 
tua,  sive  in  ioco  alio.  et  petram  propter  locum 
projiciebas  in  illom  locum  ubi  nullum  vidisti,  et 
nnlli  insidiatus  es,  et  tamen  occidisti  aliqoem  ; 

Ant  si  aliquis  te  coegerat  ut  secum  luderes,  et 
ta  fortior  foisti,  eum  subtus  te  stravisti,  aot  ipse  te, 
et  si,  a  tuo  vel  a  suo  cnltello  volneratus,  mortuus 
est; 


A  Aut  si,  tu  operi  necessario  dum  instabas,  securis 
fugerat  de  manu  tua,  aut  ferrum  iapsom  est  de 
maoubrio,  et  socium  et  amicum  tuum  percusserat^ 
et  occisus  est?  si  ista  fecisti,  aut  alia  horom  simi- 
lia,  et  nullam  roalam  voluntatem  adversus  sopra- 
dictas  personas,  vel  istorum  similes  habuisti, 
quadraginta  dies,  quod  vulgus  carinam  vocat,  ita 
ut  consuetudo  est,  jejunes  :  et  quinque  sequentes 
annos  poeniteas.  Abstineotia  autem  ciboium  iu  istis 
quinque  annis  misericorditer  tribuatur,  ita  ut  in 
primo  anno  illas  tres  ferias,  tertiam,  quintam,  sab- 
batum  redimere  possis  uno  denario,  vel  pretio 
unius  denarii  :  vel  tres  pauperes  pascendo.  Et  in 
alio  anno  omnes  ferias,  excepta  sexta  feria,  quam 

l>  semper  in  pane  et  aqua  jejunare  debes,  potestatem 
habeas  redimendi  prffitaxato  pretio.  Et  sic  reliquos 
annos  observare  debes. 

Si  autem  cum  fratre  tuo,  vel  cum  socio  ibas  in 
silvam  ad  succidenda  ligna,  et,  appropinquante 
casora  unius  arboris,  tu  dicebas  fratri  vel  socio  nt 
fugeret,  et  ille  fugiens  sub  arbore  oppressus  est, 
innocens  eris  a  morte  ipsius. 

Si  autem  ex  incuria  tua  vel  negligentiaf  dum  ille 
juxta  te  aliam  arborem  incideret,  tu  non  prsemo- 
nuisti  cum  in  tempore,  ut  prsvideret  casuram  arbo- 
ris,  et  sic  ex  tua  incuria  oppressus  est  et  mor- 
tuus  :  tunc  debes  poenitere  ut  bomicida,  sed  tamen 
multo  levius  quam  illud  quod  ex  industria  factum 
est. 

G  Occidisti  seniorem  tuum,  vei  in  concilio  fuisti 
ut  occideretur,  vel  uxorem  tuam,  partem  corporis 
tui?  dua  consilia  proponimus  tibi;  elige  horum  duo- 
rum  quod  tibi  charius  sit.  Istud  unum  est  :  Relinque 
istud  fragile  saeculum,  et  ingredere  monasterium,  et 
humiliare  sub  manu  abbatis  :  et  cuncta  quee  tibi  ab 
eo  fuerint  imperatu,  simplici  animo  observa, 

Secundum  autem  consilium  tale  est  :  Arma  de- 
pone,  et  cuncta  saecularia  negotia  dimitte,  car- 
nem  et  sagimen  omnibus  diebos  vits  tuae  non 
comedas,  excepto  uno  die  Resurrectionis  Domini, 
et  uno  die  Pentecostes,  et  uno  die  Natalis  Domini. 
Geeteris  temporibus  in  pane  et  aq^a,  et  interdum  le- 
guminibus  et  oleribus  poeniteas.  In  jejuniis,  in  vi- 

p.  giliis,  et  orationibus,  et  eleemosynis  persevera  omni 
tempore.  Vinum,  et  medonem,  et  mellitam  cervi- 
siam  nunquam  bibas,  nisi  in  illis  praedictis  tribus, 
diebus.  Uxorem  ne  ducas,  concubinam  non  habeas, 
adulterium  non  facias,  absqoe  spe  conjugii  in  per- 
petuo  maneas.  Nunquam  te  laves  in  balneo,  equum 
non  ascendds,  causam  tuam  et  alterius  in  conventu 
fidelium  non  agas.  In  conviviis  laetantium  nunquam 
sedeas.  In  ecclesia  segregatus  ab  aliis  Ghristianis 
post  ostiura  homiliter  stes.  Ingredientium  et  egre- 
dientium  orationibus  suppliciter  te  cummendes.  Gom- 
munitione  sacri  corporis  et  sanguinis  Domini  cunctis 
diebus  vitse  tuae  indignum  te  ezistimes.  In  nltimo 
autem  termino  vitae  tuse,  pro  viatico,  si  observaveris 
consilium,  ut  accipias,  tibi  concedimos. 
Occidisti,   aut  in   concilio  fuisti     ut   occideretur 


955 


BURCHARDI  WORMAGIENSIS  EPISGOM 


956 


pceniiens  qni  pnblice  ptieniteret,  ei  in  ipso  vestitu  A 
vei  habitn  esset  qno  solent  illi  esse  qni  carinam 
jejonant?  sifecisti  idipsum,  debesjejunare  qoodipse 
inceperat,  et  boc  totnm  observare  quod  retro  prae- 
ceptnm  est  de  his  qui  homicidi  sponte  et  per  co- 
piditatem  commiserunt. 

Fecisti  trancationem  manuum,  ant  pedom,  ant 
oculos  fratris  tui  eruisti,  aut  vulnerasti  aiiqDem? 
pro  truncatione,  qaia  proximam  et  fratrem  tuum 
debiiem  et  sibi  inutilem  fecisti,  nisi  pro  furto,  aut 
pro  latrocinio,  sive  pro  pace  commani  fecisses, 
unum  annnm  graviter  poenitere  debes.  Pro  vninera 
antem,  si  grave  est,  et  cicatrices  deformes  habnerit, 
eo  quod  proximum  tuum  et  fratrem  deformem  red- 
dideris,  qnadraginta  dies  in  pane  et  aqua  poenitere 
debes. 

Interfecisti  furem  aot  latronem,  abi  comprehendi 
poterat  absque  occisione,  et  tamen  interfecisti? 
quia  ad  imaginem  Dei  creatus,  et  in  nomine  ejus 
baptizatns,  el  sanguine  ejus  redemptas  est,  XL  dies 
non  intres  in  Ecclesiam,  lanea  veste  indutus,  ab  escis 
et  potibus  qui  interdicti  sunt,  et  a  toro,  a  gladio 
et  ab  eqnitatu  illos  supradictos  dies  te  abstineas.  In 
tertia  autem  feria,  et  in  quinta  et  in  sabbato  aliquo 
genere  legaminum,  vel  oleribus  et  pomis,  vel 
parvis  piscicolis  cum  mediocri  cervisia  utere,  et 
temperate.  Si  autem  sine  odii  meditatione,  te  tua- 
que  liberando,  diaboli  membrum  interfecbti,  secnn- 
dum  indulgentiam  dico,  propter  imaginem  Dei,  si 
aliquid  jejanare  volueris,  boaum  est  tibi,  et  eleemo-  C 
syuas  largiter  fac.  Si  presbyter  eadem  fecerit,  non 
deponatur  :  tamen,  qaandiu  vivat,  poenitentiam 
agat. 

Accusasti  aliquem,  et  per  tnam  accusationem  oc- 
cisns  esty  nisi  pro  pace?  qnadraginta  dies  in  pane  et 
aqaa,  quod  carinam  vocant,  cam  septem  seqnentibus 
annis  poenitere  debes.  Si  autem  per  tuam  delaturam 
debilitatus  est,  tres  quadragesimas  per  legitimas 
ferias  poenitere  debes. 

Cepisti  aliqnem,  et  tradidisti  enm  in  talem  locum 
ubi  ant  occisus  est,  ant  membra  ejns  tmncata?  simi- 
liter  jejunare  debes,  qoamvis  dicas  quod  non  ea  ra- 
tionc  enm  illuc  traderes  ut  vel  debilitaretnr  vel 
occideretor. 

Occidisti  tu  ipse,  aut  aliqnis  per  tuum  consilium 
aliquem  ex  ecclesiasticis  viris  Deo  dicatis,  ant  psal- 
mi^^^m,  ant  ostiarinm,  aut  lectorem,  ant  exorcistam 
ant  acolythum,  ant  subdiaconum,  aut  diaconam,  aut 
presbyterum?  Si  fecisti,  singulos  ordines,  singulos 
gradus  singnlariter  poenitere  debes.  Ita  faciendum 
est  tibi,  ut  pro  Psalmista,  XL  dies  in  pane  et  aqua, 
quod  Teutonice  carina  vocatur,  cum  septem  se- 
quentibns  annis  poeniteas.  Pro  ostiario  similiter, 
pro  lectore  similiter,  pro  exorcista  similiter,  pro 
acoloytho  similiter,  pro  subdiacono  similiter,  pro  dia- 
cono  similiter,  pro  presbytero  simiiiter  :  qnia  omnia 
presbyter  octo  ordines  habet.  Quapropter,  omnis  qni 
interfecerit  voluntarie  presbyterum,  ita  debet  poeni- 
tere,  ut  octo  homicidia  sponte  commissa,  et  nunquam 


D 


debei  esse  sine  pceniientia.  Tamen,  sacondnm  Wor- 
maciense  consilium,  ita  debes  poenitere  :  Si  sacerdo- 
iem  voluniarie  occideris,  camem  non  manduees,  et 
vinnm  non  bibas  cunciis  diebns  vitie  iuae.  Jejunes 
quotidie  nsque  ad  vesperam,  excepiis  diebus  fesiis, 
aique  Dominicis,  arma  non  feras,  equum  non  ascen- 
das,  ecclesiam  per  quinquennium  non  ingred^arts, 
sed  anie  fores  ecclesife  stes.  Post  qainqoenninm 
ecclesiam  ingredere,  nondum  vero  commonices,  sed 
in  angulo  ecclesifle  stes  vel  sedeas.  Cum  auiem  fuerii 
dnodecimi  anni  circnlus  finitus,  communicandi  iibi 
licentia  concedatur,  ei  eqniiandi  tribuainr  remisssio. 
Maneas  autem  in  reliquis  observaiionibus  ires  dies 
per  hebdomadam,  ut  perfectius  purificari  merearis. 

De  perjurio, 

Fecisti  peijurinm  pro  cupiditate?  XL  dies  in  pane 
et  aqua,  quod  vulgus  carinam  vocat,  et  sepiem 
sequenies  annos  ita  observes  ut  consuetudo  esi.  Et 
quandiu  vivas,  omnes  sextas  ferias  in  pane  et  aqua 
jejunes.  Et  si  redimere  volueris,  uno  denario,  vel 
pretio  nnius  denarii,  vel  tres  panperes  pascendo, 
potestatem  habeas  redimendi.  Tamen  PoeniientiaUs 
Romanns  pnecipii  :  Si  qnis  per  cupidiiatem  se 
pejeraverii,  omnes  res  suas  vendat,  et  panperibos 
distribuat,  ei  monasterium  ingressus,  jogi  pauiiien- 
iia  se  subdat, 

Fecisti  perjorium  sciens,  et  alios  in  peijnriom 
adduxisti?  XL  dies  in  pane  ei  aqna,  quod  vnlgos 
carinam  vocat,  poenitere  debes,  et  sepiem  seqnenies 
annos,  ita  ut  consuetudo  est,  observare  debes.  Et 
iot  peijuria  debes  jejanare,  quot  homines  sciens  ad 
perjurium  adduxisii,  et  ipsi  suaperjuria  emendent, 
ut  supra  notatum  est,  si  scienies  fecerunt.  Sin  aniem, 
levius. 

Fecisti  perjurium  coacins,  ei  pro  necessiiaie,  aot 
pro  vita  iua?  quia  dilexisti  corpus  plus  quam  ani- 
mam,  quadraginta  dies,  id  esi  carinam,  in  pane 
et  aqua  poenitere  debes,  et  omnes  sexias  ferias  que 
snnt  in  unias  anni  circulo,  in  pane  et  aqua  poeniteas, 
et  non  redimas. 

De  otioso  juramento. 

Promisisti  meretrici  vel  adulterie  joramento  fidem, 
ant  aliqoid  iale  cnm  juramento  promisisii,  quod 
contra  jus  canonum  esset?  poeniteas  jnramentnm, 
et  frange  josjurandum,  ei  illud  melins  ei  jastins 
est  quam  permanere  in  stupri  flagiiio  aui  in  alio 
aliquo  malo,  qoia  scriptum  est :  c  Injusta  vota  fran- 
genda  sont.  » 

Si  jurasti  per  capillum  Dei,  aut  per  capnt  ejos, 
vel  alio  modo  blasphemia  contra  Deum  usus  fueras, 
si  semel  nesciens  fecisti,  septem  dies  in  pane  ei 
aqua  poeniteas.  Si  secundo  vel  tertio,  increpatus, 
fecisti,  XV  dies  in  pane  et  aqua  poeniieas.  Si  per 
coelum  aut  per  terram,  sive  per  solem  vel  per 
lonam,  aut  per  aliam  aliquam  creaturam,  XV  dies 
in  pane  et  aqua  poeniteas. 

Si  sacramento  te  obligasti  ut  ad  pacem  alicnjus 
inimici  tui  nullo  modo  redires,  pro  perjorio  annum 
nnum  a  corpore  et  sangnine  Domini  sis  segregatus 


957 


DECRETORDIi  LIBRI  XX.  —  UBER  DEGIMUS  NONUS. 


958 


et  XL  dies  in  pane  et  aqna  pxniteas:  ad  charitatem  A 
Tero,    quffi  operit  maititDdinem  peccatorum»  cele- 
riter  redi. 

Si  definisti,  vel  juramento  te  obfirmasti  aliquid 
agere  quod  Deo  non  placeret,  juxta  modum  peccati 
poenitentiara  age,  et  hoc  quod  temere  et  injuste 
definisti,  in  irritum  revocetur.  Si  aliquid  te  incaute 
jurasse  contigerat,  quod  observatum  pcjorem  verte- 
retur  in  exitum,  juxta  synodalia  decreta  mutandum 
decernimus,  [potius]  quam,  te  permanente  in  jura- 
mento,  in  aliud  crimen  majus  devertaris. 

De  furto. 

Furatus  es  aliqnid  de  ecclesiastico  thesauro  infra 
ecclesiam,  sive  aurum,  sive  argentum,  sive  gemmas, 
sive  libros,  sive  pallia  aitaris,  sive  sacerdotalia  b 
vestimenta;  sive  vela,  sive  tapetia,  sive  aliqoid  quod 
ad  ecciesiffi  usum  vel  datum  est,  vel  factum  est? 
si  fecisti,  redde  quod  (ulisti,  et  tres  carinas  cum 
septem  sequentibus  annis  poeniteas.  Si  ipsas  sacras 
reliquias  furatus  es,  reportatis  sacris,  septem  cari- 
nas  jejonare  debes. 

Si  infregisti  alicujus  Christiani  domum  per  noctem, 
et  ibi  tulisti  ejus  quadrupedia,  id  est  aut  equum 
ant  bovem,  aut  alia  ejus  animalia,  aut  fortiorem 
causam  valentem  quadraginta  solidos,  pretium 
redde,  et  annum  unum  per  legitimas  ferias  poBni- 
tere  debes.  Si  aulem  non  reddis,  duos  annos  per 
legitimas  ferias  pcenitere  debes.  Si  majus  furtum 
fecisti,  magis  debes  poenitere.  Et  si  s«epe  fecisti, 
tanto  magis  debes  aogere  poeuitentiam.  Si  parvum 
fnrtum  fecisti,  decem  dies  in  pane  et  aqua  debes 
poenitere :  pueri  quinque  dies  in  pane  et  aqua  poe- 
niteant. 

De  rapina. 

Si  rapinam  fecisti,  gravius  debes  poenitere:  quia 
miserabiiius  est  quod  per  vim  se  vidente  rapuiati, 
quam  quod  sibi,  dormiente  vei  absente,  furatus  es. 
Si  fecisti  fartum  necessitatis  caasa,  sic  dico  ut  non 
haberes  ande  viveres,  et  propter  famis  penuriam, 
et  tantum  furatus  es  victualia  extra  ecclesiam,  et 
Don  propter  consuetadinem  fecisti,  redde  quod  tu- 
listi,  et  tres  sextas  ferias  in  pane  et  aqna  poeniteas. 
Si  autem  reddere  non  poteris,  decem  dies  in  pane 
et  aqua  poeniteas.  D 

De  aduUerio, 

Moschatns  es  cum  uxore  aiterius,  tu  non  habens 
uzorem?  XL  diesinpane  etaqua,  qnod  in  communi 
sermone  carina  vocatur,  cum  septem  sequentibus 
annis  poeniteas. 

Si  moechatus  es  tu  uxoratus  cum  alterius  uxore, 
qaia  habuisti  quomodo  impleres  tuam  libidinem, 
duas  carinas,  cum  quatuordecim  seqnentibus  annis 
poenitere  debes,  unam  quia  super  axorem  tuam  al- 
teram  habuisti,  ecce  unnm  aduiterium:  habubti 
etiam  alterius  uxorem,  ecce  aliud  adulterium,  et  nnn- 
qaam  debes  esse  sine  poenitentia. 

De  fomicatume. 
Si    tu    solutus   ab   uzore  cum    femina    yacante 


stnpram  perpetrasti,  decem  dies  in  pane  et  aqua 
poeniteas,  si  cum  propria  aucilla,  similiter  poeni- 
teas. 

Si  dimisisti  uxorem,  tuam,  et  aliam  duxisti,  accipe 
priorem  uxorem,  et  carinam  unam  in  pane  et  aqua 
cum  septem  sequeotibus  annis  poeniteas,  quia  scrip- 
ptum  est :  **  Quod  Deus  conjunxit,  homo  non  separet.  » 
Nullilicet  uxorem  suam  dimittere,  nisi  caasa  forni- 
calionis,  id  est,  si  ipsa  adulterium  cum  alio  perpe- 
traverit ;  tunc  licet  illam  dimittere  propter  foroica- 
tionem,  sed  illa  vivente  aliam  non  ducere.  Sed  si 
sic  privati  voluerint  permanere,  ut  neuter  illorom 
se  super  alterum  de  discidio  proclamaverit,  ma- 
neant  sic.  Si  autem  se  de  discidio  proclamaverint, 
tunc  primnm  episcopus  peracia  inter  eos  poenitentia, 
id  est  post  septennem  poenitentiam,  si  petierint,  de- 
bet  eos  reconciliare.  Eadem  lex  erit  marito  adversus 
uxorem,  si  ipse  adulterium  perpetraverit,  et  si  ipsa 
voluerit,  propter  fornicatiouem  potest  maritum  di- 
mittere,  eadem  ratione  qua  supra  de  uxore  adulte. 
rium  perpetrante  dictum  est. 

Accepisti  uxorem,  et  non  fecisti  nuptias  publice, 
et  non  venisti  ad  ecclcsiam  tu  et  uxor  tua,  et  non 
accepistis  benedictionem  a  sacerdote,  sicut  in  ca- 
nonibus  scriptum  est,  et  nou  dotasti  eam  dote  qua- 
licunque  potuisti,  sive  terra,  sive  mobilibus  rebus, 
auro,  argento,  vei  mancipiis,  vel  animalibus,  vel 
juxta  possibilitatem  tuam:  postremo,  vel  denario, 
vel  pretio  unius  denarii,  vel  pretio  unius  oboli,  tan- 
tum  ut  dotata  fieret?  Si  non  fecisti,  tres  Quadrage- 
simas  per  legitimas  ferias  poenitere  debes. 

Fecisti  fornicationem  cum  sanctimoniali,  id  est 
cum  sponsa  Cbristi?  Si  fecisti,  XL  dies  in  pane  et 
aqoa,  quod  carinam  vocant,  cum  septem  sequenti- 
bus  annis  poeoiteas,  et  quandiu  vivas,  omnes  sextas 
ferias  in  pane  et  aqua  observes. 

Si  corrupisti  virginem,  et  postea  eamdem  snsce- 
pisti  uxorem,  eo  quod  solas  nuptias,  quod  maximum 
est,  violasti,  aonum  unum  per  legitimas  ferias  poe- 
niteas.  Si  autem  non  duxisti  eam  post  corruptio- 
nem  uxorem,  duos  annos  per  legitimas  ferias  poe- 
niteas. 

Accepisti  illam  tibi  uxorem,  quam  alter  sibi  de- 
sponsatam  habuerat?  dimitte  illam,  quia  nanqnam 
potest  tibi  fieri  legitima,  et  XL  dies  in  pane  et  aqua, 
quod  carinam  vocant,  cum  VII  sequentibns  annis 
poeniteas. 

Rapuisti  uxorem  tnam,  et  vi  sine  voluntate  mulie- 
ris,  vel  parentumin  quorum  mundibnrdio  tenebatur, 
illam  adduxisti  ?  Si  fecisti ;  nec  iliam  habere  debes, 
secundum  canonum  auctoritatem,  nec  aliam  nnqaam 
canones  te  habere  concedunt.  Si  autem  illa  consen- 
tiens  non  fuerat,  in  Domino  licentiam  habeat  nu- 
bendi.  Tu  antem  XL  dies,  id  est,  carinam,  in  pane 
et  aqua  pceniteas,  et  YII  sequentes  annos :  et,  quia 
legitima  conjugia  Dei  praecepto  sunt  ordinata,  et 
quia  ex  daobus  corporibus  unum  ex  Dei  jussu  con- 
ficitur,  et  quia  non  debet  tieri  legitimum  conjugium 


959 


BORCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


960 


nisi  ex  consensu  ambornm  et  parentum,  tu,  qui  san- 
ctum  Jllud  constitutum  torbasti  et  yiolasti,  sine  spe 
conjugii  permaneas. 

Contigit  tibi  ut  uxor  tua  te  conscio  et  hortante 
cum  alio  viro,  illa  aotem  nolente  adulterium  perpe- 
traret?  Si  fecisti,  XL  dies,  id  est,  carinam,  in  pane 
et  aqua  poeniteas  et  septem  annos,  unum  ex  his  in 
pane  et  aqua  poeniteas,  et  nunquam  sis  sine  poeni- 
tentia.  Si  autem  uxor  tua  hoc  probare  potuerit, 
quod  tua  colpa  et  tuo  jussu,  se  renuente  et  relu- 
ctante,  adolterata  sit,  si  se  continere  non  potest,  nubat 
cui  voluerit,  tantum  in  Domino.  Tu  autem  sine  uxo- 
ria  spe  in  perpetuo  permaneas.  llla  autem  si  con- 
sentiens  fuerat,  eadem  jejunet  quse  tibi  proposita 
sunt,  et  sine  spe  conjugii  permaueat. 

Accepisti  uxorem  cognatam  tuam,  vel  quam  co- 
gnatus  habuit?  separari  debes  ab  ea,  et  poenitere 
juxta  modum  cognationis  :  quia  sancti  Patres  et 
sancta  illorum  statuta  incestis  conjunctionibus  nii 
prorsos  veniae  reservant,  neque  numerum  genera- 
tionom  definiunt.  Sed  id  statuernnt,  ut  nulii  Chri- 
stiano  liceat  de  propria  consanguinitate  seu  cogna- 
tione  uxorem  accipere,  usqoe  dum  geoeratio  recor- 
daretur,  cognosceretur,  aut  memoria  retineretur. 
Quia  sanctus  Gregorius  dicit :  «  Si  quis  de  propria 
cognatione,  vel  quam  cognatus  haboit  in  conjugium 
duxerit,  anathema  sit.  »  Quapropter  sciredebes  quia 
non  est  ita  ut  multi  sacerdotes  multos  seducunt, 
dicentes  quod  in  ipso  peccato  poenitentia  esse  possit. 
Verbi  gratia,  si  tu  modo  habere  cognatam  tuam, 
vei  uxorem  alterius,  vei  aliquid  tale  quod  licitum 
non  esset,  et  veiles  in  eo  peccato  permanere,  et  ta- 
men  in  poenitentia  esse:  verbi  gratia,  si  hodiequa- 
draginta  dies  in  pane  et  aqua  pro  uoo  quolibet  pec- 
cato  peractos  haberes  in  poeoitentia,  et  iterares 
prius  peccatum  nihil  valeret  poenitentia  quam  fecisti, 
juxta  idquod  dicitur:  «  Sicut  canis  qui  redit  ad  vo- 
mitum  suum,  et  sues  ad  volutabra  sua,  »  ita  erit  et 
peccatori  qui  redit  ad  peccatum  prios  confessum. 
Quapropter  scias  vere,  dum  in  ipso  peccato  fueris, 
poenitentia  ejusdempeccati  nihii  valet. 

De  abusione  conjugii, 

Concubuisti  cum  uxore  tua  vel  cum  alia  aliqua 
retro,  canico  more  ?  Si  fecisti;  decem  dies  in  pane  et 
aqua  poeniteas. 

Junxisti  te  uxori  tuae  menstruo  tempore?  si  fecisti, 
dccem  dies  io  pano  et  aqua  poeniteas.  Molier  toa  si 
intraverit  eccle^iam  ante  mundum  sanguinem  post 
partum,  tot  dies  poeniteat,  quot  ecclesia  carere  de- 
buerat.  Si  outem  concubuisti  cum  ea  his  diebus, 
viginti  dl^^s  in  pane  etaqua  poeniteas. 

Concubuisti  cum  uxore  tua  postquam  infans 
motum  in  utero  fecerat?  vel  saltem  XL  dies  ante 
partum?  Si  fecisti,  XX  dies  in  pane  et  aqua  poeni- 
teas. 

Concubuisti  cum  uxore  tua  post  manifestatam 
conceptionem  ?  decem  dies  in  pane  et  aqua  poeni- 
teas. 


A      Concubuisti  cum  uxore  tua  die  dominica?  quatuor 
dies  in  pane  et  aqua  poenitere  debes? 

Coinquinatus  es  cum  uxore  tua  in  Quadragesima? 
XL  dies  in  pane  et  aqua  poenitere  debes,  ant  XXVI 
solidos  in  eleemosynam  dare.  Si  per  ebrietatem  eve- 
nit,  XX  dies  in  pane  et  aqua  poeniteas.  Viginti  dies 
ante  Natalem  Domini,  et  omnes  dies  Dominicos,  et  in 
omnibus  iegitimis  jejuniis^  et  in  natalitiis  apostolo- 
rum,  et  in  praecipuis  festis  et  in  publicis,  castitatem 
debes  custodire.  Si  autem  non  custodisti,  XL  dies  in 
pane  et  aqua  poeniteas. 

De  falso  tesHmonio. 

Fuisti  in  falso  testimonio,  ita  dico  ut  testimonia- 
res  et  aftirmares  hoc  verum  esse  quod  falsum  erat, 
B  et  hoc  fecisti  propter  amorem  alicujus,  sive  per  prae- 
mium,  sive  propter  timorem  ?  Si  fecisti,  ita  debes 
poenitere  sicutadulterium,  et  homicidia  sponie  com- 
missa,  Domino  dicente :  a  De  corde  enim  exennt  ho- 
micidia,  adulteria,  furta,  falsa  testimonia.  •  Et  ideo 
debet  similiter  poenitere  et  excommunicari  falsas 
testis,  sicut  adulter,  et  fur,  et  homicida.  Si  propter 
timorem  fecisti  illius  a  quo  timere  potuisti,  et 
membra  perdere,  aut  vitam,  et  ad  ultimum  bona  tua, 
tunc  divide  poenitentiam,  et  postea  prsevide  ne  tibi 
ulterius  contingat. 

De  arte  magica, 

Violasti  sepulcrum,  ita  dico,  dum  aliqoem  videres 
sepelire,  et  in  nocte  infringeres  sepnlcrum  et  tolle- 
C  res  vestimenta  ejus?  Si  fecisti,  II  annos  per  legitimas 
ferias  poeniteas. 

Consuluisti  magos,  et  in  domum  tnam  indoxisti 
exquirendi  aliquid  arte  malefica,  aut  expiandi  causa, 
vel,  paganorum  consuetudineni  sequeus,  divinos  qui 
tibi  divioarent,  ut  futura  ab  eis  requireres  quasi  a 
propheta,  et  illos  qui  sortes  exercent,  vel  qui  per 
sortes  sperant  se  futura  preescire,  vel  illos  qoi  vel 
auguriis  vel  incantationibus  inserviunt,  ad  te  invi- 
tasti?  Si  fecisti,  duos  annos  per  legitimas  ferias 
poeniteas. 

Si  observasti  traditiones  paganoram,  quas,  quasi 
hsereditario  jure  diabolo  subministrante,  usque  in 
hos  dies  semper  patres  filiis  reliquerunt,  id  est  nt 
rw  elementa  coleres,  id  e«t  lunam  ant  solem,  aut  stel- 
larum  cursum,  iiovam  lunam,  aut  defectum  lune, 
ut  tuis  clamoribus  aot  auxilio  splendorem  ejus  re- 
staurare  valeres,  aut  illa  elementa  tibi  succur- 
rere  aut  tu  illis  posses,  aut  novam  lunam  obse^ 
vasti  pro  modo  facienda  aut  conjugiis  sociandis?  Si 
fecisti,  duos  annos  per  legitimas  ferias  poeniteas, 
quia  scriptom  est:  «  Omne  quodcunque  facitis  in 
verbo  et  in  opere,  omnia  in  nomine  Domini  nostri 
Jesu  Christi  facite.  » 

Observasti  Kalendas  Januarias  ritu  paganorum,  ot 
vel  aliquid  plus  faceres  propter  novum  annum  qaam 
antea,  vel  post  soleres  facere,  ita  dico  ut  aot  men- 
sam  tuam  cum  lapidibus  vel  epulis  in  domo  tua 
prseparares  eo  tempore,  aut  per  vicos  et  per  plateas 
cantores  et  choros  duceres,  aut  supra  tectum  domus 


961 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  DEGIMUS  NONUS. 


962 


B 


tufie  sederes,  ense  tuo  circunsigaatus,  ut  ibi  videres  A 
et  intelligeres  quid  tibi  in  sequenti  anno  futurum 
esset?  vel  in  bivio  sedisti  supra  taurinam  culem,  ut 
et  tibi  futura  tibi  intelligeres  ?  vel  si  panes  praedicla 
nocte  coquere  fecisti  tuo  nomine,  ut,  si  bene  eleva- 
rentur,  et  spissi  et  alti  fierent,  inde  prosperitatem 
toee  vitas  eo  anno  prsevideres?  Ideo,  quia  Deum  crea- 
torem  tuum  dereliquisti,  et  ad  idola  et  ad  illa  vana 
te  convertisti,  et  apostata  eifectus  es,  duos  annos 
per  legitimas  ferias  poeniteas. 

Fecisti  ligaturas,  et  incantationes,  et  illas  varias 
fascinationes  quas  nefarii  homines,  subulci,  vel 
bubulci,  et  interdum  venatores  faciunt,  dum  dicont 
diabolica  carmina  soper  panem  aut  super  herbas 
et  super  quaedam  nefaria  ligamenta,  et  hsec  aut  in 
arbore  abscondnnt,  aut  in  bivio  aut  in  trivio  proji- 
ciunt,  ut  aut  sua  animalia  vel  canes  liberent  a  pcste 
et  a  clade,  et  alterius  perdant?  Si  fecisti,  duos 
annos  per  legitimas  ferias  poeuiteas. 

Interfuisti,  aut  consensisti  vanitatibus  quas  mu- 
lieres  exercent  in  suis  laniiiciis,  in  suis  telis,  quee 
com  ordiuntor  telas  suas,  speraut  se  utrumque 
posse  facere,  com  incantationibus  et  com  aggressu 
iilarum,  nt  etfila  staminis,  et  subtegminis  in  invicem 
ita  commisceantur  [ut],  nisi  his  iterum  aliis  diaboli 
incantatiooibus  econtra  subveniant,  totum  pereat? 
Si  interfuisti,  aot  consensisti,  triginta  dies  poeniteas 
in  pane  et  aqua. 

Collegisti  herbas  medicinales,  cum   aliis  incanta- 
tionibus  cum  symbolo  et  Dominica  oratione,  id  est  C 
cum   Credo  in  Deum  et  Pater  noster  cantando.  Si 
aliter  fecisti,  decem  dies  in  pane  et  aqoa  poeniteas. 

Venisti  ad  aliqoem  locom  ad  orandom  nisi  ad 
ecclesiam  vel  ad  alium  locum  religiosum  quam. 
episcopus  tous  vel  tuus  sacerdos  tibi  ostenderet,  id 
est  vel  ad  fontes,  vel  ad  lapides,  vel  ad  arbores,  vel 
ed  bivia,  et  ibi  aut  candelam  aut  faculam  pro  vene- 
ratione  ioci  incendisti,  aut  panem  aut  aliquam  obla- 
tionem  illuc  detulisti  aot  ibi  comedisti,  aut  ali- 
quam  salutem  corporis  aut  animae  ibi  requisisti? 
Si  fecisti,  aut  consensisti,  tres  annos  per  iegitimas 
ferias  p  oeniteas. 

Requisisti  sortes   in  codicibus  vel  in  tabolis,  ut 
plures  solent,  qui  in  Psalteriis  et  iu  Evangeliis,  vel  D 
in  aliis  hujuscemodi    rebus   sortiri   praesumant?   Si 
fecisti,  decemdies  poeniteas  in  pane  et  aqua. 

Credidisti  unqoam  vel  particeps  fuisti  illius  perfi- 
diae,  ut  incantatores  et  qui  se  dicunt  tempestatum 
immissores  esse,  possent  per  incantationom  deemo- 
nam  aut  tempestates  commovere  aut  mentes  homi- 
num  mutare?  Si  credidisti,  aut  particeps  fuisti, 
annum  unom  per  legitimas  ferias  poeniteas. 

Credidisti  aot  particeps  fuisti  illius  incredolitatis, 
ut  aliqua  femina  sit  qoae  per  qusedam  maleficia  et 
incantationes  mentes  hominom  permutare  possit,  id 
est  aut  de  odio  in  amorem,  aut  de  amore  in  odium- 
aut  bona  hominum  fascinationibus  suisj  aut  dam- 
nare  aut    sorripere  possit?  Si  credidisti,  aut  parti- 


ceps  fuisti,  onum  annum  per  iegitimas  ferias  poe- 
niteas. 

Credidisti  ut  aliqua  femina  sit  quee  hoc  facere 
possit  quod  qusedam,  a  diabolo  deceptse,  se  afdrmant 
necessario  et  ex  pra^cepto  facere  debere,  id  est 
cum  daemonnm  turba  in  similitudinem  mulierum 
transformatam,  qoam  vulgaris  stuliitia  holdam  vo- 
cat,  certis  noctibos  equitare  debere  super  quasdam 
bestias,  et  iu  eorum  se  cousortio  annumeratam 
esse?  Si  particeps  fuisti  iliios  incredulitatis,  annum 
unum  per  legitimas  ferias  poenitere  debes. 

De  sacrilegio, 

Maledixisti  patri  vel  matri  tua;,  vel  flagellasti 
eos,  vel  in  aliquo  dehonestasti?  Si  fecisti,  quadra- 
ginta  dies,  unam  carinam,  in  pane  et  aqoa,  cum 
septem  sequentibus  aunis  poeniteas,  quia  Dominus 
dixit :  «  Qui  maledixerit  patri  suo,  vel  matri,  morte 
moriatur.  » 

Tulisti  aliquid  de  ecclesiasiico  tbesaoro?  Si  fecisti, 
in  quadruplum  restitue,  aut  tres  annos  per  legiti- 
mas  ferias  poeniteas. 

Doxisti  aut  transmisisti  vel  vendidisti  aliqoem 
hominemin  captivitatem,  nisi  pro  pace  communi? 
Si  fecisti,  reduc  eum  si  poteris :  sin  autem,  duoa 
annos  per  legitimas  ferias  poeniteas. 

Concremasti  domum  vol  aream  alierius,  odii  me- 
ditaiione?  Si  fecisti,  redde  damnum,  et  unum  annum 
per  legitimas  ferias  poeniteas. 

De  contemptu  jejunii, 

Solvisti  jejunium  in  Quadragesima,  antequam 
vespertinom  celebraretur  ofticium,  nisi  propter  infir- 
mitatem?  Si  fecisti,  pro  unoquoque  die  tres  dies  in 
pane  et  aqua  poenitere  debes  :  quia  canones  prceci- 
piunt  quod  in  Quadragesima  currendum  sit  ad 
raissam,  etauditis  missarum  solemniiatibos  et  vesper- 
tiois  ofQciis,  largitis  eleemosynis,  ad  cibum  acceden- 
dom  esse.  Si  aotem  aliqois  necessitate  constrictos 
fuerit  ut  ad  ecclesiam  venire  non  possit,  et  missam 
audire  non  possit,  aestimata  vespertina  hora,  com- 
pleta  oratione,  jejoniom   solvat. 

Contempsisti  indictom  jejunium  a  sancta  Ecclesia, 
et  noloisti  illud  observare  cum  cseteris  Christianis? 
XX  dies  in  pane  et  aqoa  poeniteas. 

Solvisti  jejuniumQuatuortemporom,  et  non  costo- 
disti  illod  com  cseteris  Christianis?  XL  dies  in 
pane  et  aqua  poeniteas. 

Jejonasti  diem  Dominicum  propter  abstinentiam  et 
religionem?  XX  dies  in  pane  et  aqoa  poeniteas. 

Si  non  observasti  jejunium  Litaniae  majoris,  et 
dierum  Rogationum,  et  vigiliarum  sanctorum,  XX 
dies  in  pane  et  aqua  poeniteas. 

Coegisti  publice  poenitentem  manducare  et  bibere 
ultra  id  quod  sibi  imperatum  fuerat,  nisi  ad  praesens 
pro  eo  eleemosynam  dedisses?  Si  fecisti,  decem  dies 
in  pane  et  aqua  poeniteas. 

Contempsisti  aliquem  cum  tu  jejunares,  qui  jeju- 
nare  non  poterat  et  manducabat?  Si  fecisti,  qoinqoe 
dies  in  pane  e1  aqua  poeniteas. 

Solvisti  jejunium  in  Coena  Domini,  et  in  Sabbato 


903 


BURCHARDl  WORMAGIENSIS  EPISCOPI. 


964 


sancto,   ut  in  illis  duobus    diebus   frequentius   co*  A 
mederes  quam   in  reliquis    Quadragesimse  diebus, 
excepto  in  coena,  vel   infirmitatis   causa?  Si   fecisti, 
decem  dies  in  pane  et  aqoa  poeniteas. 

De  gula  et  ebrietate. 

Habuisti  in  consuetndine  ut  plus  comederes  et  bi- 
beres  quam  tibi  necesse  esset?  Si  fecisti,  decem 
dies  in  pane  et  aqua  poeniteas,  qnia  Dominus  dicit 
in  Evangelio  :  «  Videtene  graventur  corda  vestra  in 
crapula  et  ebrietate.  » 

Bibisti  unqnam  tantum,  nt  per  ebrietatem  vomi- 
tum  faceres  ?  Si  fecisti,  quindecim  dies  poeniteas  in 
pane  et  aqua. 

Inebriasti  te  nnquam   per  jactantiam,  ita  dico  ut 
gloriareris  in  hoc  quod  alios  in  potu  vincere  posses,  p 
et  sic,  per  tuam  vanitatem  et  per  tuam  exhortatio- 
nem,  te  et  alios  ad  ebrietatem  perduxisti  ?  Si   fecisti, 
triginta  dies  poeniteas  in  pane  etaqua. 

Fecisti  vomitum  corporis  et  sanguinis  Domini 
propter  ebrietatem?  Si  fecisti,  quadraginta  dies  in 
pane  et  aqua  poeniteas. 

Si  per  nequitiam  alinm  inebriasti,  XX  dies  in 
pane  et  aqua  poeniteas.  Si  per  bonam  voluntatem,  X 
dies  in  pane  et  aqua  poeniteas. 

De  irreligiositate, 

Neglexisti  ut  non  acciperes  corpus  et  sanguinem 
Domini,  istis  quatuor  temporibns,  id  est  in  coena 
Domini,  et  in  Pascha,  et  in  Pentecoste,  et  in  Natali 
Domini,  et  totam  Quadragesimam  non  te  sustinuisti 
a  coitu,  et  postea  in  aliis  prsedictis  temporibus  aut  C 
fteptem  dies,  aut  quinque  dies  ante  acceptionem  sacri 
corporis  Domini?  Si  ista  negleiisti,  XX  dies  in  pane 
et  aqua  debes  poenitere. 

Sprevisti  missam  vel  orationem,  vei  oblalionem 
conjugati  presbyteri,  ita  dico  ut  noUes  tua  peccata 
sibi  confiteri,  vel  ab  eo  accipere  corpuset  sanguinem 
Domini,  ob  hoc  quia  peccator  tibi  esse  videretur?  Si 
fecisii,  nnum  annum  per  legitimas  ferias  poeniteas. 

Item  de  arte  magica. 

Credidisti  aut  particeps  fuisti  illius  incredulitatis, 
quod  qusedam  sceleratee  mulieres  retro  post  Satanam 
conversse,  daemonum  illusionibus  et  phantasmatibus 
seductse,  credunt  et  proiitentur  se  nocturnis  horis 
cum  Diana  paganorum  dea,  et  cum  innumera  mul-  j. 
titudine  mulierum  equitare  super  quasdam  bestias, 
et  multa  terrarum  spatia  intempestffi  noctis  silentio 
pertransire,  ejusque  jussionibus  velut  dominse  obedi- 
re,  et  certis  noctibus  ad  ejus  servitium  evocari?  Sed 
utinam  lice  solse  in  periidia  sua  perissent,  et  non 
multos  secum  in  infirmitatis  interitum  pertraxis- 
sent!  Nam  innumera  multitudo,  hac  falsa  opinione 
decepta,  hsec  vera  esse  credit,  et  credendo  a  recta 
iide  deviat,  et  in  t^rrore  paganorum  volvitur,  cum 
aliquid  divinitatis  aut  nnminis  eztra  unum  Deum 
esse  arbitratur.  Sed  diabolus  transformat  se  in  diver- 
sarum  personarum  species  atque  similitudines,  et 
mentem,  quam  captivam  tenet,  in  somnis  deludens, 
modo  Iseta,  modo  tristia,  modo  incognitas  personas 
ostendens,  per  devia  qufleqne  deducit,  et  cum  solus 


spiritus  hoc  patitur,^  infidelis  mens  heec  non  in 
animo,  sed  in  corpore  evenire  opinatnr.  Quis  enim 
non  in  somnis  et  nocturnis  visionibns  extra  seipsum 
educitur,  et  multa  videt  dormiendo  quse  nnnquam 
viderat  vigilando?  Quis  vero  tam  stultus  et  hebes 
sitqui  hsec  omnia,  quie  in  solo  spiritu  fiunt,  etiam 
in  corpore  accidere  arbitretur?  Cum  Ezechiel 
propbeta  visiones  Domini  in  spiritu,  non  in  corpore, 
vidit  et  audivit,  sicut  ipse  dicit  :  c  Statim,  in- 
qoit,  fui  in  spiritu.  »  Et  Paulus  non  audet  se  di- 
cere  raptum  in  corpore.  Omnibos  itaqne  publice 
annuntiandum  est  quod  qoi  talia  et  his  similia 
credit,  fidem  perdit :  et  qai  fidem  rectam  in  Deo 
non  habet,  hic  non  est  ejos,  sed  iilius  in  qoem 
credit,  id  est  diaboli.  Nam  de  Domino  nostro  scri- 
ptum  est :  <  Omnia  per  ipsum  facta  sunt,  et  sine 
ipso  factum  est  nihii.  »  Si  ^redidisti  has  vanitates, 
duos  annos  per  legitimas  ferias  poeniteas. 

Observasti  excubias  funeris,  id  est  interfoisti  vi- 
giiiis  cadaverum  mortuorom  nbi  Christianorum 
corpora  ritu  paganorum  costodiebantur,  et  cantasti 
ibi  diaboiica  carmina,  et  fecisti  ibi  saltationes  quas 
pagani  di^bolo  docente  adinvenerunt;  et  ibi  bibisti, 
et  cachinnis  ora  dissolvisti,  et,  omni  pietate  et  af- 
fectu  charitatis  postposito,  quasi  de  fratema  morte 
exsuitare  visus  es?  Si  fecisti,  XXX  dies  in  pane  et 
aqua  poeniteas. 

De  superstitione, 

Fecisti  phylacteria  diabolica,  vel  caracteres  dia- 
bolicos  qoos  quidam  diabolo  suadente  facere  solent, 
vel  herbas,  vel  succinos;  vel  qointam  feriam  in  ho- 
norem  Jovis  honorasti?  Si  fecisti  vei  consensisti, 
quadraginta  dies  in  pane  et  aqua  poeniteas. 

Conspirasti  cum  aliis  insidiatoribus  contra  episco- 
pum  tuum,  aut  adversus  cooperatores  suos,  ita  dico 
[ot]  vel  doctrinam  vel  praecepta  tui  episcopi  vel  pre- 
sbyteri  irrideres  vel  subsannares?  Si  fecisti,  qaa- 
draginta  dies  in  pane  ni  aqua  poeniteas. 

Comedisti  aliquid  de  idolothyto,  id  est  de  obla- 
tionibus  quse  in  quibusdam  locis  ad  sepulcra  mor- 
tuorum  fiunt,  vel  ad  fontes,  aut  ad  arbores,  ant  ad 
lapides,  aut  ad  bivia,  aut  portasti  in  aggerem  lapi- 
des,  aut  capitis  ligaturas  ad  cruces  quce  in  biviis 
ponuntur?  Si  fecisti,  aut  consentiens  in  aliqubius 
foisti,  triginta  dies  in  pane  et  aqua  poeniteas. 

Item  de  arte  magica, 

Misisti  filium  tuum  vel  filiam  super  tectum  aut 
super  fornacem  pro  aliqua  sanitate,  vel  incendisti 
grana  ubi  mortuus  homo  erat,  vel  cing^lum  mortni 
pro  damno  alicujus  in  nodos  colUgasti,  vel  pectines 
quibos  mulierculse  lanam  discerpere  soleni  supra 
funus  compiosisti,  vel  quando  efferebatur  funos  e 
domo,  plaustrum  in  doo  dividisti,  et  funus  per  me- 
diam  divisionem  planstri  asportare  fecisti?  Si  fe- 
cisti,  aut  consentiens  fuisti,  XX  dies  in  pane  et  aqoa 
poeniteas. 

Fecisti  illas  vanitates  ant  consensisti  qnas  stult» 
mulieres  facere  solent,  [quse,]  dom  cadaver  mortui 
hominis  adhuc  in  domo  jacet,  corrunt  ad  aqnam,  et 


965 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  -   LIBER  DECIIIUS  NONUS. 


966 


adducant  tacite  vas  cam  aqoa,  et,  cum  sublevatur.  A 
corpus  mortui,  eamdem  aquamfunduntsubtasferc- 
trum,  et  hoc  observant,  dum  extra  domam  asporta- 
tar  funus,  [ut]  non  altrus  quam  ad  genua  elevetur,  et 
hoc   faciunt  pro   quadam   sanitate?   Si  fecisti,    aut 
consensisti,  X  dies  in  pane  et  aqoa  debes  poenitere- 

Fecisti  aut  consensisti  quod  quidam  faciunt  ho- 
mini  occiso,  com  sepelitur?  Dant  ei  in  manum  un- 
gnentum  quoddam,  quasi  iilo  unguento  post  mortem 
vulnus  sanari  possit,  et  sic  cum  unguento  sepeliunt. 
Si  fecisti,  XX  dies  in  pane  et  aqua  poeniteas. 

Fecisti  aliquid  vel  dixisti  in  quocunqae  opere  qood 
inchoasti  per  sortilegam  vel  magicam  artem,  nisi 
Dei  nomen  invocasti  ?  Si  fecisti,  X  dies  in  pane  et 
aqua  debes  poenitere. 

Fecisti  aliquid  tale  quale  pagani  fecerantet  adhuc 
faciunt  in  Kalend.  Janaarii,  in  cervulo,  vel  in  ve- 
gula?  Si  fecisti,  triginta  dies  in  pane  et  aqua  poe- 
niteas. 

Detraxisti  vei  maledixisti  alicui  causa  invidise?  Si 
fecisti,  septem  dies  in  pane  et  aqua  debes  poe- 
Ditere. 

Fecisti  quod  plures  faciunt?  Scopant  locum  nbi 
facere  solent  ignem  in  domo  sua,  et  mittunt  grana 
hordei  adhuc  lococalido  :  et,  ?i  salierint  grana,  peri- 
cnlosum  erit;  si  autem  ibi  permauherint,  bonum 
erit.  Si  fecisti,  decem  dies  in  pane  et  aqua  poeni- 
teas. 

Fecisti  quod  quidam  faciunt,  dum  visitant  aliquem 
infirmum  :  cum  appropinquaverint  domui  abi  in-  C 
firmas  decumbit,  si  invenerint  aliquemlapidemjaxta 
jacentem,  revolvunt  lapidem,  et  requirunt  in  loco 
ubi  jacebat  lapis,  si  ibi  sit  aliquid  subtas  quod  vivat, 
el  si  invenerint  ibi  lubricum,  aut  mascam,  aut 
formicam,  aut  aliquid  quod  se  moveat,  tunc  aflir- 
mant  eegrotam  convalescere.  Si  autem  nihil  ibi 
invenerint  quod  se  moveat,-dicunt  esse  moriturum. 
Si  fecisti,  aut  credidisti,  viginti  dies  in  pane  et  aqua 
pceniteas. 

Fecisti  pueriles  arcns  parvulos,  et  puerornm  sutu- 
ralia,  et  projecisti  sive  in  cellarium  sive  in  hor- 
reum  tuum,  ut  satyri  vel  pilosi  cum  eis  ibi  jocaren- 
tor.  nt  tibi  aliorum  bona  comportarent,  et  inde 
ditior  fieres?  Si  fecisti,  X  dies  in  pane  et  aqua  poe- 
niieas. 

Fecisti  quod  quidam  faciunt  in  Ralendis  Januarii, 
id  est  in  octava  Nataiis  Domini?  Qui  ea  sancta 
nocte  filant,  nent,  consaunt,  omnes  opus  quodcun- 
qoe  incipere  possunt.  diabolo  instigante,  propter  no  • 
vum  annum  incipiunt?  Si  fecisti,  quadragiuta  dies 
in  pane  et  aqua  poeniteas. 

Item  de  adulterio, 

Concubuisti  cum  sorore  uxoris  tuae?  Si  fecisti, 
neutram  habeas.  Et  si  illa  quae  uxor  tua  fuit,  con- 
scia  sceleris  non  fuit,  si  se  continere  non  vuit,  nubat 
in  Domino  cui  velit.  Tu  autem  et  adultera  sine  spe 
conjugii  permaneatis,  et^  quandiu  vivatis,  juxta 
prsecepta  sacerdotis,  poenitentiam  agite. 

Si  absente  uxore  tua  in  lectum  tuum,  te  nesciente 


et  uxore  tua  ignorante,  intravit  soror  uxoris  tuse,  et 
tu  putasti  eam  axorem  tuam  esse,  et  concubuisti 
cum  ea,  si  fecisti,  poenitentia  peracta,  legitimum 
tuum  conjugium  habere  poteris.  llla  autem  adultera, 
digna  vindicta  debet  affligi,  et  in  ceteruum  conjngio 
privari, 

Item  de  fomicatione. 

Fecisti  fornicationem  cum  duabus  sororibus,  et 
soror  sororem  a  te  stupratam  non  intellexerat,  et  tu 
posteriorem,  sororem  prioris  esse  ignorasti?  Si  fe- 
cisti,  septem  annos  per  legitimas  ferias  debes  poeni- 
tere,  et  post  potes  uti  legitimo  conjugio.  Et  illse  so- 
rores,  si  digne  poenituerint,  et  si  se  continere  non 
valuerint,  nobant  in  Domino.  Si  autem  non  ignora* 
verunt,  usque  ad  mortem  poeniteant,  et  se  a  conjugio 
abstineant. 

Fecisti  fornicationem  cum  aliqua  femina,  et 
frater  tuus  te  sciente  eamdem  duxit  uxorem?  Si 
fecisti,  eo  quod  fratrem  tunm  crimen  celasti,  se- 
ptem  annos  per  legitimas  ferias  poeniteas,  et  post 
poenitentiam,  tu  et  frater  uxores  accipere  potestis 
tantum  in  Domino.  Mulier  autem  usque  ad  mortem 
poeniteat,  et  sine  spe  conjugii  permaneat. 

Fecisti  fornicationpm  cum  filiastra  tua?  Si  fecisti, 
nec  matrem  nec  filiam  poteris  habere,  nec  tu  po- 
teris  uxorem  accipere,  nec  illa  maritum,  sed  usque 
ad  mortem  poenitere  debetis.  Uxor  autem  tua,  si 
postquam  cognovit  quod  cum  filia  sua  adulterium 
perpetratam  habuisti,  tecura  non  concubuit,  nubat 
in  Domino,  si  voluerit. 

Fecisti  fornicationem  cum  noverca  tua?  Si  fecisti, 
neqne  tu  neque  ipsa  nUerius  ad  conjugium  perve- 
nire  potestis.  Pater  autem  tuus,  si  voluerit,  aliam 
accipere  potest* 

Fecisti  fornicationem  cum  uxore  fratris  tui?  Si 
fecisti,  poenitere  debetis,  ta  et  ipsa  usque  ad  mor- 
tem,  et  sine  spe  conjugii  permanere.  Frater  autem 
tuus,  si  vult,  aliam  accipiat. 

Fecisti  fornicationem  cum  sponsa  filii  tui,  et 
postea  filias  tuus  duxit  eam  uxorem?  Si  fecisti,  eo 
quod  crimen  celasti  filium  tuum,  usque  ad  mortem 
po&niteas,  et  sine  spe  conjugii  permaneas.  Filius 
autem  tuus,  eo  quod  ignorabat  peccatum  tuum,  si 
vult,  aliam  accipiat.  llia  autem,  poenitentia  peracta, 
sine  spe  conjugii  permaneat. 

Fecisti  fornicationem  cum  matre  tua?  Si  fecisti, 
XV  annos  per  legitimas  ferias  poeniteas  :  unum  Jex 
his  in  pane  et  aqua,  et  absque  spe  conjugii  perma- 
neas,  et  nimquam  sis  sine  poenitentia.  Mater  autem 
tua,  si  consentiens  non  fuit,  juxta  arbitrium  sacer- 
dotis  poeniteat  :  et  si  se  continere  non  vult,  nubat  in 
Domino. 

Fecisti  fornicationem  cum  comatre  tua?  Si  feci- 
sti,  separari  debes  ab  ea,  et  quadraginta  dies,  id 
est  carinam,  in  pane  et  aqua,  cum  septem  seqnen- 
tibus  annis  poenitere. 

Fecisti  foruicationem  cum  filiola  tua  spirituali 
quam  de  fonte  suscepisti,  aut  ad  manus  episcopi 
tennisti?  Si  fecisti,  separari  debes  ab  ea,  et  XL  dies, 


967 


BURGHARDI  WORMAGIENSIS  EPISCOPl. 


988 


quod  carinam  vocant,  cum  septem  sequentibus  annis  A 
poenitere. 

De  discidio  conjugii, 

Tenuisti  iilium  tuum,  vel  filiam,  vel  liliastrum 
tuum,  vel  filiastram  tuam,  ad  confirmationem,  viA 
a  fonte  suscepisti,  et  ideo  hoc  fecisti  ut  discidiuui 
faceres  inter  te  et  uxorem  tuam?  Si  episcopus  aliud 
consilium  inde  facere  noluerit,  tunc  separari  debes 
ab  nxore  tu.i,  et  XL  dies,  quod  carinam  vocant,  in 
pane  et  aqna  cum  septem  sequentibus  annis  poeni- 
tere  debes,  et  nunquam  debes  esse  sine  poenitentia, 
et  sine  spe  conjugii  debes  permanere.  Uxor  autem 
tua,  si  se  continere  nou  potest,  nubat  in  Domino. 

Accepisti  mulierem,  et  habuisti  eam  aliquod  tem- 
pus,  mensem,  aut  tres,  aut  postremo  aununi,  et 
tunc  primum  dixisti  te  esse  frigidse  naturse,  ita  ut 
non  potuisses  coire  cum  ea  nec  cum  alia  aliqua  :  et 
si  illa  quse  uxor  tua  esse  debuit,  eadem  affirmat  quee 
tn  dicis  :  et  si  probari  potest  per  rectum  judicium, 
ita  esse  ut  dicitis,  separari  potestis,  tamen  ea  ra- 
tione  ut,  si  tu  post  aliam  acceperis,  reus  perjurii 
dijudiceris,  et  iterum,  post  peractam  pcenitentiam, 
priora  connubia  renovare  debetis.  Illa  auteni  si  prior, 
post  annum  aut  dimidium,  ad  episcopum  aut  ad 
ejus  missum  se  proclamaverit,  et  dicit  quod  non 
cognovisses  eam,  et  negat  aliquam  commixtionem 
inter  vos  esse  :  tu  autem  affirmas  quod  uxor  tua  sit,  ^ 
tibi  credendum  est,  eo  quod  caput  mulicris  es  :  quia 
si  se  proclamare  voluerat,  cur  tandiu  tacuit?  Cito 
et  in  parvo  tempore  scire  mulier  potuit  si  secum  C 
coire  potuisses,  si  autem  se  statim  in  ipsa  novitate, 
post  mensem  aut  postremum  post  duos,  se  ad  epi- 
scopum  vel  ad  ejus  raissum  proclamaverit,  dicens  : 
Volo  mater  esse,  volo  filios  procreare,  et  ideo  ma- 
ritum  accepi ;  sed  qnia  vir  quem  accepi  frigidffi 
naturae  est,  non  potest  ea  facere  propter  quse  eum 
accepi  :  si  probari  potest  per  rectum  judicium,  sepa- 
rari  potestis,  et  illa  nnbat  in  Domino,  si  vult. 

Item  de  fomicatione, 

Fecisti  fornicationem  cum  sorore  tua?  Si  fecisti, 
X  annos  per  legitimas  ferias,  nnnm  ex  his  in  pane 
et  aqua  poeniteas,  et  quandiu  vivas,  poenitentiam 
agas,  et  sis  sine  spe  conjugii.  Soror  autem  tua,  si 
consentiens  non  fuit,  pcenitentia  ppracta,  si  se  con-  p. 
tinere  non  potest,  nubatin  Domino. 

Fecisti  fomicationem  cum  amita  vel  matertera 
tua,  vel  cum  uxore  patrui  vel  avunculi  tui?  Si  feci- 
sti,  de  em  annos  per  legitimas  ferias  pcenitere  debes, 
nnn  ex  his  in  pane  et  aqua,  et  quandiu  vivas,  sine 
p  iiitentia  non  sis,  et  sine  spe  uxoria  permanere 
icbes,  nisi  episcopus  aliquam  misericordiam  tibi 
concedere  voluerit. 

Fecisti  fornicationem  sicut  Sodomitse  fecerunt, 
ita  nt  in  masculi  terga  et  in  postoriora  virgam  tuam 
immitteres,  et  sic  secum  coires  more  Sodomitico? 
Si  uxorem  habuisti,  et  semel  vel  bis  fecisti,  X  annos 
per  legitimas  ferias  poenitere  debes,  unum  ex  his 
in  pane  et  aqua.  Si  in  consuetudine  habuisti,  XII 
annos  per  legitimas  ferias  poenitere  debes.  Si  cum 


fratre  tuo  carnali  idem  scelus  perpetrasti,  XV  annos 
per  legitimas  ferias  poenitere  debes. 

Si  cum  mascuio  intra  coxas,  ut  quidam  solent, 
fomicationem  fecisti,  ita  dico,  nt  tnum  viriie  mem- 
brum  intra  coxas  alterius  mitteres,  et  sic  agitando 
semen  efi^onderes?.  Si  fecisti,  XL  dies  in  pane  et 
aqua  poeniteas. 

Fecisti  fornicationem,  ut  quidam  facere  solent, 
ila  dico  ut  tu  in  manum  tuam  veretrum  alterius 
acciperes,  et  alter  tuum  in  suam,  et  sic  alteraaUm 
veretra  manibus  vestris  commoveritis,  ut  sic  per 
illam  deiectationem  semen  a  te  projiceres?Si  fecisti, 
triginta  dies  in  pane  et  aqua  poeniteas. 

Fecisti  solus  tecum  fornicationem,  ut  quidam  fa- 
cere  solent,  ita  dico  ut  ipse  tuuni  virile  membnim 
in  manum  tuam  acciperes,  et  sic  duceres  pnepntinm 
toum,  et  manu  propria  commoveres  nt  sic  per  dele- 
ctationem  semen  a  te  projiceres?  Si  fecisti,  X  diesin 
pane  et  aqua  pceniteas. 

Fecisti  fornicationem,  ut  quidam  facere  solent,  ot 
tu  tuum  virile  membrum  in  lignum  perforatum,  aot 
in  aliquod  hujnsmodi  mitteres  ut  sic  per  iilam  com- 
motionem  et  delectationem  a  te  semen  projiceres? 
Si  fecisti,  XX  dies  in  pane  et  aqua  poeniteas. 

Dedisti  osculum  alicui  feminse  per  immundnm 
desiderium,  et  sic  te  polluisti?  Si  fecisti,  tres  dies  in 
pane  et  aqua  poenitere  debes.  Si  intra  ecclesiam  hoc 
contigerat,  XX  dies  in  pane  et  aqua  poeniteas. 

Fecisti  fornicationem  contra  naturam,  id  est  ut 
cum  masculis  vel  cum  animalibus  coires,  id  est 
com  equa,  cum  vacca,  vei  cum  asina,  vei  cnm  alio 
aliquo  animali?Si  semel  vel  bis  fecisti  :  et  si  nxo- 
rem,  non  habuisti,  quod  adimpiere  tnam  libidinem 
potuisses,  quadraginta  dies,  in  pane  et  aqua,  qood 
carinam  vocant,  cum  septem  sequentibus  annis  pcB- 
nitere  debes,  et  nunquam  sis  sine  poenitentia.  Si 
autem  nxorem  habuisti,  decem  annos  per  legitimas 
ferias  poenitere  debes.  Si  antem  in  consuetadine 
habuisti  illud  scelus,  XV  annos  per  legitimas  ferias 
poenitere  debes.  Si  in  pueritia  tibi  contigerat,  G  dies 
in  pane  et  aqua  debes  poenitere. 

Si  autem  servus  est  qui  hsec  fecerit,  et  uxoratus, 
et  cum  animalibus  peccat,  si  cum  scopis  beue  casti- 
gatur,  tres  annos'per  legitimas  ferias  poeniteat.  Si 
autem  servus  sine  uxore  hsec  fecerit,  item  verberi- 
bus  castigatus,  duos  annos  per  iegitimas  ferias  p(B- 
niteat.  Si  autem  talis  est  servus  ut  gratis  verbera 
pati  non  velit,  et  est  tam  digna  persona,  ita  poeiii- 
teat  ut  ille  quiingenunsest. 

De  illicitis  cibis, 

Comedistl  scabiem  corporalem  pro  aliquo  stni- 
tate,  aut  bibisti  propter  soiutionem  vermiculos  qoi 
pediculi  vocantnr,  vei  bibisti  urinam  hnmanam,  si- 
ve  stercora  aiiqua  comedisti  pro  sanitate  aiiqua?  Si 
fecisti,  XX  dies  in  pane  et  aqua  poeniteas. 

Comedisti  morticina,  id  est  animalia  quse  a  la- 
pis  seu  a  canibus  dilacerabantnr,  et  sic  mortua  in- 
venta  sunt?  Si  fecisti,  X  dies  in  pane  et  aqua  p<B- 
nitere  debes. 


DECRETORUlf  LIBRI  XX.  —  LIBER  DEGIMUS  NONUS. 


970 


isti  aves  qoas  oppresserat  accipiter,  et  non 
disti  eas  ferro  aliquo?  Si  fecisti,  V  dies  in 
iqua  poeniteas. 

isti  aves  et  auimalia  qaae  in  retibus  stran- 

et  sic  mortua  inveniuntur?  Nisi  in  neces- 

lis  feceris,  X   dies  in  pane  et  aqua  debes 

sti  piscem  qui  mortuus  est   in  flumine   in- 
iisi  eo  die  a   piscatoribus  tactus  est,  et   sic 
et  eodem   die   inventus?    Si  fecisti,  tres 
ine  et  aqua  poeniteas. 

De  fi*aude. 
falsitatem,  vel  fraudem  aliquam  in  mensu- 
1  ponderibiis,  ita  dico,  ut  falso  modio,  aut 
deribus  injustis  tua  bona  venderes  aliis 
is?  Si  fecisti,  aut  consensisti,  viginfi  dies 
t  aqaa  poenitere  debes. 

De  incestu, 
pctasti  turpitudinem,  tu  conjugatus  alicujus 
ta  dico,  si  mamillas  et  ejus  verenda  ob- 
Si  fecisti,  qainque  dies  in  pane  et  aqua 
Si  autem  non  fuisti  conjugatus,  duos  dies 
>t  aqua  poeniteas. 

te  in  balneo  cum  uxore  tua,  et  aliis  mn- 
et  vidisti  eas  nudas,  et  ipsse  te?  Si  fecisti, 
in  pane  et  aqua  debes  poenitere.  ' 

Dc  hospitalitate. 
nt  ad  te  bospites   tempore  necessitatis,  et 
)isti  eos  in  domura  tnam,   et   non   fecisti 
nisericordiam,  sicut  Dominns  prsecepit?  Si 
ti,   quinque  dies  in  pane   et  aqua   pceni- 

Item  de  sacrilegio. 

isti  Ecclesiam,  aut  consensisti?  Si  fecisti, 
I  restitue,  et  precium  tuum,  id  est  wire- 
Qum  pauperibus  distribue,  et  XV  annos  per 
ferias  poeniteas. 

isti  oblationes  mortuorum,  ita  ut  Ecclesiis 
oluisses?  Si  fecisti,  nnum  annum  per  legi- 
as  poeniteas. 

isti  Pascha,  Pentecosten,  Natalem  Domini 
co,  nisi  in  illa  civitate  cui  tu  subjectns  es, 
nitate  te  impediente?  Si  fecisti,  X  dies  in 
qua  poeniteas. 

De  excommunicatis. 
li  aliquam  communionem  cora  ezcommnni^ 
ciente  ita  dico,  ut  simul  cum  eo  orares  in 
aut  in  aliqoo  loco,  aut  salutasti  enm,  ita  ut 
seres,  aut  eum  in  domum  reciperes,  aut  ei 
humanitatem  praebui^ti,  clam,  vel  aperte 
n  tempore,  vel  eodem  itinere  tecum  ad  sa- 
sm  ire  vellet,  et  tunc  unam  noctem,  vel 
quantum  iter  possit  perfici,  seorsnm  ab 
0  ei  dedisti  victui  necessaria?  Si  aliter  fe- 
c  et  tn  similiter  excommunicatus  es,  sicot 
debes  qoadraginta  et  dies  in  pane  et  aqua, 
inam  vocant,  cum  septem  sequentibus  an- 
tere. 

Patrol.  CXL. 


A  De  oblatione. 

Detraxisti,  vel  retinuisti  aliquid  de  oblationibos, 
quffi  Deo  oblatse  sunt  in  mancipiis,  in  terris,  sylvis, 
vineis,  utensilibus,  vestimentis,  et  in  reliquis  pos- 
sessionibns,  et  quae  Ecciesiis  sine  dubio  Ghristo  qui 
earum  sponsus  est  oblata  sunt,  testamento  Eccle- 
siis  ab  aliquo  iideli  relicta?Sifecisti,  vel  consensisti, 
quadraginta  dies  in  pane  et  aqua  debes  poenitere. 

De  decimis. 
Neglexisti  decimam  tuam  Deo  dare,  quam  Deus 
ipse  sibi  dari  constitoit,  id  est  non  dedisti  ei  deci- 
mam  de  cunctis  fructibas  tuis,  quos  tu  ad  tuos  usus 
colligere  desiderasti,  vel  collegisti,  et  de  conctis  tois 
animalibns,  et  decimom  animal  quod  Deo  debueras 
3  dare,  et  quod  suum  erat,  illud  pejori  commutasti? 
Si  fecisti  vel  consensisti,  Deo  quod  suum  erat  in 
quadrnplum  prius  restitue,  et  viginti  dies  in  pane  et 
aqua  debes  poenitere. 

Item  de  rapina. 
Oppressisti  pauperes  qui  tibi  vicini  erant,  qui    se 
defendere  non  poterant,  vel  eornm  bona,  illis  nolen- 
tibus,  tulisti?  Si  fecisti,  redde  illis  sua,  et  triginta 
dies  in  pane  et  aqua  pobniteas. 

Item  de  irreligiositate. 

Fecisti  quod  quidam  facere  soient?  Post  prandium 

vadunt  ad  missam,  et  ipsi  saluri   et  vinolenti,  a 

sacerdote  pro  populo  oflferente  signum  pacis  acci- 

pere  presumunt.  Si  fecisti,  tres  dies  in  pane  et  aqua 

Q  poeniteas. 

Accepisti  corpos  et  sangninem  Domini  post  ali- 
qnam  parvissimam  degustationem?  Si  fecisti,  et 
semel  et  iilud  in  pueritia,  nisi  pro  viatico  fecisti, 
decem  dies  in  pane  et  aqua  poenitere  debes. 

Fecisti  quod  quidam  facere  solent,  dum  ad  Ecde- 
siam  venerint,  in  primis  parum  labia  commovent 
quasi  orent  propter  alios  circumstantes,  vel  seden- 
tes,  et  statim  ad  fabulas  et  ad  vaniloquia  festinant; 
et  cum  presbyter  eos  saiutat,  et  hortatur  ad  oratio- 
nem,  illi  aotem  ad  fabulas  suas  revertuntur,  non  ad 
responsiouem,  nec  ad  orationem.  Si  fecisti,  decem 
dies  in  pane  et  aqua  poenitere  debes. 

De  consensu  in  malo. 

Reticnisti  peccatum  fratris  quod  erat  usque  ad 
mortem,  neque  corripuisti  eum,  nec  ezhortatus  es 
eum,  ut  resipisceret,  nec  succurristi  firatri  sub  onere 
jacenti?  Sifecisti,  tam  diu  poeniteas  quam  din  reti- 
cuisti. 

Defendisti  reos  propter  misericordiam  vel  propter 
amicitiam,  et  in  hoc  immisericors  fuisti  innocenti- 
bus?  Si  fecisti,  triginta  dies  in  pane  et  aqua  poeni- 
teas. 

Fecisti  tibi  missam  cantare,  et  iila  sancta  ofierre 
dum  domi  fueras,  sive  in  domo  tua,  sive  in  alio 
aliquo  loco,  nisi  in  Ecclesia?  Si  fecisti,  decem  dies 
in  pane  et  aqua  poenitere  debes. 

De  incredulis. 
Credidisti  quod  quidam  credere  solent?  Dum  iter 
aliquod  faciont  si  comicoia  ex  sinistra  eorum  in 

31 


D 


971 


BURGUARDl  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


dexteram  illis  caniaverit,  inde  se  speranl  habere  A 
prosperuin  iter.  Et  dum  anxii  fuerint  bospitii,  si 
tunc  avis  iila,  quse  muriceps  vocalur,  eo  quod  mures 
capiat,  et  inde  pascatur  nominata,  viam  per  quam 
vadunt  ante  se  transvolaverit,  se  ilii  augurio  et 
omini  magis  committunt  quam  Deo.  Si  fecisti,  aut 
ista  credidisti,  quinque  dies  in  pane  et  aqaa  debes 
pcenitere. 

Credidisti  qnod  quidam  credere  solent?  Dum  ne- 
cesse  habent  ante  lucem  aliorsum  exire,  non  audent, 
dicentes  quod  posterum  sit,  et  ante  galli  cantum 
egredi  non  liceat,  et  periculorum  sit  eo  quod  im- 
mundi  spiritus  ante  gallicinum  plus  ad  nocendum 
potestatis  habent,  quam  post,  et  gallus  suo  cantu 
plos  valeat  eos  repellere  et  sedare,  quam  illa  divina  ^ 
mens  quae  est  in  homine  sua  fide  et  crucis  signa- 
culo?  Si  fecisti  aut  credidisti,  decem  dies  in  pane  et 
aqua  debes  poenitere. 

Credidisti  qnod  quidam  credere  solent,  ut  illce 
quse  a  vulgo  parcae  vocantur,  ipsse,  vel  sint,  vel 
possint  hoc  facere  quod  creduntur;  id  est,  dum  ali- 
quis  homo  nascitor,  et  tunc  valeant  illum  designare 
ad  hoc  quod  velint  ut  quandocunque  iile  homo  vo- 
luerit,  in  lupum  transformari  possit,  quod  vulgaris 
stultitia  weruvofif  vocat,  aut  in  aliam  aliquam  figu- 
rani?  Si  credidisti,  quod  nunquam  tieret  aut  esse 
possit,  ut  divina  imago  in  aliam  formam  aut  in 
speciem  tr^nsmutari  possit  ab  aliquo,  nisi  ab  omni- 
potente  Deo,  decem  dies  in  pane  et  aqua  debes  poe- 
nitere.  C 

Credidisti  quod  quidam  credere  solent,  quod  sint 
agrestes  feminae,  quas  sylvaticas  vocant,  qnas  dicunt 
esse  corporeas,  et  quando  voluerint  ostcndant  se 
snis  amatoribus,  et  cum  eis  dicunt  se  oblectasse,  et 
item  quando  voluerint,  abscondant  so  et  evane- 
scant?  Si  credidisti,  decem  dies  in  pane  et  aqua 
pceniteas. 

1n  istis  omnibus  supradictis  debent  sacerdotes 
magnam  discretionem  habere,  ut  discernant  inter 
illum  qui  publice  peccavit  et  publice  poenituit,  et 
inter  illum  qui  absconse  peccavit  et  sua  sponte 
confessus  est. 

Quamvis  hse  prsedictfle  interrogationes  feminis  et 
viris  sint  communes,  tamen  hse  sequentes  specialiter  |. 
ad  feminas  perlinent. 

Fecisti  ut  qusedam  mulieres  in  quibusdam  tem- 
poribus  anni  facere  solent :  ut  in  domo  tna  mensam 
praeparares,  et  tuos  cibos,  et  potum  cum  tribus  cul- 
tellis  supra  mensam  poneres,  ut  si  venissent  tres 
iilae  sorores,  quas  antiqua  posteritas  et  antiqua 
stuUitia  parcas  nominavit,  ibi  reficerentur,  et  tulisti 
divinse  pietati  potestatem  suam,  et  nomen  suum,  et 
diabolo  tradidisti,  ita,  dico,  ut  crederes  ilias  quas  tu 
dicis  esse  sororcs,  tibi  posse,  aut  hic  ant  in  futuro 
prudcsse?  Si  fecisti,  aut  consensisti,  nnum  annum 
per  legitimas  ferias  poeniteas. 

Fecisti  quod  qusedam  mulieres  facere  solent,  ut 
faceres  quoddam  molimen  aut  machinamentum  in 
modum  virilis  membri,  ad  mensnram  tuae  volunta- 


tis,  et  iilud  loco  verendorum  tuornm,  aut  al 
cum  aliquibus  ligaturis  colligares,  et  fornicat 
faceres  cum  aliis  mulierculis,  vel  aliffi  eodc 
strumento,  sive  alio,  tecum?  Si  fecisti,  quioqi 
nos  per  iegitimas  ferias  poeniteas. 

Fecisti  quod  quaedam  mulieres  facere  sole 
jam  supradicto  molimine,  vel  alio  aliquo  dqs 
mento,  tu  ipsa  in  te  solam  faceres  fornicaii 
Si  fecisti,  unum  annum  per  legitimas  feriai 
teas. 

Fecisti  quod  quaedam  mulieres  facere 
quando  libidinem  se  vexantem  extinguere  ^ 
quse  se  conjungunt  quasi  coire  debeant  et  p< 
et  coajungunt  in  invicem  puerperia  sua,  et  a 
fricando  pruritum  iliarum  extinguere  desid 
Si  fecisti,  tres  quadragenas  per  legitimas 
debes  poenitere. 

Fecisti  quod  qusedam   mulieres  facere  soU 
cum  iilio    tuo  iparvulo    fornicationem    facen 
dico,  ut  filium  tuum  supra  turpitudinem   toa 
ueres,   ut    sic    imitareris  fornicationem?  Si 
duos  annos  per  legitimas  ferias  debes  poeniten 

Fecisti  quod  qusedam  mulieres  facere  sole 
succumberes  aliquo  jumento,  et  illud  jum 
provocareS  ad  coitum,  qualicunque  posses  io 
ut  sic  coiret  tecum?  Si  fecisti,  carinam  qo 
pane  et  aqua,  cum  septem  sequentibus  annit 
teas,  nonquam  sis  sine  poenitentia. 

Fecisti  quod  qufledam  mulieres  facere  solen 
dum  fornicantur  et  partus  soos  necare  volunt, 
ot  utero  conceptus   excutiant  suis  maleficiis  < 
herbis,  ita  ut  aut  concepium  interficiant  aat 
tiant,  vel  si  nondom  conceperunt,  faciont  a 
concipiant?  Si  fecisti,  aut  consensisti,  aut  d< 
decem  annos  per  legitimas   ferias  poenitere 
Sed  antiqua  definitio  usque  ad  exitum   viti 
ab  Ecclesia  removet.  Nam  quoties   conceptuni 
dierat,  tot  homicidiornm  rea  erit.    Sed  distat 
tum,  utrum  paupercula  sit,  et  pro   difficulta 
triendi,  vel  fornicaria  causa,  et  pro  sui  sceler 
landi  faciat. 
In  concilio  autem  Hilerdensi  de  stipradtcftii  ^ 

fantes  suos  ex  adulterio    susceptos   excuHu 

prsscipitur. 

Hi  vero  qoi  male  conceptos  ex  adulterio 
vel  editos  necare  studuerint,  vel  in  ventribo 
trum  potionibus  aliquibus  coliiserint,  in  a 
sexu  adulteris,  id  est  patri  vel  matri,  post  i 
annorum  curricola  communio  tribuatur  :  ita 
ut  omni  tempore  vitie  suie  fietibus  et  hm 
insistant. 

Donasti  vel  ostendisti  alicui,  ut  conccptafli 
vei  excuteret,  aut  occideret?  Si  fecisti,  septa 
nos  per  legitimas  ferias  poenitere  debes. 

Excussisti  conceptum  tuom  antequam  TiYi 
tur?  Si  fecisti,  unum  annum  per  legitimas 
poenitere  debes  :  fecisti  post  conceptom  spi 
tres  annos  per  legitimas  ferias  pcenitere  delm 

Interfecisti  fiiium  vel   filiam  voluntarie  pos' 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  DECIIiUS  NONUS. 


»74 


Si  fecisti,  Xll  annos  per  legitimas    ferias  poe-  A  alias,  et  tu    vulnera  ab   eis  accipias?  Si  credidisti, 


debes,    et  nunquam    debes  esse  sine    poeni- 

lexisti  infantem  tuum,  ut  per  culpam  tuam 
taptismo  moreretur?  Si  fecisti,  unum  annum 
igitimas  ferias  poenitere  debes,  et  nunquam 
e  poenitentia. 

fecisti  aliquam  mortiferam  potioncm,  et  cum 
|aem  occidisti  ?  Si  fecisti,  carinam  unam  cum 
a  sequentibus  annis  jejunare  debes,  et  nun- 
sis  sine  poenitentia.  Si  voluisti  autem  et  non 
isti  homicidium,  annnm  unum  per  legitimas 
poenitere  debes. 

tasti  de  semine  viri  tui,  ut  propter  tua  diabo- 
3LCta  plus  in  amorem  tuum  ezardescet?  Si  fe- 
septem  annos   per   legitimas  ferias  poenitere 

isti  cbrisma  ad  subverlendum  Dei  judicium, 
iquid  in  herbis  vel  in  verbis,  vel  in  ligno,  vel 
ide,  aut  in  aliqua  stulta  fide,  vel  ipsa  fecisti, 
iis  consiliata  es,  aut  in  ore  tuo  tenuisti,  aut  in 
lentis  tuis  insutum,  vel  circa  te  lignatum  ha- 
,  vel  qualicunque  ingenio  faceres,  ut  credeces 
im  judicium  subvertere  posse?  Si  fecisti, 
n  annos  per   legitimas   ferias  poenitere  debes. 

isti  quod  qusedam  mulieres  facere  solent  et 
er  credunt,  ita  dico,  ut  si  vicinus  ejus  lacte 
pibus  abundaret,  omnem  abundantiam  lactis 
llis  quam  suus  vicinus  ante  se  babere  visus  est 


B 


duos  annosper  iegitimas  ferias  poeniteas. 

Fecistiquod  quaedam  mulieres  facere  solent?  Toliunt 
piscem  vivum,  et  mittunt  eum  in  puerperium  suum, 
et  tam  diu  eum  ibi  tenent,  donec  mortuus  fuerit,  et, 
decocto  pisce  vel  assato,  maritis  suis  ad  comeden- 
dum  tradunt,  ideo  faciuut  boc,  ut  plus  in  amorem 
earum  ezardescant  ?  Si  fecisti,  dnos  annos  per  legi- 
timas  ferias  poeniteas. 

Fecisti  qnod  quaedam  mulieres  facere  solent? 
Prosternnnt  se  in  faciem,  et  discoopertis  natibus, 
jubent  at  supra  nndas  nates  conficiatur  panis,  et  eo 
decocto  tradunt  maritis  suis  ad  comedendum.  Hoc 
ideo  faciunt,  utplus  ezardescant  in  amorem  illarnm? 
Si  fecisti,  duos  annos  per  legitimas  ferias  poeni- 
teas. 

Posuisti  infantem  tuum  juzta  ignem,  et  alius  cal- 
dariam  supra  ignem  cum  aqua  misit,  et  ebullita 
aqua  superfusus  est  infans,  et  mortuus  est.  Tu  au- 
tem  qoi  infantem  septem  annos  in  tua  custodia  de- 
buisti  habere,  tres  annos  per  legitimas  ferias  poe- 
nitere  debes.  Ille  autem  qui  aquam  in  caldarium 
misit,  innocens  erit. 

Fecisti  quod  quaedam  mulieres  facere  solent,  dia- 
bolicis  adimpletffi  disciplinis  ?  Quse  observant  vesti- 
gia  et  indagines  Christianorum,  et  toUunt  de  eo- 
rum  vestigio  cespitem,  et  illnm  observant,  et  inde 
sperant  sanitatem  aut  vitam  eorum  auferre  ?  Si  fe- 
cisti  aut  consensisti,  qninque   annos   per  legitimas 


et  ad   sua  animalia,  vel   ad    quos  voluerint  a  ^  ^«"as  poenitere  debes 


lo  adjuUe,  suis  fascinationibus  et  incantationibus 
ise  convertere  credant?  Si  fecisti,  tres  annos 
gitimas  ferias  poeniteas. 

didisti  quod  qusedam  credere  solent,  ut  quam- 
le  domum  intraverint,  pnilos  aucarnm,  pavo- 
pulios  gallinarum,  etiam  porcellos,  et  aliorum 
ilium  foetus,  verbo,  vel  visu,  vel  auditu,  obfa- 
*e  et  perdere  posse  affirment?  Si  fecisti  vel 
listi,  unum  annum  per  legitimas  ferias  debes 
Lere. 

ididisti  quod  mult»  mulieres  retro  Satanam 
trsie  credunt  et  affirmant  vernm  esse,  ut  cre- 
iquiet®  noctis  sileotio  cnm  te  coliocaveris  in 


Fecisti  quod  quaedam  mulieres  facere  solent? 
Tollunt  menstruum  suum  sanguinem,  et  immiscent 
cibo  vel  potui,  et  dant  viris  snis  ad  manducandnm, 
vel  ad  bibendum,  ut  plus  diligantur  ab  eis?  Si  fecis- 
ti,  quinqne  annos  per  legitimas  ferias  poeniteas. 

Fecisti  queedam  mulieres  facere  solent?  Tol- 
lunt  testam  hominis,  et  igni  comburuut,  et  cinerem 
dant  viris  suis  ad  bibendum  pro  sanitate  ?  Si  fecisti, 
unum  adnum  per  legitimas  ferias  poeniteas. 

Comedisti  Tel  bibisti  alicujus  animalis  sangui- 
nem?  Si  fecisti,  quinque  dies  in  pane  et  aqua  poeni- 
teas. 

Fecisti  quod  qosedam  mnlieres  facere  solent?  Illse 
dico  quffi  habent   vagientes  infantes,  effodiunt  ter- 


tuo,  et  marito  tuo  in  sinu  tuo  jacente,  te  dum  D  ^^^^  ^^  ^^  ^^^^  pertusant  eam,   et  per  illud  fora- 


»rea  sis  januis  clausis  ezire  posse,  et  terrarnm 
a  cnm  aiiis  simili  errore  deceptis  pertransire 
B,  et  homines  baptizatos,  et  Christi  sanguine 
nptos,  sine  armis  visibilibus  et  interficere,  et 
siis  carnibus  eorum  vos  comedere,  et  in  loco 
is  eonim  strjimen  aut  lignum,  aut  aliqnod  hu- 
odi  ponere,  et  commestis,  iterum  vivos  facere, 
dacias  vivendi  dare  ?  Si  credidisti,  qnadraginta 
id  est  carinam  in  pane  et  aqua  cum  septem 
entibus  annis  poeniteas. 

edidisti  quod  quaedam  mulieres  credere  solent, 
1  cum  aliis  diaboli  membris  item  inquietae  noo- 
itentio  clausis  januis  in  aerem  usque  ad  nubes 
B?eri9y  et  ibi  cum  aliis  pngnes,  et  ut  vulneres 


men  pertrahunt  infantem,  et  sic  dicunt  yagientis  in- 
fantis  cessare  Tagitum.  Si  fecisti  aut  consensisti, 
quinqae  dies  in  pane  et  aqua  poeniteas. 

Fecisti  quod  qusedam  mulieres  instinctu  diaboli 
facere  solent?  Cum  aliquis  infans  sine  baptismo 
mortuns  fuerit,  tollunt  cadaver  parvuli,  et  ponuni 
in  aliqao  secreto  loco,  et  palo  corpuscnlam  ejus 
transfigunt,  dicentes,  si  sic  non  fecissent,  quod  infan- 
tulns  surgeret,  et  multos  Isedcre  posset?  Si  fecisti, 
ant  consensisti,  aut  credidisti,  duos  annos  per  legi- 
timas  ferias  debes  ponitere. 

Fecisti  quod  qnsedam  facere  solent,  diaboli  andacia 
repletffi?  Cnm  aliqua  femina  parere  debet,  et  non 
potest,   dum   parere  non  potest,  in  ipso  dolore   si 


975 


BURCHARDI  WORMAGlEiNSIS  EPISCOPI. 


«Tt 


morle  obierit,  in  ipso  sepulcro  alatrem  cum  in- 
fante  palo  in  terram  transOgiuit.  Si  fccisti  vel  consen- 
sisti,  duos  annos  per  legitimas  ferias  debes  poeni- 
tere. 

Oppressisti  infantem  tuum  sine  voluntate  tua,  aut 
pondere  veslimentorum  tuorum  suflfocasti,  et  hoc 
post  baptismum  factum  fuerat?  Si  fecisti,  XL  dies, 
id  est,  carinam  in  pane  et  aqua,  et  oleribus,  atque 
leguminibus  poeniteas,  et  a  conjuge  te  abstineas 
donec  ilU  XL  dies  pertranseant;  post,  tres  annos 
per  legitimas  ferias,  et  tres  quadragesimas  in  anno 
observes.  Quod  si  ante  baptismum  infans  oppressus 
fuerit,  proximos  XL  dies,  ut  supra  praeceptum  est, 
poeniteas.  Poslea  vero  qoinquennium  expleas. 

Invenisti  infautem  tuum  juxta  te  oppressum,  ubi 
tu  et  vir  tuus  simul  in  lecto  jacuisti?,  et  non  appa- 
ruit  utrum  a  patre,  seu  a  te  suffocatus  esset,  an  pro- 
pria  morle  defanctus  esset.  Non  debetis  inde  securi 
esse,  nec  esse  sine  poenitentia.  Sed  tamen  in  his 
magna  consideratio  debet  esse  pietatis,  ubi  nulla 
mala  voluntasfuit,  sed  propri.i  mors.  Tamen  proptcr 
negligentiam,  XLdies  in  pane  et  aqua  debelis  poeni- 
tere.  Si  autem  vos  non  latet  interfectores  esse  in- 
fantis,  non  voluntate,  sed  negligentia,  tres  annos  per 
legitimas  ferias  poenitere  debetis,  uuum  ex  his  in 
pane  et  aqua,  et  tempore  poenitudinis  ab  omni  luxn- 
ria  vos  custodire  debetis. 

Exercuisti  lenocinium  aut  in  te  ipsn,  aut  in  aliis,  ita 
dico,  ut  tu  meretricio  morc  tuis  amatoribus  corpns 
tuum  ad  traclandum  et  ad  sordidandum,  pro  precio 
tradidisses,  seu  quod  crudelius  est  et  periculosius 
est,  alienum  corpus,  filise  dico,  vel  neptis,  et  alicujus 
Cbristianse,  amatoribus  vendidisti,  vel  concessisti, 
vel  internuncia  fuisti,  vel  consiliata  es  ut  stuprum 
aliquod  talimodo  perpetraretnr  ?  Si  fecisti,  sex  annos 
per  legitimas  ferias  poeniteas.  Tamen  in  concilio  Eli- 
bertano  prsecipitur,  ut  ille  qui  hsec  perpetraverit,  nisi 
in  line  non  accipiat  communionem. 

Fecisti  qnod  qusedam  mulieres  facere  solent  ?  Cum 
infans  noviter  natus  est,  et  statim  baptizatus,  et  sic 
mortuus  fuerit,  dum  sepeliunt  eum,  in  dexteram 
manumponunt  ei  patenam  ceream  cum  oblata,  et  in 
sinistram  manum  calicem  cum  vino  similiter  ce- 
reum  ponunt  ei,  et  sic  eum  sepeliunt.  Si  fecisti,  decem 
dies  in  pane  et  aqua  poenitere  debes. 

Fecisti  quod  qusedam  mulleres  adulterae  facere 
solent?  Cum  primum  intellexerint  quod  amatores 
earum  legitimas  uxores  voluerint  accipere,  tunc 
quadam  arle  malefica  libidinem  virorum  extingnunt, 
ut  legitimis  prodesse  non  possint,  neque  cum  cis 
coire.  Si  fecisti  aut  alios  docuisti,  XL  dies  in  pane 
et  aqua  poenitere  debes. 

Obtulisti  infantem  tuumab  baptizandnm,  nisi  legi- 
timo  tempore,  id  est  in  sabbato  Paschse,  et  in  sab- 
bdlo  Pentecostes,  nisi  intirmitatis  necessitate  ?  Si 
feoi^i,  decem  dies  in  paneetaqua  debes  poenitere. 

Neglexisti  visitare  infirmos,  et  non  venisti  ad  eos 
qui  in  carcere  erant,  et  non  sub  niuistrasti  eis?  Si 
Don  fccisti,  decem  dies  in  pane  et  aqua  poeniteas. 


A  Comedisti  carnem  in  quadragesima?  Si  fecisti,  in 
ipsius  anni  circulo  ab  omni  esu  carnium  te  absti- 
neas. 

Comedisti  de  ciboJudieorum,  vel  aliorum  pagano- 
rum,  quera  ipsi  sibi  praeparaverunt  ?  Si  fecisti,  decem 
dies  in  pane  et  aqua  poeniteas. 

Fecistiquod  quidam  facere  solent?  Dom  ad  Eccle- 
siam  vadunt,  in  ipsa  via  proferunt  suas  yauitate«, 
et  loquuntur  otiosa,  nec  in  eadem  via  cogitant  ali- 
quid  quod  ad  animse  utilitatem  pertineat;  et  cum 
venerint  in  atrium  Ecclesiie  ubi  sepulta  sunt  corpora 
lidelium,  et  dum  calcaverint  sepulcra  proximonim 
non  recordantur  quid  eis  futurum  sit,  nec  ullam 
mentionem,  nec  uilas  preces  pro  eis  ad  Dominom 
|.  fundunt,  quod  facere  dcbuerunt.  Si  neglezisti,  de- 
cem  dies  in  pane  et  aqua  poeniteas,  et  vide  ulterios 
ne  tibi  contingat.  Sed  quandocunque  in  atriam  Ec- 
clesise  intraveris,  ora  pro  eis,  et  roga  illas  sanctas 
animas  quarum  corpora  ibi  requiescunt,  ut 
possint  pro  tuis  peccatis  ad  Dominum  in 

Operatus  es  aliquid  in  Dominica  die  ?  Si  feeisti, 
tres  dies  in  pane  et  aqua  poenitere  debes. 

Fecisti  quod  qusedam  mulieres  facere  solent? 
Deponunt  vestimenta  sua  et  totum  corpns  nadom 
roelle  inungunt,  et  sic  mellito  suo  corpore  supra 
triticum  in  quodam  linteo  in  terra  deposito,  sese 
hac  atque  iilac  ssepius  revolvunt,  et  cuncta  tritici 
grana,  quse  humido  corpori  adhserent,  cautissiroe 
colligunt,  et  in  molam  mittunt,  et  retrorsum  cootra 
C  solam  molam  circuire  faciunt  et  sic  in  farinam  re- 
digunt,  et  de  illa  farina  panem  conficiunt,  et  sic 
maritis  suis  ad  comedendum  trahunt,  ut  comesto 
pane  marcescant  et  deficiant?  Si  fecisti,  qaadra- 
ginta  dies  in  pane  et  aqua  poeniteas. 

Fecisti  quod    qasedam     muiieres    facere   solent? 

Dum  pluviam  nonhabent,  eteaindigent,  tunc  plures 

puellas   congregant,    et   unam   parvulam    virginem 

quasi  ducem  sibi  prteponunt,  et  eamdem  denodant, 

et  extra  villam   ubi  herbam  jusquiamnm   inveniunt, 

quse  Teutonice  belisa  vocator,  sic    nudatam   dedu- 

cunt,  et  eamdem  herbam,  eamdem  virginem  sic  du- 

dam   minimo  digito  dextree  manus  eroere  faciunt, 

et  radicitus  erutam  cum  ligamine  aliqao,  ad  mini- 

|.  mum  digitum  dextri  pedis  ligare  faciunt.  Et  singuls 

pneilfie  singulas  virgas  in  manibus  habentes,  soprt- 

dictam  virginem  herbam  post  se  trahentem  in  fla- 

men   proximum  introducunt,  et  cum   eisdem  virgis 

virginem  flumine  aspergunt,  et  sic  suis   incantatio- 

nibus  pluviam  se  habere  sperant.    Et  post  eadem 

virginem  sic  nudam  transpositis  et  mutatis  in  mo- 

dum  cancri   vestigiis,  a   flamine  ad    villam,   inter 

manus  reducunt?  Si  fecisti  aut  consentiens  fobti, 

▼iginti  dies  in  pane  et  aqua  debes  poeoitere. 

Cap.  VI.  —  Be  admonUione  octo  principalium  vitiO' 

rum,  et  eorum  speciebus, 

(Ex   Pxnitentiali  Theod,)  Nunc  tibi    octo  princi- 

palia  vitia  explicabo.  Si  in  illis   te   percussnm,  ta- 

ctum  et  vulneratum  sentis,  vide  ne   me  csles,  id 

est,    saperbiam,  vanam    gloriam,    inTidiam,   iram, 


077 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  UBER  DEGIMDS  NONUS. 


978 


B 


tristitiam,    avaritiam,  veDtris  ingluviem,  luxariam.  A 
Ex  quibus  si  te  culpabilem   recognoscis,  poeQiten- 
tiam  suscipe,  nam  ex  his  omnia  vitia  oriuntur. 

De  superbia,  quse  initium  omnis  peccati  est,  et 
regina  omnium  maloram,  nascitur  omnisinobedien- 
tia,  omnis  priesumptio,  et  omnis  pertinacia ,  con- 
tentiones,  bsereses,  arrogantia. 

De  vana  gloria,  jactantia,  arrogantia,  indignatin, 
discordia,  inanis  gloriee  cupido,  et  hypocrisis. 

De  invidia,  nascitur  odium,  susurratio,  detra- 
ctio,  exaltatio  iu  adversis  proximi,  afllictio  in 
prosperis. 

De  ira  oriuntur  rixs,  tumor  mentis,  contumeliae, 
clamor,  indignatio,  prsesumptio,  blasphemise,  san- 
gainis  effusio,  homicidia,  ulcisceudi  cupiditas,  in- 
juriaram  memoria. 

De  tristitia  nascitur  malitia,  rancor  animi,  pusil- 
lanimitas,  amaritudo,  desperatio,  torpor,  vagatio 
mentis,  ssepe  etiam  et  praesentis  vitse  nulia  dele- 
ctatio. 

De  avaritia  oriuntur  invidiee,  furta,  latrocinih, 
homicidia,  mendacia,  perjuria,  rapinae,  violentise, 
inquietudo,  injusta  judicia,  contemptus  veritatis 
ftiioree,  beatitudinis  obiivio,  obduratio  cordis. 

Oe  ventris  ingluvie  propagatur  inepta  Isetitia, 
•currilitas,  levitas,  vaniloquium,  immandicia  cor> 
poris,  instabilitas  mentis,  ebrietas,  libido,  hebetudo 
•ensus. 

De  laxuria   generatur  csecitas  mentis,  inconside- 
ratio,   incoDstantia    oculorum,    vel    totius  corporis  G 
prttcipitatio,    amor  immoderatus  sui,  odiam  man- 
datornm   Dei,  affectus  prsesentis  sfficuli,  horror  et 
desperatio  futari. 

Cap.  'VII.  —  Item  de  virtutibus  quibus  eadem  vitia  su- 
perari  possintj  et  de  conclusione  pcsnitentise. 

Ergo  si  superbus  usque  modo  fuisti,  hamilia 
teipsom  in  conspectu  Dei.  Si  vanam  gloriam  dile- 
zisti,  cogita  ne  propter  transitoriaro  laudem,  eeter- 
nam  perdas  mercedem.  Si  invidise  robigo  te  hucasque 
consumpsit,  quod  est  peccatum  maximum,  et  super 
omnia  detestabile  :  quia  diabolo  comparatur  invidus, 
qui  primo  homini  invidit  datum,  quod  ipse  per 
Buam  culpam  perdiderat,  age  poenitentiam,  et  pro- 
liBCtum  aliorum  tuam  deputa.  Si  tristitia  te  superat,  q 
patientiam  et  longanimilatem  meditare.  Si  avaritifie 
morbus  te  gravat,  cogita  quia  radix  est  omnium 
malomm,  et  idololatri»  comparatur,  et  ideo  largum 
te  esse  oportet.  Si  ira  te  vexat,  quee  in  stultorum 
sinu  requiescit,  dominari  debes  animo  tuo,  et  hanc 
a  te  mectis  tranqaillitate  fuga.  Si  ventris  ingluvies 
te  ad  devorandum  pertrahit,  sobrietatem  sectare.  Si 
luxuriie,  castitatem  vovc. 

Tunc  prosternat  se  poenitens  in  terram,  et  cum 
iacrymb  dicat  :  Et  in  his,  et  in  aliis  vitiis,  qui- 
bascunque  humana  fragilitas  contra  Deum  et  crea- 
torem  suum,  aut  cogitando,  aut  loquendo,  aut  ope- 
rando,  aut  delectando,  aut  concupiscendo  peccare 
poiest,  in  omuibus  me  peccasse,  etreum  in  conspKCtu 
Dei  stipcr  omnes  homincs  esse  cognosco,  et  coutiteor. 


Humiliter  etiam  te  sacerdos  Dei  exposco,  ut  iuterce- 
das  pro  me,  et  pro  peccatis  meis  ad  Dominum  et 
creatorem  nostrum,  quatenus  de  his  et  omnibus 
sceleribus  meis  veniam  et  indulgenliam  consequi 
merear. 

Deinde  sacerdos  cum  pomitente  prosternat  se  in  ter- 
ram^  etdecantet  hos  sequentes  Psalmos. 

In  primis  dicat  Psalmum  trigesimum  septimum 
totum,  Domine  ne  in  farore  tuo  :  et  postea  dicai; 
Oremus,etcantet  Psalmuni  CII :  Benedie,  animainea. 
Domino ;  et  iterum  dicat,  Oremus,  et  canlet  Psal- 
mum  L  :  Miserere  mei,  Deus.  Post  hffic  cantet  Psal- 
uium  LIll  :  Deus,  in  nomine  tuo;  et  dicat,  Oremus, 
et  cantet  Psalmum  LI :  Quid  gloriaris  iu  malitia. 
Tunc  dicat  has  subsequentes  orationes. 

Deus  cujus  indulgentia  nemo  nou  indiget,  me- 
mento  famuli  tui  N.  qui  lubrica  terreni  corporis  fra- 
gilitate  nudatusest,  queesumus,  da  veniam  confiteuti, 
parce  supplici,  ut  qui  suis  meritis  accusatur,  tua 
miseratione  salvetur.  Per  Dominum. 

Domine  sancte,  Pater,  omnipotens  fieterne  Deus, 
qui  per  Jesum  Christum  Filium  tuum  Dominum 
nostrum  vulnera  noitra  curare  diguatus  es,  te  sup- 
plices  rogamus,  et  petimus,  ut  precibus  nosths  aurem 
tuse  pietatis  inclinare  digneris,  qui  etiam  remittis 
omnia  crimina,  et  peccata  universa  condonas,  des- 
que  huic  famulo  tuo,  Domine,  pro  suppliciis  veniam, 
pro  moerore  Isetitiam,  pro  morte  vitam,  ut  de  tua 
misericordia  coniidens,  pervenire  mereamur  ad  vi- 
tam  seternam.  Per  eumdem  Dominum. 

Omnipotens  et  misericors  Deus,  qui  peccatoram 
indulgenliam,  in  coafessione  ceieri  posuisti,  succurre 
lapsis,  miserere  confessis,  ut  quos  dilectorum  ca- 
tena  constringit,  magnitudo  tuffi  pietatis  absolvp*. 
Per. 

Precor,  Domine,  clementiee  et  misericordiie  tuee 
majestatcm,  ut  famalo  tuo  N.  peccata  et  facinora  sua 
confitenti,  debita  relaxare,  et  veniam  prsestare 
digneris,  et  prseteritoram  criminumcalpas  indulgeas, 
qui  humeris  tais  ovem  perditam  reduxisti,  qui  pu- 
blicani  precibus  et  confessione  placatus  es  :  tu  etiam 
Domine  huic  famulo  tuo  placatus  esse  digneris,  tn 
hujus  precibus  benignus  aspira,  ut  iu  confe&sioue 
placabilis  permaneat,  fletas  ejus  et  petitio,  perpe- 
tuam  clementiam  tuam  cleriter  exoret,  sanctisque 
altaribus  restitutus,  spei  rursum  ceternai  ac  coelesti 
glorise  mancipetur.  Qui  vivis  et  regnas. 

Deinde  ad^junge. 

Deus  omuipotens  sit  adjutor  et  protector  tuus,  et 
preestet  indulgeutiam  de  peccatis  tuis,  preeteritis, 
prcesentibus,  et  futuris.  Amen. 

Cap.  VIII.  —  Salubre  arUidotum  animabus. 

(Ex  scriptisProphetx  et  Gregor.  Hierony.  ^ugust- 
et  de  tribus  Paenitentialibus  coltectum.)  Institutio  illa 
quse  tiebat  in  diebus  patrum  nostrorum  rectas  vias 
nunquam  deseruit,  qui  instituerunt  poenitentibas 
atque  lugentibus  suas  passiones  ac  vitia  medica- 
mento  saiutis  fleternfie  superare.  Quia  diversitas  cul- 
parum,  diversitatem  facit  poenitentibus  medicamen- 


979 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


980 


B 


toram ;  velut  medici  corporum  diversa  medica-  A 
menta,  vel  potiones  solent  facere,  contra  diversita- 
tem  iniirmitatum.  Vel  jadices  ssecularium  causarum 
diversa  aguut  judicia,  qui  boni  sunt,  et  recta  pen- 
sant,  atque  tractant  quomodo  judicent,  recte  inter 
miseros  et  divites,  inter  causam,  et  causam  :  Quanto 
magis  igilur  sacerdotes  Dei  diversa  medicamenta 
animarum  invisibilium  hominibus  pensare  et  tractare 
oportet,  ne  per  slultum  medicum  vulnera  animarum 
potrescant,  etpejora  iiant,  Propheta  dicente  :  Com- 
putruerunt  cicatrices  meae,  a  facie  insipientiae  mefle. 
0  stulte  medice,  nolidecipere  animam  tuam  et  illius, 
ne  duplicem  poenamaccipias,  vel  septuplam,  veKmil- 
lenam.  Audi  Christum  dicenlem  :  Si  caecus  caecum 
duxerit,  ambo  in  foveam  cadunt.  Et  si  tu  cogitas  judi- 
cium  meum,  alter  homo  non  audit,  neque  videt  qui 
mejudicet  :  o  nonintelligisquodDeus  judexjustus,  et 
fortis,  videt  et  audit,  et  in  palam  abscondita  dedu- 
cet,  et  reddet  unicuique  secundum  opera  sua?  Et 
Item  :  Vere  sunt  nonnuili,  csecorum  canum  similitu- 
dinem  habeutium,  currentium  ad  cadavera  mortuo- 
rum,  vel  similitodinem  corvorum  volantium,  qui  ad 
sacerdotium  evehuntur,  non  propter  Deum,  sed  plus 
propter  honorem  terrenum  inhiantes,  Cfleci  divina  sa- 
pientia.  De  talibus  dixit  Gregorius  Nazianzenus  :  Ti- 
meo  hoc,  quod  canes  assectantur  officium  pastorale  : 
maxime  cum  semetipsis  nihil  preeparaverint  disci- 
plinse.  Ezechiel  namque  ait  :  Vse  pastoribus  Israel, 
qui  pascebant  semetipsos,  et  non  gregem.  Lac  bibe- 
bant,  et  lanis  eorum  operiebantur,  et  quod  crassum  C 
fuit,  manducabant,  quod  fractum  fuit,  non  alliga- 
bant,  et  reliqua.  item  Ezechiel  ait :  Vse  sacerdotibus, 
qui  comedunt  peccata  populi  mei,  hoc  est  sibi  eorum 
sumentes  victimas,  et  non  orantes  pro  eis  :  come- 
dentes  hostias,  et  non  corripientes ;  qui  ubi  moritu- 
ros  homines  audiant,  inde  gaudent,  et  preeparant  se 
ad  preedam  quasi  corvi  ad  cadavera  mortuorum. 
Nunc  ergo,  o  fratres,  qui  voluerit  sacerdotis  nomen 
habere,  in  primis  propter  Deum  cogitet,  ut  discat  ea 
quee  ei  necessaria  sint,  antequam  manus  episcopi  ca- 
put  ejus  tangat :  Id  est,  Psalterium,  Lectionarium, 
cum  Evaugeliis,  Sacramentorum  librum,  Baptiste- 
rium  :  et  computum,  cum  cyclo  cum  commendatio- 
nibas  animarum,  marlyrologium,  homelias  per  cir-  q 
culum  anni  plebibus  prsedicandas.  Istud  est  simpli- 
ciorum  :  quia  si  unum  supradictorum  defuerit,  sa- 
cerdotis  nomen  in  eo  non  constabit.  Ad  hsec  autem 
suum  Pcenitentialem,  qai  et  secundum  canonum 
auctoritatem,  et  justas  sententias  trium  Poenitentia- 
liam,  Theodori  episcopi,  et  Romanorum  pontificam, 
et  Bedse  ordinetur.  Sed  in  Poenitentiali  Bedse  piura 
inveniuntur  utilia  :  piura  autem  inveniuntur  ab  aliis 
inserta,  quse  nec  canonibus,  nec  aliis  Pcenitentiaii- 
bus  conveniunt.  Sapiens  autem  medicus  excipiat 
qua^que  meliora,  ut  discretiones  omnium  causarum 
investigare  possit,  sine  quibus  rectum  judicium  non 
potest  stare.  Quia  scriptum  est  .  In  nulla  re  appareas 
indiscretus,  sed  distingue  quid,  ubi,  quandiu,  quan- 
do,  quaiiter  debeas  facere.  Non  omnibus  ergo  in  una 


eademque  libra  pensandum  est,  licet  in  udo  con- 
stringantur  vitio,  sed  discretio  sit  inter  unumquod- 
que  eorum,  hoc  est  inter  divitem  et  paaperem,  in- 
ter  liberum  et  sorvom,  infantem,  pueram,  jnvenem, 
adolescentem,  aeuilo  scnem,  hebetem,  ignarom,  lai- 
cum,  clericum,  mouachum,  episcopnm,  presbjte- 
rum,  diaconum,  subdiaconum,  lectorem,  in  gradu, 
▼el  sine  gradu,  conjugatum,  vel  sine  conjugio,  pere- 
grinum,  indigenam,  virginem,  viduam,  caDonicam, 
monacham,  debilem,  infirmum,  sanum,  fornicantem 
cam  animalibus,  vel  cum  hominibus  contra  natn- 
ram,  continentem,  vel  incontinentem,  voluntate,  ne- 
cessitate,  vel  casu,  seu  in  publico  peccanteni,  vel  in 
abscondito,  et  quali  compunctione  hec  omnia  emen- 
det,  ut  et  loca,  et  tempora  poenitendi  discernat. 

Ho^c  omnia  de  canonibus,  et  de  sanctorum  Pa- 
trum  sententiis,  et  de  Hieronymo,  de  Aogastino, 
Gregorio,  Theodoro,  Beda,  et  ex  Poenitentiali  Roma- 
no  vera  collegimus  :  et  ut  nuili  necesse  sit  pehre, 
scienlibus  et  intelligentibns  animarum  medicis,  h«c 
temperanda  committimus.  In  Jesu  iilio  Sirach  dici- 
tur :  In  judicando  esto  misericors,  pupillis  ut  pa- 
ter.  Item  sanctus  Jacobus  ait  :  Judicium  sine  mise- 
ricordia  erit  iiii  qui  non  facit  misericordiam  :  so- 
perexaltet  autem  misericordia  judicinm.  £t  sanctos 
Augustinus  dicit,  de  iilis  qui  veram  poenitentiam  fa- 
ciunt,  in  jejunio,et  fletu,  in  eleemosynis,  in  orationi- 
bus,  et  ut  perpetrata  iterum  non  faciant :  et  si  feee- 
rint,  tamen  non  perseverant  in  eis.  Quia  Deus  dicit : 
Malum  cogitasti  :  ignovi.  Malum  dixisti  :  ignovj. 
Malum  fecisti  :  ignovi.  Perseverare  in  malo  non 
ignosco.  Ergo  qui  perseverant  in  malo,  non  ignosce, 
sed  judica  districtum  judicium  secundum  canones, 
et  justa  instituta  majorum,  ut  caeteri  timoremha- 
beant. 

Cap.  IX.  —  Pasnitentia  iUius  anni,   qui  in  pane  et 
aquajejunandus  est,  isto  ardine  observari  debet, 

[Ex  Pcenitentiali  Romano.)  Poenitentia  onius  anni, 

qui  in  pane  et  aqua  jejunandus  est,  talis  esse  debet: 

In  unaquaque  hebdomada  tres  dies,  id  est  secQO- 

dam  feriam,  quartam  feriam^  sextam  feriam  in  pane 

et  aqua  jejunet.  Et  tres  dies,  id  est  tertiam  feriam, 

quintam,  et  sabbatum,  a  vino,  medone,  mellita  cer- 

visia,  a  carne,  et  sagimine,  et  a  caseo,   et  ovis,  et 

ab  omni  pingui  pisce  se  abstineat.  Manducet  autem 

minutos  pisciculos  si  habere  potest.  Si   habere  non 

potest,  tantum  nnius  generis    piscem,  et  legnmina, 

et  olera,  et  poma,  si  vult  comedat,  et  cervisiam  bi- 

bat.  Et  in  diebus  Dominicis,  et  in  Natali  Domini,  ii- 

los  quatuor  dies.  Et  in   Epiphania   Domini,  nnam 

diem.  Etin  Pascha  usque  in  octavum   diem.  Et  in 

Ascensione  domini,   et  in   Pentescote  quatuor  dies; 

et  in  missa  saucti  Joannis  Baptistffi,  et  sanct»  Ma- 

riae,  et  XII   apostolorum,    et  sancti    Michaelis,  et 

sancti   Remigii,  et  omnium   sanctorum,   et   saocti 

Martini,    et  in  illius  sancti  festivitate,   qui  in  illo 

episcopatu  celebris  habetur.  In  his  supradictis  die- 

bus  faciat  charitatem  cuni  caeleris  Cbristianis,  id  est, 

utatur  eodem  cibo  et  potu  quo  illi.  Sed  tamen  ebrie- 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  LlbER  DECiyUS  NONUS. 


982 


et  ventris  distensionem,   semper   in  omnibas 

—  Iste  annus  secundus  est  ab  illo  anno,  qui  in 
et  aqua  observartdus  est^  et  post  Ulum  jejunan- 
Qui  etiam  dandus  est  iUis,  qui  viros  eccles^ia- 
i  sponte  occidunt,  et  in  consuetudine  kabent 
miticum  scelas,  et  qui  in  consuetudine  habent 
'a  naturam  peccare^  et  in  Ecclesiis  homicidia 
ie  committunty  et  Ecclesias  incendunt,  et  in 
fsits  aduUeria  committunt^  et  qui  alia  hujusmodi 
Hraverint, 

eodem.)  Poenitentia  illius  anni  talis  esse  debet 

s  dies,  id  est,  secandam  et  quartam   feriani, 

(uaque  bebdomada  jejanet  ad  vesperam,    et 

tficiatur  de  sicco  cibo,  id  est,  pane  et  legumi- 

siccis,    sed    coctis,  aat   pomis,   aut  oleribus 

anum  eligat  ex  bis  tribus,  et  utatur,  et  cer- 
bibat,  sed   sobrie.  Et   terlium  diem,   id    est, 

feriam  in  pane  et  aqua  observet,  et  tres 
gesimas  jejunet  :  unam  ante  Natale  Domini, 
am  ante  Pascha,  tertiam  ante  missam  sancti 
$;  et  si  totam  qaadragesimam,  ante  missam 
Joannis  implere  non  possit,  post  missam 
t.  Et  in  his  tribus  quadragesimis  jejunet 
ies  in  hebdomada  ad  nonam,  et  de  sicco  cibo 
it,  ut  supra  notatum  est  et  VI  feriam  jeiunet 
9  et  aqua.  Et  in  diebus  Dominicis,  in  Natali 
i,  illos  quatuor  dies.  Etln  EpiphaniaDomini, 
diem.  Et  in  Pascha  usque  in  octavum  diem. 
scensione  Domini,  et  Pentecoste  quatuor  dies, 
lissa  sancti  Joannis  Baptistfie,  et  sanctee  Marise, 

apostolorum,  et  sancti  Michaelis,  et  sancti 
li,  et  Omnium  Sanctorum,  et  sancti  Martini 
iiius  sancti  festivitate,  qui  in  illo  episcopatu 
}  habetur.  la  his  supra  dictis  diebus  faciat 
tem  cum  caeteris  Ghristianis.  Sed  tamen 
tem,  et  ventris  distensionem,  semper  in 
is  caveat. 

I.  —  De  illis  qui  jejunare  ei  adimplere  non 
yossunt  quod  in  Poinitentiali  scriptum  est, 

iodem.)  Qui  jejuoare  pofest,  et   implere  quod 

Qiteatiali    scriptum    est,  bonum  est,  et  Deo 

referat.  Qui  autem  non  potest,  per  miseri- 

Q  Dei  consilium  damus  tale,  ut  nec  sibi,  nec 

lecesse  sit,  nec  desperare,  nec  perire. 

\l.  —  De  redemptione  iUius  annt,  quem  in  pane 

et  aqua  jejunare  debet. 
eodem.)  Pro  uno  die  qnem  in  pane  et  aqua 

e  debet,  L,  psalmos  genibus  flexis  in  Ecclesia, 

potest,  decantet  :  sin  autem,   in  loco  conve- 

eadem  faciat,  et  nnum  pauperem  pascat,  et 

excepto    vino,    carne    et  sagimine,   sumat 

id  velit. 

Gap.  XIII.  —  Alio  modo. 

9odem.).  Si  autem  talis  est,  qaod  tandia  in 
s  jacere  non  possit,  faciat  autem  sic  :  infra 
im,  si  fieri  potest :  sin  autem.  in  uno  loco 
intente,  LXX  psalmos  per  ordinem  decautet, 
>erem  pascat,  et  eo  die  excepto  vino,  carne 
nine,  sumat  quidquid  velit. 


A  Cap.  XIV.  —  Item  alio  modo. 

(Ex  eodem.)  Qui  io  Ecclesia  geoua  ceuties  flexerit, 

id  est,  si  centies  veniam    petierit,  si   fieri  potest,  ut 

in  Ecclesiatiat,  hoc  justissimum  est.    Si  aulem  hoc 

fieri  non  potest,  secrete  in  loco  convenienti  eadem 

faciat;  si  sic  fecerit,  eo  die  excepto  vino,  carne  et 

sagimine,  sumat  quod  placeat. 

Cap.  XV.  —  Item  aUo  modo 

(Ex  eodem.)  Qui   psalmos    non  novit  unnm  diem 

quem  in  pane  et  aqua  poenitere  debet  :  dives  tribus 

denariis,  et  pauper  uno  denario  redimat,   et  eo    die 

excepto  vino,   carue   et  sagimine,    sumat  quidquid 

velit. 

Cap.  XVI .  —  Item  aUo  modo, 

r.      (Ex  eodem.)  Pro  uno  die,  quem  in  pane  et  aqua 

poenitere  debet,  tres     pauperes  pascat.   Et  eo  die 

excepto  vino,    carne  et  sagimine,  sumat  quod  *  pla- 

ceat. 

Cap.  XVII.  —  Item  aUo  modo. 

(Ex  eodem.)  Quidam   dicunt  XX   palmatas  valere 

pro  uno  die. 

Cap.  XVIII.  —  Be  redemptione  unius  hebdomadx  quam 
in  pane  et  aqua  jcjunare  detet. 

(Ex  eodem.)  Pro  una  hebdomada   quam  in  pane  et 

aqua  jejunare  debet,  CCC  psalmos  genibus  flexis  in 

ecclesia  decantet.  Si  autem    hoc  facere  non  potest. 

tria  Psaiteria  in  ecclesia,  vel    in    loco   convenienti 

intente    decantet.     Et   postquam   psallerit,   excepto 

vino,  carne  et  sagimine,  sumat  quidquid  velit. 

Q  Cap.   XIX.    —    De  redemptione  unius  mensis^  quem  in 

pane  et  aqua  jejunare  debet. 

(Ex  eodem.)  Pro  uno  mense  quem  in  pane  et  aqua 
jejunare  debet,  psalmos  mille  ducentos  genibus  flexis 
decantet. 

(Ex  eodem )  Si  autem  hoc  facere  non  potest,  sine 

gennflexione,  sedendo  aut  stando  in  Ecclesia  si  fieri 

potest :  sin  autem,  in   uno  loco,   miile  DC  octoginta 

psalmos  decantet.  Et  omni  die  si  velit,  et  si  abstinere 

non  vult,  reficiat  se  ad  sextam  :  nisi  quartam  feriam. 

et  sextam,  jejunet  ad   nonam.  Et  a  carne  et  a    sagi- 

mine,  et  a  vino,  totum   mensem  se  abstineat.   Alium 

autem  cibum  postquam  psalmos  supradictos    dccao- 

taverit,  sumat.  Isto  ordine,  totus  ille  annus  redimcn. 

dus  esL 

^  Cap.  XX.  —  De  illis  qui  jejunare  nofi  possunty  et 
Psalmos  nesciunt,  quomodo  pcmitentiam  unius  anni 
quem  in  pane  et  aqua  jejvndre  debent  redimere 
possint, 

(Ex  eodem.)  Qui  vero   Psalmos  non  novit,  et  jeju- 

nare  non  potest,  pro  uno  anno  quem  in  pane  et  aqua 

poenitere  debet,  det  pauperibus  in  eleemOsynam  vi- 

ginti  duos  solidos,  et  omnes  sextas  ferias  jejunet,  in 

pane  et  aqua.  Et  tres  quadragesimas,  id  est,  quadra- 

ginta  dies   ante  Pascha,   et  quadraginta   dies  ante 

festivitatem  sancti  Joannis  Baptistee  :  et  si  ante  festi- 

vitatem  aliquid  remanserit  post  adimpieat,  et  quadra- 

ginta  dies  ante  Natalem  Domini  in  istis  tribus  qua- 

dragesimis,   quidquid  suo    ori  preeparatur    in  cibo, 

vel  in  potu,   vel  cujuscuoque  generis  sit,  istud  sesti- 

met  quanti  pretii  sit,  vel  esse  possit,  et   medietatem 


983 


BURGUARDI  WORMAGIENSIS  £PISGOPI. 


984 


illius    pretii  disiriboat  in  eleemosyoam  pauperibus  A 
et  assidne  oret,  et  roget  Deum  ut  oratio  ejus  et  ejus 
eleemosjDse  apud  Deum  acceptabiles  sint. 

Gap.  XXI.  —  Item  redemptio  iUius  anni  quem  in  pane 

et  aqua  pcBnitere  debet, 
{Ex  Pimitentiali  Theod.)  Item  qui  jejunare  non 
potest,  et  observare  quod  in  Poenitentiali  scri- 
ptum  est,  boc  faciat  quod  sauctus  Bonifacius  papa 
constituit.  Pro  uno  die  quem  in  pane  et  aqua  jeju- 
nare  debet,  roget  presbyterum  ut  Missam  cantet 
pro  eo,  nisi  sint  crimina  capitalia  quae  confessa 
prius  lavari  cum  lacrymis  debent,  et  tunc  ipse 
adsit  et  audiat  Missam,  et  devote  ipse  ofTerat 
propriis  manibus  panem  et  vinum  manibus  saccr- 
dotis,  et  intente  respondeat  quantum  sapit  ad 
salutationes,  et  ad  exbortationes  sacerdotis,  et  hu-  B 
militer  Deum  deprecetur,  ut  oblatio  quam  ipse  et 
presbyter  pro  se  et  peccatis  suis  Deo  obtulerunt, 
Deus  omnipotens  misericorditer  per  angelum  suum 
suscipere  dignetur.  Et  eo  die  excepto  vino,  et  carne, 
et  sagimine,  comedat  quidquid  vuit.  Et  sic  redimat 
reliquos  anni  dies. 

Cap.   XXII.   —  De   illis  qui  jejunare  non  poshunt^  et 
habent  unde  redimere  possint. 

{Ex  eodem.)  Si  qnis  forte  non  potuerit  jejunare, 

et  habuerit  unde  posfit  redimere,  si  dives  fuerit  pro 

septem  hebdomadibus    det  soHdos  XX.    Si  non  ha- 

buerit  unde   tantum  dare  possit,   det  solidos  X.  Si 

autem  multum  pauper  fuerit,  det  solidos  tres.  Nemi^ 

nem  vero  conturbet  quia  jussimus  dare  solidosXX  aut  ^ 

minus  :  quia  si   dives   fuerit,    facilius  est   illi   dare 

solidos  XX   quam  pauperi  tres.   Sed  attendat   unns- 

quisque  cui  dare  debeat,  sive   pro    redemptione  ca- 

ptivorum,  sive  super  sanctum  altare,  sive  Dei  servis, 

f?eu  pauperibus,  in  eleemosynam. 

Cap.  XXIII.  —  De  Ulis  qui  non  possunt  adimplere,  quod 
in  PcBnitentiali  scriptum  est. 

{Ex  eodem.)  Qui  non  potest  sic  agere  pcenitentiam 

ut  superius   diximns,  faciat  sic  :  Si  tres  annos  con- 

tinuos  jejunare  debet,  et  jejunare  non  potest,    sic 

redimere  potest  :   in   primo  anno   eroget  in  eleemo- 

synam  solidos  viginti  sex.   In  secundo  anno  eroget 

in  eleemosynam  solidos,  XX.  In  tertio   anno  soiidos, 

XVIII.  Hoc  sunt  solidi  LXIV.  Potentes  antem   homi- 

nes  plus  dare  dehent  :   quia  cui   plus   committitur,  o 

pius   ab    eo   exigetur.    Et   qui  illicita  committunt, 

etiam  a  licitis  se  abstinere   debent,  et  corpus  debent 

affligere    jejuniis,  vigiliis,    et  crebris     orationibus. 

Caro   enim  lceta  trahit  ad  culpam  :  afflicta  antem 

redncit  ad  veniam. 

Cap.  XXIV.  —  be  illis  qui  jejunare  non  possunt,  et  non 

habent  imde  possint. 
(Ex  Panitentiali  BedsB  presbyteri.)  Qui  jejunare  non 

potest  et  non  habet  unde  redimat  et  Psalmos  novit, 

pro  uno  die  qnem  in   pane  et  aqaa  jejunare   debet 

tribus  vioibus :  Beati  immaculati,  usque,   Ad  Domi- 

num  cum  tribularer  decantet.    Et  sexies  :   Miserere 

mei  Deus.  Et  septuagies  prosternat  se   in  terram,  et 

per  singulas   genuflexiones,  Pater   noster  decantet. 

Qui  autem  Psalmos  nescit,  pro  uno  die  quem  in  pane 


et   aqua  jejunare  debei,   centies  prosteroat   se  in 

terram,  et  per  singulas  genuflexiones,  Pater  nosUrr 
dicat. 

Cap.  XXV.  —  D:  redemptione  septem  annorum. 

{Ex   PcRnitentiaU   llmano.)   Item   alio    modo,  XII 

iriduanse  singulfle  cum  psalteriis  III  impletis,  et  cum 

palmatis  CCG    per  singula  psalieria  excusant   nnius 

anni  pobuitentiam.  Et  viginti  quaiuor  biduans  siaii- 

liter,  cum  tres  psalteriis    impletis,  ei  CCC    palmalU 

per  siugula     psalteria,  excusant  duos    annos  X\Y 

psalnii  cum  totidem  veniisper  noctem,   ei   cum  pai- 

matis  CCC  excusant  biduanam.  Centum  psalmi  cQm 

veniis  per   noctem,  et  cum  psalmatis  CCC  excusant 

tridurnam  CXX   missee   speciales,    singulse  cnm  III 

psalteriis,    et     GCG    psalmatis     excusani     annuni, 

centum  soUdi   data  in  eleemosynam   annum  excu- 

sant. 

Cap.  XXVI.  —  Vt  incapite  quadragesimsB  ofmict  publicx 
pnmitentes  in  civitatem  veniant^  et  ante  fores  Ecele' 
sisB  nudis  pedibus^  et  cilicio  induti^  episcopo  suo 
se  reprsBsentent. 

{Ex  concilio  Agathen.f  capite  9.)  In  capiie  Qaadra- 

gesimee  omnes  poenitentes  qui  publicam   soscipiuni 

aut  susceperunt  poenitentiam»   ante  fores   Ecelesic 

se  repreesenteni  episcopo   civiiatis,  sacco  induti,  nn- 

dis  pedibus,  vuitibus    in  terram  prostratis,  reos  se 

esse  ipso    habitu   et  vultu  proclamantes.  Ibi  adesse 

debentdecani,  id  est,  arcbipresbytori   parochiarom, 

id  est,  presbyteri  poenitentum,  qui  eorum  conversa- 

tionem  diligenter  inspicere     debent,  et  secundum 

modum  culp»,  poenitentiam   per  prsefixos  gradas  in- 

jungant.  Post  hsec  in  Ecciesiam  eos  introdncat,  etcum 

omni  clero  septem   poenitentifle  Psalmos  in   terram 

prostratus   cum  lacrymis     pro   eorum    absolaiione 

decantet.   Tunc   resurgens  ab  oratione,  jnxta  qaod 

canones  jubent,  manus  eis   imponat,   aqnam  bcne- 

dictam   super  eos   spargat,    cinerem  prios   mittat, 

deinde  cilicio  capita  eorum    cooperiai,   et  cam  ge- 

mitu  et    crebris   suspiriis  eis  denunciei,  quod  sicat 

Adam  projectus  est  de  paradiso,  ita  et  ipsi  ab  Eccle- 

sia  pro  peccatis   abjiciuntur.  Post  hsec  jubeat  mini- 

stris  ut  eos  extra  januas  Ecclesisp  expellant.  Cleros 

▼ero  prosequatur  eos  cum  Responsorio  :   In  sudore 

Yulius  tni  vesceris  pane,  etc,  ni  Tidentes   sanciam 

Ecclesiam  pro  facinoribus  suis   tremefaciam    aique 

commotam,     non     parvipendani    poeniieniiam.    lo 

sacra  autem  Domini  coena,   nirsus  ab  eorum  decanis 

et  eorom  presbyteris,  Ecclesifle  liminibus  represen- 

tentur. 

Cap.  XXVII.  —  Ut  pomitentesquandopcBnitentiam  petwU 
impositionem  manuum  consequaniur. 

(Exeodem,  capt^6  7.)Poenitentes  temporequo  poeoi* 

tentiam  petunt,  impositionem  manuum,  jet  cilicium 

super  capita  a  sacerdote,   sicut    nbique    consiitutom 

est,  consequantur.  Si  autem  comas  nou  deposaerint, 

aut  vestimenta  non  mutaverint,  abjicianiur. 

Cap.  XXVIII .  —  Qua  auctoritate  moduspcBnitentisB  peceata 
confitentibus  imponi  debet, 

{Exconcilio  Moguntin.,  capite  iO.)Modus  tempusqoe 

poenitentifle  peccata  sua  confitentibus,  aut  per  anii- 


985 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  DECIMUS  NONUS. 


986 


quorum  canonum  institutionem,  aut  per  sanctarum  A 
Scripturarumauctoritatem,  autperecclesiasticamcon- 
suetudinem  probatam  imponi  debet  a  sacerdotibus* 
Nam  qui  peccatis  gravibus  leves  quosdam  et  inusi- 
tatos  imponunt  pceuitentise  modos,  consuunt  pulvil- 
los  secundum  propheticum  sermonem,  sub  omni 
cubito  mauus,  et  faciunt  cervicalia  sub  capite  uni- 
versffi  setalis  ad  capiendas  animas  :  sed  discretio 
servaiida  est  inter  poenitentes  publice,  et  abscouse. 
Nam  qui  publice  peccat,  oportet  ut  publice  muitetur 
poenitentia,  et,  secundum  ordinem  canonum,  pro 
merito  suo  excommunicetur,  et  reconcilietur. 

Cap.  XXiX.  —  Quod  diversitas  culparum,  diversiiatem 

faciat  panitentiarum. 

(Ex  diciis  August,)  Diversitas  culparum,   diversi-  ^ 

tatem  facit  poenitentiarum.  Nam  et  corporum   me- 

dici,   diversa    medicamenta    componunt,     ut   Riiter 

vulnera,  aliter  morbum,   aliter  tumores,  aliter  pu- 

tredines,  aliter  caligines,  aliter  confractiones,  aiiter 

combustiones  cureut.  Ita    et  spiritales  medici,   di- 

versis    curationum     generibus     animarum  vuJnera 

sanare    debent  :   sed    quia  bsc   paucorum   est    ad 

purum   scilicet    cuncta    cognoscere,    et  curare,    et 

mederi,  atque  ut  in  integrum  saluiis  statum  vateant 

revocare,  ideo  solerter  admonemus  doctum  quem- 

que  sacerdotem  Christi  ut  uon  ex  suo  sensu,  sed 

secundum  canonum  statuta,  et  traditiones  Pairum 

universa  disponat,  et  conditionem   utriusque  sexus, 

statem,   paupertatem,    causam.   statum,   personam 

cujusque  poenitentiam  agere  volentis,  ipsum  quoque  C 

cor  poenitentis  inspiciat  :  et  secundum  haec,   ut  sibi 

visum  fuerit,  ut  sapiens  medicus,    singula  quseque 

d^udicet. 

Cap.  XXX.  —  Quod  multi  sint  fructus  pcmitentise, 
{Ex  dietis  ejusdem.)  Multi  sunt  poenitentis  fructns 
per  quos  ad  expiationem  criminum  pervenitur.  Non 
enim  tantum  simplici  illo  poenitentiae  nomine  salus 
fleterna  repromittitur,  ut  illud  apostolicnm  :  Pceni- 
temini,  inquit,  et  convertimini  ut  deleantur  peccata 
Testra.  Et  illud  propheticum  :  Cum  conversus  inge- 
mneris  tunc  salvus  eris,  propter  illum  nudum  ge- 
mitum,  et  propter  iliud  nudnm  nomen  poenitenti», 
Dollus  salvabitnr,  sed  per  veram  confessionem,  et 
sacerdotis  inteliigentis  consiiium,  et  per  charitatis  d 
affectum,  et  per  eleemosynarum  fructum,  peccato- 
rom  moles  snbruitnr. 

Cap.  XXXI.  —  Cur  cantmes  prasfigant  non  perfecte  pro 
unoquoque  crimine  tempus  et  mensuram  pani- 
tentiae. 

(Ex  dictis  Bieronym.)  Mensuram  autem  temporis 

in  agenda  poenitentia,  idcirco  non  satis  aperte  prae- 

ligunt  caoones   pro  unoquoque  crimine,  ut  de  sin- 

gulis  dicant,    qualiter   unumquodque  emendandum 

sit,  seil  magis  in  arbitrio  antistitisintelligentis  reliu- 

quendum  statnunt :  quia  apud  Deum  non  tam  valet 

mensura   temporis  quam   doloris,  nec    abstinentia 

tantum  ciborum  quam  mortificatio  vitiorum.  Propter 

quod    tempora    poenitentise,   fide   et   conversatione 

poenitentum,  abbrevianda  prsecipiunt,  et  negligentia 


protelanda  existimant :  tamen  pro  quibusdam  culpis, 

modi  poenitentise  sunt  impositi,  juxta  quos  caeter» 

perpendeudffi  sont  culpse,  cum  sit  facile  per  eosdem 

modos  vindictam  et  censuram  canonum  eestimare. 

Cap.  XXXII.  »  L^  illis  qui  ptBnitentiam  sibi  injunctam 

adimplere  festinant. 
(Ex  Pcenitentiali  Romano.)   Unumquemque  homi- 

nem  accedentem   ad   poenitentiam  si  videris  acriter 

et  assidue  stare  in  poenitentia,  statim  remissius  age 

adversus  eum.  Qui  vero  potest  jejunare  quod  impo- 

situm  est  ei,   noli   prohibere,  sed  permitte  :  magis 

enim  laudandi  sunt  hi  qui  celeriter  debitom  pondos 

persolvere  festinant  :  quia  jejunium  debitum  est  pon- 

dus,  et  sicamandum  his  qui  poenitentiam  agunt;  quia 

si  jejunaverit,  et  corapleverit  quod  illi  mandatum  est 

a  sacerdote,  purificabitur  a  peccatii^.  Quod  si  iterum 

ad  pristinam  consuetudinem   peccali  'reversus  fuerit, 

sic  est  quomodo  canis  qni   revertitur  ad  vomitnm 

proprium.  Omnis  itaqne  poenitens  non  hoc  solum 

debet  jejunare  quod  illi  mandatum  est  a  sacerdote, 

verum  etiam  postquam  compleverit  ea  quse  illi  jussa 

sunt,  debet  quantum  ipsi  visum  fuerit  jejunare.  Si 

enim   egerit  ea    qufle  illi   sacerdos   praeceperit,  illa 

peccata  tantum    quae   confessus  est  remittentur.  Si 

vero  postea  ex  sua  voluntate  jejunaverit,  mercedem 

sihi  acquiret,  et  regnum  coelorum.  Qui  ergo  totam 

septimanam  jejunat  pro  peccatis,   sabbato  et  domi- 

nica  die  manducet  et  bibat  quidquid  ei  aptum  fuerit: 

custodiat  tamen  se    a   crapula  et   ebrietate  :   qnia 

omnis   luxuria  de  ebrietate    nascitur.    Ideo  beatus 

Paulus  prohibuit  dicens  :    Nolite  inebriari  vino,  in 

quo  est  luxuria  :  non  quia  in  vino  est  Inxuria,  sed 

in  ebrietate. 

Cap.  XXXIII.  —  Utquotiescunquealiquiadpcsnitentiam 

accesserint,    sacerdotes  jejuniis    et  orationibus  cum 

eis  eommunicare  debeant. 

(Ex  PvBnitentiali  Tkeod.)  Quoliescuuque  Chrisliani 

ad  poenitentiam  accedunt,  Jcjunia  injungimus,  et 
nos  communicare  cum  eis  debemus  in  jejunio,  unam 
aut  duas  septimanas,  aut  quantum  possumus,  ut  non 
dicatur  nobis  quod  sacerdotibus  Judseorum  dictum 
est  a  Domino  :  Vee  vobis  iegisperitis,  qui  aggravatis 
homines,  et  imponitis  super  humeros  eorum  onera 
gravia,  et  importabilia,  ipsi  autem  uno  digito  vestro 
non  tangitis  sarcinas  ipsas.  Nemo  enim  potest  su- 
blevare  cadeutem  sub  pondere,  nisi  inclinaverit  se 
ut  porrigat  ei  manum.  Neque  uilus  medicorum  vul- 
nera  infirmantium  potest  curare  nisi  fetoribus  par- 
ticeps  fuerit.  Ita  quoque  nulius  saoerdotum,  vel 
pontifex  peccatorum  vulnera  curare  potest,  anima- 
bus  peccata  auferre,  prsestante  sollicitudine  et 
oratione  lacrymarum.  Necesse  est  ergo,  fratrea 
charissimi,  vos  soiiicitos  esse  pro  peccdutibus  :  qnia 
sumus  alterutrum  membra.  Ideoque  et  nos  si  vide- 
rimus  aliquem  in  peccalis  jncentem,  festinemus 
eum  ad  poeniteutiam  per  nostram  doctrinam  vocare. 
Et  quotiescunque  dederis  consiiium  peccanti,  simul 
quoque  da  illi  poenitentiam  statim,  quantum  debeat 
Jejunare,  aut  elcemosyuis  redimere  peccata  sua  :  ne 
forte  obliviscaris  qufle  tibi  jam  dixit,  et  iterum  ue- 


987 


BURCUARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


988 


eesse  sil  tibi  interrogare,  et  forsitan  erubescet  ite-  A 
rum  peccata  sna  conQteri,  et  invenietur  jam  amplius 
judicari. 

Cap.    XXXIV.  —  Quod  contmgat  hominem    interdum 
animi  motu,  interdum  eamis  fragilitate  peccare. 

{Exconcilio  Cabilion.^  capite  32.)  Sed  el  boc  emen- 

datione  indigere   perspeximus,  quod   quidam  dum 

confitentar  peccata  sua  sacerdotibus   non  plene  id 

faciunt.  Quia  ergo  constat  bominem  ex   duabus   esse 

substantiis,  anima  Tidelicet  et  corpore,   et  interdum 

animi   motu,    interdum  carnis   fragiiitate  peccatur, 

solerti  iudagatione  debent  inquiri  ipsa  peccata,   ut 

utrisque  plena  sit  confessio,  siilicet  ut  et  ea  conii- 

teantur  quse  per  corpus  gesta  sunt,  et  ea  quibus  in 

sola  cogitatione  delinquitur.  Instruendus   est  itaque  g 

peccatorum  suorum  confessor,  ut  de  octo  principa- 

libus  vitiis,  sine  quibus  in  bac  vita    difficile  vivitur, 

confessiouem  faciat :  quia  aut  cogitatione,  aut,  quod 

gravius  est,  opere,  eorum  instinctu  peccavit  :  odium 

etenim,  invidia,   superbia,  vel  casterse  bujuscemodi 

animee  pestes  tanto  periculosius  Isedunt,  quanto  sub- 

tilius  serpunt. 

Cap.  XXXV.  —  Utpasnitentiaabsquepersonas  acceptione 

imponatur, 

{Ex  concilio  Carthag.,  capiteli.)  Ut  sacerdos  poeni- 
nitentiam  imploranti,  absquepersonceacceptione,poe- 
nitentise  leges  injungat. 

Cap.  XXXVI.  —  De  incestis  occulte  commifsis. 

'ix  dictis  Aug.)  Si  quis  incestum  occuite  commi- 
serit,  et  sacerdoti  occulte  confessionem  *5gerit,  in-  ^ 
dicetnr  ei  remedium  canonicum  quod  subire  debuis- 
set  si  ejus  facinus  publicatum  fuisset.  Verum  quia 
latet  commissum,  detur  ei  a  sacerdote  consilium, 
ot  saluti  animse  suse  pro  occnlta  poenitentia  profi- 
ciat,  hoc  est  ut  veraciter  ez  corde  se  graviter  de- 
liquisse  confiteatur,  et  per  jejunia  et  eleemosynas 
vigiliasque  ac  sacras  orationes  cum  lacrymis  se 
purgare  contendat,  et  sic  se  ad  spem  veniee  pro  mi- 
sericordia  Dei  pervenire  confidat. 

Cap.  XXXVII.  —  IJi  inter posnitentes  publice  etabsconsef 

discretio  servanda  sit. 

(Ex  concilio  Mogimtin.,  capite  21.)  Ut  discretio  ser- 
vanda  sit  inter  poenitentes,  qui  publice,  et  qui  ab- 
sconse  poenitere  debeant.  n 

Cap.  XXXVIII.—  De  illis  qui  negligunt  pcmitentiam. 

(Ex  conciiio  Carthag.,  capite  75.)  Ut  negligen- 
tiores  poenitentes,  tardius  recipiantur. 

Cap.  XXXIX.  —  Vt  p(Bnitentem  ex  corde  magna  exhi- 
laratione  sacerdotes  suscipere  debeant. 

(Ex  dictis  Basiiii  episcop.)  Poenitentem  ez  corde 

ita  oportet  suscipi,  sicut  Dominus  ostendit,  cum  di- 

cit :    Quia   convocavit   amicos  suos,  et  vicinos,  di- 

cens  :  Congratulamini  mihi,  quia  inveni  ovem  meam 

quam  perdideram. 

Cap.  XL.  —  Ut  seeundum    differentiam  peccatorumf 
episcopi  arbitrio  pcenitentix  tempora  dercemantur , 

(Ex  concilio  African  ,  capite  10.)  Ut  poenitentibus 

secundum  differentiam  peccatorum,  episcopi  arbitno 

pcenitentise    tempora  decernantor,   et  ut  presbyter 


inconsulto  episcopo  non  reconciliet  poenitentem, 
nisi  absentia  episcopi  necessitate  cogente.  Cujuscun- 
que  autem  poenitentis  publicum  et  valgatissimum 
crimen  est,  quod  universam  ecclesiam  commoverit, 
ante  absidam  manus  ei  iroponatur. 

Cap.  XLI.  —  Be  his  qui  jam  peccare  cessaverunt,  et 
perfecte  p(Eniiuerunt  ut  communio  eis  in  ipsa  pa- 
nitentia  concedatur. 

(Ex  conciiio  Laodicen.,  capite^.)  De  his  qui  diversis 
facinoribus  peccaverunt,  et  perseverantes  in  oratione 
conversionem  a  malis  babuere  perfectam,  pro  qaali- 
tate  delicti,  talibus  post  poeniienliffi  tempus  impen- 
sum,  propter  clementiam  et  bonitatem  Dei  commo- 
nio  concedatur. 

Cap.  XLII.  —  De  lapsis^  quomodo  eos  fratemo  affectu 
corripere,  et  consoiari  debeant,  ut  non  incidant  in 
insidias  diabolif  et  desperent. 

(Ex  epist.  Caiis.  papae.)  Sed  si  aliquis  lapsus  quo- 
quo  modo  fuerit,  portemus  enm,  et  Craterno  corri- 
piamus  affectu,  sicut  ait  beatus  Apostolus  :  Si  pre- 
occupatus  fuertt  homo  in  aliquo  delicto,  tos,  qui  spt- 
ritales  estis  hujusmodi  instruite  in  spiritu  leni- 
tatis,  considerans  te  ipsam,  ne  et  tu  tenteris  :  Alter 
alterius  onera  portate,  et  sic  adimplebitis  legem 
Christi.  Porro  sanctns  David  de  crimiDibus  mortife- 
ris  egit  poenitentiam,  et  tameu  in  honore  permansit. 
Beatus  quoque  Petrus  amarissimas  lacrymas  fadlt, 
quando  Dominum  negasse  poenituit,  sed  tamen  apo- 
stolos  permansit;  et  Dominns  per  prophetam  pec- 
cantibus  poUiceiur,  dicens  :  Peccator  in  quaeunqtte 
die  conversus  ingemuerit,  omnium  iniquitatum  illias 
amplius  non  recordabor.  Errani  enim  qui  putant  sa- 
cerdotes  post  lapsum,  si  condignam  egerint  posni- 
tentiam,  Domino  ministrare  non  posse,  et  sais  hono- 
ribus  frui,  si  bonam  deinceps  vitam  dozerint,  et 
soom  sacerdotium  condigne  costodierint.  Et  ipsi 
qui  hoc  putant,  non  solum  errant,  sed  etiam  trmditas 
Ecclesis  elaves  dissipare,  et  abigere  videntur.  De 
quibus  dictum  est :  Qnscunque  solveris  in  terra, 
erunt  soluta  et  in  coelo.  Alioqui,  hsee  sententia  aot 
Domini  non  est,  aut  non  vera.  Nos  vero  indubitanter 
tam  Domini  sacerdotes,  quam  reliquos  fideles,  post 
dignam  satisfactionem  posse  revocari  ad  honores 
credimus,  testante  Domino  per  prophetam.  Nunqoid 
qui  dormit,  non  adjiciet  ut  resurgat?  et  qui  'aversus 
est,  non  revertetur?  Et  alibi :  Nolo,  inquit  Dominos, 
mortem  peccatoris,  sed  ut  convertatur,  et  vivat.  Et 
propheta  David  poenitentiam  agens,  dizit  :  Redde 
mibi  Isetitiam  salutaris  tni,  et  spiritu  principali  eon- 
firma  me.  Ipse  namque  post  poenitentiam  et  alios 
docuit,  et  sacrificium  Deo  obtulit,  dans  ezemplum 
doctoribus  sanctse  Ecclesiee,  si  lapsi  fnerint,  et  si 
condignam  poenitentiam  gesserint,  utrumqoe  facere 
posse  et  offerre,  et  alios  docere. 

Cap.  XLIII.  ^  De  lapsis  in  ordinibus  sacris  si  resfmi- 

rari  possint. 

(Ex  Regest.  Gregor.  pap.  Secundino  servo  Dei  re- 

c/tiso.)Nam  tua  sanctitas  inde  a  nobis  requisivit,  ut 

tibi  rescriberem  de  sacerdotali  ofQcio   post  iapsom 


989 


DECR£TORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  DEGIMUS  NONUS. 


990 


resurgendi,  damdicis  de  hoc  canones  diversos  te  A 
legisse,  diyersasque  senientias,  alias  resargendi, 
alias  nequaquam  posse.  Nam  nos  generaliter  a  Ni- 
C£ena  synodo  incipienles,  hanc  cum  reliquis  quatuor 
veneramur:  quia  ipsam  seqnentes,  csetersB  in  cun- 
ctis  ijententiis  unanimes  concordant.  Nos  ergo  prse- 
cedentes  Patres  sequimar:  quia  auctore  Deo  a  sacra 
doctrina  ilJorum  non  discordamus.  A  capite  itaqae 
incipientes,  usqae  in  quartum  altaris  ministrum 
hanc  formam  servandam  cognoscimus:  ut  quia  mi- 
norem  major  prfficedit,  sicut  honore  est  major,  ita 
sit  in  crimine,  et  quem  major  sequitur  culpa,  major 
ei  impUcetur  vindicta :  et  sic  postea  pcenitentia  cre- 
datur  esse  fructaosa.  Quid  enim  prodest  triticum 
semiuare  et  fructum  iilius  non  colligere?  Aut  domum  ^ 
construere,  et  non  illic  habitare.  Post  dignam  enim 
satisfactionem,  credimus  posse  redire  ad  honorem: 
Propheta  dicente:  Nunquid  qui  cadit  non  adjiciet 
ut  resurgat?  et  qui  aversus  est,  non  revertetur? 
Idem  et  peccatori  ait:  In  quacunque  die  conversus 
ingemaeris,  tunc  salvus  eris.  Unde  et  Psalmista  ait: 
Cor  mandum  crea  in  me  Deus,  spiritum  rectum 
innova  in  visceribus  meis.  Ne  projicias  me  a  facie 
tua,  .et  spiritum  sanctum  tuum  ne  auferas  a  me. 
Dum  enim  petiit  ne  a  Deo  projiceretur  ppo  lapsi 
culpa,  alienamquippe  rex  simal  et  propheta  rapuisse 
86  uzorem  tremefactus  expavit,  propheta  indicante 
ilagitium  saum,  poenitentiam  agens  addidit:  Redde 
mihi  Iffititiam  salutaris  tui,  et  spiritu  principali  con- 
firma  me.  Si  enim  ipse  dignam  Deo  poenitentiam  C 
non  fecisset,  nequaquam  aliis  prsedicaret.  Ait  enim : 
Docebo  iniquos  vias  tuas,  et  impii  ad  te  convertentur. 
Dum  enim  peccata  sua  prospexit  propheta  mundata 
per  piBnitentiam,  non  dabitavit  prcedicando  castigare 
aliena:  et  sic  sacrificium  de  seipso  offerre  Deo  stn- 
duit  cnm  dicebat:  Sacrificinm  Deo  spiritus  contri- 
bnlatns.  Ad  hsec  ista  sufficerent:  sed  omnis  senten- 
tia  qno  plos  sacrse  Scripturee  testimoniis  confirmatur, 
facilius  creditur.  De  hoc  enim  propheta  dicit :  Noio 
mortem  peccatoris,  sed  ut  convertatur  et  vivat.  De 
hoc  peccantibns  dicitur:  Peccator  in  quacunque 
die  conversus  ingemuerit,  omnes  iniqoitates  ejus  in 
oblivionem  traduntur.  Si  enim  Redemptor  noster, 
qoi  peccatores  non  perdere  sed  justificare  venit,  in  r. 
oblivione  peccantium  delicta  relinquit,  quis  hominum 
condemnanda  reservet,  cum  Apostolus  dicat:  Si 
Deus  justificat,  quis  est  qui  condemnet?  Ad  fontem 
misericordise  recurrentes,  Evangelicam  proferamns 
sententiam.  Gaudebo  plus,  inqoit,  snper  uno  pecca- 
tore  poenitentiam  agente,  quam  super  nonaginta  no- 
vem  jastis  qui  nonindigent  poenitentia.  Et  ovem  per- 
ditam,  nonaginta  novem  non  errantibus  relictis,  hu- 
mero  ad  ovile  reportavit.  Si  ovis  errans  post  inven- 
tionem,  ad  ovile  humero  reportatur,  cur  iste  post 
pcenitentiam  ad  Ecclesiie  ministeriom  non  revoce- 
tur?  Qaid  est  ergo  gravius  carnale  delictum  admit- 
tere  sine  qno  non  roulti,  sed  pauci  inveniuntur,  aut 
Dei  Filium  timendo  negare  ?  In  quo  peccato  ipsum 
beatum  principem  apostolorum    Petrum,  ad   cojus 


nunc  corpus  indigni  sedemns,  lapsum  esse  cognosci- 
mus.  Sed  post  negationem  poenitentia  secuta  est, 
et  post  poenitentiam  misericordia  data :  quia  illum 
ab  apostolatu  non  dejecit,  quem  ante  seipsum  ne- 
gare  prsedixit.  Tibi  heec,  fili  charissime,  dicta,  suffi- 
ciant,  ut  iiium  quem  conspicis  delicta  fletu  delere, 
in  conspectu  Divinitatis  non  dubites  roisericordiam 
consequi:  quia  nullum  peccantem  reversnm  despi- 
cit,  qui  peccatores  sanguine  suo  redimere  venit. 
Hinc  etiam  et  beatus  Augustinus  ad  Petram  diaco- 
mim  de  fide  scribens,  ait:  Omni  homini  in  hac  vita 
esse  potest  utilis  poenitentia,  quaro  quocunque  tem- 
pore  homo  egerit,  quamlibet  iniquus,  quamiibet  an- 
nosus,  si  toto  corde  renunciaverit  peccatis  prcete- 
ritis,  et  pro  eis  in  conspectu  Dei,  non  solum  corpo- 
ris,  sed  etiam  cordis  lacrymas  fuderit,  et  malorum 
operum  maculas  bonis  operibus  diluere  curaverit, 
omnium  peccatorum  indulgentiam  mox  habebit.  Hoc 
enim  nobis  Dominus  prophetico  promittit  eloquio, 
dicens:  Si  conversus  fueris,  et  ingemueris,  salvus 
eris.  Et  alio  ioco  dicitur:  Fili,  peccasti;.ne  adljicias 
iterum,  sed  et  de  prseteritis  deprecare,  nt  tibi  dimit- 
tantnr.  Nunquam  peccanti  esset  indicta  pro  pecca- 
tis  deprecatio,  si  deprecanti  non  esset  remissio  con- 
cedenda.  Sed  etiam  poenitentia  peccatori  tunc  pro- 
dest,  si  eam  in  Ecclesia  catholica  gerat,  cui  Deas 
in  persona  beati  Petri  ligandi,  solvendique  tribuit 
potestatem,  dicens:  Qum  alligaveris  super  terram, 
erunt  ligata  et  in  coelis.  Et  qutecunque  solveris  su- 
per  terram,  eront  soluta  et  in  coelis.  In  quacunque 
igitur  homo  setate  veram  peccatorum  suoram  poeni- 
tentiam  egerit,  et  vitam  suam,  Deo  illuminante, 
correxerit,  non  privabitnr  indulgentise  munere:  quia 
Deus,  sicut  per  prophetam  dicit,  non  vult  mortem 
morientis,  quantum  ut  revertatur  a  via  sua  mala, 
et  vivat  anima  ejus.  Verumtamen  nullus  hominum 
debet  sub  spe  misericordise  Dei,  in  suis  diutius  re- 
manere  peccatis,  cum  etiam  in  ipso  corpore  nemo 
velit  sub  spe  futuree  lalutis  diutius  eegrotare.  Tales 
enim  qui  ab  iniquitatibus  suis  recedere  negligunt, 
et  sibi  de  Deo  indulgentiam  repromittunt,  nonnnn- 
qnam  ita  prseveniuntur  repentino  Dei  furore,  ut  nec 
conversionis  tempus,  nec  beneficium  remissionis  in- 
veniant.  Ideo  nnumquemque  nostrum  sancta  Scri- 
ptora  benigne  preemonet,  dicens:  Ne  tardaveris 
converti  ad  Dominum,  et  ne  differas  de  die  in  diem: 
subito  enim  veniet  ira  ejus,  et  iu  tempore  vindicts 
disperdet  te.  Dicit  etiam  beatus  David:  Hodiesi  vo- 
cem  ejns  andieritis,  nolite  obdurare  corda  vestra. 
Cui  beatus  quoque  Panlns  concordat  his  verbis : 
Videte,  fratres,  ne  forte  sit  in  aliquo  vestrum  cor 
malum  incredulitatis  discedendi  a  Deo  vivo,  sed  ad- 
hortamini  vosmetipsos  per  singnlos  dies,  donec  ho- 
die  cognominatur,  ut  non  obduretur  quis  ex  vobis 
fallacia  peccati.  Obdurato  igitur  vivit  corde,  qui  se 
non  convertit,  desperans  de  indulgentia  peccatorum, 
sive  qni  sic  misericordiam  Dei  sperat,  usque  iu 
finem  vitse  praesentis,  in  saorum  criminnm  perver- 
sitate  remaneat.    Proinde  diligentes  misericordiam 


991 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


992 


Dei,  meiuentesque  justiliam,   nec  de  remissione  pec-  A 
catorum  desperemus,  nec  remaneamus  in  peccalis: 
scientes,  quia  ilia  omnium  hominum  debita  sit  exa- 
ctura  eequitas  justissimi  iudicis,  qufle   non  dimiserit 
misericordia  clementissimi  Redemptoris.  Sicut  enim 
misericordia    suscipit,   absolvitque    conversos,     ita 
justitia  repeliet  et   puniet  obduratos.    Hi    sunt  qiii 
peccantes  in  Spiritum  sanctum,  neque  in  hoc  ssecu- 
io,  neque  in  futuro,  remissionem  accipient  peccato- 
rum.   Nam  et  de   hoc  Isidorus   Ispalensis  episcopus 
ad  inquisitionem  Massonis  episcopi,   ita    rescripsit 
dicens:  Verum  quod  sequenter  iu    epistoiis  venera- 
bilis  fraternitas  iua  innutuit,  nulla  est  in  hujusmodi 
sententiis  decretorum  diversitas   intelligenda,   quud 
alibi  legitur  in   l^psu  corporali  restaurandum  hono-  ^ 
ris  gradum  post  poeniteutiam,  alibi  post  hujusmodi 
delictum    nequaquam   reparandum    antiqui  ordinis 
gradum    post  pcenitentiam :   alibi  post   hujusmodi 
delictum    nequaquam    reparandum   antiqui  ordinis 
meritum.  Hsec  enim  diversitas    hoc  modo  distingui- 
tur.  Illos  enim  ad  pristinos  officii  gradus  redire  canon 
preecepit,  quos  poenitentise  prsecessit  satisfactio,  vel 
digna  peccatorum  confessio.  At  contra  hi  qui  neque 
a  vitio  corruptionis  emendatur,  atque  hoc  ipsum  car- 
nale  delictum  quod  admittunt,  etiam  vindicare  quadam 
siiperstitiosa  temeritate  nituntur,  nec  gradum  utique 
honoris,  nec  gratiam  communionis  recipiunt.  Ergo 
ita  esf  utraque   dirimenda  senteutia,  ut  necesse  sit 
illos  restaurari  in  loco  honoris,  qui  per  poeuitentiam 
reconciliationem  merueruntdivinee  pietatis.  Hi  necim-  C 
merito  consequuntur  adeptse  dignitatis  statnm,  qui  per 
emendationem  pcenitentise,  recepisse  noscuniur  vit® 
remedium.  Id  enim  ne  forte  magis  ambiguum   sit, 
divin»  auctoritatis  sententia  comhrmetur.  Ezechiel 
enim  propheta,   sub    tvpo  prievaricatricis  Hierusa- 
lem*  ostendit,  post  poeniientice  satisfactionem.  pristi- 
num  restaurari  posse  honorem.  Confundere,  inquit, 
0  Juda,  et  porta  ignominiam  tuam.    Et  post  paulu- 
lum:  Et  tu,  inqnit,  et  liiisB  tuse,  revertimini  ab  ini- 
quitate    vestra.    Qnod    dixit,    confundere,    ostendit 
post  confusionis,  id  est  peccati  opus,  debere  quem- 
quam   erubescere,  et  pro  admissis  sceleribus  vere- 
cundum  frontem   humi  prostratam  demergere,  pro 
co  quod  dignum    confusionis     perpetraverat  opus. 
Deinde  priecepit  ut  portet  ignominiam  depositionis 
suse,  lugens  cum  humilitate  quod  peccaverat.  Sic- 
que   revocaii,    secundum    prophetam,  ad   priorem 
statum  poterit. 

Cap.  XLIV.  ^  Quod  animay  muUis  gentibm  nobilior^ 
sit  deflenda  et  muUis  urbibus  pretiosior,  quodque 
non  sit  desperandum  de  venia, 

(Excerptum  de  Ubro  Joannis  Constantinopol.  ad 
Theodorum,  cap,  59.)  Quis  dabit  capiii  meo  aquam, 
et  oculis  meis  foniem  lacrymarum?  Opportunius 
multo  nunc  a  me,  quam  iunc  a  propheta  Dei  dici- 
tur.  Licet  enim  non  urbes  multee,  nec  geus  integra 
lamentanda  sit,  anima  tamen  flenda  est  multis  gen- 
tibus  nobilior,  multisque  urbibus  pretiosior.  Nam  si 
unus  qui  feeerit  volontatem  Dei,  melior  est  qoam 


multiiudo  iniquorum,   melior  ergo  et  tu  eras  quon- 

dam  quam  miUtitudines   Judseorum.  Propier  qaod 

nemo  miretur,  si   forte  prolixioribus  ego  nunc  utar 

lameniationibus,    et   amariores    profundam    fletas, 

quam  tunc  propheta  profudit.    Non  enim  urbis,  ut 

dixi,  captse  excidia  defleo,   nec  viiis  vulgi  captivita- 

tem  lamentor,  sed  insignis  animas  lapsum,  et  templi 

in  quo  Christus  habitat  excidium.  Haec  enim  lamen- 

tatio  insignis  animse  quam  cgo  dcileo,  tanto  illa  est 

durior  et  amarior,  quanto  et  verior.  tnde  atique  est 

quod  ego  irremediabiUter  plango,  quia  novi,  et  in- 

cessabiliier  lugeo   dum  recordor.   Usquequo    iterum 

ie  tripudiare  videam  ad  prioris  glorise  statum?  Quod 

etsi  apud  homines  impossibile  videtur,    apud  Deum 

tamen  omnia  possibiliasunt.  Ipse  est  enim  qui  allevat 

de  ierra  inopem,   et  de  stercore  erigit  pauperem,  ut 

coliocet  eum  cum  principibus  populi  sui.    Ipse  est 

qui  sterilem  facit  matrem  super  filios  Isetantem.  Noa 

ergo   dubiies,   neque  desperes   mutari   te   posse  ia 

melius.   Si   enim  iantum  poiuit  diabolus,  ut  a  celsis 

virtutum  fastigiis,  in  profundjm  te  duceret  malorom, 

quanto   magis  poterit    Deus  ad  bouoruoi  vertic^m 

revocare,  et  non  solum  in   id  te  restituere  quod  fui- 

sii,  sed  beatiorem  muito  quam  prius  videbaris,  efii- 

cere?  Tantum  est  ne  concidas  animo,    neque  spem 

abscindas  bonorum.  Ne,  quseso,  ne  aceidat  tibi  quod 

impiis  solei.  Non   enim  ptccatorum  multitado  in 

desperationem  adducit  animam,   sed  impietas.  Im- 

piorum  ergo  est  desperare  salute  n,  non  peccatorum. 

Unde  divina  misericordia  poliiceiur,    dicens:    Gau- 

dium    erit  in  coeio  coram   angeiis   Dei   super  uoo 

peccatore.  Et  post  pauca :  Stantibus,    si  ceciderint, 

minatur  poenam:   lapsis,  ut  surgere  appetant,   pro- 

mittit  misericordiam.  Ilios  terret,  ne  prsesnmant   in 

bonis:   illos  refovet,  ne  despereut  in   malis.   Justus 

es,  iram  pertimesce  ne  corruas;  peccator   es,  pne- 

sume  de    misericordia  ut   surgas.   Et    sicut    lapsus 

gravissimus    cervicibus  animse  incumbens,    semper 

eam   deorsum  in   terram  cogit  aspicere,  ad   Deum 

vero  sursum    non   sinit   oculos    levare:    sic   virilis 

animse  suum  pondus,  ut  ait  Propheta:  Sicat  ocuU 

ancillfle  in  manibus  dominae  su«e,  ita  oculi  nostri  ad 

DonTinum  Deum  nosirum,  donec  misereatur  nostri. 

Eienim  mulier  illa,   qn»  in    Evangeliis   drachmam 

quam  perdiderat  invenit,  convocat  amicaa  et  vicinas, 

ut  congratnlentur   ei.  Et  ego  convocabo  amicos  tuos 

meosque,  et  vicinos  nostros  deprecabor  eos   conve- 

nire,  ut  non  gaudeant,  sed  ut  lugeant  mecum,  nec 

ut  gratulentur,  sed  ut    lamententur,  et    ingentem 

planctum,   sublcvaiis   ad  coelum  una   meeam  voci* 

bus  reddant,  dicendo  ad  eos :  Ululate  mecum,  aouci, 

plangite  et  prolundite  fontes  fletuum,  non  quia  auri 

pondus   immensum.  nec   talenta    auri   perdidehm, 

sed  quia  horum  omntum  charior,  et  omni  auro  gem- 

marum,  omnique    nobilitate  preliosior  amicas,  ne- 

scio  quomodo  lapsus  usque  in  ipsum  fertur  perdi- 

tionis  profundum.     Noli     desperare    de    lapsu,  ne 

cadas.   Qui    enim   aiium   desperat,    habet   veniam. 

Qui  vero   desperaverit  semetipsum,    nuUara,    quia 


993 


DECRETORUM  LIBRl  XX.  —  LIBER  DECIMUS  NONUS. 


994 


ille  Don  est  doniiaus  mentis  alterius.  Sicut  ergo  A 
et  aniaia,  si  semel  salutem  suam  coeperit  desperare, 
jam  iiec  iutelligit  quomodo,  vel  in  quse  mala  prseci- 
pitetur  :  ita  et  qui  desperatione  capti  sunt,  intolera- 
biles  fiunt,  et  per  omnes  malitis  vias  discurrunt. 
Exsurge,  exsurge,  quseso,  eipergiscere  aliquando : 
et  diiibolicam  hanc  depone  temulentiam.  Parce  cun- 
ctis  qui  pro  tua  desperatione  desperant,  ne  putentse 
yiam  virtotis  incedere,  si  te  ad  eam  redisse  non  vi- 
deant.  Respice,  quseso,  te,  quantus  nnnc  mceror  om- 
niom  sanctorum  fratrum  habeat  chorum,  et  quanta 
Isetitia  atque  exsultatio  incredulis  fiat,  quautaqne 
eis  ad  prsecipitia  luxurjse  decrescat  auctoritas.  Nec 
erit  post  hcec  aliquis,  qui  quolibet  lapsu  dejectus, 
non  statim  resurgere  cupiat,  et  statim  se  reparare 
festinet. 

Cap.  XLV.  —  Quod  nullus  a  consolatione  vulnerari  fra- 

tris  se  subtrahere  debeat, 

(Item  Joannes  Constantinop.  ad  eumdem  Theodo- 
rum  de  lapsu  Bacharii,  capite  60.)  Ubi  est  misericor* 
dia  Cliristianse  religiunis,  quam  magister  noster  sa- 
criticio  docuit  esse  meliorem?  Ecce  jacet  frater  ab 
hoste  percussus,  adhuc  forsitan  palpitans,  et  vos 
quasi  sine  vuluere  revertimini,  nec  consolationem 
plagse  iliius  deferre  tentatis?  nolite  esse  sine  formi- 
dine,  fratres,  fortiorem  percossit  inimicus,  ut  faci- 
lior  ei  adilu.<)  esset  ad  reliquos.  Ut  qnid  ergo  sperni- 
tis  vulneratum,  aut  sicut  putatis  et  mortuum?  Me- 
lior  concubina  Saul  filia  Resfa,  quse  corpora  defnn- 
ctorum  quos  David  pro  Gabaonitarum  ultione  per-  C 
cusserat,  eo  usque  accincta  sacco,  hoc  est  cilicio, 
custodivit,  donec  eis  roraret  aqua  de  coelo,  id  est, . 
donec  pro  venia  eorum  misericordise  coelestis  scin- 
tiila  defluxerat.  Melior  fuit  ille  Judas  Machabeens, 
qui  etiam  pro  mortuis  fratribus  orationem  credidit 
esse  faciendam  :  quos  damnata  de  Lamuia  civitate 
idolorum  dona  prostraverant.  Utquid,  rogo,  medicus 
noster  inter  librorum  suorum  loculos  tot  constituet 
genera  pigmentorum?  Si  nihii  est  ex  emplastris  ejus 
quo  sanari  possit  vulnus  quod  percussit  inimicus  : 
et  si  placet,  aperiamus  scholam  medicinse  nostrse, 
et  a  principio  canonis  vulnerum,  ac  medicaminum 
5pecies  perquiramus.  Ecce  in  ipsius  introitu  scholflB 
occurrunt  illi  seminis  carnaiis  auctores,  qui  vene- 1. 
nato  serpentis  dente  percossi,  non  statim  poenee 
mortis  addicti  sunt,  sed  ejecti  de  paradisi  deliciis, 
id  est  de  Ecclesise  libertate  et  sacri  commnnione 
ministerii. 

Cap.  XLVL  —  De  eadem  re, 

(Item  ejusdem.)  Unde  vides  quia  sic  peccati  conta- 
gione  maculamur.  Ne  qnseso,  beatissime  mihi,  fra- 
trem  nostrum  in  profundum  putei  sub  iniqoi  princi- 
pis  potestate  demersum,  desperationis  iapidibus  ob- 
ruamus.  Imitemur  illum  iEthiopem,  qui  sanctnm 
Hieremiam  in  laco  abiniquo  regedemersum,  assum- 
ptis  XXX  hominum  auxiliis,  et  missis  ad  enm  pannis 
et  funibus  veteribus  liberavit.  Facilis  ne  esto  ad  la- 
psom,  ruinamque  miserorum.  Porrige  manum  jacenti 
iratri,  qui  confusus  pudore  peccati,  nec  erigere  se. 


aut  ocuios  audet  attollere.  Comple  legem  Mosi.  Ceci- 
dit  asinu?  fratris  sub  pondere,  hoc  est,  caro  evicta 
peccato,  acciina  te,  et  homilia,  et  subleva  de  ruina. 
Quid  erubescis  conjungi  homini  peccatori  ?  Respico 
illum  qui  dicit:  Noli  nimium  esse  justus.  Magister 
noster  a  iatronibus  vulneratum  non  solum  cura  di- 
gnum  judicat,  verum  etiam  ad  stabulum  suum  et 
ovile  perduxit.  Et  tu  ergo  collige  fratrem  quem  dia- 
tolus  latro  percussit.  Consignastabuiario,  id  est, 
beato  episcopo,  qoi  si  quid  in  eo  impenderit,  am- 
plius  a  Domino  consequetur. 

Cap.  XLVII.  —  Be  eadem  re. 

{Itemidem.)  Evangelicus  sermo  dixit  :  Si  peccave- 
rit  in  te  (rater  tuns,  corripe  eum  solus.  Si  te  audie- 
rit,  lucratns  es  eum,  et  csetera  quse  continet  sermo 
prfficepti.  Vide  quid  dicit.  Ne  exhilarentur  filii  incir- 
cumcisorum.  Filii  enim  incircumcisorum,  sunt  ho- 
mines  sseculi,  in  prseputii  sui  errore,  et  gentilitate 
viventes.  Hi  ergo  exhilarantur,  cum  audiunt  ruinam 
militis  Christi.  Peccatnm  igitur  celetur,  et  adiiibea- 
tur  emendatio.  Nos  enim  consolationis  linteamina, 
et  coeleslis  spei  pigmenta  triboamus.  Ipse  autem  in- 
fra  sepulcrum  secreti  sui  confessus  f  eccati  pudore 
contineatur,  ubi  conscientise  verme  laceretur  :  qui 
totas  in  eo  obligat  putredines  peccatorum,  donec 
nullum  ex  se  fetorem  famse  turpis  emittat. 
Cap.  XLVIII.  —  De  eadem  re. 

(Ex  epist.  Joannis  ConstantinopoL  ad  Theodorum.) 
Qualiter,  rogo,  de  misericordia  Domini  possumus  de- 
sperare,  qoi  etiam  Pharaonem  arguit,  quare  nequa- 
quam  poenitere  dignatus  sit,  dicens  :  Brachia  Pha- 
raonis  regis  Mgypii  contrivi,  et  non  est  deprecatus 
ut  daretur  in  eo  sanitas,  et  redderetur  ei  yirtos  ad 
comprehendendum  gladiiim.  Salomon  ilie  mirabilis, 
qui  meruit  astitrici  Dei,  hoc  est  sapientise  Dei  copa- 
lari,  in  alienigenarum  incurrit  amplexus,  et  vinculis 
libidinis  laqueatus,  etiam  sacrilegii  horrore  se  pol- 
luit  :  quia  siniulacrum  Cathmos  Moabitico  idolo 
fabricavit.  Sed  qoia  per  propheticam  vocem  colpam 
erroris  agnovit,  onmquam  misericordiae  coelestis 
extorris  est.  At  forsitan  dicas  :  In  neutro  Testamento 
lego  neque  eum  poenituisse,  neque  misericordiam 
consecutum. 

Cap.  XLIX.  —  Post  pcmitentiam  neminem  ad  clericatum 

admittendum. 

(Ex  decr.  Syridi  papap,  capite   14.)  Illud  quoque 

nos  par  fuit  prsevidere,  ut  sicnt  poenilentiam  agere 

cuiqnam   non  conceditur  clericorum  :    ita  et  post 

poenitudinem    ac    reconciliationem,    nulli    unquam 

laico  iiceat  honorem  clericatos  adipsci :  quia  xinam- 

vis  sint  omnium  peccatorum    contagione  mundati, 

nolla    tamen  debent   gerendorum    sacramentorum 

instromenta  suscipere,  qui  dudum  fuerint  vasa  vi- 

tiorum. 

Cap.  L.  —  Gravibus  criminibus  implicitos  ad  cUrum 
admissoSj  magnis  quoque  vitiis  invokUos  clericos 
ofp,cio  non  motos,  comperit  Gelasius. 

(Ex  decr.  Gelasii  papa?,  capite  18.)  Comperimus 
etiam,  horrendis  quibusdam  criminibus   impiicatos, 


995 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


996 


tota  discretione  sammota,  non  soium  de  factis  atro-  A  re,  aul  in  malo   depressus  occumbas.  In    quo  enim 


cibus  necessariam  poenitudinem  non  babere,  sed 
nec  aliqua  correptione  penitus  succedente,  ad  divi- 
num  ministerium  honoremque  contendere.  Nonnul- 
los  autem  in  ipsis  ordinibus  constitntos,  gravibns 
delinquentes  facinoribus  non  repelli,  cum  et  Apo- 
stolus  clamet :  Nemini  cito  manus  imponendas,  ne- 
qne  communicandum  peccatis  alienis  :  et  majorum 
veneranda  constituta  pronuncient;  hujusmodi  etiam 
si  forte  subrepserint,  tam  qui  ante  peccaverunt,  de- 
jectos  oportere  depelli,  quam  saersB  professionis 
oblitos  prffivaricatoresque  sancti  prspositi  procul 
dubio  snbmovendos. 

Cap.  LI.  —  De  illis  qui  loca  sanctorxm  sub  firxiextu 
reliyionis  inconsulte  peragrnnt, 

(Ex  concilio  Cabillon,,  cuiinterfuit  Carolus  imper.f 
capite  45.)  Nam  et  quibusdam  qui  Romam,  Turo- 
numve,  et  alia  quoidam  loca  sub  prsetextu  orationis 
inconsulte  peragrant  plurimum  erratur  :  sunt  pre- 
sbyteri  et  diacones,  et  cfieteri  in  clero  constituti,  qui 
negligenter  viventes  in  eo  purgari  se  a  peccatis  pu- 
tant,  et  ministerio  suo  fungi  debere  si  prsefata  loca 
attingant.  Sunt  nihilominus  laici  quiputant  impune 
se,  aut  peccare,  aut  peccasse  :  quia  ha^c  loca  ora- 
turi,  frequcntaut.  Sunt  quidam  potentum  qui  acqui- 
rendi  census  gratia  sub  prsetextu  Romani,  sive  Tu- 
ronici  itineris  muita  acquirunt,  multos  pauperum 
opprimunt,  et  quod  sola   cupiditate  faciunt,   oratio- 


opere  fuerit  homo  depressas,  in  eo  jodicabitur. 

Cap.  LIII.  —  Ut  justum    sit  omni  homini  quod  se 

reprehendat. 

(Ex  dictis  Pimeni  cujusdam  eremitx.)  Qoidam  fra- 
ter  requisivit  abbatem  Pimenem,  dicens  :  Quid  est, 
pater,  quod  dicit  Apostolos  :  Omnia  munda  mundis? 
At  ille  dixit  ei  :  Si  quis  ad  hunc  sermonem  perve- 
nire  potuerit,  ut  eum  inteliigat,  videbit  se  minorem 
esse  totius  creatoree.  Cui  frater  :  Et  quomodo  pos- 
sum  minorem  me  videre  ab  eo  qui  homicida  est? 
Respondit  senex  :  Si  potuerit  homo  ad  hunc  sermo- 
nem  Apostoli  pervenire,  et  viderit  homioem  qui 
forte  occidit  alium,  dicit  in  semetipso  :  Iste  quidem 
B  hoc  solum  peccatnm  fecit :  ego  autem  omni  hora 
homicidium  committo,  meipsum  interficiens.  Et  cum 
frater  reqoireret  quomodo  hoc  possit  fieri,  respon- 
dit :  Heec  sola  est  hominis  justitia,  ut  semetipsam 
reprehendat.  Tonc  enim  justus  est,  cum  sua  peccata 
condemnat. 

Cap.  LIV.  —  Ut  nullus  fratrem  condemnet  antequam 

Deus  illum  dijudicet. 

(Ex  dictis  cujusdam  eremitse.)  Yenit  aliquando  ab- 
bas  Isaac  in  coenobio,  et  vidit  illic  fratrem  negli- 
gentem  :  et  iratus  jussit  eum  expelli  de  coenobio. 
Cum  ergo  regrederetur  ad  habitaculum  souja,  venit 
angelus  Domini  et  stetit  ante  ostium  cellule  ejus, 
dicens  :  Non  te  permitto  ingredi.  At  ille  rogabat  ut 


num   sive  sanctorum  locorum   visitationis  causa  se  q  ejus  culpa  manifestaretor.   Et  respondens  angelos, 


facere  videri  affectant.  Sunt  paoperes  qui  vel  ideo 
id  faciunt,  ut  majorem  habeant  materiam  mendi- 
candi,  de  quorum  numero  sunt  iili  qui  circumqua- 
qae  vagantes  illo  se  pergere  mentiantur  :  vel  quia 
tantum  sunt  vecordes,  ut  putent  se  sanctorum  loco- 
rum  sola  visione  a  peccatis  purgari,  non  attendentes 
quod  ait  beatus  Hieronymns  :  Non  Hierosolymam 
yidisse,  sed  Hierosolymis  bene  vixisse,  laudandum 
est.  De  quibus  omnibus  imperatoris,  qualiter  sint 
emendanda,  sententia  exspectetur  :  qui  vero  peccata 
sua  sacerdotibus  in  quorum  sunt  parocbiis  confessi 
sunt,  et  ab  his  agenda;  poenitenti»  consilium  acce- 
perunt,   si  orationibus  insistendo,  eleemosynas  lar- 


dixit  :  Deos  transmisit  me,  diceus  :  Yade,  dic  Isaac  : 
Ubijubesut  mittamus  illum  fratrem  qoi  peccavit? 
At  ille  mox  egit  pcenitentiam,  dicens  :  Peccavi,  Do- 
mine,  indulge  mihi.  Et  dicit  ei  angelos:  Exsurge, 
indoIgeatUibi  Dominus  :  sed  ne  iterom  hoc  facias 
ot  quemquam  condemnes,  anteqoam  Deos  illum 
dijudicet.  Tolerunt  homines  sibi  jodicium,  et  non 
mihi  illod  dimittunt,  dicit  Dominus.  Hoc  autem  di- 
ctum  est,  quia  si  contigerit  de  illis  perfectis  ali- 
quem,  vel  in  parvo  peccare,  non  mox  prodatur. 

Cap.  LY.  ^  Quod  justa  obedientia  justis  mmeribus 

remuneretur, 

(Ex  dictis  cujusdam  eremitse.)  Qoidam  ex  patribus 


giendo,  mores  componendo,  vilam  emendando,  apo-      .^  „4^,.        .^^^^  ^.^.^        ^^^,  „^i„„  ,„4^  j^^^  . 


stolorom  limina,  vel  qoorumlibet  sanctorum  invisere 
desiderant,  horum  est  devotio  modis  omnibus  col- 
laudanda. 

Cap.    LII.    —   De  omni  peccatore,  quoties  ceciderit, 
quod  toties  resurgere  debeat. 

(Ex  dictis  Sosii  cujusdam  eremitx.)  Dum  quidam 
frater  abbatem  Sosiom  tali  sermone  frequenter  re- 
quireret,  dicens  :  Quid  faciam,  Pater,  quoniam  cecidi? 
illi  respondit :  Surge  inquit.  Ilio  vero  se  exsurrexis- 
se,  et  iterum  cecidisse  professo,  respondit :  Iterum 
adhuc  surge.  Cumautem  frater  frequenter  surrexisse 
et  frequenter  cecidisse  narraret,  eodem  vero  senex 
utebatur  sermone,  exclamans,  Ne  desistas  surgendo. 
Cui  frater  ait  :  Usqueqoo  possom  surgere,  Pater, 
explana?  Senex  dixit :  Usquequo,  aut  in  bono  ope- 


et  primus  quidem  ordo  erat  hominom  infirmantiom, 
et  gratias  agentium  Deo.  Secundus  vero  erat  eorum 
qoi  hospitalitatem  sectantor,  et  in  hoc  minislrant. 
Tertius  vero  illorum  qui  solitudinem  sectantur.Qoa^ 
tus  vero  illorom  qui  propter  Deum  in  obedientia 
sobjecti  sunt  patribus.  Erat  ergo  illis  tribus  ordi- 
nibus  hic  ordo  soperior  qui  obedientiam  exhibebat, 
et  habebat  torquem  aureum,  et  majorem  gloriam 
prffi  cseteris  possidebat.  Dicit  autem  senex  ei  qoi 
sibi  hoc  in  extasi  demonstrabat,  qoia  isti  alii  onmes 
habent  aliquam  reqoiem  ad  implendas  proprias  vo- 
lontates.  Hic  ergo  qui  obedientiam  exercet,  omnes 
yoluntates  relinquit,  totus  pendet  in  volontate  Patris 
jubentis,  et  ideo  majorem  gloriam  prae  cseteris  est 
sortitus. 


997 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  DECIMUS  NONUS. 


9UH 


Cap.  LVI.  —  De  illis  qui  ex  industria  peccant,  et  pro-  A 
mittunt  sibi  quamdam    impunitatem  peccandi  pro- 
pter  largitionem  eleemosynarum, 

(Ex  concilio   CabHlon,^   capite    36.)  Sed  nec  hoc 

prcetereundum  putavimus  quod  quidam  ex  industria 

peccantes,      propter    eleemosynarum      largitionem 

quamdam  sibi  promittunt  impunitatem.  Eleemosyna 

enim  eztinguit  peccatum,  juzta  illud  :  Ignem  arden- 

tem  eztinguit  aqua,    et  eleemosyoa  extinguit  pecca- 

tum.  Sed  ea  quse  ant  necessitate,  aut  casu,  aut  qua- 

libet  fiunt   fragilitate.    Ea  vero  qu«  ex  industria  ad 

cnjuslibet    libidinem     explendam    idcirco  fiunt  ut 

eleemosynis  redimantur,  neqnaquam  eis  redimi  pos- 

sunt  :  quia  qui  hoc  perpetrant  videntur  Denm  mer- 

cede  conducere,  ut  eis  impune   peccare  liceat.  Non 

ergo  idcirco    quis   peccare  debet   ut  eleemosynam  B 

faciat  :    sed   ideo    eleemosynam  facere  debet,  quia 

peccavit.   Mentem   enim  et  corpus  quee  libido  traxit 

ad  culpam,  affiictio   et  contritio   debet  reducere  ad 

veniam. 

Cap.  LYII.  —  De  his  qui  peracta  poinitentia  ad  pristina 

redeunt  volutabra. 

(Ex  decr.  Syricii  papse^   capite    10.)    De  his  vero 

uon  incongrue  dilectio   tua   apostolicam  sedem  cre- 

didit  consulendam,  qui  peracta,  poenitentia,  tanquam 

canes  ac  sues,  ad  vomitas    pristinos   et  ad  volutabra 

redeuntes,  et  militise  cingulum,  et  ludicras  volnpta- 

tes,  et  nova  conjugia,  et  inhibitos   denuo  appetiere 

concnbitus,  quorum  professam  incontinentiam   ge- 

nerati  post  absolutionem  filii  prodidernut ;   de  qui- 

bus  :  quia  jam  suffugium  non   habet  poenitendi,  id 

duximus  decernendum,  ut   sola  intra  Ecclesiam  fide- 

libus  oratione  jungantur,  sacrse  mysteriorum  celebri- 

tati,  quamvis  nou  mereantor,  intersint.  A  Dominicffi 

autem   mensse  convivio  segregentur,  ut  hac  saitem 

districtione   correcti,    et    ipsi   sua   errata  castigent 

et  aliis  exemplum  tribuant,  quatenns    ab   obscoenis 

capiditatibus  retrahantur  :   quibus  tamen   quoniam 

carnali  fragilitate  ceciderunt,  viatico  munere,    cum 

ad  Dominum  coeperint  profieisci,  per  communionis 

gratiam  volumus  subvenire.  Quam  formam    et  circa 

mulieres,  quse  se  post  poenitentiam  talibus  poilutio- 

nibus  deviuxerunt,  servandam  esse  censemus. 

Cap.  LVIIi.  —  De  poBnitente  femina  qux  defuncto  viro 

aliis  nubere  prsesumpserit,  *> 

(Ex  concilio  Arelatensi,  capite  2.)   Poenitentes   fe- 

mins  quse  defunctis  viris  aliis   nubere    prsesumpse- 

rint,  vei  snspecta,   vel   interdicta  familiaritate   cum 

extraneo  vixerint,  cum  eodem  ab  Ecclesise  liminibos 

arceantur.  Hsec  etiam  de  viris  in  poenitentia  positis 

placuit  observari. 

Cap.  LIX  —  Quod  in  danda  pcKnitentia  nuUa  sitperso- 

narum  aceeptio. 

(Ex  concUio  CabiUon.,  cui  interfuit  Caroku  impef^ 

rator^  capite  34.)    Quia   igitur  Apostolo  teste  non  est 

personarum  acceptio  apud  Deum,  et  inomnibusjodi- 

ciis  servanda  non  est,  multo  magis  in   hoc  poeniten- 

tiae  judicio   pr^caveri  debet,  ut   nuUus  sacerdotum 

nnquam,  aut  gratia,  aut  odio  alicujus  personee  secus 

judicet,  qaam  qaod  in  canonibus   sacris    inveuerit  : 


aat  quod  illi  secundum  sanctarum  Scriptnrarum  au- 

ctoriiatem,  et  ecclesiasticam  consuetudinem  rectius 

visum  fuerit.  Si  ergo  medici  qui  corporibus  medici- 

nam  inferre  conantur,  nequaquam  propter  personse 

cujuslibet  acceptionem  his  quos  sanare  cupinnt,  cau- 

terio,  aut  ferro,   aut   duris   aliis  quibuslibet  rebus 

parcunt  :  multo  magis  his  observandum  est,  qui  non 

corporum  sed  animarum     medici  existunt,   neque 

enim  pensanda  est  poenitentia  quantitate   temporis, 

sed  ardore  mentis,  et  mortificatione    corporis.   Cor 

autem  contritum  et  humiliatum  Deus  non  despicit. 

Cap.  LX.  —  Deillis  qui  peccatasua  sine  condigna  piB- 

nitentia  sibi  relaxari  falluntur. 

(Ex  dictis   August.)  Quisquis  ergo   roalorum  ope. 

rum  sine   condigna  poenitentia  quemquam  veniam 

a  Deo  percipere  posse  dixerit,  penitus  errat,  et,  cum 

deceptus  alios  decipere  festinat,  dnplici  noxa  com- 

stringitur  :  hoc  est,  proprii  erroris   et  alience  dece- 

ptionis. 

Cap.    LXI.  —  Quod  tam  diu  laborare  quisque  debeat 
donec  possideat  Christum, 

(Ex   dictis  Qregor,)    Usque   tunc    laborare   debct 

homo,    nsquequo   possideat    Christum.    Qui   autem 

illum  .semel  adeptus  fuerit,  jam  non  laboraf .  Per- 

mittit  tamen   Dominus  laborare  electos  suos,  ut  rc- 

memorentur  tribulationum  laboris,  unde  semetipsos 

custodiant,  timentes  ne  tantos  labores  amittant.  Nam 

et  tilios  Israel  ideo  Deus  per  desertum  quadraginta 

annis   circumduxit,  ut  rememoratis  tribulationibus, 

non  redirent  retrorsum. 

Cap.  LXII.  —  Ut  nuHus  episcopus  seu  presbyter  alterius 
pomitentem  sine  litteris  sui  episcopi  suscipiat. 

(Ex  epist.  Felicis  pap«,  capite  2.)  Curaudum  vero 

maxime  et  omni  caatela  prflevidendum,    ne  quis  fra- 

tram  coepiscoporumque  nostrorum,  aut  etiam  pre- 

sbyterorum  in  alterius  civitate   vei  dioecesi  poeniten- 

tem,  vel  sub  manu  positum  sacerdotis,  aat  eum  qui 

reconciliatnm  se  esse  dixerit,   sine  episcopi  vel  pre- 

sbyteri  testimonio,  et  litteris,  ad  cujas  pertinet  pa- 

rochiam,  suscipiat. 

Cap.  LXIII.  —  Ut  paenitentes  secundum  canones  nisi  pe- 
racta  poinitentia  communicare  non  debeant, 

(Ex  decr.  Pii  papse,  capite  2.)  Poenitentes  non  de- 

bent  communicare  ante   consummationem  poeniten- 

tise. 

Cap.  LXIV.  —  Quod  pro  ethnico  et  publicano  sit  haben^ 
dus,  qui  pro  peccato  commisso  pomitere  noluerit. 

(Ex  dictis  August^)    Erga  eom  qui    pro    peccato 

commisso  non  poenitet,   tales   esse  debemus,    sicut 

Dominus  prsecepit  dicens  :  Sit  tibi  sicut  ethnicus  et 

publicanus,  et  sicut  Apostolus  jubet  :  Subtrahite,  in- 

quit,  vos  ab  omni  fratre  inordinate  ambulante,  se- 

cundum  traditionem  quam  tradidi  vobis. 

Cap.  LXV.  -—  Quod  a  Hcitis  se  abstinere  debeat^  qui  t7/t- 
ct7a  se  commisisse  fneminerit. 

(Ex  dictis  Gregor.  papse.)  Qui  se   illicita   menunit 

commisisse,   a  licitis  etiam  stodeat  abstinere  :  qua- 

tenus  per  hoc  Conditori   suo  satisfaciat,  ut  qui  com- 

misit  prohibita,  sibimetipsi  abscindere  debeat  etiam 

concessa. 


999 


BURCHARDl  WORMACIENSIS  EPISCOPl. 


1000 


Cap.  LXVI.  —  Ut  nnUus  post  fXBnitentise  actionem  ad 
mililiam  ssecularem  redire  debeat. 

(Ex  epi$t.  Leonis  pitpaBt  cnpite  25.)  Contrarium  esl 
omnino  ecclesiaslicis  regiilis,  post  poenitentiffi  actio- 
nem  redire  ad  militiam  secularem.  Ciim  Apostolos 
dicat  :  Nemo  militans  Deo,  implicat  se  ssecularihus 
negotiis  UDde  non  est  liber  a  laqaeis  diaboli,  qui  se 
militise  mundanse  voluerit  implicare. 
Cap.  LXVII.  —  De  iUis  qui.relictoreligionii^proposito^ 

ad  saeculum  redeunt. 

(Ex  concilio  Arelatensi^  capite  3.)  Hi  qui  post  san- 

ctsp  rcligionis  propositum  apostatant,  et  ad  ssBCulum 

redeunt,   et  postmodum    poenitentiffi  remedia   non 

requirunt,  coinmuuionem  non  accipiant   sine  pceni- 

tentia :  quos  etiam  jubemus   ad  clericatus    officium 

non  admitli,  el  quicunque  ille  est  post  poenitentiam 

habitum  [sap.cularem   non   preesomat.   Quod  si   pree- 

sumpserit,  ab  Ecclesia  alienus  habeatur. 

Cap.  LXVHI.  —  Quod  nuUus  religiosus  et  sanctus  careat 

peccato, 
(Ex  dicfis  /4ugust.)  Nullus  sanctus   et  verus  caret 

peccato  :  nec  tamen  ex  hoc   desinit  esse  justus  vel 

sanctus^  com  affectu  teneat  sanctitatem.    Non  enim 

naturse  viribus,    sed  propositi  adjumento  per    Dei 

gratiam   ucquirimus  sanctitatem  :    et  ideo  veraciter 

se    omnes   sancti    pronnntiant   peccatores,    quia   in 

yeritate  habent  quod  plaugant,  et   si  non  repreheu- 

sione  conscientiae,  certe    mobilitate  et   mntabLlitate 

prsevaricatricis  naturse. 

Cap.   LXIX.  •—  Ut  pasnitentes  a  conviviis  et  ornamentis 

abstinere  debeant. 

{Ex  decr.   Lucii  papae,  capite  5.)  Quod  poenitentes 

a  conviviis  et  ornamentis  atque  alba  veste  abstinere 

debeant,  et  discordes   pellantur  ab   ecclesia,  donec 

ad  pacem  redeant. 

Cap.  LXX.  —  Ut  presbyter  pamitentem  non  reconciliet, 
nisi  episcopus  suus  jubeat. 

(Ex  condlio  AfticanOy  capite  30.)  Ut  presbyler  non 

interrogato   episcopo  non    reconciliet    poeoitentem, 

nisi  absentia  episcopi,  necessilate  compellente. 

Cap.  LXXl.  —  Ut  nuUus  in  ecclesiastico  ordfne  per  ma- 
nus  impositionem,  remedtum  accipiat  pamitendi. 

(Ex  decreto  Leonis  papx  ad  Rusticum,  capite  16.) 
Alienum  est  autem  [a  consuetudine  ecclesiastica,  ut 
qui  in  presbyterali  honore,  ant  in  diaconii  gradu 
fuerint  consecrati,  hi  pro  crimine  aliquo  suo  per 
manus  impositionem  remedium  accipiant  poenitendi. 
Quod  sine  dubio  ez  apostolica  traditione  descendit, 
secondum  quod  scriptum  est :  Sacerdos  si  peecave- 
rit,  quis  orabit  pro  illo  ?  Unde  hujusmodi  lapsis  ad 
promerendam  misericordiam  Dei  privata  est  expe- 
tenda  secessio.  Ubi  illis  satisfactio  si  fuerit  digna, 
sit  etiam  fructuosa. 
Cap.  LXXII.  —  Ut  ordinati  in  gravioribus  peccatis  de- 

prehensi^  non  manus   impositionem  ut  laici  accipere 

debeant. 

(Ex  concilio  Carthaginensi^  capite  27.)  Item   con- 

firmatum  est,  ut  si  quando  presbyteri  vel  diaconi  in 
aliqua  graviore  culpa  convicti  fuerint,  qua  eos  a 
roinisterio  neccesse  sit  removeri,  non  eis  manus 
tanquam  pcenitentibus   vel  tanqnam  fidelibns  laicis 


A  imponatur.  neque   permittendum  ut   rebaptizati  ad 
clericatus  gradum  promoveantur. 

Cap.  LXXHI.  —  De  clericis  qui  corporali  delicto  delin' 
quunt  si  restmrari  possint. 

(Ex  epistola  sancti  Isidori  ad  Massonem.)  NuIIa  est 
iu  hujuscemodi  sententiis  decretorum  diversitas  in- 
telligenda,  quod  alibi  legitnr  in  lapsu  corporali  re- 
staurandum  honoris  gradiim  post  poenitentiam. 
Alibipost  hujusmodi  delictum,  neqnaqnam  reparan- 
dnm  prioris  ordinis  meritum,  hsec  enim  diyersitas 
hoc  modo  distinguilor.  IIIos  enim  ad  pristinos  ofGcii 
gradus  redire  prsecepit  canon,  quos  poenitentic 
prsecesserit  satisfactio,  vel  digna  peccatornm  con- 
fessio.  At  contra  hi  qni  neque  a  vitio  corporis  emen- 
Q  dantur  :  ad  hoc  ipsum  camale  delictum  quod  admit- 
tunt,  etiam  vindicare  quadam  superstitiosa  temeri- 
tate  nituntur,  nec  gradom  utique  honoris,  nec  gra- 
tiam  commonionis  recipiant. 

Cap.  LXXIV.  —  DehisquiaUarioDeideserviuntj  sisubito 
flenda  camis  fragilitate  corruerint. 

(Ex  concilio  Everdensi^  eapite  5.)  Hi  qui  altario  Dei 
deserviunt,  si  sobito  flenda  carnis  fragilitate  corrue- 
rint,  et  Domino  respiciente  digne  poenituerint,  ita 
ut  mortificato  corpore,  cordis  contriti  sacrificiom 
Deo  otferrant,  maneat  in  potestate  pontificis,  yel 
veraciter  afQictos  non  diu  suspendere,  yel  desidiosos 
prolixiore  tempore,  ab  Ecclesie  corpore  segregare  : 
ita  tamen  ut  sic  officiorom  suorum  loca  recipiant,  ne 
p  possint  ad  alliora  officia  ulterius  promoTeri  :  qnod 
si  iterato  velut  canes  ad  vomitum  reyersi  fucrint,  et 
vclut  sues  in  yolutabris  immersi  jacuerint,  non  so- 
lum  dignitate  officii  careant.sed  etiam  sanctam  com- 
D:nnionem  nonnisi  in  exitu  percipiant. 

Cap.  LXXV.  '^Quod  conjugatiinQuadragesimaabsimere 

debeant  ab  uxoribus, 

(Ex  concilio  Elibertan.,  capit.  5.)  Qui  in  Quadrage- 
sima  ante  Pascha  cognoverit  uxorem  suam,  et  nolae- 
rit  abstinere  ab  ea,  unom  annum  poeniteat,  ant  pre- 
litim  videlicet  viginti  qninque  solidorum  ad  Eccle- 
siam  tribuat,  aut  pauperibus  dividat.  Si  per  ebrie- 
tatem  et  sine  consuetudine  acciderit,  qnadraginta 
dies  poeniteat. 

Cap.  LXXVI.  — DeiUis  quiinQuadragesimsB  diebusear- 
^  nem  manducare  prsesumunt. 

(Exconcilio  Totetan.)  Quicunque  in  Quadragesi- 
mae  diebus  esum  camium  prflesumpserit  attentare, 
non  solum  reus  erit  resorrectionis  Dominicae,  yeram 
etiam  alienus  ab  ejusdem  diei  sancta  communione. 
Et  hoc  illi  cumuletur  ad  poenam,  ut  in  ipsius  anni 
circulo  ab  omni  esu  carnium  abstineat :  qoia  sacris 
diebus  abstinentise  oblitus  est  disciplinam. 

Cap.  LXXVII.  —  De  fratre  non  peccante  admoriem,  etad 

mortem. 

(Ex  epist.  Joannis  Evanget.)  Qui  scit  fratrem  suom 
peccare  non  ad  mortem,  postolet  pro  eo,  et  dabit 
ei  vitam  Deus.  Si  qnis  usque  ad  mortem,  peccat,  qnia 
est  peccatum  usque  ad  mortem  non  pro  illo  dico, 
ut  rogetqnis. 


1001 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  -    LIBER  DECIAIUS  NONUS. 


1002 


Cap.  LXXVIII.  —  Quoddifficile  sit  graviter  peccanti  sub  A  reliquo  maxima  soUicitadine  prfiecavendam,  non  enim 


gradu  manere  in  gradu, 
(Ex  dictis  Hierony.)  Qaicunque  dignitatcm  gradns 
divini  non  cuslodiunt,  conteuti  fiant  animam  salva- 
re  :  reverti  enim  in  eum  gradum  in  quo  antea  fue- 
rant,  difficile  est. 

Cap.  LXXIX.  —  Deeadem  re. 
{Ex  dictis  BasUii  episcop.)  Qui  sub  grada  peccat, 
debet  ezcommunicari,  quia  magna  est  dignitas  hn- 
jus  nominis  :  tamen  potest  redimere  animam  suam 
post  poenitentiam,  ad  priorem  enim  gradnm  venire 
difficile  est. 

Cap.  LXXX.  —  De  eadem  re, 
Qui  sub  gradu  cecidit,   post  pcenitentiam  conten- 


bic,  ut  mibi  videtur,  iste  doctor  apostolicus  dicit 
non  necessariam  esse  populo  pro  male  commissis 
agere  poeniteniiam,  sed  quia  in  omnes  propter  mal- 
titudinem  non  potest  vindicari,  priora  dimittenda 
Dei  jadicio,  de.reliquo  mazima  sollicitudine  preeca- 
vendum,  ne  fiant. 

Cap.  LXXXIV.  —  De  illis  qui  scabiemf  aut  vermiculos  co- 
medunt,  velurinam  bibunt. 

(Ex  Pomitentiali  Bedse,)  Qui  comedit  scabiem,  aut 

vermiculos,  qui  pediculi  dicuntur,  vel   urinam  bibit, 

sive  stercora  comedit :  si  infantes  sint  vel  pueri^  va- 

puleot;  si  in  viriii  cetate,  viginti  dies  poeniteant :  et 

utrique  cam  impositione  manus  episcopi  sanentur. 


tus  fiat  baptizare,  commanionem  infirmis  dare,  et      ^      .  vwir        r,    u'  .     ..      ^    ...  ^.. 

auo.;^  *^r.Lrr.r»r.A..  «,j«;«#r  ..«  B  ^^^'  l^XXXV.  —  Dc  tltis  qu%  animaliaa  bestiisdilacerata, 

altario  tantummodo  mmistrare.  B  ^^,  ^^^  strangulata  comedunt. 


Cap.  LXXXI.  —  De  eadem  re, 

(Ex  dictis  S.  hidor.)  Isidorus  in  evangelio  Ephesi 
prspositum,  id  est,  sacevdotem  ostendit  jazta  Mala- 
chiam  qui  dicit  :  Labia  sacerdotis  custodiunt  scien- 
tiam,  et  legem  ezquirent  ez  ure  ejus  :  qaia  angelus 
Domini  exercituam  est.  Candelabrum  enim  angeli 
doctrina  sacerdotis,  vel  honor  potestatis,  quam 
gestat  inteiligitur.  Candeiabrum  enim  sacerdotis  : 
quia  cbarismata  intelliguntur  honoris,  tunc  penitus 
juxta  Joanuem  movetar,  quando  post  delicta,  neglecta 
pcenitentia»  admissa  scelera  non  defientur.  Non  enim 
dicit,  quia  cecidisti  movebo  candelabrum  tuum, 
sed  nisi  poenitentiam  egeris,  movebo  candelabrom 
tuam. 

Cap.  LXXXII.  —  Quod  post  septem  annospanitentem  sa^ 
eerdotem  censura  canonum  in  pristinum  stcUum  te- 
meare  prsecipiat. 

{Item  idem,)  Canonum  censura  post  septem  annos 

remeare  poenitentem  sacerdotem  in  statum  prLstinum 

prsecepit,  non  expletione  proprii  arbitrii,  sed   potins 

exsententia  divini  judicii.  Nam  legitnr,  qnia  Maria 

soror  Aaron  prophetissa,  dum   obtrectationis  adver- 

sos  Mosem  incurrisset  delictum,  illico  stigmate  lepree 

percussa  est.  Quumque  petisset  Mosen   ut  emunda- 

retur,  prscepit  eam  ezlra  castra  egredi  septem  die- 

bas,  et   post  emundaiionem  rarsus   eam  castris  re- 

verti.  Maria  ergo  soror  Aaron  caro  intelligitur  sa« 

cerdotis.  Quee    dum  superbise   dedita  sordidissimis 


corruptionum  maculatur    erroribas   moretur  eztra      levius  est. 
castra   septem   diebus,    id  eat,  a  collegio  Ecclesiffi 
sanctffi  septem  annis  projiciatur,  quibus  post  emen- 
dationem  vitiorum,  loci  sive  pristince  dignitatis  reci- 
piat  meritum. 

Gap.  LXXXIII.  —  Depopulinecessarioquodinultum  soleat 

prseterire, 

{Ex  deer,  Innocentii  papse  episcopis  de  Macedonia 

missis. )  Prsevideat  ergo  dilectio  vestra  hactenus  talia 

transisse,  el  advertite  quod  utique  ut  dicitis  necessi- 

tas  iinperavit,  in  pace    etiam  Ecclesias  constitutas 

non  posse  prffisnmere,  sed  ut  ssepe  accidit,  quotiesa 

populis,  aut  a  turba  peccatur,  quia  in  omnes  propter 

multitudinem  non    potest  vindicari  inultum  solere 

tranaire.  Priora  ergo  dimittenda  dico  Dei  judicio,  dc 

Patrol.  CXL. 


(Ex  Pomitentiali  Tkeodori,)  Animalia  qufle  a  lupis, 
sea  canibus  lacerantar,  non  sant  comedenda,  nec 
cetvus,  nec  capreus,  si  mortui  inventi  faerint,  nisi 
forte  ab  homine  adhuc  viva  occidantur  prius,  sed 
porcis  et  canibus  dentur.  Aves  vero  et  c«etera  ani- 
maiia,  si  in  retibus  strangulantur,  non  sunt  come- 
denda  :  nec  si  accipiter  oppres«erit,  et  si  sic  mortna 
inveniuntur  :  qaia  in  Actibus  apostolorum  prsecipitar 
abstinere  a  fomicatione,  a  sanguine,  et  snflfocato, 
et  idololatria. 

Cap.  LXXXVI.  —-  Deapibus^  siocciderint  hominem. 

(Ex  eodem,)  Apes  si  occidunt  hominem,  ipsse  quo* 
que  occidi  festinentur,  mel  tamenmanducetur. 

Cap.  LXXXVII.  —  De  porcis  et  gallinis,  ii  sanguinem  ho- 

minis  comederint, 

(Ex  eodem.)  Si  porci  vel  galline  sanguinem  bomi- 
nis  comedunt,  moz  occidantnr,  et  intralia  projician- 
tur,  et  cffitera  caro  manducetur.  Si  autem  tardatur 
occisio,  non  manducetur.  Si  autem  cadavera  lacera- 
verint  mortuorum,  macerentur,  et  post  anni  circu- 
lum  comedaniur.  Si  autem  porci  occiderint  homi- 
nem,  statim  interficiantur  et  sepeliantur. 

Cap.  LXXXVIII.  —  De  iUis  ^qui  camem  immundamf  vel 

morticinam  comedunt. 

(Ex  eodem.)  Qui  manducat  camem  immundam,  ant 
morticinam,  aut  dilaceratam  a  bestiis,  XL  dies  poe- 
niteat  :   si  enim  necessitate  famis  contingit,  malto 


Cap.  L\KX\X,^DeiHis  qui  cibumimmundamanu  tactum 
comederint^  vel  si  cants,  aut  aliquod  animal  tm- 
mundum  cibum  tetigerit. 

(Ex  eodem,)  Quod  si  casu  quis  immunda  mana 
cibum  tangit,  vel  si  canis,  vei  pilaz,  aut  cattus, 
musve,  autanimal  immundum,  sanguinem  hominis 
edit,  non  nocet,  et  qui  pro  necessitate  famis  mandu- 
cat  animal  quod  immundum  videtnr,  vel  avem,  vel 
bestiam,  misericorditer  poeniteat. 

Cap.  XC.  —  De  illis  qui  sanguine  vel  aliquo^  immundo 

poUuuntur. 

(Ex  eodem.)  Qui  sanguine,  vel  quocunque  immundo 
pollaitur,  si  nescit  qui  manducat,  leve  est  :  si  autem 
scit,  poeniteat  juzta  modum  pollulionis. 

32 


1003 


BURCHARDI  WORMAGIENSIS  EPISGOPI 


4004 


Cap.  XCI.   —  De  illis  qui  sanguinem,  aut  semen  bibe-  A 

rint. 

(Ex  eodem.)    Qui   sanguiQem,  aut  semen  biberit, 
sciens  pro  aliqua  re,  tres  annos  pceniteat. 
Cap.  XCII.  —  Depiscibusmortuisinflumineinventis. 

{Ex  eodem.)  Piscis  morluus  in  ilumine  iuventus 
non  est  edendus  :  quia  non  est  venatio  hominis  : 
si  vero  piscando  tactus  fuerit,  et  ipso  die  inventus 
fuerit,  qui  non  haisitat,  manducet,  qui  autem  dubi- 
tat,  non  manducet. 

Cap.  XClll.  —  De  dencis  qui  a  dxmonio  vexantur. 

(Ex  cojicilio  Awelian.j  cap.6.)  Si  quis  clericus  veia- 
tus  fuerit   a  daemoQio,    decem  annos  poeniteat,  et 
iuter  audientes  stet,  et  ad   sacros  ordines  non  ad- 
ducatur.  Si  bene  egerit,  et  per  Dei  gratiam  liberatus  ^ 
fuerit,  sit  in  reliquis  ofticiis  ecclesiasticis. 

Cap.  XCIV.    —  De  illis  qui  parentum  honorem  non  ser- 

vant. 

(Ex  Pamitentiali  Romano.)   Si  quis  inhonoraverit 

patrem  aut   matrem,  tres  annos  poeniteat.  Quod  si 

manum    levaverit,    aut    ei  percussionem  intulerit. 

septem  annospoeniteat. 

Cap.  XCV.  —  Quod  pasnitenti  nuUa  neyotia  exeixere 

conveniat. 

(Ex  decr.  Leonis  papXy  capitel'^.)  Qualiter  lucri  ne- 

gociantem,  aut  excusat,  aut  arguit  :  quia  est  honestus 

questus,  et  turpis.  Verumtamen  poenitenti  utilius  est 

dispendia   pati,    quam    pericuiis    negoliationis    ob- 

stringi  :  quia  difficile  est  inter  ementes,  vendentes- 

que  commertium,  non  iulervenire  peccatum.  C 

Cap.  XCVI.  —  Vt  sacerdotes  nuUi  pcenitentiam  injun- 
gant  ex  corde,  sed  ex  auctoritate. 

(Ex     concH.    Mogunt.,     cap.     24.)    Omnibus    his 

actis  vcntilata  est  ratio   poenitentise,   ut  sacerdotes 

certius  intelligerent,  quomodo  coufessioQes  recipere 

et  poenitentiam  secundum  canonicam  institutionem 

poenitentibus  deberent  iudicare. 

Cap.  XCVII.  —  Ut  unusquisque  presbyter  octo  princi- 
palia  vitia  per  ordinem  sciat. 

(Ex  eodemy  cap.  5.)  Ventilata  est  ratio  octo  prin- 
cipalium  vitiorum,  ut  unusquique  diversitatem 
illorum  sciat,  et  ab  illis  domino  auxiliante  se  intel- 
ligat  custtjdire,  et  aliis  prcedicare. 

Cap.  XCVIII.  —  Ut  sacerdotes  diligenter  examinent  con- 

fitentium  peccata,  " 

(Ex  eodem,    cap.   6.)    Ut   episcopi   et   presbyteri 

examinent  qualiter  confitentibus  peccata  dijudicent 

et  tempus  poenitentiae  constituant. 

Cap.  XCIX.   —    Ut  singuU  presbyteri   capitula   au- 
ctoritativa    habeant    ad     succurrendum    poBniten' 
tibus, 
(Ex  eodemy  cap,  26.)    Ut    UQUsquisque   presbyter 

capitula  habeat  de  majoribus,   vel  rainoribus  vitiis, 

per  quee  cognoscere  valeat,   vel  praedicare  subditis, 

ut  caveant  ab  insidiis  diaboli. 

Cap.  C.  —  De  presbyteris  qui  culpas  peccantium 
reticent,  vel  minus  digne  pomitentes  ad  reconcilia- 
tionem  adducunt, 

[Ex  decr.    Akxandri  papse,)   Ut   nemo  presbyte- 

rorum  xenium  vcl  quodcunque  cmolumentum  tem- 


porale,  imo  detrimentum  spiritale  a  quocanqoe 
poblice  peccante,  vel  incestuoso  accipiat,  ut  epi- 
scopo,  vel  ministris  ejas  peccatum  illias  reticeat: 
nec  pro  respectu  cujusqae  personfle,  aut  consan- 
guinitatis,  vel  familiaritatis,  alienis  oommunicans 
peccatis,  hoc  episcopo  innotescere  detrectet,  nec 
a  qooquam  poeuitente,  aut  gratia,  aut  favore, 
aut  raunus  suscipere  prsesomat,  aut  minus  digne 
poenitentem  ad  reconciliationem  adducat,  et  ei 
testimonium  reconciiatiouis  ferat,  vel  quocaDque 
livore  alium  quenlibet  dignius  poenitentem  a  re- 
conciliatione  removeat  :  quia  hoc  symoDiacam, 
et  Deo  et  hominibns  contrariom  est. 

Cap.  CI.    —    De    illis    qui    truncationes   membromm 

fecerint. 

(Ex  Poenitentiali  Romano,)  Qui  per  rixam  icta 
debilem,  vel  deformem  hominem  fecerit,  reddat 
impensas  medici,  et  medium  aonum  poeniteat 
Si  non  habuerit  unde  reddat,  annum  unum  pce- 
niteat.  Si  laicus  per  dolum  sanguiaem  effaderit, 
reddat  illi  tantum  quantum  nocuit :  et  si  noa  ha- 
bet  unde  reddat,  solvat  in  opera  proximi  soi, 
qoam  diu  ille  infirmus  est,  et  postea  XL  dies 
in  pane  et  aqua  poeniteat. 

Cap.  CII.  —  De  eadem  re, 

(Ex  Pasnitentiali  Bedse  presbyteri.)  Qai  ictoro 
proximo  dederit,  et  non  nocuerit,  tres  dies  poe- 
niteat  in  pane  et  aqua.  Si  clericus,  aDuum  vel 
dimidium.  Si  quis  aliqui  quodlibet  membram 
voluntate  sua  truncaverit,  tres  annos  pceniteat,  oanm 
ex  his  in  pane  et  aqua.  Parvuii  invicem  se 
percutientes,  tres  dies  :  Si  vero  adolesceotes,  XX 
dies  poeniteant. 

Cap.  CIII.  —    De    illis    qui    ducatum    praestant,   et 
deprsedatores  super  Christianos  ducunt. 

(Ex  PoBnitentiali  Romano.)  Si  quis  prebet  do- 
catum  super  Christianos  ut  deprtedentur,  et  non 
acciderit  strages  Christianorum,  tres  anno^  pce- 
niteat.  Sin  vero,  ejectis  armis,  usqoe  ad  mor- 
tem  mundo  mortuus  vivat. 
Cap.  CIV.  —  De  illis  qui  per  amorem  vene/iei  fiunt. 

(Ex  Posnitentiati  Theodori.)  Si  quis  per  amo- 
rem  veneiicus  fit,  et  neminem  perdiderit.  Si 
clericus  est,  annum  poeniteat,  in  pane  et  aqoa. 
Si  subdiaconus,  duo.  Si  diaconus,  tres,  aoom 
ex  his  in  pane  et  aqua,  et  laicus  dimidiom- 
annum  poeniteat,  maxime  si  per  hoc  mulieris  partom 
quisque  deceperit,  tres  annos  nnusquisqae  soper- 
augeat  in  pane  et  aqua^  ne  homicidiis  reus  sit. 

Cap.    CV.    —  De   illis  qui  haereticis  nescientes^  vel 
scientes  se  in  atiquibus  commiscuerint. 

(Ex  decr.  Eutychian.  papae,)  Si   qois  dederit,  aut 

exceperit    communionem   de     manu     heeretici,    et 

nescit  qood   catholica   Ecclesia   contradicit,   postea 

intelligens  :   annum  integrum   poeniteat.    Si    autem 

scit,  et   neglexerit,   el   postea  poenitentiam    egeht, 

decem   annos  poeniteat,   alii  judicant  septem  :    et 

hunianius  V  annos  poeniteat.  Si  qois  permiseht  hc- 

reticum  Missam   suam  celebrare  in  Ecdasia  catho- 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  DEGIMUS  NONUS. 


100(j 


nescit,  XL  dies  poeniteat.  Si  pro  reve- 
us,  annum  integrum  pceniteat.  Si  pro 
ne  Ecclesiffi  catholice,  et  consuetudiDe 
um  projiciatur  ab  Ecclesia  sicut  hse- 
nisi  habeat  poeniteritiam,  si  habuerit,  X 
Bniteat.   Si     recesserit   ab  Ecclesia   catho- 

congregationem  hcereticorum,  et  alios 
it,  postea  poenitentiam  egerit,  XII  annos 
:  qnatuor  annus  extra  Ecclesiam,  et  sez  inter 
,  et  duo  adhuc  extra  communionem.  De 
lone  dicitur,  ut  X  auno  communionem  sine 

recipiant.  Si  episcopus  aut  abbas  jubet 
8U0  pro  hsereticis  mortuis  Missas  cantare 
,  et  non  expedit  obedire  eis.  Si  presbytero 
t,  ubi  Missam  cantaverit,  et  alius  recitave- 
a  mortuorum,  et  simul  nominaverit  here- 
n  catholicis,  si  post  Missam  intellexerit, 
dam  poeniteat.  Si  frequenter  fecerit,  annum 

poeniteat.  Si  quis  autem  pro  morte  hsere- 
\m  ordinaverit,  et  pro  religione  sua  ejus 
ibi  tennerit,  et  nescit  differentiam  catho- 
i,  et  postea  intellexerit,  poenitentiamque 
liquias  ibi  debet  igne  concremare,  et  an- 
liteat.  Si  autem   scit  et  neglezerit,    poeni- 

motus,  decem  annos  poeniteat.  Si  qois  a 
olica  discesserit  sine  ulla  necessitate,  et 
c  toto  animo  poenitentiam  acceperit,  tres 
ra  Ecclesiam,  id  est,  inter  audientes  juxta. 

conciiium,  septem  annos  in  Ecclesiis  inter 
is,  et  duos  annos  adhuc  extra  commiinio- 
iteat. 

.  —  De  illis  qui  comedmt,  aut  bibtmt  ab 
undis  animalibus  tactum,  vel  intinctum, 

mitentiali  Romano.)  Qui  comedit,  vel  bibit 
1  a  familiari  bestia,  id  est,  cane,    vei  catto, 

psalmos  cantet,  si  nescit,  duos  dies  je- 
i  si  redimere  voluerit,  L  psaimos  cantet. 
rit  alicui  liquorem  in  quo  mus,  vel  mnstela 
nventa  sunt,  si  laicns  est,  septem  dies  po2- 

in  coenobiis  contigerit,  CCC  Psalmos  can- 
postea  noverit  quod  talem  potum  biberit, 
08  cantet.  Si  quis  semicoctum  comederit 
res  dies  poeniteat,  vei  Psaiterium  cantet. 
iitem,  septem  dies  poeniteat.  Pro  modico 
dies  poeniteat,  qui  est  XX  annorum,   puer 

annorum  aliquid  furti  faciens,  septem  dies 
,  Si  quis  tinxerit  manum  in  aliqno  cibQ 
)t  non  idonea  manu,  C  palmatis  emendetur. 
aa,  aut  in  aliquo  cibo  sicco,  aut  in  pnlte, 
tte  coaguiato  mus,  vel  mustela  mortua  in- 
r,  quod  in  circuitu  ejus  est  totum,  projicie- 

quod  reliquum  est,  manducetur. 

[.  Quod  diabolus  intemas  cogitationes  ani- 
on  videatf  sed  ex  motu  corporis  inteUigat. 

tis  AugusL)  Internasanimaecogitationesdia- 
on  videre  certissimum  est,  motiv&s  cor- 
illo  et  aifectationum  indiciis  colligi  experi- 
iicimns  :  secr^taantem  cordis  solus  iiie  novit 


A  ad  qnem    dicitur  :  Tu   solus   nosti  corda   filiorum 
hominum. 

Cap.  CVIII.  —  De  eadem  re. 
(Ex  dictis  ejusdem,)  Non  omnes  malse  cogitationes 
nostrse   semper  diaboli    instinctu   excitantur :    sed 
aiiquoties  ex  nostri  arbitrii   metu  emergnnt.   Ronae 
autem  cogitationes  semper  a  Deo  sunt. 

Cap.  CIX.  —  De  illis  qui  alios  in  culpa  sua  defendere 

nituntur. 

(Ex  dictis  ejusdem.)  Reos  sanguinis  non  defendat 
Ecclesia  :  ne  effusione  sanguinis  particeps  fiat. 

Ca.p.  CX.  —  De  eadem  re. 

(Ex  decr.  Eusebii  papse^  capite  15.)  Ut  qui  alium 
in  culpa  sua  detendere,  vei  excusare  iiititur,  excom- 
municetur. 

D 

Cap.  CXI.  —   Ut  pomitentia  conjugatis  ex  consensu 

detur. 

(Ex  coneilio   Arelaten.,  capite  6.)   Ut  poenitentia 

conjugatis  ex  consensu  amborum  detnr.  Poenitentiam 

conjngatis,  non  nisi  ex  consensu  dandam. 

Cap-.  CXII.  ^   Quot  modis  animse  defunctorum  solvi 

debeant. ' 

{Ex  dictis  Origenis.)  Animse  defnnctorum  qnatnor 

modis  solvuntur,  aut  oblationibos  sacerdotum,  aut 

precibns  sanctorum,  ant  charorum  eleemosynis,  ant 

jejunio  cognatorum. 

Cap.  CXIII.  —  De  nutriendis  infirmis. 

(Ex  dictis  Hieron.)  Notrire    infirmos,  et  fovere 

Christum  nihil  ir.terest,  nutriendos  enim  est  infir- 

G  mus  :  quia  Christns  infirmum  se   esse  profitebitur. 

Cap.  CXIV.  —  Quod  non  noceant  praBterita^  si  non  plor 

ceant  prxsentia. 

(Ex  dictis  August.)  Non  nocent  mala  prsterita,  si 
non  placeant  prsesentia,  prsecipne  si  muitis  eleemo- 
sjnis  sint  expiata. 

Cap.  CXV.  —  De  illis  qui  hospites  reeipere  neglexe- 

rint, 

(Ex   Panitentiali    Romano  )  Quicunque     hospites 

non  recipit  in  domo  sua,  sicut   Dominus   prsecepit, 

et  propter  hoc    regna  coelorum   prumisit,   qoanto 

tempore  hospitibus    humanitatem   denegaverat,   et 

mandata  evangelica  jnzta  possibilitatem  suam  non 

adimpleverat,   nec  pedes  lavabat,  nec  eleemosynam 

|.  fecerat,  tanto  tempore  pleniter  in  pane  et  aqua,  si 

non  emendet,  pceniteat. 

Cap.  CXVI.  Ut  clerici  superflua  pauperibus  erogent. 

(Ex  eodem.)  Clericus  habens  superflua,  donet  ea 
paoperibus.  Sin  autem,  post  pceniteat  tempore  quo 
vivat,  in  contritione,  in  poenitentia  remotus  vivat. 

Cap.  CXVII.  —  De  illo  qui  alicui  ftatri  suum  imputat 
peccatum,  nisi  prius  seorsum  eum  arguerit. 

(Ex  eodem.)  Qui  peccatum  impntando  fratri  impo- 

nit,  priusquam  seorsum  arguat  eum,  satisfaciens  ei, 

tres  dies  poeniteat. 

Cap.  CXVIII.  De  illis  qui  diu  reticent  peccata  sua. 

(Ex  Panitentiali  Bedse  presbyteri.)  Sciendum  vero 
est,  qnanto  quis  tempore  moratur  in  peccatis,  tanto 
ei  augenda  est  poenitentia. 


1007 


BURGHARDl  WORMACIENSIS  EPISGOPI. 


Gap.  GXIX.  —  De  illis  qui  aliquem  in  ira  percus-  A 

serint, 

(Ex  eoncilio  Rothomag.,  capite  9.)  Si  qois  aliom  per 

iram  percusserit,  et  sanguinem  efTaderit,   si  laicus 

est,    XX  dies  poeniteat:  clericus,    XXX.   Ilii  autem 

qui  gradum  habeot,  amplius  pelli  debent,  diaconas 

sex    menses,    presbyter    unum    annum,    episcopus 

duos  annos  et  sex  menses. 

Cap.  CXX.  —  De  illis  qui  ad  feriendum  hominem  sur- 
rexerint^  volentes  eum  occidere,  sed  nwi  potue- 
runt, 

(Ex  Pcmitentiali  Romano.)  Qui  ad  feriendum  ho- 

minem  surrexerit,  volens  eum  occidere,  tres  hebdo- 

madas  posniteat.   Si    clericus  fuerit,    sex  menses  : 

quod   etsi  vulneraverit,  XL  dies.  Si  clericus  clericum, 

annum  totum,  sed  et  pecuniam  pro  modo   vulneris  B 

coi  inilixit,  tribuat. 

Cap.  CXXI.  —  De  illis  qui  reticuerint  peccatum  fratris 

quod  est  ad  mortem. 

{Ex  Pomitentiali  Theod,)  Qui  reticuerit  delictum 

fratris  qood  est  usqae  ad  mortem,   neque    eum  cor- 

ripuerit,  juxta  regulam  evangelicam,  primo  inter  se, 

et  ipsam  solum,  deinde  inter  alios,  deinde  ad  Eccle- 

siam  culpam  referens,  si  necesse  fuerit,   et  quanto 

tempore  fuit,  tanto  poeniteat. 

Gap.   CXXII.   Ouod  non    liceat  diacono,   alicui  dare 

poBnitentiam. 

(Ex  Pomitentiali  Romano»)  Non  licet  diacono  alicui 

dare  pcenitentiam  :    sed   episcopos,    aot  presbjter 

dare  de^et. 

Cap.  CXXIII.  —  Utpamitentia  quse  dilata  est,  cum  petita 

fuerit  non  negetur. 

{Ex  decr,  Leonis  papae,  capite  22  )  Dissimulatio  haec 

potest  non  de  contemptu  esse  remedii,  sed   de  metu 

gravius   delinquendi,   unde    poenitentia   qus  dilata 

est,  com    stodiosius  petita  fuerit  non  negetur,  ut 

quoquomodo  ad  indulgentise  medicinam  auima  vul- 

nerata  perveniat. 

Cap.  CXXIV.  —  De  illis  qui  despiciunt  eos  qui  fideliter 

agapas  fecerint. 

(Ex  concilio  Gangren.y  capite  11.)  Si  quis  despicit 
eos  qui  fideliter  agapas,  id  est,  convivia  pauperibus 
exhibent,  et  propter  honorem  Dei  convocant  fratres, 
et  noluerit  comraunicare  hujuscemodi  vocationibus, 
parvipendens  quod  geritur,  anathema  sit.  ^ 

Gap.  CXXV.  —  De  Ulis  qui  dicunt  se  non  habere  peccata. 

(Ex  concilio  Africano,  capite  70.)  Item  placuit,  ut 
qnod  ait  sanctus  apostolus  Joannes  :  Si  dixerimus 
quia  peccatum  non  habemus,  nosipsos  decipimas, 
et  veritas  in  nobis  non  est.  Quisquis  sic  accipiendum 
putaverit,  ut  dicat  propter  humilitatem  non  opor- 
tere  dici  nos  nou  habere  peccatum,  non  qoia  vere 
ita  est,  anathema  sit.  Sequitur  enim,  et  adjnngit 
apostolus  :  Si  antem  confessi  foerimos  peccata  no- 
stra,  fideiis  est  et  jostus,  qui  remittat  nobis  pec- 
cata,  et  mondet  nos  ab  omni  iniqoitate.  Ubi  satis 
apparet,  hoc  non  tantum  humiliter,  sed  etiam  vera- 
citer  dici  :  poterat  enim  apost.  dicere  :  Si  dixeri- 
mus,  non  habemus  peccatum,  nosipsos  extollimus, 
et  humilitas  in  nobis  non  est.  Sed  jcum  ait :  Nos- 


ipsos  decipimus,  et  veritas  in  nobis  non  « 

ostendit  eum  qui  dixerit  se  non  habere  pc 

non  verum  loqui,  sed  faisom. 

Gap.  CXXVI.  —  De  iUis  qui  dieunl  sanetos  in 
Dominicaf  Dimitte  nobis  debita  nostra^  fio 
sed  pro  aliis  dicere. 

(Ex  eodem^  capite  71.)  Item  placuit  iit  qi 

dixerit  in  oratione   Dominica,  ideo   dicere 

Dimitte  nobis  debita  nostra,  ut  pro  seipsis 

dicanl  :  quia  non  est  eis  necessaria  ista   pel 

pro  aliis  qni  snnt  in  suo  populo  peccalores, 

non  dicere  nnumquemque  sanctoruno,  Dini 

cata  mea,  sed    Dimitte  nobis  debita  nostrm 

pro  aliis  potius,  quam  pro  se  justos  peten 

gatur,   anathema,  sit.    Sanctus  enim  et  jo 

apostoius  Jacobos,  cum    dicebat  :   In  mnl 

offendimos  omnes.  Nam  quare  additum  est 

nisi  ut  ista  sententia  conveniret?  Et  in  PM 

legitur:  Ne  intres  in  jodicium  cum  servol 

non  jnstiiicabitur   iu    conspectu  tuo  ommti 

Et  in   oratione  sapientissimi   Salomonis : 

homo  qui  non  peccavit.  Et  in   libro  sancti 

mann  omnis  hominis  signum,   ut  sciat  om 

inflrmitatem  suam.  Unde  etiam   Daniel  sa 

justus,  cum  in  oratione  plnraliter  diceret 

vimus,  iniqnitatem  fecimos,  etc,  quse   ibi 

et  homiliter  conlitetur,  ne   potaretor,  qai 

dum   quidam  sentiont,  hoc   non   de   suis, 

popoli  sui  potius    dixisse    peccatis,   poste 

Cum  orarem,  et  confiterer  peccata  mea,  el 

popoli  mei  Domino  Deo  meo.  Noluit  dicere 

nostra,  sed  populi  sui  dixit  et  soa  :  quonisB 

islos  qoi  tam  male  intelligerent,  tanquam  ] 

prsevidit. 

Cap.  CXXVII.  —  De  illis  qui  episcopis  suis  cUm 
fitentur  peccata,  et  posteanegare  volueri 

[Ex  eodem^  capite  77.)  Item  placnit,    ut  si 

episcopus  dicit  aliquem  sibi  soli  propriaa 

fuisse  confessum,  atque   ille  postea  negat,-< 

tere  noluerit,  non  putetad  injoriam  suam  e 

pertinere,  quod  iili  soli  non  creditur,  et  si 

propriee  conscientiae  se  dicit  neganti  nolle  ec 

cace,  secrete    tamen   interdicat   ei  commii 

donec  obtemperet. 

Cap.  CXXVIII.  —  De  illis  pamitentibus  qui  oM 

pmnitentisB  exsequuntur. 

(Ex  condlio  Carthag.^  capite  79.)   Poenitei 

attente  leges  pcenitentise   exsequuntur,  si 

itinere,  vel  in  mari  mortui  fuerint,   ubi  eis 

niri  non  potuit,  memoria  eorum,  et  oratioi 

oblationibus  commendetur. 

Cap.  CXXIX.   —   De  itlU  qui  se  afftiyunt 

charorum. 

(Ex  epist.  Anastas.  l  papm,  Nejano  noH 

directa^  capiteii.)  Nos  autem  qui  novimus, 

credimus  et  docemus,  contristari  nimium  de 

tibus  non   debemus,   ne    qood   apud    alios 

tenet  speciem,  hoc   magis  uobis   in  culpa  i 

diffidentise  qoodammodo  genus  est  contra  hc 

quisque  prcedicator  qosrit  justitiam  amAOSt 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  DECIMUS  NONUS. 


lOiO 


olo  :  Nolumos  autem  vos  ignorare,  fratres,  de  A 
entibus  ut  non  constristemini,  sicut  et  caeteri 
lem  non  habent.  Hac  itaque,  frater  charissime, 
e  prospecta  studendum  nobis  est,  ut  sicut 
us,  non  de  mortuis  afQigamur,  sed  afifectum 
ibns  impendamns,  quibus  et  pietas  ad  utilita- 
!t  sit  ad  fructom  dilectio.  Desine  igitur,  cha- 
e,  moerorem,  et  assume  spiritalem  fructum 
B«  ad  utilitatem  sanctee  Dei  Ecclesiee,  servo- 
le  ejus  profectum,  et  vitee  hujus  qusecunque 
spatia,  seternis  divinisque  officiis  illustrare 
ide,  nt  qui  insignem  te  pr8*stitit,  reddat  sibi 
^cula  clariorem. 

!XXX.  —  De  illis  qui  sibiipsis  voluntarie  mortem 

inferunt. 

cmcilio  Braggar.f  capite  10.)  Placuit  ut  hi  qui 

iis  voluntarie,  aut  per  ferrum«   aut  per  vene- 

ant  per  prscipitium,  aut  per  suspendium,  vel 

et  modo  inferunt  mortem,  nuUa  pro   illis  in 

me  commemoratio  fiat,  neque  cum  Psalmis  ad 

iram  eorum  cadavera  dedncantnr.  Multi  enim 

>c  per  ignorantiam   osurparunt.   Similiteret 

I   placoit  fieri,  qui  pro    snis   sceleribus  pa- 

ir. 

Cap.  CXXXf .  —  De  eadem  re. 

concilio.,   Cabillon.^    capiteh.)  Quicunqne  se 

a   voluntate,    ant    in  aquam    jactaverit,   ant 

i  ligaverit,<ant  de   arbore  praecipitaverit,  aut 

percusserit  aut  cuilibet  voluntarie   se  morti 

rit,  istins  oblatio  non  recipiatur.  q 

XXXII .  —  De  illis  qui  cum  infidelibus  cibum  sumere 
praesumpserint. 

eoncilio  Elibertan,)  Si  vero   quis   clericos  vei 

cum  Judeeis  cibum  sumpserit,   placuit  eum  a 

iinione  abstineri,  ut  debeat  emendari. 

CXXIII. — Deillis  quiapostatant^  etadidololatriam 
se  convertunt. 

eodem.)  Adjectum  est  etiam  quosdam  Chri- 

I  ad  apostastiam,  quod  dici  nefas  est,   trans- 

y  et  idolorum  cultn,  ac  sacrificiorom  contami- 

e  prufanatos,  quos  aChristi  corpore  et  sangnine 

adnm  redempti  fuerant  renascendo,  jubemus 

di  :  et  si  resipiseentes  forte  aliquaodo  fnerint 

nenta  conversi,  his  quandin    vivunt  agenda 

mtia  est :  et  in  ultimo  fine  sno  reconciliatio-  ^ 

atia  tribuenda,  dicente  Domino  :  Nolo  mortem 

oris,  sed  ot  convertatur  et  vivat. 

Cap.  CXXXIV.  —  De  eadem  re. 

eodem.)  De  his  qui  apostatant,   et  raro  se  ad 

iam  reprsesentant,  nec  qnidem  poenitentiam 

quseront,  et  postea  in  infirmitate  arrepti  pe- 

lommunionem,  placoit  non  dandam  eis  com- 

nem,  nisi  revelaverint  eorum  rectam  fidem, 

rint  fructns  dignos  poenitentise. 

XXXV.  —  De  Ulis  qui  christiana  mancipia  capti- 

vaverint. 

Pmitentiali  Theod.)  Si  qni»cunque  hominem 

et  ingenio  captivaverit  aot  transmiserit,  tres 

pcenitcat. 


Cap.  CXXXVI.   De  Ulis  qui  aream  proximi  sui  incen- 

derint. 

{Ex  PamitenHali  Homano.)   Si   quis  domnm    vel 

aream  cujuscnnque     volontarie    igne  cremaverit, 

soblata  vel  incensa  omnia  restituat,  et  tribus  annis 

poenitentiaiii  agat. 

Cap.  CXXXVII.  —  De  illU  qui  Ubidinose  obtrectaverint 

puellam  aut  mulierem. 

(Ex  eodem.)  Si  quis   obtrectaverit  puells  aut  mn- 

lieris  pectos,  vel  turpitudinero   earum  :  si   clerica^ 

est,   qninque   dies  :  si   laicns,   tres  dies   poeniteat 

Monachus  vel  sacerdos,  a  ministerio  divino  sospensi, 

si  aliqoid  tale  fecerint,  viginti  dies  poeniteant.  Scri- 

ptum  est  enim  :  Neqoe  tetigeritis  neque  obtrecta- 

veritis  turpitudioem  feminarum. 

Cap.  CXXXVIII.  —  De  illis  qui  balneo  cum  mulieribus 

se  laverint. 

{Ex  Pctnitentiali  Theod.)   Si  qnis   in  balneo  cum 

mulieribos  se  lavare  prsesumpserit,  tres  dies  poeni- 

teat,  et  nlterius  non  prssumat. 

Cap.  CXXXIX.    —  De  administratione  xenodochiWf  et 

decimx. 

{Ex  eodem.)  Si  quis  xenodochias  paoperum  admi- 
nistrat,  vel  decimas  populi  sosceperit,  et  si  quis 
exinde  vel  suis  seecularibus  lucris  sectandnm  aliquid 
subtraxerit,  quasi  rerum  alienarnm  invasor  :  reus 
damnnm  restituat.  et  snb  canonico  judicio  reforme- 
tor,  et  agat  poenitentiam  tribus  annis.  Scriptum  est 
enim  :  Talem  dispensatorem  Dominus  qosrit,  qui 
sibi  de  suis  nihil  usorpet. 
Cap.  CXL.  —  Ut  feminae  menstruatsd  non  offerant. 

{Ex  concilio  Mogunt,,  capite  6.)  Mulieres  menstrno 

tempore    non     offerant,    nec    sanctimoniales,   nec 

laic».   Si  prsBsumpserint,  tres  hebdomadas   poeni- 

teant. 

Cap.  CXLI.  —  De  iUis  feminis  qum  ante  mundum  san-- 
guinem  Ecclesiam  inirant^  et  quw  nupserint  his 
diebus. 

(Ex  FoBnitentiali  Theod.)  Mulier  qu8B   intrat  Ec- 

clesiam  ante  mundum   sanguinem  post  partum,  si 

raasculnm  generat,  XXXIII  dies,   si   foeminam   LVI. 

Si  qua  antem  prssumpserit  ante  tempus  prsefinitum 

Ecclesiam  intrare,  tot  dies  in    pane  et  aqua  poeni- 

teat,  quot  Ecclesia  carere  debuerat.  Qui  autem  con- 

cobuerit  cum  ea  his  diebus,  debem   dies  poeniteat 

in  pane  et  aqoa. 

Cap.  CXLII.  —  Quod  monachi  secularibus  pcenitentiam 

dare  non  debeant, 

(Ex  cmcilio  Mogunt.^  capite  2.)  Liberi  sint  monachi 

ad  dandam  poenitentiam  s«ecularibus. 

Cap.  aLUll.—  UtpamitentesanteperactampcBnitentiam 

nofi  reconcilientur. 

(Exeodem^  capite  23.)  Non  reconcilientur  poeniteu- 

tes  si  necessitas  non   coegerit,    nisi   post  peractam 

poenitentiam. 

Cap.  CXLIV.  —  De  illis  qui  ad  confessionem  veniunt^ 
necesse  est  ut  primum  de  livore  invtdisB^  et  ava- 
ritia,  interrogentur. 

(Ex  PotnitentiaU  Theod.)  Sane  qnia  de  livore  in- 

vidis,  et  de  ira,  necnon  et  de  avaritia,  ut  superios 

digestum  est,  oriuntur  homicidia,  recte,  nt  arbitror 


iOll 


BURCHARDi  WORMACIENSIS  EPISGOPI. 


ceDsuifnus  de  ipso  vitio  primum  qualiter  sacerdo-  A 
tali  judicio  canonice  peni^us  sit  corrigendum  osten- 
dere  :  ac  deinde  secundum  ordinem  vitiorum  ita 
remedium  subsequatur,  qoo  facilius  undecunque 
poenitens  purgari  voluerit,  sine  dilatione  in  singulis 
capitnlis  inveniatur. 

Cap.  CXLV.  —  De  iUis  qui  soli  Deo  peccata  sua  eonfi- 

tenda  esse  affrmant. 

(Ex  eodem.)  Quidam    Deo   solummodo    confileri 

debere    dicnnt  peccata,  ut    Grsci :    quidam    vero 

sacerdotibus    coniitenda     esse   percensent,    ot  tota 

sancta  Ecclesia.    Qnod  ntrumque  non  sine  magno 

fructu   intra  sanctam  fit   Ecclesism,  jita  dantaxat, 

nt    et    Deo    qui   remissor    est    peccatorum    confi- 

teamur   peccata  uostra,     et  hoc  perfectorum    est,  ^ 

et  cum    David   dicamus  :    Delictum   meum    cogni- 

tum  tibi   feci,  et  injostitiam  meam   non   abscondi. 

Dixi,  confitebor,  adversum  me  injustitias  meas  do- 

mino^  et  lu  remisisti  impietatem   peccati  mei.  Sed 

tamen   apostoli  institutio   nobis  sequenda   est«    ut 

confiteamur  aiterntrum  peccata   nostra,   et  oremus 

pro  mvicem  ut  salvemur.  Confessio  itaque  qus  Deo 

soli  fit,  quod  justorum  est,  peccata  purgat :  ea  vero 

quffi  sacerdoti   fit,  docet    qualiter   ipsa   purgentur 

peccata.  Dens  namque  salutis  et  sanitatis  auctor,  et 

largitor,  plerumque  hanc  preebet  suse  potenti»  invi- 

sibiii  administratione,  pierumque  medicornm  opera- 

tione: 

Cap.  CXLVI.  —  De  iUis  qui  accipiunt  pcmitentiam,  et 
plus    desiderant   temporis    constituti   expletionemf  q 
qmmpeccati  remissionem, 

(Ex   Pomitentiali  Bedae  presbyteri,)   Multi,     quod 

non  sine  dolore  dicendum  est,   in  poenitentia,  non 

tam  peccati  remissionem,  quam  teroporis  constituti 

expectant   expletionem,  et  si   carnium  et  vini  osus 

eis  iuterdiotus  esi,  mutata  non   voluntate,  sed  ejus- 

dem  cibi  aut  potus  perceptione^  in  tantum  deliciis 

suis  indolgent,  ut  deliciosius  his  interdictis,  aliorum 

ciborum  vel  potionum  appetitu  vivere  cognoscantur. 

Spiritalis  autem  abstioentia,  que   in  pcenitentibus 

potissimnm  vigere   debet,  quorumdam    ciborum  ac 

potionum  perceptiones  et  desiderium  fugere  debet. 

Illeinquam,  ille  magis  parcimonise  servire  censen- 

dus  est,  qui  sibi  non  solom  quarumdam  rerum  per- 

ceptiones,  sed   deiectationes  corporis  penitus   inter-  D 

dicit. 

m 

Cap.  CXLVII.  — Quodsecundumcanonumetpomitentia' 
lium  statuta  pmitentias  dandae  sint, 

{Ex  concil.  Uogmt,,  cap,  20.)  Cum  igitur   omnia 

consilia  canonum  qoae  recipiuntur,  sint  a  sacerdo- 

tibus  legenda  etintelligenda,  et  per  ea  sit  eis  viven- 

dnm  et  predicandum,  necessarium   duximus,  ot  ea 

quffi  ad  fidem  pertinent,  et  ubi  de  extirpandis  viliis, 

et  plantandis  virtntibns  scribitur,  hoc  ab  eis  crebro 

legatur,  et  bene  inteliigatnr,   et  in  popnlo   prsedi- 

cetur. 

Cap.  CXLVIII.  —  Ut  nuUus  injustas  mensuras,  et  pon- 
dera  tnjusto,  et  a  [civibus  non  coUaudata^  lucri 
causa  dare  prxsumat. 

{Ex  eodem,  cap.  2i .)  Ut  mensurae  et  pondera  jnsta 


fiant,  sicut  in  divinis  legibus  censitum  est,  et  i 

pitulari  domioico  continetur,  et  iste  sacer  conv 

statuit.  Sic  omnibus  nobis  observare  placet. 

qnis  justas  mensuras,  et  justa  pondera    lucri 

mutare  prfiesumpserit,  in  pane  et  aqua  vigint 

poeniteat. 

Cap.  CXLIX.  —  De  matre  qux  infantem  suum 
ignem  posuerat,  et  sua  negligentia  mortuus  est. 

(Exconcil.  Triburi,,   cui  interfuit  rex   Amo 

cap.  14.)  Mater   si  joxta  focum   infantem  poi 

et  alius  homo  aquam  in  caidariam  miserit,   et 

lita  aqua  infans  soperfusns    mortuus    foerti 

negligentia  mater  poeniteat,    et  iile    homo 

ru3  sit. 

Cap.  CL.  —   De  ordinatis  si  ante    vel  posi 
nationemin   criminaUbus  peccatis   deprehend 
rint. 
(Ex  conciUo  Hilerdensit  cap.  10.)  De  his  er 

sum  est  nobis  conscribi  qui  sacros  ordines  hi 
et  ante  vei  post  ordinationem  contaminatos  j 
pitalibns  criminibus  se  esse  profitentur,  inq 
ut  mihi  videtur  hcec  distantia  esse  debet,  ut  1 
deprehensi  vel  capti  fuerint  publice  in  per, 
furto,  atque  fornicatione,  et  caeteris  hujusmoc 
mioibus,  secundum  sacrorum  canonum  insti 
gradu  proprio  deponantur  :  quia  scandalum  es 
pulo  Dei,  tales  personas  super  se  positas  ht 
quas  ultra  modum  vitiosas  constat  esse.  ^ 
inde  detrahuntur  homines  a  sacr^cio  Dei, 
quondam  filiis  Heli  peccantibus  fecisse  legunl 
rebelies  hinc  atque  contrarii  existeutes,  < 
pravis  exempli  quotidie  pejores  tiunt :  qui  i 
de  prsedictis  viris  per  occultam  confessionem 
a  se  absconse  commissa  coram  oculis  Dei, 
sente  etiam  sacerdote,  qui  eis  indicturus  es 
nitentiam,  confitentur,  et  semetipsos  graviter 
quisse  accusant,  si  veraciter  poenituerint,  et  t 
jejunia,  et  eleemosinas  vigiliasque  atque  : 
orationes  cum  lacrymis  purgare  certaverin 
etiam  gradu  servato  spes  venise  de  misericord 
promittenda  est,  qui  omnes  hooQines  volt 
fieri,  et  ad  agnitionem  veritatis  pervenire  :  i 
vult  mortem  peccatoris,  sed  ut  conyertati] 
vivat. 

Cap.  CLI.  —  De  viris  ordinatis,   quorum  occuUa 

cata  sunt. 
(Ex  concil,  Toletan.)  De  viris  ordinatis  qoora 

culta  peccata  sunt,  nec  manifeste  ab  aliquo  argi 

sunt,  et  salubritercompuncti  pro  peccatis  sois  e 

sionem  episcopo  sive  presbytero   occolte  facioo 

num  mihi  videtur,  utsecundum  idquod  sibi  deei 

fuerit    ab   episcopo,  sive   presbytero,    pcenitei 

agant,  non  trepide,  nec  tarde,  sed  fenrcnter  i 

iicite,  ac  sic  se  veniam  peccatonim  a  domino  | 

pturos,  et  gradum  se  retenturos  confidant. 

Cap.  CLII.  —  De  iUa  femina  quae  menstruosum 
sanguinem,  et  scmen  viri  sui^  et  testam  ho 
combusseritf  et  haec  omnia  viro  suo  ad  pota 
dederit. 

(Ex  eodem^  capite  17.)  De  his  etiam   super  q\ 

interrogasti,  hoc  est,  de  illa  femina,  que  mensti 


k 


1013 


DECRETORUIl  LIBRI  XX.  —  LIBER  VICESIMUS. 


i014 


sunm  sangainem  immiscuit  cibo   vel  potui,  et  dedit  A 

'viro  suo  ut  comederet,  etde  ilia  qu8B  semen  viri  sui 

in  potu  bibit,  et  de  ea  qusetestam  bomiuis  combussit 

igni,  et  viro  suo  dedit  pro  intirmitate  vitanda,   quali 

poenitentia  sint  plectende,  ut  nobis  videtur,  tali  sen- 

tentia  sunt  feriendse,  sicut  magi  et  arioii  :  quia  ma- 

gicam  artem  exercuisse  noscuntur.   Nam  de  his  qui 

magicam  artem  exercuisse  noscuntur,  et  qui  auguria 

attendunt,  et   divinationes  observant,  Theodori  ar- 

chiepiscopi   gentis  Anglorum    constitutiones    habe- 

xnus,  in  quibus  scriptum  est  :  Quiimmolat  dsemoniis 

in  minimis,  uno  anno  poeniteat,  qui  vero  in  magnis, 

decem  annos  pceniteat. 

Cap.  CLIII.  —  Ui  nullus  alius  prsesumat  pccnitentiam 
dare,  vel  eonfessionem  audire,  nisi  episeopus  aut 
presbyter.  B 

(Ex  PcBnitentiali  Romano  )  Sicut  enim  sacrificium 
offerre  non  debeot  nisi  episcopi  et  presbyteri,  quibus 
claves  regni  coelestis  traditee  sunt  :  sic  necpoeniten- 
tium  judicia  alii  usurpare  debent. 

Cap.  CLIV.  —  De  eadem  re, 

(Ex  eodem.)  Siautem  necessitasevenerit,et  presbj- 

t€r  noa  fuerit  prsesens,  diaconus  suscipiat  poenite.i- 

tem  ad  sanctara  communionem. 

Cap.  CLV.  —  De  temportbus  quibus  se  continere  de- 
beant  conjugati  ab  uxoribus. 

(Ex  concilio   Eliberta.)    In   tribus  quadragesimis 

anni,  et  in  die   dominico,  et  in  quarta  feria,  et  in 

sexta  feria,  conjugales  continere  se  debent,   nec  illis 

diebus  copniari,  quandin  gravata  fuerit  uxor,  id  est, 

a  quo  die  liiius  in   utero  motum  fecerit,  usque  ad  ^ 

partum,  apartu    post,  XXXUI   dies  si  lilius  est,  si 

aatem  tilia,  post  LVI. 

Cap.  CLVI.  —   De  femina  quae  sponte  filium  suum 

occiderit. 

Si  mater  filiam  suam  sponte  occiderit,   quindecim 


annos  poeniteat,  et  nunquam  mutet,  nisi  die  domi- 
nica.  Muiier  autem  paupercula  si  fecerit  pro  difficul- 
taie  nutriendi,  septem  annos  poeuiteat. 
Cap.  CLVII.  —  De  illis  qui  in  dominico  die  nupseiint 
{Ex  concilio  Triburiensi,  capite  5t.)  Si  quis  nupse- 
rit  die  dominico,  petat  a  Deo  indulgentiam,  et  qua- 
tuor  dies  poeniteat. 

Cap.  CLVIII.  —  De  illis  qui  confessa  iterant. 

(Ex  coJicilio  Tolet.)  Ca  qus;  frequenii  praevarica- 
tione  iterantur,  frequenti  et  sententia  condem- 
nantur. 

Cap.    CLIX.  —   De  pcemtentia  fidelium,  ut  confessio 
eorum  non  publice  fiat,  sed  privatim. 

(Ex  epist.  Leonis  papae,  capite2.)  Illam  etiam  contra 
apostolicam  regulam  prsesumptionem  quam  nuper 
agnovi  a  quibusdam  iliicita  usurpatione  committi, 
modis  omnibus  constituo  submoveri,  de  poenitentia 
scilicet,  quse  a  fidelibus  postulatur  :  ne  de  singulo* 
rum  peccatorum  genere,  libellis  scripta  professio 
publice  recitetur.  Conscientiarum  sufQciat  solis 
sacerdotibus  indicari  confessione  secreta.  Quamvis 
enim  plenitudo  fidei  videatur  essn  laudabilis,  qude 
propter  Dei  timorem  apud  homines  erubescere  non 
vereatur  :  tamen  quia  non  omnium  hujusmodi  sunt 
peccata,  ut  ea  qui  poenitentiam  poscunt,  non  ti- 
meant  publicare,  amoveatur  improbabilis  consue- 
tudo,  ne  multi  a  poenitentiae  remediis  arceantur, 
dum  aut  erubescunt,  aut  metuuqt  inimicis  suis 
facta  reservari,  qnibus  possint  legum  coni^titutione 
percelli.  Sufticit  enim  illa  confessio  quce  primum 
Domino  fertur,  tunc  etiam  sacerdoti  qui  pro  delictis 
poenitentium  peccator  accedit  :  tunc  enim  plures 
ad  poeniteutiam  poterunt  provocari,  si  populi  auri- 
bus  non  publicetur  conscientia  conlitentis. 


FINIS    LIBRI    NONI    DECIMI. 


INDEX  CAPITULORUM  LIBRI  VICESIMI. 


Cap.  1.  Qnod  anims  humanee  inter  caeteras  creatu- 
ras  ab  initio  non  sint  creatse. 

2.  Quod  duse  anime  non  sint  in  uno  homine,  ut  qui- 
dam  dicunt,  sed  una  tantum.  ^ 

3.  Qaod  solus  homo  habeat  animam   substantivam. 

4.  Ut  pecudum  anime  com  camis  morte  finiantur. 

5.  Qood  anima  humana  non  cum  carne  moriatur. 

6.  Quod  homo  constet  doabus  substantiis. 

7.  Qaod  spiritus  non  tertius  sit  in  substantia  homi- 
nis,  ut  quidam  affirmant. 

8.  Quod  Deus  sicut  ex  nihilo  bona  facere  potuit,  ita 
camvoluitperincarnationis  suse  mysterium,  etiam 
perdita  bona  reparavit. 

9.  Qaod  Deus  tres  vitales  spiritus  crearet,  unum  qni 
came  non  tegeretur,  alium  qui  carne  tegeretur, 
sed  non  cnm  carne  moreretur  :  tertium  qui  carne 
tegeretur,  et  cum  carne  moreretur. 

10.  Quod  homo  in  prima  conditione  sua  iibero  ar- 
bitrio  donatiis  sit. 


i  1 .  Quod  omnes  homines  in  prsevaricatione  Ads  na- 
turalem  possibilitatem  perdidissent. 

12.  De  eadem  re. 

13.  Quod  homo  sic  positus  sit  in  paradiso,  si  obe- 
diens  permaneret,  quandoque  ad  coelestem  pa- 
triam,  sine  carnis  morte  transiret. 

14.  Qood  nos  carnales  in  hujus  exilii  ccecitate  nati, 
puero  in  carcere  nato,  et  nutrito  comparemur. 

15.  Quod  nnllus  per  semetipsum  bonus  iieri  possit. 

16.  De  eadem  re. 

17.  De  eadem  re. 

18   Quod  gratia  divina  non  solum  peccata  dimittat, 

sed  etiam  adjuvet  ne  committantnr. 
19.  Quod  prsedestinatio  Dei  ita  sit  ordinata,  nt  ea 

nociva  quee  preedestinata  sunt   electornm  precibus 

solvi  queaot. 
20    Item  de  praidestinatione. 
2t.  De  Dei  praevidentia,  simul  et  providentia. 


B 


1015  BDRGHARDI  WORIIAGIENSIS  EPISGOPI. 

22.  Qood  diviua  sternitas,  nec  fuisse,  nec  fnturum  A 
esse  habeat. 

23.  Quod  cuncta  quee  hominibas  fiunt,  absque  omni- 
potentis  occulto  concilio,  non  veniant. 

24.  De  eadem  re. 

25.  Quod  Deus  singulis  dies  suos  pnefigat,  utmiuui, 
nec  augeri  possint. 

26.  Quod  Deus  nostra  peccata  dissimalet. 

27.  Quod  Deas  cuncta  disponat,  et  consideret  uni- 
versorum  fiuem. 

28.  29,  30,  31,  32,  33,  34,  35,  36,  37,  38,  39.  Item 
de  prfiedestinatione. 

40.  De  creatione  angelorum. 

41 .  Quod  nihil  sit  incorporeum  et  invisibile,  prster 
solum  Deum. 

42.  Quod  omnis  creatura  sit  corporea. 

43.  Quod  omnes  intellectnales  nator»    immortales 
sint. 

44.  Quod  apostatee  angeli  ante  rninam  liberum  arbi- 
trium  habeant. 

45.  Gur  angelorum  spiritus   irremissibiliter  pecca- 
rent,  eum  carnis  commixtione  non  tenerentur. 

46.  Quod  angeli  custodes  hominibus  prcBponantur. 

47.  Quod  singulis  hominibus  singuli  angeli  dentur 
cnstodes. 

48.  Quod  dextera  Dei   sit    angelornm  pars  electa, 
sinistra  autem  ejus,  pars  angelorum  reproba. 

49.  Quod  immundi  spiritns  in  hoc  coeli,  terraeqne 
medio  vagentur. 

50.  De  hoc  si  pax  in  sublimibus  retineatur. 
5i.  Qaod  diaboli  voluntas  semper  sit  iniqua,   pote- 

stas  autem  ejus  nunquam  injusta. 

52.  Quod  quatuor  modis  loquatur  Deus  ad  diabolum, 
et  tribus  modis  diabolus  ad  Deum. 

53.  Quod  non  sit  palma  victorise,  sine  labore   certa* 
minis. 

54.  De  creatura,  et  natara,  et  ministerio  angelorum, 
et  de  casu  apostatarum  angelorum. 

55.  Quod  supernorum  civium  numerus,   et  finitus 
sit,  et  infinitus. 

56.  Quod  omnis  culpa  ante  discessum  oblationis  mu- 
nere  solvatur. 

57.  Quod  sacra  oblatio  post  mortem  animabus  pro- 


1016 

miseroram  :  justus  autem,  et  ideo  non   sedetur 
in  perpetuum  ab  iniquorum  ultione. 

65.  De  hoc  si  ante  restitotionem  corporum  animae 
justorum  in  ccelum  rapiantur. 

66.  Qood  justi  in  die  judicii  animarum  simul,  et 
corporum  gloria  lictabuntur. 

'67.  De  hoc  si  boni  bonos  in  regno,  vel  si  mali 
malos  in  supplicio  agnoscant. 

68.  De  hoc  si  .iguis  pnrgatorins  credendns  sit,  qoi 
post  mortem  animas  a  peccatis  expurget. 

69.  Quod  unus  sit  gebennee  ignis,  sed  non  uno  modo 
omnes  cruciet. 

70.  Quot  genera  sint  oblationis  pro  defuuctis  fa- 
cienda? 

71.  Gur  sanctorum  animse  pro  peccatoribus  non 
orent,  quando  eos  in  igne  fieterno  ardere  pro- 
spexerint. 

72.  Quod  duobus  modis  vita  dicatur,  duobus  etiam 
mors  intelligatur. 

73.  Quod  eiecti,  seu  reprobi  ad  loca  communia 
deducantur  in  tormentis. 

74.  De  hoc  quod  in  domo  Dei  mult»  mansiones 
sint. 

75.  Qnod  illum  quem  semel  culpa  ad  poenam  pertra- 
hit,  misericordia  ulterius  ad  veniam  non  reducat. 

76.  Quod  Deus  dicatur  zelans,  dicatur  iratus,  dicatur 
poenitens,  dicatur  misericors,  dicatur  prcescius. 

'«7.  Gur  Deus  suos  electos  sic  permittat  mori,  ut  non 
in  vita  illorum  ostendat,  cujus  sanctitatis  sint. 
G  78.  Quod  miseris  mors  fiat  sine  morte. 

79.  Quod  in  inferno  peccatoribus  ad  consolationem 
ignis  non  luceat,  sed  ut  magis  torqueat. 

80.  De  eadem  re. 

81.  Quod  humana  anima  ita  immortalis  sii,  atet 
mori  possit,  et  non  possit. 

82.  Quod  corporeus  sit  iguis  gehenna),  et  non  indi- 
geat  alia  materia,  nisi  reprobornm  cruciatu. 

83.  Gur  anima  in  corpore  manens,  et  egrediens 
videri  non  possit. 

84.  Ut  nullus  dubitare  debeat  ea  esse  invisibilia, 
qufie  Deo  invisibili  subministrant. 

85.  Quod  nulla  visibilia  videri,  vel  cognosci  pos- 
sint,  nisi  per  invisibilia. 


desse  possint,  si  non  sunt  culpse  indissolubiles.       ^  86.   Quod  incorporens    spiritus    in  infemo   a  cor- 


58.  Quod  beatius  sit  quemquam  liberum  hinc  exire, 
quam  post  mortem  libertatem  quaerere. 

59.  Quod  nullus  debeat  rogare  pro  peccato,  quod  est 
ad  mortem. 

60.  Ut  omnes  animse  electorum  credendae  sint  esse 
in  CQ*Jo,  et  iniquorom  animae  in  infemo. 

61 .  Quod  sicnt  finis  non  est  gaudio  bonorum,  sic 
finis  non  est  tormentis  malorum. 

62.  Quod  ita  non  sit,  ut  quidam  affirmant,  quod 
Deus  ob  hoc  minatns  sit  seteraam  poenam  peccan- 
tibns,  ut  corrigeret  a  maiis. 

63.  Gur  peccata  qus  cum  fine  perpetrata  sunt, 
sine  fine  puniantur. 

64.  Quod  Dens  pins  sit,  et  non  pascatur  cruciatu 


poreo  igne  affiigatur. 

87.  Quod  incorporeus  spiritus  vivificare  possit,  et 
ibi  teneri,  ubi  a  corporeo  igne  cruciatur. 

88.  De   apostatis  spiritibus   quod  incorporei    cre- 
dendi  sint. 

89.  Quod  gehenus  ignis  corporeus    esse   creden- 
dus  sit. 

90.  De  hoc  quod  scribitor,  Deumnemo  vidit  anquam, 
et  qualiter  iilud  intelligendnm  sit. 

91 .  De  duplici  poena  damnatorum. 

92.  De  poenis  impiorum. 

93.  De  Antichristo. 

94.  Quod  ante  diem  jndicii,  etiam  electi  casuri   sint 
in  adventu  Antichristi. 

95.  De  Antichristo. 


1017 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  VICESIMUS. 


1018 


96.  Item  de  Antichristo.  A 

97.  Quod  Dovissimis  omnes  Israelit»  per  prsdica- 
tionem  Helise  converti  debeant. 

98.  De  hoc  cur  in  hac  vita  seepias  bonis  male  sit, 
et  malis  bene. 

99.  Quod  eliam.omnes  intideles  resurgere  debeantad 
tormenta,  non  ad  judicium. 

100.  Quod  omnes  homines  resurgere  debeant. 

101.  De  eadem  re. 

102.  Quod  angeli  apostatee,  et  impii  homines  post 
tormenta  quasi  suppliciis  expurgati,  non  jnstorum 
societati  donetur. 

i03.  Quod  resurrectio  fieri  debeat  in  setate  per- 
fecta;  javentatis,  quse  profectu  nonindigeat. 

i04.  Quod  districtus  judex  ad  judicium  veniens  pec- 
catorem  videat,  nt  feriat,  nou  ut  salvet. 


105.  Quod  Deus  ad  judicium  reniat  ad  feriendum 
videns,  et  ad  salvandum  non  videns. 

106.  Quod  in  die  judicii  duo  ordines  in  quatuor  di- 
vidantur. 

107.  Quod  liber  vite  sit  ipsa  visio  advenientis  jodi- 
cis  :  quia  quicquid  quis  fecerat,  ipso  vi5o .  statim 
intelliget. 

108.  De  gloria  sanctorum  post  judicium. 

109.  Quod  iinito  judicio  incipiat  esse  sceculum  no- 
vum,  etc. 

110.  Contra  eosqui  dicont,  si  post  factum  jodicium 
erit  confldgratio  mundi,  ubi  tunc  esse  potuerint 
sancti,  qui  non  contingantur  tlamma  incendii. 

Indicis  capitubrum  finis. 


BURGHARDI 


WORMACIENSIS   ECCLESIyE   EPISCOPI 


DECRETORUM  LIBER  VICESIMUS 


DE  CONTEMPLATIONE. 


ARGUMENTUM  LIBRI.  B 

Liber  hic  Speculator  vocatur.  Speculatur    enim  de 

providentia  et  prsedestinatione  dWina,  et  de  adventu 

Antichristi,  de  ejus   opefibos,  de   resurrectione,  de 

die  judicii,  et  infernalibus  poenis,  de  felicitate   per- 

petu»  vits. 

Cap.  I.  —   Quod  animm  hvmansB  inter  csBteras  crea^ 
turas  ab  imtio  non  sint  creatss. 

(August,  dicit,)  Animas  hominnm  non  essedicimos 

ab  initio  inter  cseteras  intellectoales   naturas,   nec 

semel  creatas,  ot  Origenes  fingit  :  neqoe  cum  corpo- 

ribus  per  coitum  seminari,  sicut  Luciferiani  et  Cy- 

rillos,  et  aliqui  Latinorom  prsesumentes  affirmant, 

quasi  natars  consequentia  serviente  :   sed   dicimus 

corpus  tantum  per  conjugii  copulam  seminari,  Dei, 

vero  judicio  coagolari  in  vulva,  et  iingi,  atque  for-  ^ 

mari.  Formato  jam  corpore,  animam   creari,  et  in* 

fundi,  ut  vivat  in  utero  homo  ex  anima  constans,  et 

corpore,  egrediaturque  vivos  ex  utero,  plenus  sob- 

stantia.  Creationem  vero  anims,    solom  creatorem 

omnium  nosse. 

Cap.  II.  —  Quod  dusB  animsB  non  sint  tn  uno  homine, 
ut  quidam,  dicunt  sed  una  tantum. 

(August.)  Non  duas  animas  esse  dicimus   in  uno 

homine,  sicut  quidam  Jacob,  et  alii  Syrornm  dis- 

putatores  scribunt,  ut  una  anima  ^it  de  aqua  anime- 

tnr  corpus,  et  immixta  sit  sanguini,  et  altera  spiri- 

talis,  qo8B  rationem   ministret  :  sed  dicimus   unam 

esse  eamdemque  animam  in  homine,  quse  et  corpus 

sna  societate  vivificet,    et  senietipsam  sua  ratione 


disponat,  habens  in  se  libertatem  arbitrii,  ut  in  sua 

substantia  eligat  cogitationem  quam  vult. 

Cap.    III.    —    Quod    solus    homo    haheat    animam 

substantivam. 

{Idem.)  Solnm  hominem  credimos  habere  animam 

substantivam,  ex  qua  corpus  vivit,  et  rationem  suam, 

et  ingenia  vivaciter  tenet.  Neqne  cum  corpore  mo- 

ritur,  sicut  Arabs  asserit,  neque  post   modicum  in« 

tervallum,  sicut  Zenon  :  quia  substantialiter  vivit. 

Cap.  IV.   —   Ut  pecudum  animsB  cum  camis  morte 

finiantur. 

(Idem.)  Pecudum  animse  non  sunt  sobstantive  sed 

cum  ipsa  carnis  vivacitate  nascnntur«   et  cum  camis 

morte  Rniuntur.  Et  ideo  nec  ratione  reguntur,  sicut 

Plato  et  Alexander  putant  :  sed  ad  oronia  nature  in- 

citamenta  ducuntor. 

Cap.  V.  —  Quod  anima  humana  non  cum  came  mo' 

riatur. 

(Idem.)  Anima  humana  non  cum  came   moritor : 

qoia  non  carnis,  ot  superius  diximus,  semen  est,  sed 

formato  inventoris  Dei  judicio  corpore,  dicimus  eam 

creari,  et  infundi,  ut  vivat  homo  intus   in  utero,  et 

sic  nativitate  procedat  in  mundo. 

Cap.  VI.  —  Quod  homo  constet  duabus  substtmtiis. 

(Idem.)  Duabus  substantiis  constat  homo,  anima 
tantum  et  carne.  Anima  com  ratione  sua,  et  carne 
cnm  sensibus  sois,  id  est,  visu,  auditu,  gustu,  odo- 
ratu  et  tactu.  Quos  tamen  sensos  absque  anime 
societate  non  movet  caro  :  anima  vero  et  sine  carae 
rationem  suam  integraru  tenet. 


1019 


fiURCHARDl  WORIIACIENSIS  EPISCOPI. 


iO^ 


Cap.  VII.  —  Quod  spiritus  non  iertius  sit  m  substantia  A 
himiniSy  ut  quidam  affirmant 

(Idem.)  Non  est  tertius  io  substantia  hominis  spi- 

ritus  ut   Dydimus    conlendit,  sed  spiritus  ipse  est 

anima.  Anima  vero  pro  spiritali  natura,  vel  pro  eo 

quod  spiret  in  corpore,  spiritus  est  appellata.  Ani- 

mam  vero  ex  eo  vocari  quod  ad  viviticandum  ani- 

matur  et  corpus.  Tertium  vero,  qui  ah  Apostulo  cum 

corpore  et  anima  inducitur  spiritus,   gratiam   sancti 

Spiritus  intelligendum,  quam  orat  Apostolus  ut  in- 

tegra  perseveret    in   nohis,    nec    nostro   vitio,   aut 

minuatur,   aut  fngetur  a  nohis  :  quia  Spiritus  san- 

ctus  disciplinee  efTugiet  fictum. 

Cap.  VIII.  —  Quod  Deus  sicut  ex  nihilo  bona  facere 
potuitf  ita  cum  volnit  per  incamationis  sux  myste- 
rit/m,  etiam  perdita  bona  reparavit.  fi 

(Greg.  in  suis  Moralibus.)  Omnipotens  Dens  sicut 

ex  nihilo  hona  facere  potuit,  ita,  cum  voluit,  per 

incarnationis  suse    mjsterium    etiam    perdita  hona 

reparavit.  Duas  vero  ad  intelligendum   se  creaturas 

fecerat,  angelicam  videlicet,  et  humanam.  Utramque 

yero  superhia  perculit,  atque  ah  statu  ingenitffi  re- 

ctitudinis  fregit  :  sed  una  tegmen  carnis  hahuit,  alia 

vero  nil  inHrmum  de  carne  gestavit.  Angelus  nam- 

que  solummodo  spiritus  :  homo  vero,  et  spiritus,  et 

caro.  Misertus  ergo  creator  ut  redimeret,   illam  ad 

se  dehuit  reducere,    qnam  in  perpetratione  culpae 

ez  intirniitate  aliquid  constat  hahuisse  :  «t  eo  altios 

dehuit  apostatam   angelum  repellere,   quo   cnm   a 

persistendi   fortitudine    corruit,    nil    intirmum   ex  q 

carne  gestavit.  Unde  et  recte  Psalmista  cum  miser- 

tnm  redemptorem  hominihus  diceret,  ipsam  quoque 

cansam  misericordifie  eipressit,  dicens  :  £t  memo- 

ratus  est  quia  caro  sunt.  Ac  si  diceret  :  Quo  eorum 

iniirma  vidit,  eo  districte  culpas  punire  noluit. 

Cap.  IX.  —  Quod  Deus  tres  vitales  spiritus  crearet^ 
unum  qui  came  non  teyereiur,  alium  qui  came  te- 
geretur,  sed  non  cum  carne  moreretur.  Tertium, 
qui  came  tegeretw\  et  cum  came  moreretur. 

(Ex  dialogo  Greg .)  Hahent  etiam  infideles  fidem, 

sed  atinam  in  Deum.  Quam  si  utiqne  hnherent,  infi- 

deles  non  essent.  Sed  hinc  in  sua  perfidia  rcdar- 

guendi  sunt,  hinc  ad  fidei  gratiam  provocandi  :  quia 

si  de  ipso  suo  visihili  corpore  Credunt  qnod  minime 

viderunt,  cur  invisihilia  non  credunt,  quoe  corporali.  r\ 

ter  videri  uon  possunt  ?  Nam  quia  post  mortem  car- 

nis  vivat  anima,  patet  ratio,  sed  fidei  admixta.  Tres 

quippe  vitales   spiritus   creavit    omnipotens   Deus. 

Unum  qni  carne  non  tegitnr,  alium  qni  carne  tegitur, 

sed   non  cum   carne  moritur.    Tertium  qui  carne 

tegitnr,  et  cum  carne  moritur.  Spiritus  namque  est 

qui  carne   non  tegitur,    angelorum  :   spiritus  qui 

carne  tegitur,  sed  cum  carne  non  moritur,  homi- 

num  :  spiritus  qui  came  tegitur,  et  cum  carne  mo- 

ritur,  jumentorum  hrutorum  omnium    animalium. 

Homo  itaque  si  in  medio  creatus  est,  nt  esset  infe- 

rior  angelo,  superior  jumento.  Itaque  aliquid  hahet 

commune  cum  snmmo,  aliquid  commune  coni  im- 

fimo.  Immortalitatem  scilicet  spiritus  cum  angelo, 

mortalitatem  vero  carnis  cum  jomento  :  qoousque 


et  ipsam  mortalitatera  carnis,  gloria  resarrectionis 
ahsorbeat,  et  inhaerendo  spiritui,  caro  servetor  in 
perpetuum  :  qnia  ipse  spiritus  inhserendo  carni  ser- 
vatur  in  Deum.  Quee  tamen  caro  non  in  reprohis 
inter  supplicia  perfecte  deticit  :  quia  semper  defi* 
ciendo  suhsistit,  ut  qui  spiritu  et  carne  peccave- 
runt,  semper  essentialiter  viventes,  et  carne  et 
spiritu,  sine  fine  moriantor. 

Cap.  X.  —  Quod  homo  in  prima  conditione  sua 
libero  arbitiio  donatus  sit. 

(^ugust.  dicit  in  libro  de  Cicitate  Dei  :)  Lihertati 

arhitrii  sni  coromissus  est  homo  statim   prima  con- 

ditione,  ut  sola  vigiiantia  mentis  adnitente,  etiam 

percepta  custodia,  perseveraret,  si  vellet,  in  id  qood 

creatus  fuerat.  Postquam  vero  seductione  serpentis 

per  Evam  cecidit  a  naturae  hono,  perdidit  pariter 

vigorem   arhitrii,  non  tamen  electionem   :  ne  non 

esset  suum  quod  emendaret  peccatum,  nec  merito 

indulgeretur  qnod  arhitrio  diluisset.   Manet  ergo  ad 

salutem  arhitrii  lihertas,  id  est,  rationalis  voluntas, 

sed  admonente  prius  Deo,  et  invitante  ad  salutem, 

ut  vel  eligat,  vel  sequatur,  vel  agat  occasionem  sa- 

lutis,  hoc  est,  inspirationem  Dei.   Ut  antem  conse- 

quatur  quod  eligit,  vel  quod  sequitur,  vel  quod  oc- 

casione   agit,    Dei  esse  lihere   confitemnr.   Initium 

ergo    salutis   nostrse   Deo  miserante  habemns   :  ut 

acquiescamns  salutifere   inspirationi,  nostrae  pote- 

statis  est  :  ot  adipiscamur  quod  acquiescendo  ad- 

monitioni  copimus,  divini  est  muneris.    Ut  non  la- 

hamur  indempto  salutis  munere  solicitudinis  nostrae 

est,  et  coelestis  pariter  adjutorii.  Ut  lahamur,  pote- 

statis  nostrse  est,  et  ignaviae. 

Cap.  XI.  —  Quod  omnes  homines,  in  prsevaricaticne 
Adm  naturalem  possibilitatem  perdidissent. 

(Ex  decr.  Ccelestini  papse,  eapite  5.)  In  prcevari- 
catione  Adee,  omnes  homines  naturalem  possibilita- 
tem  et  innocentiam  perdidisse,  et  neminem  de 
profundo  illius  ruinse  per  liherum  arhitrium  posse 
consorgere,  nisi  eum  gratia  Dei  miserantis  erexerit, 
pronuntiante  beatse  memorice  papa  Innocentio,  at- 
qoe  dicente  in  epistola  sua  ad  Carthaginense  conci- 
liom.  Liherom  enim  arhitrium  ille  perpessns,  dum 
sois  inconsultios  otitur  honis,  cadens  in  prspvanca- 
tionis  prufunda  demersus  est,  et  nihil  quemadmo- 
dum  exinde  surgere  posset  invenit,  suaque  in  seter- 
num  lihertate  deceptus,  hujos  roinse  latuisset  op- 
pressu,  nisi  eum  post  Christi,  per  sua  gratia,  re- 
levasset  adventus,  qui  per  novse  regenerationis 
purificationem,  omne  praeteriti  vitium,  sui  bapti- 
smatis  lavacro  purgavit. 

Cap.  XII.  —  De  eadem  rc, 

(JBjc  decr.  ejusdem.)  Quod  nemo,  nisi  per  Chri- 
stum,  lihero  hene  utatur  arhitrio  idem  magister  in 
epistola  ad  Milevitannm  conciliom  data,  predicat, 
dicens  :  Adverte  tandem,  o  pravissimarum  mentiom 
perversa  doctrina,  qnod  primum  hominem  ita  li- 
hertas  ipsa  decepit,  nt  dum  indulgentius  frenis  ejus 
utitur,  in  prsevaricationem  prssumptionis  concide- 
ret,   nec   ex   hac  potuit  eroi,   nisi   ei    providentia 


i021 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  VICESIMDS. 


1022 


regenerationis,    statim     pristinae  libertatis    Christi  A 

Domini  reformasset  adventum. 

Cap.  XIII.  —  Quod  homo  sit  sic  positus  in  paradiso,  n 
obediens  permanerety  quandoque  ad  calestem  pa- 
triam  sine  carnis  morte^transirtt., 

{Greg,  in  suisMoral,  dicit  :)Ad  boc  in  paradisobomo 

positus  fuerat,  ut  si  se  ad  conditoris  sui  obedien- 

tiam    vincuiis   cbaritatis»    astringeret,   ad   coelestem 

angelorum  patriam,  quandoque  sine  carnis   morte 

transiret.    Sic  namque  immortalis  est  conditus,  ut 

tamen  si  peccaret,  et  mori  posset  :  et   sic  mortalis 

est  conditus,  ut  si  non  peccaret,  etiam  non  mori 

posset  :  atque  ex  merito  liberi  arbitrii  beatitudinem 

iilius  regionis    attingeret,  in   qua  vel  peccare,  vel 

mori  non  posset.  Ubi  igitur  post  redeniptionis   tcm- 

pus,  carnis  morte  interposita  electi   transeunt,  illoc  ^ 

procul  dubio  parentes   primi  si  in  conditionis  sus 

statu    perstitissent,     etiam    sine   morte     corporum 

transferri  potoissent. 

Cap.  XIV.  —  Quod  nos  camales  in  hujus  exilii  cxci- 
tate  nati,  puero    in  carcere  nato,   et   nutrito  com- 
paremur. 
{Ex  dialogo  Greg.)  Postquam  de  paradisi  gaudiis 

culpa  exigente  pulsns  est  primns   bumani  generis 

parens,  in  bujus  exilii  atque  cfiecitatis,  quam  pati- 

mur  erumnam  venit  :  quia   peccato    eztra   semet- 

ipsum  fusus,  jam  illa  coelestis  patris  gaudia«    qus 

prius    contemplabatur,    videre   non   potnit.    Homo 

quippe  in  paradiso  assueverat  verbis  Dei  perfrui,  et 

beatorum  angelorum  spiritibus  cordis  mundicia,  et 

celsitudine    visionis    interesse,   sed  postquam    buc  Cl 

cecidit,  ab  ilio,  qno  implebatur,  mentis  lumine  re- 

cessit.  Ex  cujns  videlicet  carne  nos  in  bojus  exilii 

ceecitate  nati,  audimus   qnidem   esse  coelestem  pa- 

triam,  audimus    ejus   cives   angelos  Dei,   audimus 

eorumdem  angelorum  socios  spiritus  justoram    per- 

fectorum,  sed  carnales  quique  :  quia  illa  invisibilia 

scire  non  valent  per  experimentam,  dubitant  utrum 

ne  sit  quud  corporalibus  oculis   non  vident.    Qus 

nimirum   dubietas   primo  parenti  nostro  esse   non 

potuit  :  quia  exclusus  a  paradisi  gaudiis,  boc   quod 

amisit,  quoniam  vidit,  recolebat.    Hi  autem  sentire 

vel  recolere  audita   non  possunt :  quia  eorum  nul- 

lum  sicut  ille  saltem   de  prseterito  experimentum 

tenent.  Ac   si  enim  prsegnans   mulier  mittatur    in  q 

carcerem,  ibique  puerum  pariat,  qui  natus  puer  in 

carcere  nutriatur   et  crescat,  cui  si  fortasse   mater 

quae  eum  genuit,  solem,  lunam,  stellas,   montes  et 

campos,  volantes   aves,   cnrrentes    equos   nominet, 

iile  vero  qui  est  in  carcere  natus  et  nutritus,    nihil 

aliud  quam  tenebras  carceris  sciat,  et  baec   quidem 

esse  audiat,  sed  quia  ea  per  experimentum  non  no- 

vit,  veraciter  esse  diffidat,  ita  in  hac  exiiii  sui  caeci- 

tate  nati  homines,  dum  esse   snmma   et  invisibilia 

audiunt,  difQdunt  an  vera  sint  :  quia  sola  haec  in 

qnibas  nati  sunt,  infima  et  visibilia  noverunt.  Unde 

factnm  est  nt  ipse  invisibilium  et  visibilium  crea- 

tor,  ad  humani  generis   redemptionem   unigenitus 

pairis  veniret,  et  Spiritnm  sanctum  ad  corda   nostra 

mitteret,  quatenns  per   eum  viviiicdti  crederemus. 


quse  hic  scire  per  experimentnm  non  possurous. 
Quotquot  ergo  hunc  Spiritum  sanctum  hsereditatis 
nostrae  pignus  accepimus  :  de  vita  invisibilium  non 
dubitemus.  Quisquis  autem  in  hac  credulitate  adbnc 
solidus  non  est,  debet  procul  dubio  majorum  dictis 
prffibere  fidem,  eisque  jam  per  Spiritum  sanctum 
invisibilium  experimentum  habentibus  credere  : 
quia  stultus  puer  est  si  matrem  ideo  sestimet  de 
luce  mentiri,  quia  ipse  nihil  aliud  quam  tenebras 
carceris  agnovit. 

Cap.  XV.   —  Quod  nuUus  pcr  semetipsum  bonus  fieri 

possit. 

(Ex  decre.  CoRlesti.  papae  )  Neminem  esse  per  se- 
metipsum  bonum,  nisi  participationem  sui  ille  do- 
net,  qui  soius  est  bonus.  Nunquid  nos  de  eorum 
post  beec  rectum  mentibus  sestimemos,  qui  sibi  se 
putant  deberi  quod  boni  sunt,  nec  illum  conside- 
rant,  cujus  quotidie  gratiam  consequantur,  qui  sine 
illo  tantem  se  assequi  posse  confidunt? 
Cap.  XVI.  —  De  eadem  r^. 

(Ex  decret.  ejusdem.)  Neminem  etiam  baptismatis 
gratia  renovatum,  idoneum  3sse  ad  superandas  dia- 
boli  insidias,  et  ad  evincendas  carnis  concupiscentias, 
nisi  per  qnotidianum  adjutorium  Dei,  perseverantiam 
bonse  conversationis  acceperit.  Nam  quamvis  homi- 
nem  redimeret  aprsetentisille  peccatis,  tamen  sciens 
iterum  posse  peccare,  ad  reparationem  sibi  qoemad- 
modum  posset  illum  et  postista  corrigere,multa  ser- 
vavit.  Quotidiana  prsestat  ille  remedia.  Quibus  nisi 
freti  contisique  nitamur,  nullatenus  bumanos  vincere 
poterimus  errores.  Necesse  est  enim  ut  quo  auxilian- 
te  vincimus,  eo  iterum  adjuvante  vincamur. 
Cap.  XVII.  —  De  eadem  re. 

{Ex  decret,  ejusdem.)  Quod  ita  Deus  in  cordibus 
hominum  atque  in  ipso  libero  operetur  arbitrio,  ut 
sancta  cogitatio,  pinm  consiliam,  omnisque  motas 
bone  voluntatis  ex  Deo  sit :  quia  per  ilium  aliquid 
boni  possumus,  sine  quo  nibil  possumus.  Ad  hanc 
nos  professionem  idem  doctor  instituit.  Qui  cum  ad 
totius  orbis  episcopos  de  divinae  gratifie  opitulatione 
loqueretur.  Quod  ergo,  ait,  tempus  intervenit,  quo 
non  ejus  egeamus  auxilio?  In  omnibus  igitur  actibas 
causisque,  cogitationibus,  motibus,  adjutor  et  pro- 
tector  orandus  est.  Superbum  est  enim,  ut  quicquam 
sibi  bumana  natora  prsesumat,  clamante  Apostoio  : 
Non  est  nobis  colluctatio  adversus  carnem  et  san- 
guinem,  sed  contra  principes  et  potestates  acris  ha- 
jus,  contra  spiritalia  neqnitiae  in  ccelestibus.  Et  si- 
cut  ipse  iterum  dicit :  Infelix  ego  homo,  quis  me  li- 
berabit  de  corpore  mortis  hujus?  Gratia  Dei  per 
Jesum  Christum  Dominum  nostrum.  Et  iterum : 
Gratia  Dei  sum  id  quod  som  et  gratia  ejus  in  me 
vacua  non  fuit,  sed  plas  illis  omnibas  laboravi  :  Non 
ego  autem,  sed  gratia  Dei  mecum. 

Cap.  XVIII.  —  Quod  gratia  divina  non  solum  peccata 
dimittatf  sed  etiam  adjuvet  ne  committantur. 

(Gregor.  in  suis  Moral.  dicit  :)  Qaod  gratia  Dei  non 

solum  peccata  dimittat,  sed  etiam  adjuvet  ne  com- 

mittantnr,  et  lex  impleatur,   non  sicut  ait  Pelagias 


J023 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


1024 


facile,  qaasi  sine  gratia  Dei  difficilius  possit  impleri.  A 
Illud  etiam  quod  iatra  Carthagineasis  syoodi  decreta 
constitutum  est,  quasi  proprium  apostolic»  sedis 
amplectimur,  quod  scilicet  tertio  capituio  definitum 
est :  ut  qaicunque  dixerit  gratiam  Dei,  qua  justifi- 
camar  per  Jesum  Christum  Dominum  nostrum,  ad 
remissionem  solam  peccatorum  valere  quos  jam 
commissa  sunt,  non  etiam  ad  adjotorium  ut  non  ad- 
mittantur,  anathema  sit.  Et  iterum  quarto  capi- 
tulo  :  Quisquis  dixerit,  gratiam  Dei  per  Jesum  Chri- 
stum  propter  hoc  tantum  nos  adjuvare  non  ad  pec- 
candum  :  quia  per  ipsum  nobis  revelatur  et  aperi  • 
tur  intelligentia  mandatorum  Dei,  ut  sciamus  quid 
appetere,  et  quid  vitare  debeamus,  non  autem  per 
illam  nobis  prsestari,  ut  quod  faciendum  cognovi-  ^ 
mvLS,  etiam  facere  diligamus  atque  valeamus,  ana- 
themasit.  Cum  enim  dicat  Apostolus  :  Scieotia  in- 
flat,  charitas  vero  eedificat :  valde  impium  est  ut 
credamas,  ad  eam  quse  infiat  oos  habere  gratiam 
Ghristi,  et  ad  eam  qus  eedificat  non  habere,  cum  sit 
atrumquedonum  Dei,et8cirequidfaceredebeamus,  et 
diligere  ut  faciamas,  atsedificante  charitate,  scientia 
non  possitinfiare.  Siculautem  deDeoscriptnmest:  Qui 
docethominem  scientiam  :  ita  etiam  scriptum  est : 
Charitas  ex*Deo  est.  Item  quinto  capite,  ut  quisquis 
dixerit,  ideo  nobis  gratiam  justificationis  dari,  ut 
qaod  facere  per  liberum  jubemur  arbitrium,  facilius 
possimns  implere  per  gratiam,  licet  et  si  gratia  non 
daretur,  non  qaidem  facile,  sed  tamen  possemus 
etiam  sine  illa  implere  divina  mandata,  anathema  C 
sit.  De  fructibus  enim  mandatorum  Dominus  loque- 
batur,  ubi  non  ait :  Sine  me  difficilius  potestis  facere, 
^  sed  ait :  Sine  me  nihil  potestis  facere. 

Cap.  XIX.  —  Qmd  prsedestinatio  Deiita sit  ordinata,  tU 
ea  nociva  qux  prxdestinata  sunt,  electorum  pre- 
eibus  solvi  queant. 

(Oregor,  in  suo  Dialogo  dicit  :)  Obtineri  nequaquam 

possunt  quee  preBdestinata   non  fuerint  :  sed  ea  quee 

sancti  viri  orando  efficiunt,   ita  prffidestinata   sont, 

at  precibas  obtineantur.  Nam  ipsa  quoque  pereonis 

regoi   preedestioatio,    ita  est    ab  omoipoteoti  Deo 

disposita,  ut  ad  hoc  electi  ex  labore   perveniant : 

qnatenus  postulando  mereatur   accipere,   qaod  eis 

omoipotens  Deus  aote  secula  disposuit  donare.  Pe-  |. 

trus  :  Probari  mihi  apertius  veiim,  si  potest  praede- 

stinatio  precibus  adjuvari. 

Gap.  XX.  —  Item  ie  praedestinatione. 
(Ex  eodem.)  Hoc  qood  ego  Petre  iotali,  concite 
valet  probari.  Certe  etenim  nosti,  qoia  ad  Abraham 
Dominusdixit  :  In  Isaac  vocabitur  tibi  semen.  Cur 
etiam  dixerat  Patrem  multarum  gentium  constitui  te. 
Coi  rarsum  promisit,  dicens  :  Benedicam  tibi  et 
muUiplicabo  semen  tuum  sicut  stellas  coeli,  et  velut 
arenam  quse  est  in  littore  maris.  Ex  qua  re  aperte 
constat  intelligi,  quia  omnipotens  Deus  semeo  Abra- 
bae  predestioaverat  per  Isaac  multiplicare  :  et  tamen 
scriptum  est,  deprecatus  est  Isaac  Domioum  pro 
azore  saa,  eo  quod  esset  steriiis,  qui  exaudivit  eum, 
efdedit  conceptum  Rebeccae.  Si  ergo  moltiplicatio 


geoeris  Abrah»  per  Isaac  preedestinata  fuit,  cur  con- 
jugem  sterilem  accepit?  Sed  nimirum  constat :  quia 
prfedestinatio  precibus  impletur,  quando  is  in  quo 
Deus  multiplicare  semen  Abrahse  prsdestinayerat, 
oratione  obtinuit,  ut  filium  habere  potuisset. 
Cap.  XXI.  —  De  DeiprsBvidentiaj  simul  et  providentia, 

{August.  dicit  in  lib.  de  Prxdestinatione :)  Omne  jndi- 
cium  sui  secuodum  oaturam,  quae  sibi  subjecta  sunt 
compreheodit.  Estautem  Deo  semper  eeterous  ac  pr«- 
sentarius  status.  Scientia  quoque  ejus  omnem  tempo- 
ris  supergressa  notionem,  in  suae  manet  simplicitate 
preesentiflB  :  infinitaque  prsteriti  ac  futuri  spacia 
complectens,  omnia  quasi  jam  gerantur  in  sua  sim- 
plic*i  cognitione  considerat.  Itaque  si  presentiam 
pensare  quis  velit,  qua  cuncta  dignoscit :  non  esse 
prssentiam  quasi  futuri,  sed  scientiam  nunquam 
deficientis  instantis  rectius  sestimabit.  Unde  non 
prffividentia,  sed  providentia  potins  dicitnr  :  quod 
porro  a  rebus  infimis  constituta,  quasi  ab  excelso 
rerum  cacnmioe  cuncta  prospiciat.  Qaid  igitur  di- 
cendum  est?  (Jt  necessaria  fiant  qu»  divino  lumine 
lustrentnr,  cum  ne  homines  quidem  necessaria  fa- 
ciant  esse  quee  videant?  Num  enim  qus  prapsentia 
cernnntnr,  aliquam  eis  necessitatem  videntis  addit 
intuitus?  Minime.  Atqui,  si  est  divini  humanique 
prsesentis  digna  collatio,  uti  homine&  hoc  temporario 
prssenti  quaedam  vident :  ita  ille  oronia  suo  cernit 
eeterno.  Quare  heec  divina  preenotio,  naturam  rerum 
proprietatemque  non  mutat,  taliaque  apud  se  prse- 
seotia  spectat,  qualia  io  tempore  olim  fatura  prove- 
nient,  nec  rerum  judicia  confundit  :  unoque  suo 
mentis  intuitu  tam  necessarie  quam  non  necessarie, 
ventnra  dignoscit.  Sicoti  aliquis  com  pariter  amba- 
lare  io  terra  hominem,  et  oriri  in  coelo  solem  videt, 
quanquam  siroul  utrumque  sit  conspectum,  tamea 
discernit,  et  hoc  yoluotariam,  illud  esse  necessarium 
judicat.  Ita  igitur  cnncta  despiciens  divinus  intuitus, 
qualitatem  rerum  minime  perturbat :  apud  se  quidem 
prssentium,  ad  conditionem  vero  temporis  fatora- 
rum.  Qao  fit  ut  hoc  non  sit  opinio,  sed  veritate  potias 
nixa  cogoitio  :  cum  extiturum  quid  esse  cognoscit, 
quid  idem  existendi  necessitate  carere  non  nesciat. 
Hic  si  qnis  dicat  quod  eventurum  Deus  videt,  id  non 
evenire  non  posse,  quod  autem  non  potest  non  eve- 
nire^  id  ex  necessitate  contingere.  Respondebit  illi 
res  quidem  solidissims  veritatis,  sed  cui  vix  aliquis 
nisi  divini  speculator  accesserit.  Firmatur  namque 
idem  venturum,  cum  ad  divinam  notionem  refertnr 
necessarium  :  cum  vero  in  soa  oatura  perpenditor, 

berum  prorsns  atque  absolutum  videri.  Due  sunt 
etenim  necessitates,  simplex  ooa,  veluti  qua  oecesse 
est  omoes  homioes  esse  mortales :  aitera  conditionis, 
ut  si  aliquem  ambolare  qois  scit,  eum  ambulare  ne- 
cesse  est.  Quod  enim  qoisque  novit,  id  esse  aliter  ac 
notum  est,  nequit.  Sed  bec  minime  secam  illam  sim- 
plicem  trahit.  Hanc  enim  necessitatem  non  propria 
facit  natura,  sed  cooditioois  adjectio.  Nulla  eoim 
necessitas  cogit  incedere  voluntate  gradientem  : 
qnamvis  com  tum  cum  graditur,   incedere  neces- 


1025 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBICR  VICESIMUS. 


1026 


sarium  sit.  Eodem  igitar  modo  si   qaid  proTidentia  A  lentium  vocem,  ut   aageat  utilitalem,    ot  purgetor 


preseDs  videt,  id  esse  necesse  est,  tametsi  nullam 
naturse  habeat  oecessitatem.  Atqui  Dens  ea  futura, 
quffi  ex  arbitrii  libertate  proveniunt,  preesentia  con- 
tuetar.  Hcec  igitur  ad  intuitum  relata  divinum  ne- 
cessaria  fiunt  per  dispositionem  divins  notionis  : 
per  se  vero  considerata,  ab  absoluta  nataree  snee 
libertate  non  desinunt.  Fient  igitur  procui  dabio 
cuncta  quee  futura  Deus  esse  praenoscit,  sed  eomm 
qusedam  de  iibero  proficiscuntur  arbitrio  :  quae 
qaamvis  eveniant  existendo,  tamen  naturani  pro- 
priam  non  amittnnt  qua  prius  quam  fierent,  etiam 
non  evenire  potnissent. 

Cap.  XXII.  —  Quod  divina  aetemitas,  nec  fuisse  nec 

futurum  e$$e  habeat. 

{Greg.  in  $ui$  Moralibus.)  Sed  quia  beatus  Job 
sancto  seternatis  spiritu  impletur,  et  fuisse  vei  futu- 
rum  esse  fleternitas  non  habet,  cui  nimirum  nec  prse- 
terita  transeunt,  nec  qae  futura  sunt  veniunt :  quia 
cuncta  per  presens  videt. 

Cap.  XXlil.  —  Quod  cuncta  qux  hominibus  fUmt^  ab$que 
omnipotenti$  occulto  consilio  non  veniant. 

(Ex  eodem.)  Nulla  quse  in  hoc  mundo  hominibns 
fiunt,  absqae  omnipotentis  Dei  occullo   consilio  ve- 
niunt.  Nam   cuncta  Deus  secutura   presciens,  ante 
ssecula  decrevit,  qualiter  per  ssecula  disponantur. 
Cap.  XXIV.  —  De  eadem  re. 

{Ex  eodem.)  Nec  propheta  igitur  fallax  quia  tem- 
pus  mortis  innotuit,  quo   vir  ille   mori    merebalor  : 


B 


vita  perpoenam,   et  quielis   tranquillitas,  qun   hic 
inveniri  non  valet,  alibi  qnaeratnr. 

Cap.  XXVII.  ^  Quod  Deus  cuncta  disponatf  et  consideret 

univer$orum  finem, 

{Ex  eodem.)  Tenipus  ergo  posuit  tenebris,  et  ani- 
versorum  finem  ipse  considerat.  Universorum  no- 
mine,  et  electos  voluit  et  reprobos  comprehendi. 
Nam  booa  faciens  et  ordinans  Deus,  mala  non  fa- 
ciens,  sed  ab  iniquis  facta,  ne  inordinate  jveniant 
ipse  disponens,  considerat  universorum  finem,  etpa- 
tienter  tolerat  omnia,  atque  intuetur  malorum  ter- 
minum,  quo  ex  malo  mutentur  ad  bonam.  Intuetar 
etiam  reproborum  fiaem,  quo  de  malo  opere,  digoi 
trahantur  ad  supplicium.  Vidit  finem  persequentis 
Sauli,  viJit  finem  quasi  obsequentis  discipnli, 
quod  pro  commisso  scelere  guttur  laqueo  stringeret, 
seque  et  peccantem  puniret,  et  deterius  puniendo 
deciperet.  Vidit  Ninivitas  delinquentes  :  sed  con- 
sideravit  finem  delinquentium,  pcenitentiam  corre- 
ctorum.  Vidit  quoque  Sodomam  delinquentem  :  sed 
consideravit  finem  ardoris  luxuris,  ignem  ge* 
hennoe.  Vidit  Gentilitatis  tinem,  quod .  possessa  ini- 
quitatum  tenebri^,  quandoque  fidei  luce  ciaresce- 
ret.  Vidit  etiam  Judees  terminum,  quod  ab  ea  Ince 
fidei  quam  tenebat,  obduratse  perfidis  tenebris  em- 
caretur. 

Cap.  XXVIII.  —  Item  de  prsede$tinatione. 

(Ex  dictis  Fulgentii.)  Fulgentius  in  libro  de  pre- 


nec  dominica  statuta  convulsa  sunt   quia  ut  ex  lar-  C  destinatione  ita  ait  :  Neque  enim  est  alia  Dei  pre- 


gitate  Dei  anni  vitae  crescerent,  hoc  quoque  quod 
ante  secula  preefixum  fuit,  atque  spatium  vitae  quod 
inopinate  foris  est  aditum,  sine  augmento  prcescien- 
tiae  fuit  intus  statutnm. 

Cap.  XXV.  —  Quod  Deus  singulis  dies  $uo$  praefigat^  ut 
nec  minui,  nec  augeri  po$$int. 

{Ex  eodem.)  Preefixi  dies  singulis  ab  interna  Dei 
prsescientia,  nec  augeri  possunt  nec  minui,  nisicon- 
tingat  ut  ita  prcesciantur,  ut  aut  cum  optimis  ope- 
ribus  longiores  sint,  aut  cum  pessimis  breviores, 
sicut  Ezechias  augmentum  dierum  memit  impen- 
sione  lacrymarnm,  et  sicut  de  perversis  scriptum 
est  indiscipiinatis  obviat  mors.  Sed  saepe  iniquus 
quamvis  in  occulta  Dei  preescientia  longa  vitce  ejus 
tempora  non  sint  praedestinata,  ipse  tamen  quia  car- 
naliter  vivere  appetit,  longos  animo  dies  proponit, 
et  quia  ad  illud  tempus  pervenire  non  valet  quod 
exspectat,  quasi  antequam  dies  illins  impleantur 
perit.  Quod  tamen  intelligere  et  aliter  possumus. 
Plernmqae  enim  quosdam  cemimus,  et  perv^^rse 
agere,  et  usque  ad  senectutem  ultimam  pervenire. 
Quomodo  enim  dicitur,  antequam  dies  ejns  im- 
pleantur,  peribit,  cum  in  quibusdam  sflppe  videamus, 
quia  8etate  longa  jam  membra  deficinnt,  et  tamen 
pravitatem  snam  eorum  desideria  exsequi  non  desi- 
stunt? 
Cap.  XXVI.  —  Quod  Tkus  nostra  peccata  dissimulet. 

{Ex  eodem.)  Omnipotens  Deas  qoid  nobis  profu- 
turum  esse  valeat  sciens,  dissimulat  et  audire  do- 


D 


destinatio,  nisi  futurorum  operum  ejus  seterna  pr«- 
paratio.  Et  hic  praeparationem  preedesticationem 
nominavit.  Proinde  sive  prffiparationem,  seu  pr«- 
destinationem,  in  sanctorum  dictis  positum  invene- 
nmns,  unum  idemque  significari  docemnr. 
Cap.  XXIX.  —  Item  de  prcRdestinatione. 

{Ex  dictis  Ambro.)  His  omnibus  testimoniis  prn- 
destinati  ostenduntur,  mali  ad  poenam,  sed  non  prs- 
destinati  ad  peccatum.  Quoniam  eorum  qnae  facta- 
rus  est  Dens,  prsedestinator  est.  Quae  vero  nec  fecit, 
nec  facturus  est,  ea  non  prsedestinavit.  Quia  autem 
judicatarus  est  mnndum,  et  impios  justo  snpplicio 
pro  iniquitatibus  suis  damnaturus,  propterea  et  eos 
praedestinavit  ad  poenam,  et  poenam  prsedestinavit 
illis.  Ad  peccatum  autem  non  eos  prsedestinavit, 
quoniam  non  est  Deus  auctor  iniquitatis.  Qnoniam 
sicut  justitia  ex  Deo  est,  et  omne  opus  bonum  ita 
iniquitas  et  omne  opns  pravum  ex  diabolo. 
Cap.  XXX.  —  Item  de  prsedestinatume. 

{Ex  dictis  Augu$t.)  Praedestinationis  enim  nomine 
non  aliqua  voluntatis  humanse  coactitia  necessitas 
exprimitur.  Sed  misericors  et  justa  divini  operis 
sempiterna  dispositio  preedicatar. 

Cap.  XXXI.  —  Item  de  praede$tinatione, 

(Ex  dicti$  l$idori.)  Quia  ergo  Deus  nulla  necessi- 
tate  compellitur,  nt  aliquid  nolens  promittat.  Nnllins 
utiqne  adversitatis  impeditur  obstaculo,  quo  id  quod 
promisit,  aut  minus  quam  vnlt,  aut  tardius  faciat. 
Proinde  potait,  sicnt  Toluit,  prsdestinare  qoosdam 


1027 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPl. 


1028 


ad  gloriam,  quos  lam  ad  poeaam.  Sed  quos  prsede- 
stiDavit  ad  gloriam,  prsedestiDaTit  ad  justitiam.  Quos 
autem  predestiuavit  ad  pceDam,  dod  prsedestinavit 
ad  culpam.  Item  paulo  iuferius.  Id  sauctis  igitur 
corouat  Deosjustitiam,  quameis  gratis  ipse  tribuit, 
gratis  servavit,  gratisque  perfecit.  luiquos  autem 
condemDavit  pro  impietate,  vel  justitia,  quam  iu  eis 
ipse  DOD  fecit.  Id  iilis  eDim  opera  sua  gloriticat,  iu 
istis  aulem  opera  dod  sua  coDdemDat. 

Cap.  XXXII.  —  Item  de  praedestinatione, 

{Ex  dictis  August,)  Fideiibus  cougruit  credere,  et 
fateri  Deum  buDum,  etjustum,  prflescisseqaidempec- 
catores  bomiues  :  quia  nibil  eum  iatere  potnit  futu- 
rbruDi.  Neque  euim  vei  futura  esseut,  si  iD  ejus  prae- 
sentia  noDfuisseut,  dod  tamea  prsedestiDasse  quem- 
libet  ad  peccatum.  Quod  si  ad  peccatum  aiiquod  Deus 
homiuem  prsedestiDaret,  pro  peccatis  hooiiDem  uon 
puniret.  Deienim  praedestiDalione,  aot  peccatorum 
preeparata  est  pia  remissio,  aut  peccatorum  justa 
punitio. 

Cap.  XXXIII.  —  Item  de  praedestinatione. 

(Ex  dictis  Ambros.)  Iniquos  itaque,  quos  prescivit 
Deus  haac  vitam  ia  peccato  termiuaturos  prsesdesti- 
navit  supplicio  iutermiDabiii  puoieDdos.  1d  quo  sicut 
culpanda  non  est  prcescientia  humanse  iniquitatis, 
ita  profdestiuatio  justissimffi  laudauda  est  ultioois,  ut 
agnosceretur,  non  ab  eo  prsedestiuatnm  homioem 
ad  quaiecuoque  peccatum,  quem  prsedestioavit  pec- 
cati  merito  puoieodum,  Deus  itaqoe  omoia  homiDum 
opera,  sive  booa,  seu  mala  preescivit :  quia  eum  la- 
tere  nihil  potuit,  sed  sola  bona  prsedestinavit,  quie 
86  in  filiis  gratise  facturum  esse  prmscivit.  Mala 
yero  futura  opera  illorum,  quos  non  prsedestinayit 
ad  regDum,  sed  ad  ioteritum,  prsescivit  poteotissima 
deitate,  et  orJlionvit  provida  bouitate. 

l^p.  XXXIV.  —  Item  de  praedestinatione, 

{Ex  dictis  August.)  Domious  ipse  suo  sermone  nos 
perdocuit,  in  eo  quod  a  se  ostendit  paratum  non  so- 
lum  regnum,  ubi  laetentur  boni,  sed  et  ignem  oeter- 
num,  ubi  crucientur  mali.  Bonis  etenim  dicturus  est: 
Venite,  benedicti  patris  mei,  percipite  regnum,  quod 
vobis  paratum  est  a  coostitutione  mundi.  Malis  au- 
tem  dicturus  est :  Ite,  maledicti,  in  ignem  aeternum, 
qui  paratus  est  diabolo,  et  angelis  ejus.  Ecce  ad  quos 
Dominus  ioiquos,  et  impios  prsedestioavit,  id  est, 
ad  suppliciumjustum  oonad  aliquod  opus  injustum. 
Ad  poeuam,  non  ad  culpam,  ad  punitionem,  non  ad 
transgressiooem  :  ad  interitum  quem  ira  justi  judicis 
peccantibusreddidit,  nonad  iDleritum,  quo  io  se  iram 
Dei  peccaotium  iuiquitas  provocavit.  Quod  beati  Apo- 
stoli  prsedicatio  maoifestat,  qui  malos  quosio  aeteroum 
damaaturus  est  Deus,  vasa  vocat  irse,  ooo  culpse.  Ait 
eoim  :  Quod  si  voieos  Deus  osteodere  iram  etnotam 
iacere  potentiam  suam,  sustinuit  in  multa  patientia 
vasa  irae,  aptata  ininteritum,  ut  ostenderet  divitias 
gloriae  suse  in  vasa  misericordis,  quse  paravit  io  glo- 
riam.  lo  hac  extrema  seoteotia  ootaodum,  quod  de 
evaogelio  sumeos  testimooium,  ait,  prsedestioatos 
malos  in  ignem  seternum,  eo  quod  dicturus  est  Do- 


A  mious  io  judicio  non  solum  bonis,  ut  percipiant  ra- 
gnum  sibi  paratum  a  constitutione  mundi,  verum 
quod  malis  dicturus  est  :  Ite,  maledicti,  iu  ignem 
aBteroum,  qui  paratus  est  diabolo,  et  aogelis  ejus. 
I'!x  hoc  eoim  approbat,  quod  ioiquos  et  impios  Do- 
miuus  prsedestioaverit  ad  supplicium,  ez  eo  quod  il- 
lis  dicturus  est  :  Ite  io  igoem  aeteroom.  Unde  qui 
voluot  dicere,  quod  prsedestioata  sit  iojustis,  nou 
injusti  prsedestinati  suntad  poenam,  viderint  quaiiter 
hojus  auctoris  dicta  intelligant.  Cui  enim  paratur 
poena,  is  nimirum  prseparatur  ad  poenam. 

Cap.  XXXV.  —  Item  de  praedestinatione. 

(Item  Augustinus.)  Vasis  vero  irse  nuuquam    Deus 

redderet  interitum,  si  non  spontaneum  inveniretur 

n  homo  habere  peccatum.  Quia  nec  Deus  peccandi  ho- 

mini  juste  iuferret  iram,  si  homo  ex  prsedestioatio- 

ne  Dei  cecidisset  io  culpam. 

Cap.  XXXVI.  —  Item  de  prxdestinatione. 

{Ex  dictis  Fulgentii.)  Sicut  eoim  prsescieotia  oemi- 
nem  compeliit  ad  peccatum,  com  utique  prsescierit 
singulorum  aote  ssecula  exteroa  peccata,  ita  quoque 
et  prsedestioatio  ejus  oemioem  compellit  ad  pceoam. 
Licet  et  aotequam  oascatur,  aliquis  prsedestioatus 
sit,  si  permaosurus  est  io  ioiquitate  ad  poeoam. 
Cap.  XXXVII.  —  Item  de  praedestinatione. 

{Ex  dictis  Ambros.)  Sicut  eoim  oemo  potest  impu- 
tare  Deo  quod  peccat,  ita  quoqoe  quod  peccatis  pu- 
niendus  sit.  Peccat  enim  propria  voluntate  delin- 
qnens,  puniendus  est  autem  justo  judicio  judicantis, 
C  et  sicut  peccati  causa  non  ex  Dei  prsescientia  des- 
cendit,  quia  nullus  idcirco  peccat  :  qnia  Deus  cum 
peccaturum  prsescierit,  sed  idcirco  quia  magis  pro- 
prie  concupiscentise  obedierit,  quam  prsecepto  pro- 
hibentis  Dei  a  peccato  ita  qooque  nullus  idcirco  ad 
poenam  vadit :  qoia  hoc  in  prsedestinatione  Dei  ante 
fuerat.  £x  eo  enim  qnod  prsescitus  est  iu  peccatis 
permansurus,  et  sine  poenitentise  fructu,  vitam  prse- 
sentem  terminaturus,  ex  eo  deputatus  est  ad  poe- 
uam.  Et  sicut  causa  peccati  concupiscentia  est,  qua 
magis  obeditor  voluntati  carnis,  quam  prsecepto  di- 
vino,  ita  pene  deputatio,  causa  est  peccati  perpe- 
tratio,  et  postea  pro  peccato  nulla  digna  satisfa- 
ctio. 

Cap.  XXXVIU.  —  Item  de  praedestinatione. 

{Ex  dictis  Ambros.)  Et  scriptura  dicit  :  Considera 
opera  Domini :  quia  mcmo  potest  corrigere  qoem 
ille  despexerit. 

Cap.  XXXIX.  —  Item  de  praedestinatione. 

{Ex  dictis  August.)  Nemo  qui  bene  credit  in 
Deum,  dubitat  prsescientia  illius  coelum,  terramque 
contineri,  mundumque  providentise  divina  regi.  -Et 
sicut  nihil  latet  sapientiam  ejus,  ita  dispositio  illius 
universa  moderatur  et  regit.  Sic  enim  nulla  est  crea- 
tnra  occulta,  in  conspectu  illius. 

Cap.  XL.  —  De  creatione  angelorum. 

{Idem.)  In  principio  creavit  Deus  coelum  et  ter- 
ram,  et  aquam  ex  nihilo,  et  cum  aquam  ipsam 
adhuc  tenebrse  occultarent,  et  aqnam  terra  abscon- 
deret,  facli  sunt  angeli,  et  omnes  coelestcs  yirtotes. 


D 


1029 


DCCRBTORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  VICESIilUS. 


1030 


B 


at  non  esset  ociosa  Oei  boniias,  sed  haberet  in  qui-  A 

bus  per  multa  ante   spacia  boniluiem   suam   osien- 

deret  :    et    ita   hic  visibilis   mundus    ex    his    qus; 

creata  fuerant,  factus  esi,  et  ornatus. 

Cap.  XLI.  —  Quod  nikU  sU  incorporeumj  et  invisibile 

praeUr  solum  Deum. 

(Idem.)  Nihii  incurporem,  et  invisibile  in  natura 
credeodum,  nisisolum  Deum.  Qui  ideo  incorporeus 
creditur  :  quia  ubique  est,  et  omnia  implet,  atque 
constringit.  Idep  invisibiiis  omnibus  creaturis  est, 
quia  incurporeus  est. 
Cap.  XLIl.  — Quod  omnis  creatura  sit  corporea. 

(Idem.)  Creaiura  omnis  corporea,  angeli,  et  omnes 

coelcstc^,  virluies  curporese,  licet  non   caroe  subsi- 

stant.  Ideo   autem   curpureas   esse    credimus  intel- 

lectuales  naturas,  quoniam    lucaliter   circunscribun- 

tur,  sicut  et   anima  humana,  quse    carne   clauditur, 

et  dsemones  qui  substantia  angeiicee  oaturee  sunt. 

Cap.    XLlil.  —  Quod   omnes    inteUectuaUs     naturae 

immortales  sint, 

(Idem.)  Immortales   esse   credimus   intellectuales 

naturas,  qua?  carne  carent,  nec  habent  quod   cadat, 

ut  resurreciione  egeat  post  ruinam. 

Cap.  XLIV.  —  Quod  apostatse  anoeli  anteruinam  libe^ 

rum  arbitrium  habermt. 

(Greg.   in   suis  MoraUbus.)   Unaquseque   enim  res 

qnasi  tut  passibus  ad  aliud  tendit,  qugi  muiabilitatis 

suoe  motibus  subjacet.  Sola  autem  natura  incompre- 

hensibilis  ab  staiu  suo  nescitmoveri  qnee  ab  eo  quud 

semper  idem   est,  uescit   immutari.  Nam  si  angeio-  p 

rum  subsiantia  immutabiliiaiis  moiu  fuisset   ab  au- 

ctore  condita,    uequaqnam   a  beatitudinis  suae  arce 

cecidisset.   Mire  autem    omnipoiens   Deus  naturam 

summurum  spiriiuum  bonam,  sed  mutabilem  condi- 

dit  :  ut  et  qui  permanere  nollent,  ruerent,  et  qui  in 

conditione  persisterent,    tanto   in   ea  jam    dignus, 

quanto  et  ex  arbitrio  starent  :  et   eo   niajoris   apud 

Deum  meriti  tierent,  quo  mutabilitatis  suse  motum, 

Yoluniatis  siatione  lixissent. 

Cap.  XLV.  —  Cur  angelorum  spiritus  irremissibiliter 

peccaverunt. 

(Ex  eisdem.)  Angelorum  spiriius  idcirco  irremissi- 

biliter  peccaverunt :  quia  tanto  robustius  siare   po- 

terant,  quanto  eos  carnis  amixtio  non  ienebat.  Homo 

vero  idcirco  post  culpam  veniam  meruit,   quia   per  D 

carnale  corpus  aliquid  quo   semetipso  minor   esset, 

accepit.  Unde  apud  respecium  judicem  argumentum 

pietatis  est  hsec  eadem  infirmitas  carnis. 

Cap.  XLVI.  —  Quod  angeli  custodes  hominibus  prsepo- 

nantur, 

{Greg.  in  suis  MoraUbus  dicit.)  Quia  \ero    angeli 

hominibus  prsesini,  per  prophetam  testaiur  angelus, 

dicens  :     Princeps     regni   Persarum    restitit  mihi. 

Quod  vero  angeli  a  superiorum  angeiorum  poiesta- 

tibus    dispensentur,    Zacharias    perhibet   propheta, 

qui  ait  :  Ecce  angeius  qui   loquebatur  in  me,  egre- 

diebator,  et  angelus  alius  egrediebatur  in  occursam 

ejus,  et  dixit  ad  eam  :  Curre,   loquere   ad   puerum 

isium,    dicens  :   Absque    muro   habitabitur  Hieru- 

salem. 


Cap.  XLVII.  —  Quod  singulis  hominibus  sijiguli  angeli 

dentur  custodes. 

(Ex  dictis  cujusdam  in  Vita  Patrum.)  Abbas  Panlus 
simplex  habebat  gratiam  ut  ingredientes  in  Eccle- 
siam  seues  aspiceret  :  et  ex  ipsa  facie  eorum  nnius- 
cujusque  cogitationes,  sive  malfie  essent,  seu  bon« 
sentiret.  Cum  ergo  venisset  ad  Ecclesiam,  et  ingre- 
derentur  senes,  vidit  eos  clara  facie,  et  leto  animo 
iogredi,  et  angelos  eoram  cum  gaudio  pariter  cum 
ipsis.  Unum  autem  nigrum  et  nebulosum  habentem 
corpus,  et  daemones  hinc,  atque  inde  trahentes  eam, 
cum  admisso  freno  in  naribus,  et  angelum  sanctum 
ejus  de  lunge  seqneniem  tristem.  Beaius  ergo  Paulas 
ccepit  llere  amarissime,  et  pectus  suum  tundere, 
sedens  ante  Ecclesiam  proptcr  ecm  quem  talem  vi- 
derai.  Omnes  autem  alii  senes  videntes  eum  sic 
flentem,  coeperunt  eum  rogare,  ut  si  quid  in  illis 
vidissei,  cum  eis  ingrederelur  in  congregationem. 
llleautem  noluil  ingredi,  sed  semper  flebal  propier 
eum  quem  sic  viderat.  Pust  paululum  autem,  cum 
absuluia  cungregatiu  discederet,  iierum  omnium 
vultus  circunspiciebat,  si  tales  egrederentur,  qnales 
ingressi  sunt.  Et  vidit  illum  quem  antea  viderat  ni- 
grum  et  nebulosuui  egressum  de  Ecclesia  clara  facie« 
et  caudido  corpore,  ei  demunes  de  longe  sequentes 
eum,  sanctnm  autem  angelum  ejes  prope  eum 
hilarem,  et  gaudentem  super  eum  niniis. 

Cap.  XLVIII.  —  Quod  dextei^a  Dei,  sit  pars  angelorum 
etecta,  sinistra  autem  ejus,  pars  angetorum  re- 
proba. 

(Greg.  in  suis  Moralibus  dicit  :)  Quid  est  ergo  quod 
exercitus  coeli  a  dexiris,  et  sinisiris  ejus  siare  per- 
hibetur?  Deus  enim  qui  iiaest  intra  omnia,  ut  etiam 
sit  extra  omnia,  nec  dextera  nec  sinistra  concludi- 
tur,  sed  dexiera  Dei  angelorum  pars  electa  :  sinistra 
auiem  Dei,  pars  angelorum  repruba  designatar. 
Non  enim  ministrant,  sulummodo  boni  qui  adjuvent. 
sed  etiam  alii  qni  reprubent,  id  est,  non  solum  qui 
a  culpa  redeontes  subleveni,  sed  eiiam  qui  redire 
nolentes  graveni.  Nec  quod  coeli  exercitus,  diciiur 
angclorum  pars  repruba  in  eo  intelligi  posse  perhi- 
betur.  Quas  enim  suspendi  in  aere  novimos,  aves 
cceli  nominamus.  Et  de  iisdem  spiritibus  Paulus 
dicit  :  Conira  spiritalia  nequiiioe  in  coelesiibus. 
Quurum  caput  enuncians,  ait :  Secundum  princi- 
pem  aeris  hujus.  A  dextra  ergo  Dei  et  sinistra  an- 
gelorum  exercitus  stat :  quia  et  volonias  electorum 
spiriiuum,  divinae  pietati  concordat,  et  reproborum 
sensus  sue  maUtiae  serviens,  judiciodistrictionis  ejus 
optcmperai.  Unde  et  mox  fallax  spiritibus  in  medium 
prosiluisse  describitur,perquem  Achab  rex  exigentibus 
suis  meriiis  decipiatur.  Neque  enim  fas  est  credere, 
bonum  spiriium  fallacise  deservire  voluisse,  ut  dice- 
ret :  Egrediar,  et  ero  mendax  spiritns  in  ore  omnium 
prophetarum  ejus.  Sed  quiaAchab  rex  peccaiis  prse- 
cedeniibus  dignus  erat,  ut  taii  debaisset  deceptione 
damnari,  quaienus  qui  sepe  volens  ceciderat  culpa, 
quanduque  nulcns  caperetur  ad  poenam  occulta 
justitia,   licentia  malignis   spiritibus  datur,  ut  quos 


1031 


BURCHARDI  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


i03^ 


Yolentes  in  peccati  laqueo  strangulant,    in  peccati  A  desiderium  voluntatis  injustce.  Fonnidari  igitur  non 


poenam  etiam  nolentes  trahant.  Quod  ergo  illic  a 
dextris  atque  sinistris  Dei,  exercitus  cceli  astitisse 
describitur,  hoc  hic  inter  filios  Dei  Satan  adfuisse 
perhibetur.  Ecce  a  dextris  Dei  steternnt  angeli,  qni 
nominantur  iilii  Dei,  ecce  a  sinistris  stant  augeli : 
quia  adfuit  inter  eos  etiam  Satan. 

Cap.  XLIX.  —  Quod  immundi  spiritus  in  hoc  ccbH  terrx" 

que  medio  vagtntur. 

(Greg.  in  suis  Morat.  dicit  :)  Paulo  ante  jam  dixi- 
mus,  unde  et  aves  coeli  nominamus.  Et  scimus, 
quod  immundi  spiritus,  qui  e  coelo  fiethereo  lapsi 
sunt,  in  hoc  coeli  terrseqne  medio  vagantnr.  Qui 
tanto  magis  corda  hominum  ascendere  ad  coelestia 


B 


debet,  qui  nihii  nisi  permissus  valet.  Sola  ergo  vi: 
illa  timenda  est,  qus  cum  hostem  ssvire  permiserit. 
ei  usnm  justi  judicii,  etinjusta  illius  voluntas,  servit. 
Paolulum  vero  manum  postulat  extendi  :  quia  ex- 
teriora  sunt  quse  expetit  conteri.  Neque  enim  satan 
facere  se  aliquid  multum  putat,  nisi  cum  in  anima 
sauciat,  ut  ab  illa  patria  feriens  revocet. 

Cap.  LII.  —  Quod  qmtuor  modis  toquatur  Deus  ad 
diabolum^  et  tribus  modis  diabolus  ad  Deum. 

(Gregor.  in  suis  Moralibus  :)  Sciendum  vero  est, 

quia  sicut  hoc  loco  discimus,  IV  modis  loquitnr  Deus 

ad  diabolum  :  tribns  modis  diabolus  ad  Deum.  Qua- 

tuor  modis  loquitur  Deus  ad  diabolam,   et  injastas 

vias  ejus  arguit,  et  electorum  suorum  contra  illum 


invident.  quanto  se  a  coelestibus  per  elationis  suae  B  .^^5^41^0,  proponit,  et  tentendam  eorum  innocentiam 


immundiciam  projectos  vident. 
Cap.  L.  —  De  hoc  si  pax  in  sublimibus  retineatur, 
(Ex  iisdem.)  Sed  inter  hffic  libet  inquirere,  si  pax 
in  sublimibus  summa  retinetur,  quid  est  quod  per 
angelum  Danieli  dicitur  ?  Ego  veni  propter  sermones 
taos,  princeps  autem  regni  Persarum  restitit  mihi, 
XX  et  uno  diebus,  et  ecce  Michael  unus  de  principi- 
'bus,  primas  venit  in  adjutorium  mihi.  Et  paulo  post : 
Nunc  revertar  ut  prselier  adversus  principem  Per- 
sarnm.  Cum  enim  egrederer,  apparait  princeps 
Greecorum  adveniens.  Quos  itaque  alios  principes 
gentium  nisi  angelos  appellat,  qui  sibi  resistere 
exeunti  potuissent  ?  Quae  ergo  esse  .pax  in  sublimi- 


ei  concedendo  permittit,  et  aUquando  cam  ne  ten- 
tare  audeat  pruhibet.  Injustas  enim  vias  ejus  redar- 
guit,  sicut  jam  dictum  est  :  Unde  venis  ?  Electorum 
suorum  contra  illum  justitiam  proponit,  siciit  ait : 
Cousiderasti  servum  mcum  Job,  quod  non  sit  ei 
similis  super  terram?  Tentandam  eorum  innocen- 
tiam  ei  concedendo  permittit,  siout  dicit  :  Ecce 
universa  quse  habet,  in  manu  tua  sunt  Rursnmque 
eum  a  tentatione  prohibet,  cum  dicit  :  Tantnm  in 
eum  ne  extendas  manum  tuam.  Tribus  antem  modis 
loquitur  diabolus  ad  Deum,  cum  vei  vias  suas  insi- 
nuat,  vel  electornm  innocentiam  fictis  criminibos 
accnsat,  vel  tentandam  eamdem  innocentiam  posta- 


bus  potest,  si  inter  ipsos  quoque  angelicos  spiritus  ^  ut.  Vias  quippe  suas   insinuat,   qui  ait  :   arcuifi 


praeliandi  certamen  agitur,  qui  semper  conspectui 
veritatis  assistunt?  Sed  quia  certa  angelorum  mi- 
nisteria  dispensandis  singulis,  quibusque  gentibus 
sint  prcelata,  cum  subjectorum  mores  adversum  se 
vicissim  prsepositorum  spirituum  opem  merentur, 
ipsi  qui  prsesunt  spiritus  contra  se  venire  referun- 
tur.  Is  namque  angelus  qui  Danieli  Ioquebatur,capti- 
vis  Israelitici  populi  in  Perside  constitutis  prselatus 
agnoscitur  Michael  autem  eorum,  qui  ex  eadem 
plebe  in  Judea  terra  remanserant,  prsepositus  in- 
venitar.  Unde  ab  eodem  angelo  pauio  post  Danieli 
dicitur  :  Nemo  est  adjutor  meus  in  omnibus  his,  ni.«i 
Michael  princeps  vester.  De  quo  et  hoc  quod  prsemi- 


terram,  et  perambulavi  eam.  Electorum  innocentiam 
accusat  :  quia  dicit  :  Nunquid  frustra  Job  timet 
Deum?  Nonne  tn  vallasti  enm,  ac  domum  ejos, 
universamqne  substantiam  per  circuitum?  Tentan- 
dam  eamdem  innocentiam  postulat,  cum  dixit :  Ex- 
tende  mannm  tuam,  et  tange  cuncta  quoe  possidet, 
nisi  in  faciem  benedixerit  tibi. 

Cap.  LIII.  —  Quod  nwi  sit  palma  vietarim  iine  labcre 

certaminis. 

(Ex  dialogo  Greg.)   Sine  labore  certamiuis,   non 

est  palma  victorise.  Unde  ergo  victores,  nisi  quia 

contra  antiqui  hostis  insidias  decertavernnt  ?  Mali- 

gnus   quippe  spiritus  cogitationi,  locutioni,   atque 


simus,  dicit :  £t  ecce  Michael  unus  de  principibus,  ^  •  ^x       •  r    ^  -j   • 

'         .,  ,        ,.  *    .  .i_.    i%  .   i  n  operi  nostro  semper  assistit  :  si  fortasse  quid  m- 

primus  venit  m  adjutonum  mihi.  Qui  dum  nequa- i^    "^  .  .        ,  j  ^..j.- 

quam  simul  esse,  sed  venire  in  adjutorium  dicitur. 


aperte  ei  populo  prselatus  agnoscitur,  qui  captus  in 
alia  parte  tenebatur. 

Cap.  LI.  —  Quod  diaboli  voluntas  semper  sit  tntgua, 
potestas  autem  ejus  nunquam  injusta. 

(Ex  eisdem.)  Sciendnm  vero  est  quia  Satanse  vo- 
luntas  semper  iniqua  est,  sed  nunquam  potestas  in- 
jnsta  :  quia  a  semetipso  voluntatem  habet,  sed  a 
Domino  potestatem.  Quo4  enim  ipse  facere  inique 
appetit,  hoc  Deus  fieri  non  uisi  juste  permittit.  Unde 
bene  in  libris  Regum  dicitur  :  Spiritus  Domini  ma- 
lus  irruebat  in  Saul.  Ecce  nnus  idcmque  spiritus, 
et  Domini  appellatur,  et  malos  Domini  videlicet 
per  licentiam  potestatii  jast«,   malns  autem   per 


veniat,  unde  apud  examen  eeterni  judicis  accusator 
existat.  Vis  elenim  nosse  quomodo  ad  decipiendum 
semper  assistat  ?  Quidam  qni  nnnc  nobiscom  sunt, 
rem  quam  narro  testantur.  Quod  vir  vitae  venera- 
bilis  Stephanns  nomine,  Valerise  provincie  presbj- 
ter  fuit,  hajus  nostri  Bonifacii  diaconi,  atque  dispen- 
satoris  ecclesise,  cognatione  proximos.  Qui  quadam 
die  de  itinere  domum  regressus,  mancipio  sao  ne- 
gligenter  loquens  praecepit  dicens  :    Veni»  diabole, 
discalcia  me.  Ad  cajus  vocem  mox  coeperunt  se  ca- 
ligarum  corrigise  in  summa  velocitate  dissolvere,  ut 
aperte  constaret,  quod  ei  ipse  qui  nominatus  fuit, 
ad    extrahendas   caligas,  diabolus  obedisset.  Qood 
mox  ut  presbyter  vidit,  vehemeuter  ezpavit,  mt- 
gnisque    vocibos    clamare   coepit   dicens   :   Recede 


1033 


DEGRETORUM  LIBRI  XX.  -•  LIBER  VIGESmUS. 


1034 


B 


misery  recede  :  non  enim  tibi,  sed  roancipio  meo  A 
locutus  sum.  Ad  cujus  vocem  prolinus  reeessit,  ita 
ut  iovents  sint  magna  jam  ex  parte  dissolutce  cor- 
ngiffi,  ex  parte  remanserint.  Qaa  in  re  colligi  potest 
antiqous  hostis,  qiii  jam  prffisto  est  corporalibns 
factiSy  quam  nimiis  insidiis,  nostris  cogitationibos 
insistit. 

Cap.  LIV.  —  De  creatura^  et  ndtura^  et  ministerio  an- 
gelorum^  et  de  casu  apostatarum. 

(S.  Uidor.  in  libro  offlciorum  $ic  loquitur.)  Ange- 
lorum  nomen  officii  est,  non  naturse.  Nam  secun- 
dnm  naturam,  spiritos  nuncupantur.  Quando  enim 
de  coelis  ad  annunciandum  hominibus  mittuntur  :  ex 
ipsa  annunciatione  angeli  nominatur.  Natura  enim 
spiritus  sant.  Tunc  autem  angeli  vocantur,  quando 
mittuntur.  Natura  angelorum  mutabilis  est,  sed  facit 
eos  incorruptos  charitas  sempiterna.  Gratia  dicimas 
non  natura  esse  incommutabiles  angelos.  Nam  si 
natara  incommutubiles  essent,  diabolus  otique  non 
cecidisset.  Matabilitatem  itaque  naturffi  sulfragat  in 
illis  contemplatio  Creatoris.  Inde  et  privatus  est 
apostata  angelus,  dum  fortitudinem  suam  non  a 
Deo,  sed  a  se  voluit  costodire.  Ante  omnem  crea- 
turam  angeli  facti  sunt,  dum  dictum  est  :  Fiat  lux. 
De  ipsis  enim  dicit  Scriptura  :  Prior  omnium  creata 
est  snpientia.  Lnx  enim  dicuntur,  parlicipando  locis 
fleternse  :  sapientiae  vero  dicuntur,  ignitse  inheerendo 
sapientiae.  Et  cum  sint  mutahiles  natura,  non  tamen 
sinit  eos  contemplatio  niutari  divina.  Ante  omnem  C 
creationem  mundi,  creati  sunt  angeli,et  ante  omnem 
creationem  angt*lorum,  diabolus  conditus  est,  sicut 
scriptum  est  :  Ipse  est  priucipium  viarum  Dei. 
Unpe  et  ad  comparationem  angelorom,  archangelns 
appellatus  est.  Prius  enim  creatus  exstitit  ordinis 
prselatione,  non  temporis  qoantitate.  Primatnm  ha- 
buisse  angelorum  diabolum  scimus,  ex  qua  fiducia 
cecidit,  ita  ut  sine  reparatione  laberetur,  cujus  prse- 
lationis  excellentiam  propheta  his  verbis  annunciat : 
Cedri  non  foerunt  altiores  illo  in  paradiso  Dei, 
abietes  non  adsequaverunt  sammitatem  illius.  Omne 
lignum  paradisi  non  est  assimilatum  illi  :  quoniam 
speciosiorem  fecit  enm  Deus.  Distat  conditio  angeli 
a  conditione  hominis.  Homo  enim  ad  Dei  similitu- 
dinem  conditus  est.  Archangelus  vero  qui  lapsus 
est,  signaculum  Dei  similitudinis  appellatus  est, 
testante  Domino  per  Ezechiel :  Tu  signaculam  simi- 
Utudinis  Dei,  plenus  sapientia,  perfectus  decore,  in 
deliciis  paradisi  Dei  fuisti.  Qoanto  enim  subtilior  est 
ejus  natura  tanto  plenius  exstitit  ad  similitudinem 
divinae  veritatis  expressam.  Prius  de  coelo  cecidisse 
diabolum  constat,  quam  homo  conderetur.  Nam  mox 
Qt  factos  est,  in  superbiam  erapit,  et  prsecipitatus  de 
coelo  est.  Nam  juxta  Veritatis  testimonium,  ab  initio 
mendax  fuit,  et  in  veritate  non  stetit,  quia  statim 
ot  factus  est,  cecidit.  Fuit  quidem  in  veritate 
conditus,  sed  non  stando  confestim  a  veritate  est 
lapsus.  Uno  superbise  lapsu,  dum  Deo  per  tamorem 
se  conferant,  et  homo  cecidit,  et  diabolus.  Sed  homo 

Patrol.  CXL. 


D 


reversus  est  ad  poenitentiam,  dum  se  inferiorem  esse 
cognoscit.  Diaholus  vero  non  solnm  in  hoc  contentus, 
quod  se  Deo  fiequalem  existimans  cecidit,  insuper 
etiam  superiorem  Deo  se  dicit,  secundom  apostoli 
dicta,  qoi  ait  de  Antichristo  :  Qui  adversatur,  et 
extollitur  supra  omne  quod  dicitnr  Deus,  aat  quod 
colitur.  Diabolus  ideo  jam  non  petet  veniam  :  quia 
non  compungitur  ad  poenitentiam.  Membra  vero  ejns 
sffipe  per  hypocrisin  deprecantur,  quod  tamen  pro 
mala  conscientia  adipisci  non  merentur.  Discat 
humana  miseria,  qnod  ea  causa  citius  provocetar 
Deus  prsestare  veniam,  dum  infirmo  compatitur 
homini  :  quia  ipse  homo  traxit  ex  parte  inferiori 
infirmitatem  peccandi,  hoc  est,  ex  carne,  qua  in- 
clusa  anima  detinetur.  Apostat^  angeli  ideo  veniam 
non  habent  :  qnia  carnalis  fragilitatis  nulla  infir- 
mitnte  gravati  sunt  ut  peccarent.  Homines  aotem 
post  peccatum  idi*irco  reyertuntur  ad  veniam, 
propter  quod  ex  lotea  materia  pondus  traxerunt 
infirmitatis,  ideoque  pro  infirma  carnis  conditione, 
reditns  patet  homini  ad  salutem.  Sicut  et  Psalmus 
dicit:  Ipsescitfigmentumnostrum.  Memento,  Domine 
qood  terra  sumus ;  et  iterum  :  Memorare,  inquit,  qus 
sit  mea  substantia.  Postquam  apostat«e  angeli  cecide- 
runt,  reliqui  perseverantiam  cpterne  beatitudinis  so- 
lidati  sunt.  Unde  et  post  cceli  creationem  in  prin- 
cipio  repetilur  :  Fiat  tirmamcntum,  et  vocatum  est 
firmamentum  coelum;  nimirum  ostendens,  qnod 
post  angelorum  ruinam,  hi  qui  permanserant,  firmi- 
tatem  mernerunt  seternse  perseverantise  et  beatitu- 
dinis,  quam  antea  minus  acceperant  :  post  diaboli 
dejectionem,  angelorum  sanctornm  collatam  sancti- 
tatis  perseverantiam,  et  beatitudinem  quam  minos 
acceperint;  unde  oportet  cognosci  quod  malorum 
iniquitas,  sanctorum  serviat  humilitati  :  quia  unde 
mali  corruunt,  inde  boni  proficinnt.  Bonorum  angelo- 
rum  numerns,  qui  post  ruinam  angelorum  malorum  est 
diminutns,exnnmeroe1ectorumomnium  supplebitury 
quinamerus,soIi  Deo  estcognitus.  Interangelosdistan- 
tia  potestatum  est,  et  pro  g^adoum  dignitate,  ministeria 
eisdemsuntdistributa.  Aliisqne  alii  prfieferuntur  tam 
culmine  potestatis,  quam  scientia  virtutis.  Submi- 
nistrant  igitur  alii  aliorum  prseceptis,  atqoe  obe- 
diunt  jussis.  Unde  ad  prophetam  Zachariam  angelus 
angelum  mittit,  et  quaecunque  anuntiare  debeat 
preecipit.  Novem  esse  distinctiones  yel  ordines  an- 
gelorum  sacree  Scripturse  testantur,  id  est,  angeli, 
archangeli,  throni,  dominationes,  virtutes,  princi- 
patus,  potestates,  cherubin,  et  seraphin.  Homm 
ordinum  numerum  etiam  Ezechiel  propheta  describit 
sub  totidem  nominibus  lapidum,  cam  de  primatu 
apostatae  angeli  loqneretur  :  Omnis  inqoit,  lapis 
operimentum  tuam,  sardias,  et  topazius,  et  jaspis, 
chrysolythos,  et  onyx,  et  berillus,  saphyrus,  car- 
bnnculus,  et  smaragdus.  Quo  numero  lapidum,  ipsi 
ordines  designati  sunt  angelorum.  Quos  apostata 
angelus  ante  lapsum  quasi  in  vestimento  omamenti 
sui  affixos  habuit  :  ad  quomm  comparationem 
dum  se  clariorem  conctis   aspexit,  confestim   intn- 

33 


i035 


BURCUARDl  WORMACIENSIS  EPISCOPI. 


<o:j6 


miiit,  et  cor  suum  ad  superbiam  elevavit.  Angeli 
setnper  in  Deo  gaudont,  non  in  se.  Malus  vero  inde 
est  diabulus,  quia  non  quffi  Dei,  sed  quae  sua  sunt 
requisivit.  Nulla  autem  major  iniquitas  quam  non 
in  Deo,  sed  in  se  velle  quempiam  gloriari.  Angeli 
vero  Dei  cognoscunt  omnia  antequam  iu  re  fiant :  et 
qus  apud  homines  adhuc  futura  sunt,  angeli  jam 
revelante  Deo  noverunt.  Prsevaricatores  angeli,  etiam 
sanctilate  amissa,  non  tamen  amiscrint  vivaccm 
creatursB  angelicae  sensum.  Triplici  enim  modo  prfie- 
scientise  acumine  vigent,  id  est,  subtiiitate  naturse, 
experientia  temporum,  revelatione  superiorum  po- 
testatum.  Quoties  Deus  quocunque  ilagello  huic 
mundo  irascitur,  ad  miuisterium  vindictie  apostatae 
angeli  miltuntur  :  qui  tamen  divina  potestate  coer- 
centur,  ue  tantum  uoceant,  quantum  cupiunt.  Boni 
autcm  angeli  ad  miuisterium  salutis  humanee  depu- 
tati  sunt  ;  ut  curas  admiuistrent  mundi,  ct  rcgant 
omnia  jussu  Dei,  testante  Apostoio  :  Nonne  omues, 
iuquit,  suut  administratorii  spiritus,  in  ministerium 
missi,  propter  eos  qui  haereditatem  capiunt  salutis? 
Angeli  corpora  inquibus  hominibus  apparent  in  su- 
perno  aere  sumunt,  soiidamque  speciemexcoeiestiele- 
mento  inducunt,  per  quam  humanis  obtutibus  mani- 
festius  demonstrentur.  Siugulse  geutes  prsepositos  an- 
gelos  habere  creduntur,  quod  ostenditur  testimonio 
angeli  Dunieli  loquentis :  Ego,  inquit,  veui,  ut  nuucia- 
rem  tibi,  sed  princeps  regu'  Persarum  restitit  mibi. 
£l  post  alia  :  Nou  est  qui  me  adjuvet,  uisi  Michael 
priuceps  vester.  Ilem  omnes  homines  angelos  habe- 
re  prubautur,  loquente  Domiuo  in  Cvangelio  : 
Amen  diw.o  vobis  :  quia  angeli  eorum  semper  vident 
facieui  Pdlris  mei,  qui  iu  coelis  est.  Uude  et  Petrus 
in  Actibus  apustuiurum,  cum  pulsarent  januaui, 
dixeruut  iutus  apostoii :  Nou  est  Petrus,  sed  Auge- 
lus  ejus  est.  Si  Deum  angeli  contuentur,  et  vident, 
cur  Petrus  apostuius  dicil  :  In  quem  desiderant  an- 
geii  Dei  conscipere?  Item  si  eum  non  contuentur 
uec  vident,  quomodo  juzta  senteutiam  Domini  :  An- 
geli  eorum  semper  vident  faciem  Patris  mei  qui  in 
coelis  est?  sed  bene  utrumque  est.  Nam  veraciter 
credimus  quod  Deum  angeli,  etvident,  et  videre  de- 
siderant  :  et  habent,  et  habere  festinant  :  et  amant, 
et  amare  niiuntur.  Si  cnim  sic  videre  desiderant  ut 
elTectu  desiderii  non  perfruantur,  desivleriiim  hoc 
necessitatem  habet,  et  necessitas  ista  poenalis  est. 
Sed  beatis  angelis  omnis  poena  ionge  est  :  quia  nun- 
quam  simul  poena  et  beatitudo  conveuiunt.  Rur- 
sum,  si  eos  dicimus  Dei  visione  satiari,  salietas 
fastidium  habere  suiet,  et  scimus  illos  Dei  visionem 
quam  et  desideraut,  iasLidire  uon  posse.  Quid  ergo 
est,  nisi  ut  miru  modo  simul  utrumque  credamus, 
quia  et  desideraut  et  satiautur  f  Sed  desiderant  sine 
labure,  et  satianlur  sine  fastidio.  Ne  enim  sit  in  do- 
sideriu  necessitas,  desiderantes  satiantur.  \ii  ite- 
rum  :  Ne  sit  satietate  fastidium,  satiari  desideraut. 
Videut  enim  angeli  laciem  Patris  per  satietatem,  sed 
quid  satietds  iata  fdblidium  ne^scit,  angeli  desidc- 
rant  in   eo  pruspiccre   semper.   Ubicunque  in  Scri- 


B 


A  pturis  sanctis  pru  Deo  angeius  ponitur  :  non  Pater, 
non  Spiritus  sanctus,  sed  pro  incarnationis  dispen- 
satione  solus  Filius  intelligiter.  Ante  Duminicae  in- 
carnationis  adventum,  discordia  iuter  angelos  et 
homines  fuit.  Veniens  autem  Christus,  pacem  in  se 
angelis  et  homiuibus  fecit.  Eo  quippe  nato,  ciama- 
verunt  angeli  in  terra  :  Pax  huminibus  bone  vo- 
luntatis.  Per  incarnationem  igitur  Christi,  nou  so- 
lum  Dco  reconciliatus  est  homo  :  veruin  etiam  pax 
inter  angelos  et  homines  reformata  est.  Discordia 
igitur  ante  adventum  Christi  angelorum  et  horainum 
fuisse  per  id  maxime  aguoscitur,  quod  salutati  in 
Veteri  Testamento  ab  hominibus  angeli,  despiciunt 
resalutari  ab  eis.  Quod  iu  Novo  Testamento  a  Joaa- 
ne  factum,  non  solum  revereuter  angelus  soscipit, 
verum  etiam  ne  faciat  interdicit.  Ab  boc  homo  ia 
Veteri  Testamento  despicitur,  nec  resalutatur  ab 
angelo,  eo  quod  homo  adhuc  noudum  transisset  in 
Deo.  Suscipitur  autem  homo  a  Deo,  et  reverenter 
salutatur  ab  angelo.  Nam  et  Mariam  angelus  legitur 
salutasse,  et  Juanni  angelum  salutanti,  ab  eodem 
angelo  dicitur  :  Vide  ne  feceris,  conversus  eaim 
tuus  sum,  et  fratrum  tuorum.  Per  quod  agnoscitur, 
per  iucarnationem  Dominicam,  pacem  hominibos 
fuisse,  et  angeiis,  redditam. 

Cap.   LV.   —   Quod   supemorum  eivium  numerttS,  d 

finitus  sU,  el  in/inUus, 

(Greg,   in  suis   Moral.)   Supernorum    civium  na- 

merus  et   intinitus  et  dehnitus   exprimitur,  utqui 

C  Deu  est  numerabilis,  esse  nobis   innumerabilis  de- 

mtmstretur,  quamvis  aliud  est  assistere,  aliud  mi- 

nistrare.  Assistuut  enim  illee  procul  dubio  potestates, 

quse  ad  qusedam  hominibus  nuncianda  non  exeont. 

Mlnistrant  vero  hi  qui  ad  explenda  oflicia  nuncioram 

veniunt,  sed  tamen  ipsi  quoque  a  contemplatione  ab 

intimis  non  receduut.    Et  quia  plures  sunt  qoi  mi- 

nistrant    quam    hi    qni  principaliter  assistunt,  as- 

sistentium  numerus  quasi  deiinitus,    ministrantium 

vero  iniiuitus    ostenditur.    Augelicos    vero    spiritus 

recte  Dei  milites  dicimus  :  quia  decertare  eos  con- 

tra  potestates  aerias  non   ignoramus.   Quse   tamen 

certamina  non  labore,  sed  imperio  peragunt :  quia 

quidquid  ageudo  coutra    immuudos   spiritus  appe- 

tunt,  ex  adjuturiu  cuucta  regentis  possunt. 


D 


Cap.  LVI.  —  Quod  omnis  eulpa  ante  discessum  ohkUiO' 

uis  munere  solvatur. 

{Ex  dialog,  Grag.)  Sed  neque  hoc  silendum   existi- 

mo,  quud  actum  in  meo  muuasterio  ante  boc  trien- 

nium  remiuibcur  Quidam  uamque  niouachus,  Justus 

nomine,  medicinae  arteimbutus  fuit,,qui  mihi  in  eo- 

dem  monasteriu  cunstituto,  sedulu  ubsequio,   atque 

inassiduis  a^gritudinibus  meis  excubare   cuni>ueviL 

Hic  itaque  lauguore  corporis    priieveutus,    ad  extre- 

ma   deductus  est.  Cui  iu  ipsa    molestia  sua   fraler 

germanus,    nomine   Copiosus,    servicbat.    Qui  ipse 

quoque  uunc  in  hac  urbe  per  eamdem  medicius  ar- 

tem,  temporalis    vit®  stipeudia  seotatur.  Sed  pne- 

dictus   Justus,  cum  jam   se    ad  extreuia  perveni^se 

cognovisset,  eidem  fratri   suo   Copioso,    quia  occol- 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  ~  LIBER  VIGESIMUS. 


1038 


s  annos  haberet,  ionotuit.  Quod  nimirum  fra-  A 
non  potuit  celari,  sed  subtiliter  indagantes, 
illius  omnia  medicamenta  perscmtantes,  eos- 
"es  aureos  in  medicamine  absconsos  invene- 
}uod  mox  ot  mihi  nunciatum  est,  tantum  ma- 
)  fratre  qui  nobiscum  communiter  vixit  sequa. 
r  ferre  non  valui  :  quippe  quia  ejusdem  mo- 
i  semper  regula  fuit  ut  cuncti  fratres  ita  com- 
;r  viverent,  quatcnus  eis  singulis  nolla  habcre 
a  liceret.  Tunc  nimio  moerore  percussus,  co- 
soepi,  vel   qnod  ad  purgationem  morientis  fa- 

vel  quod  in  exemplo  viventibus  fratribus 
erem.  Precioso  igitur  ejusdem  monasterii  prse- 
ad  me  accito,  dixit :  Vade,  et  nullus  ex  fra- 
se  ad  eum  morientem  jungat,  nec  sermonem  ^ 
itionis  ex  cujuslibet  eorum  ore  percipiat,  sed 
1  morte  constitutus  fratres  qusesierit,  ei  suus 
carnalis  dicat :  quia  pro  solidis  quos  occulte 
,  a  cunctis  fratribus  abominatus  sit,  nt  saltem 
te  de  culpa  mentem  amaritudo  transverberet, 
a  peccato  quod  perpetravit  purget.  Com  vero 
is  fuerit,  corpus  illius  cum  fratrum  corpori- 
n  ponatur,  sed  quolibet  fossam  in  sterquilinio 
in  eo  corpus  ejiis  projicite,  ibique  semper  eum 
ireos  quos  reliquit  jactate,  simul  omnes  cla- 
),  Pecunia  tua  tecum  sit  in  perditione,  et  sic 
irra  ojierite.  In  quibus  utrisque  rebus  unam 
iti,  alteram  vero  volui  viventibus  fratribus 
se,  nt  et  illnm  amaritudo  mortis  a  culpa  solu- 
faceret,  et  istos  avaritise  tanta  damnatio  mis-  C 

culpa  prohiberet.  Quod  ita  factum  est.  Nam 
lem  pervenisset  ad  mortem,  et  anxie  qosereret 
ribus^commendare,  nullusque  ei  ex  firatribus 
ire  et  loqui  dignaretnr,  ei  carnalis  frater,  cnr 
nibus  esset  abominatus,   innotuit.  Qui   proti- 

reatu  \ebementer  gemuit,  atque  in  ipsa  tri- 
)  corpore  exivit.  Qui  ita  sepultus  est,  nt  dixi. 
itres  omnes  eadem  sententia  pertarbari,  ccepe- 
inguli  extrema  quseque,  et  vilia,  et  quse  eis 
r  babere  regulariter  licuerat,  ad  mediom  pro- 
vehementerque  formidabant,  ne  quid  apud  se 
unde  reprehendi  potuissent.  Cum  vero  post 
n  ejus  triginta  jam  essent  dies  ejns  evoluti, 
animus  meus  defuncto  fratri  compati,  ejusque  ^ 
alore  gravi  supplicia  pensare,  et  si  qiiid  esset 
mis  ejus  in  remedium  qumrere.  Tunc  evocato 
Precioso  eodem  monasterii  noslri  proeposito, 
ristis  :  Diu  est,  quod  frater  i!le  qui  defunctus 
igne  cruciatur,  debemus  ei  aliquid  cbaritatis 
dere,  et  eum  in  quantum  possumus,  nt  eripia- 
juvare.  Vade  itaqne  et  ab  hodierna  die  diebus 
Acontinuis  ofTerre  pro  eo  sacriiicium  stnde, 
us  omnimo  prsetermittatur  dies,  quo  pro  ab- 
«ne  iliius  salutaris  hostia  non  immoletnr.  Qui 
us  abscessit,  et  paruit.  Nobis  autem  alia  cu- 
i]s,atqueevololosdies  non  nnmerantibus,  idem 
qoi  defunctus  fuit,  nocte  quadam  fratri  suo 
no  Copioso  per  visionem  apparuit.  Quem  ille 
ridisset,   iuquisivit  dicens  :  Quid   est,  frater? 


Quomodo  es  ?  Cui  ille  respondit :  Nunc  nsqne  male 
fui,  modo  jam  bene  sum  :  quia  hodie  communionom 
recepi.  Qood  idem  Copiosns  pergens,  protinus  fra- 
tribus  in  monasterio  indicavit.  Fratres  vero  sollicite 
computabant  dies,  et  repererant  quod  ipse  dies  ex- 
siitit,  quo  pro  eo  trigesima  oblatio  fnit  impleta.  Cnm- 
que  et  Copiosus  nesciret,  quid  pro  eo  fratres  age- 
rent,  et  fratres  ignorassent  quod  de  illo  Copiosus  vi- 
disset,  uno  eodcmqoe  tempore  dnm  cognovit  ille 
quod  isti  ignorant  atque  isti  cognoscebant  quod 
ille  vidit,  concordantes  simul  visionem  et  sacrifi- 
cium,  res  aperte  claruit,  qnia  frater  qui  defunctns 
fuit  pcr  salntarem  hostiam  supplicinm  evasit. 

Cap.  LVn.  —  Quod  sacra  oblatio  post  mortem  animabus 
prodesse  possit,  si  non  sunt  culpx  indissolubiles. 
(Ex  dialog  Grcgor.)  Si  culpse  post  mortem  insolu- 
biles  non  sunt,  multorum  solet  animas  etiam  post 
mortem  sacra  oblatio  hostiffi  salotaris  adjuvare,  ita 
ut  hoc  nonnunqnam  ipsse  defunctorum  animde  ezpe- 
tere  videantur.  Nam  praedictus  Feliz  episcopus,  a 
quodam  venerabilis  vitae  presbytero  qui  usqne  ante 
biennium  vixit,  et  in  dicecesi  Centumcellensis  urbis 
habitavit,  atque  Ecclesise  beati  Joannis,  qum  in  loco, 
qoi  Tanriana  dicitur,  sita  est,  prseerat,  cognovisse  se 
asserit  :  quod  idem  presbyter  in  eo  loco  in  quo  aqufie  ca- 
lids  vapores  nimios  faciunt,  quoties  necessitas  corpo- 
ris  exegit,  lavari  consuevit.  Ubi  dum  die  quadamfnis- 
set  ingressus,  invenitqucmdam  incognitam  virum,  ad 
suum  obsequium  paratum,qui  sibi  depedibuscalcea- 
menta  abstraheret,  vestimenta  snsciperet,  et  ezeunti 
a  calore  sabana  preeberet,  atque  omne  ministerium 
cum  magno  famulatu  perageret.  Cumque  hoc  ssepius 
fecisset,  idem  presbyter  die  quadam  ad  balnea  iturus, 
intra  semetipsum  cogitans,  dixit :  Viro  illi  qui  mihi  solet 
tam  devotissiine  ad  lavandum  obsequi,  ingratus  appa- 
rere  non  debeo,  sed  aliquid  me  necesse  est  ei  pro  mn- 
nere  portare.  Tunc  dnas  secum  oblationum  coronas 
detulit.  Qui  moz,  ut  pervenit  ad  locnm,  hominem 
invenit  :  atque  ex  more  ejus  obsequio  in  omnibns 
usus  est.  Lavit  itaque,  et  cum  jam  vestitus,  voluisset 
egredi,  hoc  quod  secum  detulit  obseq&enti  sibi  viro 
pro  benedictione  obtulit,  petens  ut  benigne  suscipe- 
ret  quod  ei  charitatis  gratia  offerret.  Cui  ille  moe- 
rens,  afQictusque  respondit :  Mihi  ista  quare  das, 
Pater?  Iste  panis  sanctus  est,  et  ego  hunc  mandu- 
care  non  possom.  Me  et  enim  quem  vides,  aliquando 
loci  hujus  dominus  fui,  sed  pro  culpismeis  hic  post 
mortem  deputatus  sum.  Si  antem  mihi  prfiestare  vis, 
omnipotenti  Deo  pro  me  ojffer  honc  panem,  ut  pro 
peccatis  meis  intervenias  :  et  tonc  exaaditum  te  esse 
cognosce,  cum  huc  ad  luendum  veneris,  et  me  mi- 
nime  inveneris.  In  quibus  verbi^  disparuit,  et  is  qui 
esse  homo  videbatur,  evanescendo  innotuit,  qaia 
spiritus  fuit.  Idcm  vero  presbyter,  hebdomada  conti- 
nua  sese  pro  eo  in  lacrymis  afOixit,  salutarem  quo- 
tidie  hostiam  obtulit,  et  reversus  postea  ad  balnenm, 
eum  minime  invenit.  Qua  cx  re,  quantum  prosit 
animabns  immolatio  sacre  oblationis  ostenditur: 
quando  hanc  et  ipsi  mortuorum  spiritns  a  viventibos 


4039 


BURCHARDI  WORMAGIENSIS  EPISCOPT. 


1040 


petant,  et  signa  indicant  qaibus   per  eam  absoliUi  A 
videantur. 

Cap.  LVIII.  —  Quodbeatius  sit  quemque  Hberum  hinc 
exire,  quam  post  mortem  libertatem  quserere. 
(Gregorius  in  suo  dialogo  dicit :)  Cunctis  ostenditur 
qiiia  si  insolabiles  calp»  faerint,  -ad  absolulionem 
prodesse  minime  etiam  mortais  victima  sacrse  obla- 
tionis  possit.  Sed  sciendum  est,  quia  illis  sncra 
victima  mortuis  prosit,  qiii  hic  vivendo  obtinuerint 
ut  eos  etiam  post  mortem  bona  adjuvent  quse  bic 
pro  ipsis  ab  aliis  tiunt.  Inter  hsec  aatem  pensandiim 
est,  nt  tutior  via  sit.  ut  bonum  quod  qaisque  post 
mortem  sperat  agi  per  alios,  agat  dum  vivit  ipse  per 
se.  BeatJus  quippe  est  liberum  exire,  quam  post 
vincula  libertatem  quserere.  ^ 

Cap.  LIX.  —  Quod  nuUusdebeat  rogare  pro  pcccatOy 

quod  est  ad  mortem, 

(Gregorius    in  suis  Moralibus.)    Peccatnm  qnippe 

nsque  ad    inferos     diicitur  quod    ante   finem    vitm 

preesenlis   per     correctionom    ac  poenitentiam    non 

emendatur.     De  quo  videlicet  peccato  per  Joanncm 

dicitur  :  Est  piccatum  ad  mortem,  non  pro  itlo  dico, 

ut  roget   quis.  Percatum  namque    ad    mortem  ost : 

quia  scilicet  peccatnm  quod  hic  non  corrigitur,  ejus 

?enia  frustra  postolatur.    De   hoc  adhuc  subditur  : 

Obliviscatur   ejus    misericordia.    Onrmipotentis    Dei 

misericordia  oblivisci  ejus  dicitur,  qui   omnipotentis 

Dei  justitiam    fuerit   oblitus.    Quisquis   eum    niinc 

jiistum  non  timet,   post  invenire  non  volet  miseri- 

cordem.  C 

Cap.  LX.    —    Ut  omnes   animx   ekctorum   credenise 
sint  esse  in  coilo,  et  iJiiquorum  animse  in  inferuo. 

(Ex  dialogo  Gregorii.  Petms  interrogat.  Responsio 

Gregorii,)  Inquisitioni  meee    jam    video  sufticienter 

satisfactum,  sed   hoc  est  adhuc  quod  queestione  ani- 

mum  pulsat.  Quia  cum  superius  dictum  sit  esse  jam 

sanctorum  animas  in  coelo,  restat  procul  dubio,  at 

iniquorum  quoque  animse  esse  non   nisi   io  inferno 

credantnr,  et  quid  de  hac  re  habeat  veritas  ignoro. 

Nam  bumana  ffistimatio  non  habet,  peccatorum  ani- 

mas  posseante  judiciumcruciari.  —  Siesse  sanctorum 

animas  in  ccelo  sacri  eloquii  satisfactione  credidisti, 

oportet  ut  per  omnia  esse  credas  iniquorum  animas 

in  inffrno  :  quia  ex  retributione  fletern®  justitise,  ex  -^ 

qua  jam  justi  gloriantur,  necesse  est  per  omnia,  ut 

injusti  crucientur.  Nam  sicut  electos  beatitudo  leeti- 

ficat,  ita  credi  neoesse  est   qaod  a   die  exitus  sai 

ignls  reprobos  exarat. 

Cap.  LXI.  —  Quod  sicut  finis  non  est  gaudio  bonorum^ 
sic  finis  non  est  tormentis  matorum, 

(Exdialog.  Gregorii  Inter,  Petr.  Gregorii  respon- 

sio,)  Numquid  nam.  qusesote,  dicimns  eos,  qai  semel 

illic  mersi  fuerint,  semper  arsuros?  —  Constatnimis, 

et  incnnctanter  verum  esse  :  qiiia  sicut  Onis  non  est 

glaudio  bonorum,  ita  iinis  non  est  tormentis   malo- 

rura  Nam  cum  Veritas  dicat :  Ibant  hi  in  supplicium 

fleterniim,  justi  autem  invitamfieternam  :  quiaverum 

est  quod  promisit,  f»ilsum  proculdubio  non  erit  quod 

minatus  est  Deiis. 


Cap.  LXII.  —  Quod  ita  non  st7,  ut  quidam  afflrmani, 
quod  Deus  ob  hoc  minatus  sit  xtemam  pmnan 
peccantibus,  ut  corrigeret  a  malis. 

(Ex  dialog.  Gngorii,  Petrus  interrogat.  Gregorii  re- 

sponsio,)  Quid  si  quis  dicat,  idcirco  Deus  peccantibus 

fieternam  poenam  minatus  est,  ut  eos  a   peccatorum 

perpetratione  compesceret  ?  —  Si  falsum  est  quod  mi- 

natus  est,  ut  ab  injustitia  corrigeret,  etiam  falsa  est 

pollicitus,  ut  ad  Justitiam  provocaret.   Sed  quis  boc 

dicere,    vel  insanus  prsesumat?    Et  si  miuatus   esl 

quod  non  erat  impleturus,  dum  asserere   eum  mise- 

ricordem  volumiis,  failacem,  quod  uefas  est  dicere, 

prsedicare  compellimur. 

Cap.  LXIII.  —  Cur  peccaia  qtm  cum  fine  perpetrata 

sunt^  sinc  fine  puniantur. 

{Ex  eodem.  Petr.  int,  Greg.  resp.)  Scire  vclim  quo- 

modo  justum  sit,  ut  culpa  quse  cum  iiue  perpetrata 

est,  sine  fine  puniatur.  —  Hoc  recte  diccretur,  si  di- 

strictus  judex  non   corda  hominum,   sed   facta  pen- 

saret.  Iniqui  enim  ideo  cum  fine  deliqoeront,  quia 

cum  fine  vixeruut.  Nam  voluisseut  utique,  si  potuis- 

sent,  sine  iine  vi\  ere,  ut  potuissent  siue  fiue  peccare. 

Osiendunt  enim,  quia  iu  pcccato  vivere  semper  cu- 

pinnt,  qai  nunquam  desinunt  peccare,  dum  vivunt. 

Ad  magoHm  ergojustitiam  judicanlis  pertinet,  ut  nun- 

qnam  careaut  supplicio   qui  in  hac  vita  nunquam 

voluerunt  carere  peccato. 

Cap.  LXIV.  —  Quod  Dcus  pius  «i7,  et  non  paseatur  cru- 
ciatu  miserorum,  justus  autem,  et  ideo  non  sedetw 
in  perpeiuum  ab  iniquorum  ultione, 

{Ex  eodem.  Petr.int.  Greg   resp.)  Sed  nulIusju5lQS 

crudelitate   pascitur,   et  delinquens  servus  a  josto 

domino  idcirco  ceedi  prsecipitiir,  ut  a    nequitia  cor- 

rigatiir.  Ad  hoc  enim  vapuiat,   ut  emendare  debedt 

Iniqui  autem  gehennfe  igni  traditi,  si   ad  correctio- 

nem  nunquam  veniant,  quo  fine  semper  ardd>unt? 

—  Omnipotens  Deus,  quia  pius  est,  miserorum  cra- 

ciatu  non  pascitur  :  qaia  aatem  justus  est,  ab  ini- 

quorum   nltione   in    perpetuum    non   sedatur.  Sed 

iniqui  omues  seterno  supplicio  depatati,   sua  qaidem 

iniqiiitate  puniuntur,  et  tamen  ad  aliquid  ardebunt, 

scilicet,  ut  justi  omnes,  et  in   Deo   videant  gaadit 

qase  percipiunt,  et  in  iilis  respiciant  supplicia  quc 

evaserunt,  luatenus  ic  eeternum  tanto  magis  divinc 

gratiae  debitores  se  esse  cognoscant,  qaanto  in  ete^ 

nam    mala  puniri   conspiciunt  quiB    ejus  adjatorio 

vicerunt. 

Gap.  LXV.  —  De  hoc,  si  ante  restUutionem  corponm 
animsB  justorum  in  ccUum  recipianiur. 

(Ex  eodem.  Petr,  int,  Qreg,  resp,)  Placet  quod  dicis: 

sed  velim  nosse,  si   nunc  ante  restitutionem  corpo- 

rum  in  coelum  recipi  valeantanimee  justorum.  -*  Hoe 

namque  deomnibosjustis  faterinon  possumus,  neqoe 

de  omnibus  negare.  Nam  sunt  quorundam  jastonim 

anim®,  quae  a  ccelesti  regno  quibusdam  adhoc  roaa- 

sionibus    difTernntar.     In    qno    dilatioais     daoiao, 

qnid  alind  inniiitur,  nisi  quod  perfectie  jostitic  ali- 

qaid  minns  liabuerunt?  £t  tamen  lace  clarios  coo- 

stat  quia  perfectorum  justorum  animae,  mox  ut  hojos 

carnis  claastra  exeaat,  in  coelestibus  sedibos  reci- 


k 


lOil 


DEGRETORUM  LIBRl  XX.  —  LIBER  VIGESIMUS. 


4042 


piuntur.  Quod  et  ipsa  per  se  Veritas  testatur,  dicens : 
Ubicunque  fuerit  corpus,  illuc  congregabuntur  aqui- 
Iffi  :  quia  ubi  ipse  Hedemptor  noster  est  corpore, 
illuc  procul  dubio  colliguntur  et  auinise  justorum. 
Et  Paiilus  dissolvi  desiderat,  et  cum  Cbristo  esse. 
Qui  ergo  Cliristum  esse  iu  coelis  non  dubitat,  nec 
Pauli  animam  esse  in  ccelo  negat.  Qui  etiam  de 
diasolulioue  sui  corporis,  atque  babitatione  patris 
ccelestis  dicit  :  Scimus  quia  si  terrestris  domus  no- 
stra  hujus  babitaiionis  dissolvatur,  quod  seditica- 
iionem  babemus  ex  Deo,  domum  non  manufactam, 
sed  splernaui  iu  coelis. 

Cap.  LXVI.  —  QuodjusHt  *w  die  juiicii,  animarum  si- 
mul  el  coryorum  gloria  Iwtabunlur. 

{Ex  eodem.  Petr.  int.  Greg.  respl)  Si  igilur  nuuc  in 

ccelo  ^unt  animie  Justorum,  quid  est  boc  quod  in 

die  judicii  pro  Justitise  suffi  retributioue  recipiunt? 

—  Uuc  in  eis  nimirum  crescit  iu  Judicio,  quod  nunc 

animarum  sola,  postraodum  vero  corporum  beati- 

tudine  perfmantur,  ut  in  ipsa  quoque  carne  gau- 

deaut,    in    qua  dolores    pro    Domino    cruciatusque 

pertulerunt.  Pro  bac  quippe  geminata  eorum  gloria 

scriptum   est  :  In    terra  sua   duplicia   possidebuut. 

Hinc  etiam  ante  resurrectionis  diem   de  sanctorum 

animabus  scriptum  est :  Datee  sunt  illis  singulse  stolse 

albae,  et  dictum   est  illis   ut  requiescerent   tempus 

adhuc  modicum,  donec  impleatur  numerus  conser- 

▼orum,  et  fratrum  eorum.  Qui  itaque  nunc  singulas 

acceperuut,   in  Judicio   binas  stolas  babituri   sunt  : 

qiiia  modo  animarum  res  tantummodo  agitur,  tunc 

aatem  animarum   simul  et   corporum  gloria  laeta- 

buntur. 

Cap.  LXVII.  —  De  hoc,  si  boni  bonos  in  regno^  vel  $i 
mah  malos  in  supplicio  agnoscant, 

{Ex  eodem.  Petr.  int,  Greg.  resp.)  Nosse  vellem,  si 

boni  bonos  in  regno,  vei  mali  malos  in  suppliciis 

agnoscant.  —  tlujus  rei  sententia  in  verbis  est  domi- 

nicis,  quam  Jam  superius  protulimus,  luce  clarius 

demonstrata.   In  quibus  cum  dictum  esset  :  Homo 

quidam  erat  dives,  et  iuduebatur  purpura  et  bysso, 

et  epulabatur   quotidie    splendide  :  et  erat  quidam 

mendicus  nomine    Lazarus,  qui  jacebat  ad  Januam 

eJQs  ulceribus  plenus,  cupiens  saturari  de  micis  quae 

cadebaut  de  mensa  divitis,  et  nemo  iili  dabat;  sed 

et  canes  veuiebant,  et  lingebant  ulcera  ejus ;  sub- 

janctum  est,  quod  Lazarus  mortuus   portarelur  ab 

angelis  in  sinum  Abrabse,  et  mortuus  dives  sepultos 

est  in  inferno.  Qui  elevans  oculos  suos,  cum  esset 

in  tormentis,  vidit  Abrabam  a  longe,  et  Lazarum  in 

sina  ejns,  et  ipse  clamans,  dixit  :  Pater  Abraham, 

niiserere  mei,  et  mitte  Lazarum,  ut  intingat  extre- 

mam  digiti  sui  in  aquam,  ut  refrigeret  linguam  meam. 

Gui  Abraham   dicit  :  Fili,   recordare,   quia  recepisti 

bona  in  vita  tua,  et  Lazarus  similiter  mala.    Dives 

autem  de  seipso  Jam  spem  salutis  non   babens,  ad 

promerendam  suorum  salulem  converlitur,  dicens  : 

Rogo  le,  pater,  ut  mittas  eum  in  domum  patris  mei ; 

habeo  cnim  quinque   fratres,  ut  testetur  illis,  ne  et 

ipsi  veniaut  in  locam  hanc  tormentorum.  Quibus 


A  verbis  aperte  dec^aratur  quia  et  boni  bonos,  et 
mali  agnoscant  nialos.  Si  igitur  Abraham  Lazarum 
miuime  recognosceret,  nequaquam  ad  divitem  posi- 
tum  in  tormentis  de  transacta  ejus  contritione  lo- 
queretur,  dicens  :  Quod  mala  receperit  in  vita  sua, 
£t  si  mali  malos  non  recognoscerent,  nequaquam 
dives  in  tormentis  positus  fratrum  suorum  etiam 
absentiam  meminisset.  Quomodo  enim  prsesentes 
non  posset  agnoscere,  qui  etiam  pro  absentium  me- 
rooria  curavit  exorare?  Qua  in  re  illud  quoque  osten- 
ditur,  quod  nequaquam  ipse  requisisti  :  quia  et  boni 
malos,  et  mali  cognoscunt  bonos.  iNam  et  dives  ab 
Abraham  cognoscitur,  cum  dictum  est  :  Recordare, 
quia   recepisti  bona  in  vita  tua :  et  eiectus  Lazarus 

P  a  reprobo  est  divite  coguitus,  quem  mitti  precatur 
ex  nomine,  dicens  :  Mitte  Lazarum,  ut  intingat 
extremum  digiti  sui  in  aquam,  ut  refrigeret  lin- 
guam  meam.  In  qua  videlicet  cognitione  atriusque 
partis  cumulus  retributionis  excrescit,  et  ut  boni  am- 
plius  gaudeant  :  quia  secum  eos  laetari  conspiciunt, 
quos  amaverunt  :  et  mali  dum  cum  eis  torqaentar, 
quos  in  Iioc  mundo  despecto  Deo  diiexerunt,  eos  non 
solum  saa,  sed  etiam  eorum  pcena  consumat.  Fit 
autem  in  electis  quiddam  mirabilius  :  quia  non  so- 
lum  eos  cognoscunt  quos  in  hoc  mundo  noverunt, 
sed  velut  visos  ac  cognitos  recognoscunt  bonos,  quos 
nunquam  videruot.  Nam  cum  antiquos  patres  in  illa 
seterna  hsereditate  videriut,  eis  incogniti  per  visionem 
non  erunt,   quos  in  opere  semper  noverunt.  Quia 

G  enim  illic  omnes  communi  claritate  Deum  conspi- 
ciunt,  quid  est  quod  ibi  nesciant,  ubi  scientem  omnia 
sciunt  ?  Nam  quidam  noster  et  vitse  veoerabiiis  vir, 
religiosusque  valde  et  laudabilis,  cum  ante  trien- 
nium  moreretur,  sicut  religiosi  alii,  qui  prse^entes 
fuerunt,  testati  suut,  iu  hora  sui  exitus  Jooam 
prophetam,  Ezechielem  quuque  et  Danielem  coepit 
aspicere.  Quus  dum  venisse  ad  se  diceret,  et  de- 
pressis  luminibus  eis  revereutise  obsequium  praeberet, 
ex  carne  eductus  est.  Qua  in  re  aperte  datur  intelligi, 
quse  erit  in  illa  incorruptibili  vita  notitia,  si  vir  iste 
adhuc  in  carue  corruptibili  positus.  prophctas  san- 
ctos,  quos  nimirum  nunquam  vidit,  agnoviL  Solet 
autem  plerumque  contiugere,  ut  egressura  anima 
»*os  etiam  recognuscat  cum  quibus  pro  cequalitate 
culparum,  vel  etiam  prsemiorum,  in  una  est  man- 
sione  deputanda  :  quod  multi  in  eo  exita  vident  qni 
aut  in  regno  aut  in  supplicio  pares  habebuntur. 

Gap.  LXVIIL  —  De  hoc^  si  ignis  pitrgatorius  creden- 
dus  st(,  qui  post  mortem  animas  a  peccatis  expurget. 

(Ex  eodem.  Petr.  int,  Greg,  resp.)  Discere  vellem  si 

post  mortem  iguis  purgatorius  esse  credendus  est.  — 

In  Evangelio  Dominus  dicit  :  Ambulate,  dum  lucem 

habetis.  Per  prophetam  quoque  ait  :  Tempore  acce- 

pto  exaudivi  te,   el  in  die  salutis   adjuvi  te.  Quod 

Paulus  apostolus  exponens,  dixit  :  Ecce  nunc  tempus 

acceptabiie,  etc.  Salomon  quoque  ait  :  Quoccanqae 

potest  manus  tua  facere,  instanter  operare  :  qaia  nec 

opus,  nec  ratio,  nec  scientia,  nec  sapientia  erit  apud 

inferos,  quo  tu  properas.  David  quoque  ait :  Quoniam 


D 


1043 


BURCUARDl  WORMAGIENSIS  EPISGOPI. 


I04'i 


in  sfleculam  misericordia  ejus.  Ex  quibns  nimirum  A  valde  bonis,  ut  plena  remissio  fiat.  Pro  non  ▼alde 


seatentiis  constat  quia  qualis  hinc  quisque  egredi- 
tur,  talis  in  judicio  prsesentatur.  Sed  tamen  de  qui- 
bnsdam  levibns  cnipis  esse  ante  judicium  purgato- 
rius  ignis  credendus  est,  eo  quod  Veritas  dicit : 
qnia  si  quis  in  Spiritum  sanctum  blasphemiam  di- 
xerit,  uec  in  hoc  sceculo  remittetur  ei,  neque  in 
futuro.  In  qua  sententia  datur  intelligi,  quasdam 
culpas  in  hoc  sasculo,  quasdam  Tero  in  futuro  posse 
relaxari.  Quod  enim  de  uno  negatur,  conse- 
quenter  intellectus  patet  quia  de  quibusdam  con- 
ceditur.  Sed  tameu,  ut  prsedixi,  hoc  de  parvis  mini- 
misque  peccatis  fieri  posse  credendum  est  :  sicut 
est  assiduus  otiosus  sermo,  immoderatus  risus,  vel 


malis  propitiationes  sunt,  ut  tolerabilior  tiat  damna- 

tio.  Pro  valde  malis,  non  adjumenta    mortuorum, 

sed  tantum  cniivolRtioncsvivorum  sunt. 

Cap.  IJlXI.  —  Cur  Sf/ucfonim  animae  pro  inimieissms 
non  orent,  quando  eos  in  igne  xtemo  ardtre  pro- 
spextrint, 
(Ex  eodem.  Petr,  int,  Greg,  resp,)  Et  ubi  est  quod 

sancti  sunt,  si  pro   inimicis   suis  quos  tunc    ardere 

viderint,  non  orabunt?  —  Quibus  utique  dictumest: 

Pro  inimicis  vestris  orute.  Orant  pro  inimicis  suis  eo 

tempore    quo    possunt  ad  fructuosam   poeniteotiafn 

eorum   corda    convertere,    atque   ipsa   conversione 

salvare.  Quid  enim  aliud  pro  inimicis  suis  orandum 

est,  nisi  hoc  quod  ait  Apostolus  :  Ut  det  illis  Deus 


peccatum  cur»  rei  familiaris:  qufle  vix  sine  culpa  ab  ^  paj„itentiam    ad  cognoscendam    verilatem,  et  resi 


ipsis  agitur,  qui  culpas  qualiter  declinari  debeant 
sciuut,  aut  non  in  gravibus  rebus  error  ignurantiae, 
quse  cuncta  etiam  post  mortem  gravant,  si  adbuc 
in  hac  vita  positis  minime  fuerint  relaxata.  Nam  et 
cum  Paulos  dicat  Christum  esse  fundamentum, 
atque  subjungat  :  Si  qnis  supersedificaverit  super  hoc 
fundamentum,  aurum  et  argentum,  lapides  pretio- 
80S,  ligna,  foenum,  stipulam,  nniuscujusqne  opus 
quale  sit  ignis  probabit;  si  cujus  opus  arserit  de- 
trimentum  patietnr,  ipse  autem  salvus  erit,  sic  tamen 
quasi  perignem;  quamvis  hoc  de  igne  tribolationis 
in  hac  nobis  vita  adhibitio  possit  intelligi,  attamen  si 
quis  hsec  de  igne  futurse  purgationis  accipiat,  pen- 
sandum  soliicite    est  :  quia    illum    dixit  posse  per 


piscant  a  diaboli  laqueis,  a  quo  captivi  tenentur  ad 
ipsius  voluntatem?  Et  quomodo  pro  illis  tunc  orahi- 
tur,  qui  jam  nullatenus  possunt  ad  justitise  opera  ab 
iniquitate  commutari?  Eadem  itaque  causa  est  cor 
non  oretur  tunc  pro  hominibus  seterno  ignc  damna- 
tis,  quae  nunc  etiam  causa  est,  ut  non  oretur  pro 
diabolo,  angelisque  ejus  ceterno  supplicio  deputatis. 
Quce  nunc  etiam  cansa  est  ut  non  orent  sancti  ho- 
mines,  pro  hominibus  in  fidelibus  impiisque  defuo- 
ctis  :  nisi  quia  de  eis  qnos  utique  deputatos  eetenio 
snpplicio  jam  noverint,  ante  illum  judicis  justi  con- 
spectu  orationis  suse  meritum  cassari  refngiuut? 
Quod  3i  nunc  quoque  viventes  justi,  mortuis  et 
damnatis    injnstis    minime    compatiuntur,    quando 


ignem  salvari,  non  qui  super  hoc  fundamentnm  fer-  C  ^^^^^  ^j.^^j^  judicabile  de  sua  carne  sese  perpeti 


rum,  ses,  vel  plumbum  fieditieat,  id  est  peccata  ma- 
jora,  et  idcirco  duriora,  atque  jam  tunc  insolubilia; 
sed  ligna,  fceoum,  stipulam,  id  est  peccata  minima 
atque  ievissima,  quse  ignis  facile  consumit.  Hoc 
tamen  sciendum  est  :  quia  iliic  -aaltem  de  minimis 
nil  quisque  pnrgationis  obtiiiebit,  nisi  bonis  hoc 
actibus  in  hac  adhnc  vita  positns,  nt  illic  obtineat, 
promereatur. 

Cap.  LXIX.  —  Quod  unus  sit  gehennae  ignis^  sed  non 

uno  modo  omnes  cruciet, 

{Exeodem  Petr.  int,  Greg.  resp,)  Quseso  te,  unusesse 

gehennae  ignis  credendus  est,  an  quanta  peccatorum 

diversitas  fuerit,  tanta  quoque  et  ipsa  eestimanda  sunt 


etiam  ipsi  noverint  :  quanto  districtius  tunc  iniquo- 

rum  tormenta  respiciunt,  quando  al>  omni  vits  cor- 

rnptione    exuti,   ipsi  jam    justiti»   vicinius    atqne 

ar  tius  inhosrebnnt?  Sic  quippe  eorum  mentes,  per 

hoc  quod  justissimo  Judici  inbmrent,  jus  districtionis 

absorbet,  ut    omnino  eis    non    libeat,    quidqoid  ab 

illins  seternse  regulse  subtilitate  discordat. 

Cap.  LXXIl.  —  Quod  duohus  modis  vita  dicatWTy  duo- 
bus  etiam  mors  inteHigatur, 

(Ex  eodem,  Petr.  int.  Greg,  resp.)  Non  est  jam  quod 

responderi    debeat    apertse  ratiooi    sed    hsc    nunc 

qusestio  mentem  movet,  quomodo  anima  immortalis 

dicitur,  dum  constat  qnod  in  perpetno  igne  moria- 

incendia  esse  prceparata?—  Unos  quidem  est  gehennse  ^  tur.  —  Quia  duobus  modis  vita  dicitur,  duobns  etiam 


ignis,  sed  non  uno  modo  omnes  crnciat  peccatores. 
Uninscujusque  etenim  quantum  exigit  culpa,  tantum 
illic  sentietur  pcena.  Nam  sicut  in  hoc  mundo  sub 
uno  sole  multi  consistunt,  nec  tamen  ejosdem  solis 
ardorem  aequaliter  sentiunt :  quia  alius  plus  sestuat, 
atque  alius  minns,  ita  illic  in  uno  igue  non  unus 
est  modus  incendii  :  quia  quod  hic  diversitas  cor- 
porum  hoc  illic  agit  diversitas  peccatorum;  ut  et 
ignem  non  dissimilem  habeant,  et  tamen  eosdem 
singalos  dissimiliter  exuret. 

Cap.  LXX.  —  Quot  genera  sint  oblationis  pro  defunctis 

facienda, 

{Ex  dictis  August,)  Quatuor  genera  sunt  oblatio- 

nis.  Pro  valde  bonis,  gratiarnm  actionos  snnt,  hoc 

est,  Deo  gratias  agunt  :  qaia  bone  vixerunt.  Pro  non 


modis  mors  debet  intelligi.  Aliud  est  namque  quod 

in  Deo  vivimus,  alind  vero  quod  in  hoc  qaod  conditi 

vel  creati  sumns,   id    est,  aliud   beate    vivere,   et 

aliud  essentialiter.   Anima   itaque,  et    raortalis  tss» 

intelligitnr,    et  immortalis.    Mortalis   quippe,  quia 

beate  vivere  amittit;immortaIis  autem,  quia  esseo- 

tialiter   vivere   nunquam    desinit  :  et  iiaturse   soc 

vitam  perdere  non  valet,  nec  cum  in  perpetoa  fuerit 

morte  damnata.  Illic  enim  posita  beate  esse  perdet : 

et  essa  non  perdet.  Ex  qua  re  semper  cogitor  ut  e( 

mortem  sine  morte,  ot  defunctum  sine  defuncto  et 

tiDem  sine  fine  patiatur. 

Cap.  LXXIII.  —  Quod  electi  seu  reprobi  ad  loca  com- 
munia  deducantur  in  tormentis, 

(Ex  codem,   Petr,  int.)  Qnod  vero  sive  electi  sea 


1045 


DECRETORUM  LIBRI  XX.  —  LIBER  VIGESIIIUS. 


1046 


reprobi,  quonim  comrounis  cansa  in  opere  fuerit, 
ad  Idca  etiam  communia  deducantur.  Vcritatis  nobis 
Terba  salisracerent,  etiam  si  exempla  deessent.  Ipsa 
quippe  Veritas  propter  electos  in  Evangelio  dicit  : 
In  dnmu  Patris  mei  multce  mansiones  sunt.  Si  enim 
dispar  in  ilia  beaiitudine  seterna  relributio  non  essct, 
una  putius  mansio  quam  multae  essent.  Multce  ergo 
mansiunes  ««unt,  in  quibus  et  distincti  bonorum  ordi- 
nes  proptrr  meriturum  cunsoTliiim  cummuniter 
Isetentur;  et  tamen  unum  denarium  omnes  laboran- 
tes  accipiunt,  qui  mullis  mansionibus  dislinguitur  : 
qnia  et  una  est  beatitudo  quam  illic  pprcipinnt,  et 
dispar  retnbutionis  qiialitas  quam  per  opera  diversa 
consequuntur.  Quae  nimirum  Veritas  judicii  sui  diem 
denuntians  ait  :  Tunc  dicam  messoribus  :  Golligite 
zizania,  et  Jigate  ea  fasciculis  ad  comburendnm. 
Messores  quippe  angeli  sunt;  zizania  in  fasciculis  ad 
comburendum  iigant,  cum  pares  cumparibiis  in  tor- 
mentis  similibus  sociant,  nt  superbi  cum  superbis, 
luxuriosi  cum  luxuriosis,  avari  cum,  ayaris,  fallaces 
cum  fallacibus,  invidi  cum  invidis,  infldeles  cum 
iofidelibus,  ardent.  Cum  ergo  similes  in  ciilpa,  ad 
tormenta  similia  adducantur,  qui  eos  locis  poenalibus 
angeli  deputant,  quasi  zizaniorum  fasciculos  ad 
comburendum  ligaut. 

Cap.  LXXIV.  —  De  hoc  quod  in  domo  Dei  mulise  man- 

siones  sint, 

(Greg.  in  suis  Moral.  dicit  :)  In  evangelio  Veritas 

dicit :  In  domo  Patris  mansiones  multse  sunt.  Sed  in 

eisdem  multis  mansiouibus  erit  aliqoo  modo  ipsa 

retributionuni  diversitas  concors :  quia  tanta  vis  in 

illa  pace  nos  sociat,  ut  quod  in  se  quisque  non  acce- 

perit,  boc  se  accepisse  in  alio  exsultet.  Unde  et  non 

sqae  laborantis  in  vinea,   eeque  cuncti  denarium 

sortiuntur.  Et  quidem  apud  Patrem  mansiones  multse 

sunt,  et  tamen  eumdem  denarium  dispares  laborato- 

res  accipiunt :  quia  una  cunctis   erit  beatitudo  Ineti- 

tis,  quamvis  non  iina  sit  omnibus  sublimitas  vitae. 

Ca?.  LXXV.  —  Quod  illum  quem  scmel  culpa  ad  pamam 
pertrakit^  misericordia  uUerius  ad  veniam  non  re- 
ducat. 

(Greg.  in  suis  MoraL  dicit:)  Sicut  consumitur 
Dobes,  et  pertransit,  sic  qui  descendit  ad  inferus  non 
ascendit.  Nubes  qiiippe  ad  altiora  suspenditnr,  sed 
densata  vento  impellilur  ut  currat,  caloresolis  dissi- 
patur  ut  evanescal.  Sic  nimirum  corda  sunt  homi- 
num,  quce  per  acceptse  rationis  ingenium  ad  alia 
emigrant:  impolsa  autem  maligni  spiritus  flatu, 
pravis  desideriorum  suorum  motibus  buc  illiicque 
pertrahontur.  Sed  districta  respectu  superni  judicis 
quasi  sulis  calore  liqueflunt,  et  semcl  locis  poenali- 
bus  tradita,  ad  operationis  usum  ultra  non  redeunt. 
Vir  igitur  sanctus  elationis  cursiim  defectumqtie 
humani  generis  exprimens  dicit :  Siciit  consumitur 
nubes,  et  pertrausit,  sic  qui  descendit  ad  inferos 
non  ascendit.  Ac  si  aperte  loqoeretur  dicens :  In 
altiim  ciirrendo  deficit,  quisiiperbiendo  ad  interitum 
tendit.  Qiiem  si  semel  culpa  ad  poenam  pertrahit, 
misericordia  ulterius  ad  veniam  non  reducit. 


A  Cap.  LXX  VI.  —  (?Mod  Deus  dieatur  zelanSy  dfcaturiratuB^ 
dimtur  poenitenSy  dicatur  misericorSf  dicatur  prsB* 
scius. 

(Greg,  in  suis  Moral.  dicit  .)  Deus  ergo  quomodo 
zelans  est,  qui  in  custodienda  castitate  nostra  nullo 
mentis  cruciatu  tangitur?  Qiiomodo  irascitur,  qui  in 
ulciscendis  vitiis  nostris  nulla  perturbatione  animi 
commovetur?  Quomodo  est  poenitens,  quid  id  quod 
semel  fecerit,  et  fecisse  netioaquam  doiet?  Quomodo 
habet  misericordiam,  qui  cor  miserum  non  habet? 
Quoraodo  est  prsescius,  dum  niilla  nisi  quse  fiitura 
sint  preesciantur?  Et  scimus  quia  Deo  nihil  futurum 
est,  ante  cujiis  oculos  prseterHa  nulla  sunt,  prsesen- 
tia  non  transeunt,  futura  non  veniunt.  Quippe  quia 
quod  uobis  fuit,  et  erit,  in  ejus  prospectu  praesto 
est  :  et  omne  quod  preesens  est  sciri  potest,  potios 
qoam  praesciri.  Et  tamen  dicitor  zelans,  dicitur 
iratus.  dicitur  poenitens,  dicitur  misericors,  dicitur 
prsescius  :  ut  quia  castitatem  animse  uniuscujusque 
custodit,  humano  modo  zelans  vocetor,  quamvis 
mentis  cruciatu  nun  tangitur;  quia  colpas  percu- 
tit,  dicitur  irasci,  quimvis  nulla  animi  turbatione 
moveatur;  et  quia  ipse  immutabilis,  id  qiiod  volue- 
rit  Qjutat,  poenitere  dicitur,  quamvis  rem  mutet, 
consilium  non  mutet.  Et  ciim  miserice  nostrse  subve- 
nit,  misericors  vocatur,  quamvis  miseris  subvenit, 
et  cor  miserum  nunquam  facit.  Et  quia  ea  qusB 
nobis  futura  sunt  videt,  qose  tantum  ipsi  semper 
preesto  sunt,  preescius  dicitur  :  quamvis  nequaquam 
C  futurum  preevideat,  quod  preesens  videt. 

Cap.  LXXVII. —  CurDcussuoselectos  sic  permittat  iwort, 
ut  non  in  vita  illorum  ostendat  cujus  sanctitatis  sint. 

{Ex  eodem.  Petr.  int.  Grtg.  resp.)  Quid  est  hoc,  queeso 
te,  quod  omnipotens  Deus  sic  permittit  mori,  quos 
tamen  post  mortcm  cujus  sanctitatis  fuerint  non 
compatitur  celari.  Cum  scriptum  sit  :  Justus  qua- 
cunque  morte  preeventus  fiierit,  justitia  ejus  non 
auferetur  ab  eo?  —  Electi  qui  prociil  dubio  ad  perpe- 
tuam  vitam  tendunt,  quid  eis  obest  si  ad  modicum 
dure  moriantur?  Et  est  fortasse  nonnunquam  eorum 
culpa,  licet  minima,  quee  in  eadem  debeat  morte 
resecari.  Unde  fit  ut  reprobi  quidem  potestatem 
contra  viventes  accipiant,  sed  illis  morientibus  hoc 
Q  in  eis  gravius  vindicetur,  quod  contra  bonos  pote- 
statem  suee  crudelitatis  accepcrunt  :  sicnt  idem 
carnifex  qiii  eumdem  venerabilem  diaconem  viventem 
ferire  permissus  est,  gaudere  super  mortuum  per- 
missus  non  est.  Quod  sacra  quoque  testantur  elo- 
qnia.  Nam  vir  Dei  contra  Samariam  missus,  quia 
per  inobedientiam  in  itinere  comedit,  hunc  in  eodem 
itinere  lco  occidit.  Sed  statim  illic  scriptum  est  : 
Quia  stetit  leo  juxta  asinnm,  et  non  comedit  de  ca- 
davere.  Ex  qua  re  ostenditur,  quod  peccatum  inobe- 
dientiee  in  ipsa  morte  fuit  laxatum,  quia  idem  leo 
qui  viventem  prsesumpsit  occidere,  contingere  non 
preesompsit  occisum.  Qui  enim  occidendi  ausum 
habuit,  de  occisi  cadavere  comedendi  Ucentiam  non 
accepit :  quia  is  qui  culpabilis  in  vita  fuit,  pnnita 
inobedientia,  erat  jam  jostus  ex   morte.  Leo  ergo 


iOi? 


BURGHARDI  WORMACIENSIS  EPISGOPI. 


i04H 


qai  prias  peccatoris  vitam  necavit,   custodivit  post-  A  namque  corporeus,  ut  esse  valeat  ignis  ,  corporeis 


modum  cadaver  justi. 

Cap.  LXXVIH.  —  Quod  mtsei-is  mors  fiat  sine  morte. 

(Gregor.  in  suis  Moral.  dicit :)  Fit  ergo  miseris 
mors  sine  morle,  iinis  sine  defunctu  :  quia  et  mors 
vivit,  et  iinis  semper  incipit,  el  deficere  defunctus 
nescit.  Quia  igitur,  et  mors  perimit  et  non  exlinguit, 
dolor  cruciat,  sed  nullalenus  pavurem  fugat,  flamma 
comberit,  sed  nequaquam  ienebras  decutit. 
Cap.  LXXIX.  —  Quod  in  infemo  peccatoribus  ad  conso- 
lationem  ignis  non  luceatf  sed  ut  magis  torqueat. 

[Gregor.  in  snis  Moral.  dicit  :)  Quamvis  illic  ignis 
et  ad  consolalionem  non  lucet,  attamen  ut  magis 
torqueat,  ad  aliquid  lucet.  Nam  sequaces  quosque 
suos  secum  in  tormento  reprobi  flamma  illustrante 
visuri  suut,  quoruni  amore  deliquerunt  :  quatenus 
qui  eorum  vitam  carnaliicr  conira  prsecepta  Condi- 
toris  amaverunt,  ipsorum  quoque  eos  interitus  in 
augmento  suse  damnationisaffligat. 

Cap.  LXXX.  —  De  eadem  re. 

(Gregor.  in  suis  Moral.  dicii  :J  Sicut  ergo  eleciis 
ignis  ardere  novit  ad  solatium,  et  tamen  ardere  ad 
supplicium  nescit :  ita  e  diverso  geliennse  flamma 
reprobis,  et  nequaquam  lucet  ad  consulationis  gra- 
tiam,ettamen  lucet  ad  pcenam  :  utdamuatorumoculis 
supplicium,  et  nulla  chariiaie  candeat,  et  ad  dolu- 
ris  cumulum  qualiter  cruciautur  ostendat,  Quid  hic 
mirum,  si  gehennse  ignem  credimus  habere  suppli- 
cium,  simul    obscuritatis  et  luminis?  quod   experi- 


B 


indiget  fomeutis.  Qui  cum  necesse  est  ut  servetur, 
per  congesialigna  procul  dubio  nutritur,  nec  valet 
nisi  succensus  esse,  et  nisi  refotus  subsistere.  At 
contra  gehennse  igai^  cum  sit  corporcus,  et  in  se 
missos  reprobos  ^  corporaliter  exurat,  nec  studio 
humauo  succenditur,  nec  lignis  nutritur  :  sed 
creatus  semel  durat  inextinguibilis,  et  succensione 
nou  indiget,  et  ardore  non  caret.  Bene  ergo  de  hoc 
iniquo  dicitur  :  Devorabit  eum  ignis  qui  non  soc- 
cenditur  :  quia  Omnipotentis  justitia,  futarorura 
prsescia,  ab  ipsa  mundi  origine  gehennse  ignem  crea- 
vit  :  qui  in  poena  reproborum  esse  semel  incipiei, 
sed  ardorem  suum  etiam  sine  Hgnis  nunquam  finiet. 
Sciendum  vero  est,  quod  omnes  reprobi,  qaia  et 
in  anima  simul  et  carne  peccaverunt,  illic  in  anima 
et  carne  pariter  cruciantur. 

Cap.  LXXXIII.  —  Curanimain  corporemanens^  etegre- 

diens  videri  non  possit. 

Qnid  mirum,  Petre,  si  egredientem    animam  non 

vidisti,  quam  et  manentem  in  corpore  non  vides? 

Nunquidnam    modo   com     mecum    lequeris,   quia 

videre  in  me  non  vales  animam  meam,    idcirco  me 

esse  exanimem  credis?   Natura   quippe   animie  ia- 

visibilis    est,    atque    ita    ex      corpore     invisibiliter 

egreditur  sicut  in  corpore  invisibiliter  manet.  Petrus: 

Sed  vitam  animse  in  corpore  manenlis  pensare  pos- 

sum  ex  ipsis   motibus   corporis  :  quia  nisi    corpori 

animu  adesset,    ejusdem   membra  corporis   mo\eri 


menio  novimus  :  quia  et  nunc   dura   flamma,  lucet  C  non    possent.    Vita    vero  animse    post   carnem 


in 


obscura.  Tunc  edax  flamma  comburii,  quos  nunc 
caroalis  delectatio  poUuit.  Tunc  inflnite  patens  iufer- 
ni  baratrum  devorat,  qcos  nunc  inanis  elatio  exaltat. 
Atque  qui  quolibet  cx  viiio  hic  volunlatem  callidi 
persuasoris  expleverunt,  ianc  cum  suo  duce  reprubi 
ad  iormenia  perveniunt  :  et  quamvis  angelorum 
aique  hominum  longe  sit  natura  dissimilis,  una 
tamen  poena  implicat,  quos  unus  iu  crimine  reaius 
ligat. 

Cap.  LXXXI.  —  Quod  humand  anima  ita  immortdlis  sit, 
ut  et  mori  possit  et  non  possit. 

(Gregor.  in  suis  Moral.  dicit  :)   Quia   ergo  nosiree 

immortalitatis  hoc  tempas  non  ita  ut   male  sit,  sed 

ita  perit  ut  non  sit,  quserendum  est  quid   sit,  quod 

non  ut  ita  non  sit,  sed  ita  perire  optaiur   ut  male 

sit.  Humana  enim   anima  seu   angelicus  spiritus  iia 

immortalis  est,     ut  mori  possit  :    ita   mortalis,  ut 

mori  non  possit.  Nam  beaie  vivere,  sive  per  vitium, 

seu  per  supplicium  perdit :  esseniialiter  auiem  vive- 

re,  neque  per  vitium,  neque  per  supplicium  amitiit. 

A  qualiiaie  enim  vivendi   deiicit,    sed  omnimodum 

subsistendi    inieritum  nec   moriens  seniit.  Ut  ergo 

breviier  dixerim,   et  immortaliter   mortalis   est,  et 

morialiter  immortalis. 

Cap.  LXXXII.  —  Quod  cw^poreas  sit  ignis  gehetinsBf  et 
non  indigeat  alia  matetia^  nisi  reproborum  cru' 
ciatu. 

(Greg.  in  suis  Moralibus  dicit  :)  Miro  valde  modo, 
paucis  verbis  expressus   est  ignis    gehenuee.  Igois 


D 


quibus  motibus  quibusve  operibus  sit,  non  video  :  ut 
ex  rebus  visibilibus  esse  colligaro,  qood  videre  non 
possum. 

Cap.  LXXXIV.  —  XJt  nidlus  dubitaredebcat,  ea  esse  m- 
vmbiliay  quae  Deo  invisibili  subministrant. 

'Ex  dialog.    Greg.)  Sicut  vis   animse  viviflcat  et 

movet  corpus,    sic  vis  divina   implet   qoae  creavit 

omnia.  Et  alia  inspiraudo  vivificat,  aliis  vero  tribuit 

ui    vivant,  aliis   hoc   solummodo   pra>stat  nt  sint. 

Quia  verum  esse  non   dubitas,  creantem,    et  regen- 

tem,  impleniem,  et  circumplectentem,  transcenden- 

tem,  et  sustineniem,  incircumscripium,  atque  invisi- 

bilem  Deum;  ita  dubiiare  non   debes,    hauc   invbi- 

bilia  obsequia  habere.  Debent  quippe   ea  qae    mi- 

nistrant   ad   ejus  similitudinem    tendere  cui  mini- 

strant,  ut   quse  invisibili  serviunt,   esse    invisibilia 

non  dubitentur.   Hflec    autem  quse  esse   credimus, 

nisi  sancios    angelos,  et   spiriius  justorum?   Sicut 

ergo  motum  considerans  corporis,  vitam   anims  in 

corpore  manentis  perpendis  animo  :  itavitam  acimc 

exeuniis    a    corpore  perpendere  debes  a   sammo : 

quia  poiest  invisibiliier    vivere    quam   oportet  in 

obsequio  invisibilis   manere.    Petrus  :   Recte  toium 

dicitur  :  sed  mens  refugit  credere,  quud  corporeis 

ocolis  non  valet  videre. 

Cap.  LXXXV.—  Quod  nulla  visibilia  videri  vel  ccgnasei 
possunt  nisi  per  invisibilia. 

(Ex  dialog.  Greg.)  Cum  Paulus  dicat  :  Est  eniffl 

fides  sperandarum  substantia  rerum   argumentuffl 


im 


DEGRETORUM  LlBRl  XX.  —  UBER  VIGESIIIUS. 


iOoO 


non  appareutiam  :  hoc  veraciter  dicitur  credi,  quod  A 
non  valet  videri.  Nam  credi  jam  non  potest  quod 
videri  potest.  Ut  tamen  te  breviter  reducam  ad 
te :  uuUa  visibilia  nisi  per  invisibiiia  videntur. 
Ecce  enim  cuncta  corporea  oculus  tui  corpuris 
aspicit,  nec  tamen  ipse  corporeus  oculus  aiiquid  vi- 
deret  corporeum,  nisi  bunc  res  incorporea  ad  vi- 
dendumacueret.  Nam  tuile  menlem  quse  nun  videtur, 
et  iucassum  patet  oculus  qui  videbat.  Subtrabe 
animam  corpori,  remanent  procul  dubio  ocuU  in 
corpore  aperti.  Si  igilur  per  se  videbant,  cur  disce- 
dente  anima  nii  vident?  Hinc  ergo  intellige  :  quia 
ipsa  quoque  visibilia,  noo  nisi  per  invisibilia  videu- 
tur.  Ponamus  quoque  aute  oculos  mentis,  domum 
aedificare,  immeusas  moles  levare,  pendere  magnas  » 
in  machinis  columnas  :  quis,  quseso  te,  boc  opus 
operalur?  Corpus  visibile  quod  illas  mules  maoibus 
trabit  :  an  iuvisibilis  anima  quee  viviiicat  corpus? 
Toile  enim  quod  non  videtur  in  corpore  :  et  mox 
immubilia  remaneut  cuncta  quae  moveri  videbanlur 
visibilia  corpora  metallorum.  Qua  in  re  pensandum 
est,  quia  in  buc  quoque  mundo  visibili,  uibil  nisi 
per  creaturam  iiivisibilem  disponi  potest.  Nam  sicut 
omnipotens  Oeus  aspirando  vei  implendo  ea  quce 
ratione  subsistuut,  ut  viviiicatet  movet  invisibilia  : 
ita  ipsa  quoque  iuvisibilia,  implf^ndo  movent  atque 
sensim  viviticant  carnaiia  corpora  quoe  videntur. 
Petrus :  Istis,  fateor,  allegationibus  libenter  victus, 
prope  nulla  jam  esse  boec  visibilia  compeilor  existi- 
mare,  qui  prius  in  me  iuiirmantium  personas  susci-  C 
piens,  de  invisibilibus  dubitabam.  Itaque  placent 
cuncta  quse  dicis  :  sed  tamen  sicut  vitam  animse  in 
corpore  manentis  ex  motu  corporis  agnosco  :  ita 
vitam  animse  post  corpus,  apertis  quibu&dam  rebus 
attestantibus,  agnoscere  cupio. 
Cap.  LXXXYI.  ^  Qund  invorporeus  spiritus,  in  infemo 
a  corporeo  igne  affligatur, 
(Ex  dialog,  Greyorii,)  Si  viventis  hominis  incorpo- 
reus  spiritus  tenetur  in  corpore,  cur  non  post  mor- 
tem  cum  iucorporeus  sit  spiritus,  etiam  corporeo 
igne  teneatur?  Petrus  :  In  vivente  quolibet  idcirco 
incorporeos  spiritus  tenetur  in  corpore,  quia  vivifi- 
cat  corpns. 

Cap.  LXXXVII.  —  Quod  incorporeus  spiritus  vivificare  ^ 
possit,  et  ibi  teneri  ubi  a  corporeo  cruciatur  igne, 
(Ex  dialog,  Gngorii,)  Si  incorporeus  spiritus, 
Petre,  in  hoc  teneri  potest  quod  viviiicat,  quare  non 
poeaaliter  et  ibi  teneatur  ubi  mortilicatur  ?  Teneriau- 
tem  per  ignem  spiritum  hominis  dicimus  :  utin  tor- 
roento  iguis  sit  vivcndu  atque  seuUendo.  Igucm  nam* 
que  eo  ipso  palitur  quo  videt :  et  quia  concremari  se 
aspicit,  crematur.  Sicque  fit  ut  res  incorporea  incor- 
poream  exurat,  dum  ex  igne  visibili  ardur  ac  dolor  in- 
visibilis  trahitur:  ntperlgnemcorporeum  mensiucor- 
porea,  etiam  incorporea  flamma  crucietur.  Quamvis 
colligere  dictis  evaugelicis  possumus :  quia  incendium 
animarum  non  solum  videudo,  sed  etiam  experiendo 
patitur.  Veritatis  etenim  voce,divesmortuusiu  inferno 
dicitor  sepultus.  Cujus  anima  quia  in  igue  teneator. 


insinuat  vox  divitis,  qui  Abraham  deprecatur  di- 
ceus  :  Mitte  Lazarum,  ut  intingat  extremum  digiti 
sui  in  aquam,  ut  refrigeret  linguam  meam  :  quia 
crucior  in  bac  flamma.  Dum  ergo  divitem  peccato- 
rem  damnatum  Veritas  in  ignibus  perhibet,  quis 
jam  sapiens  reproborum  animas  teneri  ignibus 
negat?  Petrus  :  Ecce  ratione  et  testimonio  ad  cre- 
dulitatem  flectitur  animus  :  sed  dimissus  iterum  ad 
rigorem  rediL  Quomodo  enim  res  incorporea  a  re 
corporea  teneri  atque  affligi  possit,  ignoru. 

Cap.  LXXXVIII.  —  De  apostatis  spintibus,  quod  incor- 

poni  credendi  sint. 

(Ex  dialog,  Greyorii.)  Dic,  quseso  te,  apostatas  spiri-    ■% 

tus  a  coelesti  gloria  dejectos,  corpureos  an  incorpo- 

reos  esse  suspicaris?  Petrus  :  Quis  sane  sapiens  esse 

spiritus  corporeos  dixerit? 

Cap.  LXXXIX.  —  Quod  gehennx  ignis  corporeus  esse  cre^ 

dtndus  hit. 

(Ex  dialogo  Gregorii,)  Gebeuufie  ignem  esse  corpo- 

reum  an  incorporeom  fateris?  Petrus :  Ignem   ge- 

henuee  corporeum  esse  nou  ambigo,  in  quo  corpora 

certum  est  cruciari. 

Cap.  XC.  —Dehoc  quod  scribitur:  Deum  nemo  vidit 
unquamy  et  qualUer  iilud  intelligendum  sit. 

[Gregorius  in  suis  Moral,  dicit  :)  Deum  nemo  vidit 

unquam.  Hursumque  cum  Testamenti  Veteris  patres 

intueur,   multos  borum  teste   ipsa   sacree   lectionis 

hisloria  Deum  vidisse  cognusco.  Vidit  quippe  Jacob 

Dominum,  et  ait  :  Vidi  Duminum  facie  ad  faciem,  et 

salva  facta  est  auima  mca.   Vidit  Moses   Dominum, 

de  quo  scriptum  est :  Luquebatur  Dominus  ad  Mosen 

facie  ad  faciem,  sicut  loqui  solet  homo  ad   amicum 

suum.  Vidit  Jub  Duminum  qui  dicit  :  Auditu  auris 

audivi  te,  nunc  autem  oculus  meus  videt  te.  Vidit 

Esaias  Dominuiu  qui  ait  :  Anno  quu  mortuus  est  rex 

Ozias,  vidi  Domiuum  sedentem  super.  solium  excel* 

sum,  et  elevatom.  Vidit  Micbeas  Dumiuum  qui  dicit : 

Vidi  Dominum    sedentem  super  soiium    suum  :   et 

omnem  exercitum  cceli  astantem  ei  a  dextris,  et  a 

sinistris.  Quid  estergo  qood  totTestamenti  Veterispa- 

tres  Deum  sc  vidisse  testati  sunt,  ei  tamen  de  bac 

sapientia  qoee  Deus  est  dicitor  :  Abscondita  est  ab 

ocolis   omuium    viventium,   et  Joannes  ait  :   Deum 

nemo  vidit  unquam ;  nisi   hoc  quod  patenter  datur 

intelligi,  quia  quamdiu  hic  mortaliter  vivitor,  videri 

per  quasdam  imagines  Deus  potest,  sed  per  ipsam 

natorse  suw  speciem  non  polest :  ot  anima  gratia 

spiritus  afQata,  per  tigoras  quasdam  Deum  videat,* 

sed  ad  ipsam   vim    ejos   essentiee   non   pertingat? 

Hinc  est   enini    quod    Jacub   qui   Deum  se    vidisse 

testatur,   hic    non    ni^i  augelum     vidit.     Hinc   est 

quod    Moses   qui    com    Deu   facie    ad    faciem    lo- 

quitur,  sicut  loqui  solet  homo  ad   amicum  soum, 

inter  ipsa   verba  sate    locutionis  dicit :   Si  inveni 

graliam  in  conspectu  luo,  ostende  mihi  temetipsum 

manifeste.  ut   videam  te.   Certe  enim  si  Deus  noQ 

erat,  com   quo    loquebatur  :   Ostende    mihi  Deum 

diceret,  et  non,  Osteude  teip^um.  Si  autem  Deus  erat, 

cum  quo  loqoebatur  facie   ad  faciem,  cur  repetebat 


1051 


BURCHARDI  WORMAGIENSIS  EPISGOPL 


mi 


yiderequem  yidebat?  Sed  ex  hac  eju9  petilione  col-  A 
Hgitur,  quia  enni  sitiebat  per  iucircumscriptse  na- 
turse  suse  ciaritateni  cernere,  quem  jam  coBperat  per 
quasdam  imagines  videre,  et  sic  superna  essentia 
mcntis  ejus  oculis  adesset,  quatenos  ei  ad  seternita- 
tis  visionem  noUa  imago  creata  temporaliter  inter- 
esset.  Et  viderunt  ergo  Patres  Testamenti  Veteris 
Dominum,  et  tamen,  jaxia  Joannis  vocem  \  Deum 
nemo  vidit  unquam;  etjuxta  bei:ti  Job  scntcntiam, 
sapicntia  quee  Deus  est,  abscondita  est  ab  oculis 
omuium  viventium,  quia  in  hac  morlali  carne  con- 
sistentibus  et  videri  potuit  per  quasdam  circuni- 
scriptas  imagines,  et  videri  non  potest  per  incircnm- 
scriptum  lumen  seternitatis.  Sin  vero  a  quibnsdam 
non  potest  in  hac  adhuc  mortali  carne  consistenti-  p 
bus,  sed  tamen  ino^siimabiii  virtute  crescentibus 
quodam  contemplationis  acumine  ceterna  Dei  clari- 
tas  videri  potest. 

Cap.  XCI.  —  Deduplici  pama  damnattrum, 

{Ex  dictis  Isidori.)  Duplex  damnatorum  poena  est 
in  gehenna.  Quorum  et  mentem  urit  trisiitia,  et 
corpus  flamma  :  juxta  vicissitudinem»  ut  quod  mente 
tractaverant,  quod  periicerent  corpore,  simul  et 
anirao  punianlur  et  corpore.  Ignem  gehennee  ad  ali- 
qnid  himen  habere,  ad  aliqnid  non  habere.  Hoc  est 
liabere  lumen  ad  damnaiionem,  ut  videant  impii 
unde  doleant,  et  non  habere  ad  consolationem,  ne 
videant  unde  gaudeant.  Apta  sit  comparatio  camino 
trium  puerorom  ad  exemplum  ignis  gehennffi.  Nam 
sicut  ille  ignis  non  arsit  ad  triom  puerorum  suppli-  C 
cium,  et  arsit  ad  combnrenda  ligamina  vinculorum  : 
ita  ignis  gfhennse,  et  iucebit  miseris  ad  augmentum 
pcenarum,  ut  videant  unde  doleant,  et  non  lucebit  ad 
consolationem,  ne  videant  unde  gaudeant.  Inter 
hujus  vittt^  et  futoree  infelicitatis  miseriam,  multa 
discrelio  est.  lllic  enim  ct  roiseria  est  propter  cru- 
ciationem  dolorum,  et  tenebrse  propter  iucis  aver- 
sionem.  Quorum  unum  in  hac  vita,  id  est,  miseria 
est,  aliud  non  est.  In  inferno  autem  utrumque. 
Cap.  XCII.  —  De  pctnis  impiorum. 

{Ex  dictis  ejusdem.)  Sicut  fasciculi  lignoram  ad 
combustionem  similibus  colligantur,  iia  in  judicii 
die  rimilis  culpffi  rei  suis  similibus  jungenlar,  ut  ex 
flequo  poena  consiringat  quasi  in  fasciculum,  quos  «% 
actio  similes  fecit  in  malum.  Slcut  unusquisque 
sanctus  in  futuro  judicio  pro  quantitate  virtu- 
tam  gloriflcabitur,  ita  et  ULUsquisqae  impius  pro 
quantitaie  facinorum  condemnabitur.  Nec  deerit 
in  supplicio  futurus  damnationis  ordo.  Sed  juxta 
qualiiatem  criminam  discreiio  erit  pcBnarum, 
propheta  iirmante  :  De  charorum  quoque  saorum 
suppliciis,  addiiur  eiiam  poena  defunciis.  Sicut  apud 
inferos  diviti  sermo  praedicat  evangelicus  :  sic  pro 
augendo  Judae  supplicio,  dicit  eiiam  Psalmus  :  Com- 
moti  moveantur  fllii  ejus,  et  mendicent.  Impii  ex  hoc 
durius  in  judicio  puniendi  sunt  mentis  doiore,  ex 
qoo  visuri  sunt  justos  gloriee  beatiiudinem  meruisse. 
Cunctis  videntibus  est  prsecipitandus  diabolns, 
qaaodo  sab  aspectu   omuium  bonorum  angelorum 


hominum,  com  eis  qui  de  patre  ejus  erant,  igne 
ffiterno  miitendus  est,  dum  sublatus  fuerit  diabolas 
ut  damnetur:  muJli  electi  qui  in  corporesunt  inve- 
niendi,  Domino  ad  judicium  veniente,  metu  coucu* 
ticndi  sunt,  videnies  tali  sententia  impinm  esse 
puuiium ;  quo  terrore  purgaudi  sunt,  quia  si  quid  eis 
ex  corpore  adhuc  peccati  remanserit,  meta  ipso 
quod  diabolum  damnari  conspiciunt,  purgabantur. 
liinc  est  quod  ait  Job  :  Cum  sublutus  fuerit»  time- 
bunt  augeli,  et  exterriti  purgabuniur.  Multos  posse 
perire  ex  eis  in  die  judicii,  qui  nunc  electi  esse  vi- 
dentur  et  sancii,  docet  Propheta  :  Yocavit  Domi- 
nus  judicium  ad  ignem,  et  devorabit  abyssum  mul- 
tam,  et  comedet  partem  domus.  Pars  qnippe  domus 
devorabiiur,  quia  illos  etiam  infernus  absorbebit, 
qui  nunc  se  in  preeceptis  ccelestibus  gloriantur.  De 
quibus  et  Dominus  dicit :  Mulii  dicent  mihi  in  illa 
die  :  Domine,  Domine,  nonne  in  noniine  tao  pro* 
phetavimus?  in  nomine  tuo  dsemonia  ejecirous? 
virtotes  multas  fecimus?  Tunc  confitebor  illis,  qoia 
nonquam  novi  vos  :  discedite  a  me,  qui  operamini 
iniquitatem,  nescio  qui  estis. 

Cap.  XCIH.  —  De  AnHchristo. 
{Ex  dictis  ejusdem.)  Omnis  qui  secundum  pro- 
fessionis  suse  normam,  aut  non  vivit,  aut  ali- 
ter  docet,  Antichristus  est.  Plerique  aatem  sunt 
qui  Antichristi  tempora  non  visari  sant,  et  tamen  ia 
membris  Antichrisii  inveniendi  sunt.  Antequam  ve- 
niat  Antichristus,  malia  membra  ejus  prfiecesserant, 
et  pravse  actionis  meriio  caput  proprium  prievene- 
runt,  secundum  Apostoli  sententiam,  qui  jam  ini- 
quitatis  mysterium  operari  iilum  aftirmat,  etiam  an- 
teqn^im  reveletur.  Magnitudo  signorum  faciet  sab 
Antichristo,  ut  elecii,  si  fleri  potest,  in  erroreni 
mittaniur.  Sed  si  eiecti,  quomodo  sunt  in  errorem 
miitendi?  Ergo  ibunt  in  errorem  tiiabationis  ]ad  mo- 
dicum  pro  muliitodine  prodigiorum  :  non  tamen  de- 
jiciendi  sunt  ab  stabilitate  soa,  terrorum  impulsu, 
atque  signomm.  Unde  ei  ideo  ponitur,  si  fieripotest: 
quia  electi  perire  non  possunt,  sed  cito  resipiscentes 
cordis  errorem  religione  coercebunt  :  scientes  prs- 
dicium  a  Domino  esse,  ut  dum  hoc  fecerint  adver- 
sarii,  non  conturbeniur  sancii.  Jam  mira  facturos 
est  prodigia  et  signa,  dom  venerit  Antichristus  :  at 
etiam  electis  quoddam  cordis  gignaiur  scrupulum, 
qnod  tam  cito  exsuperet  in  illis  ratio,  pro  qua  scient 
in  deceptione  reproborom,  i^t  electornm  probatione 
eadem  fleri  signa,  in  quo  tempore  per  patientiam 
gloriosi  erunt  sancti,  non  per  miracula,  sicut  sancti 
martyres  fuerunt  priores  :  iili  enim  et  persecotores 
sustinuerunt.  et  facientes  prodigia.  Proinde  et  dnrias 
bellum  sustinebunt  :  quia  non  solnm  contra  perse- 
quentes,  sed  eiiam  contra  miraculis  coruscantes  di- 
micaturi  snnt.  Gravius  sub  Antichristi  temporibus 
contra  Ecclesiam  deserviet  Synagoga»  quam  in  ipso 
adventu  Salvatoris  Chri^ianos  esset  persecota.  Dom 
in  martyres  diabolus  jam  exercuerit  magnara  crude- 
titatem  etiam  ligatos,  crudelior  tamen  erit  sob  Aa- 
tichristi  temporibus,  quando   etiam  erit  solvendos. 


10.3 


DBCRETORUy  LIBRI  XX.  ^  LIBER  VIGESIIIUS. 


1034 


Nam  si  tanta  ligatus  facere  poluit,  quanta  solutus  A 
faciet?  Quanto  propinquius  tinem  mundi  diabolus 
Tidet,  tanlo  crudeiius  perseculiones  exercet.  Ut  quia 
se  continuo  damnandum  conscipit,  socios  sibi  muili- 
plicet,  cum  quibus  gehenuse  ignis  addicatur.  Quanto 
breve  teropus  videt  diaboius  ^ibi  restare,  ut  damne- 
tur,  tanto  in  magna  persecutionis  ira  movetur,  di- 
vina  justitia  permittente,  ut  giorificentur  justi,  sor- 
didentur  iniqui :  et  utdiabolodurior  crescat  damna- 
tionis  seutentia. 

Cap.  XCIV.  —  Quodante  diem  judiciiy  etiamelecticasuri 
sint  in  adventu  Antichristi. 

(flreg.  in  suis  Moralibus  dicit :)  In  diebus  ejus  stu- 
pebunt  novissimi,  et  primos  invadet  horror.  Tanta 
enim  tunc  contra  justos  iniquitate  effrenabitur,  ut  ^ 
etiam  electorum  corda  non  parvo  pavore  feriantur. 
Unde  scriptum  est  :  Ita  ut  in  errorem  inducantor,  si 
lieri  potest,  etiam  electi.  Quod  videiicet  dicitur,  non 
quia  electi  casuri  sint,  sed  magis  terroribus  trepi- 
daluri.  Tunc  vero  contra  eum  cerlamen  justitise,  et 
novissimi  electi  habere  narrantur,  etprimi  :  quiasci- 
iicet  et  hi  qui  in  iine  mundi  electi  reperiuntur,  in 
morte  prosternendi  sunt,  ut  illi  etiam  qui  a  prioribus 
mundi  partibus  processerunt.  Euoch  scilicet  et  He- 
lias,  ad  medium  revocantur  crudelitatis  ejus  saevitiam 
in  suaadhuc  mortaii  carue  passuri  sunt.  Hujus  vires 
in  tanta  potestate  laxatas  novissimi  obsttipescunt, 
et  primi  metuunt  :  quia  iicet  juxta  hoc  quod  spiritu 
superbisR  sublevatur,  omnem  temporalem  ejus  po- 
testatem  despiciant,>juxta  hoc  tamen  quod  ipsi  adhuc  ^ 
in  carue  mortali  sunt,  in  qua  cruciari  temporaliter 
possunt,  ipsa  quae  fortiter  tolerant,  snpplicia  perhor- 
rescunt,  ita  ut  in  eis  uno  eodemque  tempore,  et 
constantia  ex  virtute  sit,  et  pavor  ex  carne.  Quia  et 
B\  electi  stint,  et  lormentis  vinci  nequeant,  per  hoc 
tamen  quod  homines  sunt,  et  ipsa  metouuttormenta 
qui  vincunl. 

Cap    XCV.  —  De  AnHchristo. 

{Greg.  in  suis  Moralibus  dizit  :)  Videt  enim  qnod  in 
fine  mondi  Satan  hominem  ingrediens,  quam  sacra 
Scriptura  Antichristum  appellat,  tanta  elatione  ex- 
tollitur,  tanta  virtute  principatus,  tantis  signis  et 
prodigiis  in  snnctitatis  ostensione  se  elevat,  ut  argui 
ab  hominibus  ejos  facta  non  vateant  :  quia  cum  po-  d 
testate  terroris  adjnngnntur  etiam  signa  ostensfie 
sanctitatis.  Ct  ait  :  Quis  argnit  coram  eo  viam  ejus? 
Quis  videlicet  hominom  illum  increpare  audeat, 
cujos  visom  ferre  pertimescit?  Sed  tamen  ejus  viam 
non  soium  Heliaset  Enoch,  quiin  ejusexprobratione 
ad  medium  perducnntur,  sed  etiam  omnes  (electi 
arguunt,  dum  contemnunt,  dum  virtute  mentis  ejni 
malitiee  resistunt. 

Cap.  XCVI.  -^ltem  de  Antichristo. 

(Gregor.  in  suis  Moralibus  dicit :)  Hoc  loco  homohn- 
mana  sapiens  dicitur,  sed  cum  plus  sint  omnes, 
qnam  innumerabiles,  quaerendum  nobis  est,  curante 
se  innumerabiles,  etpost  se  omnestrahere  dicatur,  nisi 
quod  antiquus  hostisreprobumtunchominemingres- 
8US,  cunctos  quoscarnaies  invenerit,  sub  suttjngum 


ditionis  rapit,  qui  et  nnnc  prinsquam  appareat,  innu-* 
merabiles  quidem,  non  tamen  omnes  carnales  trahit. 
Quia  quotidie  carnali  opere  ad  vitam  multi  revocantur 
atque  ad  statum  justitiee,  alii  per  brevem,  alii  vero  per 
longam  poenitentiam  redeunt  :  et  nunc  innumera- 
biles  rapit,  cum  falsitatis  suae  stupenda  hominibus 
signa  non  exhibet  :  cnm  vero  coram  carnaliom  ocu- 
lis  miranda  eis  prodigia  fecerit,  post  se  tnnc  non 
innumerabiles,  sed  omnes  trahit  :  quia  qui  bonis 
prsesentibns  delectantur,  potestati  illius  se  absque 
retractione  subjiciunt.  Sed,  sicut  prsefati  sumus, 
quia  plus  est  omnem  hominem  quam  innumerabiles 
trahere,  cur  prius  dicitur,  quia  omnem  trahit,  et 
post  in  augmento  innumerabiles  subjiciuntur?  Ratio 
namque  expetit  nt  prius  minns  est;  et  post  in 
augmento  qood  majus  est,  diceretur.  Sed  sciendum 
quia  in  hoc  loco  plus  fuit  innnmerabiles  dixisse, 
quam  omnes.  Post  se  enim  omnem  hominem  tra- 
hit  :  quia  in  tribus(  annis  et  dimidio,  omnes  quos  in 
studiis  vitaj  carualis  invenerit,  jugo  suae  damna* 
tionis  astringit.  Ante  se  vero  innumerabiles  traxit  : 
quia  per  quinque  millia,  et  adhuc  amplius  annorum 
curricula,  quamvis  carnales  omnes  trahere  minime 
potuit,  niulto  tamen  plores  sunt  in  tam  longo  tem- 
pore  hi,  qnos  ante  se  innonierabiles  rapit,  quam 
omues,  quos  in  tani  brevi  tenipore  rapieudos  inve- 
nerit.  Bene  ergo  dicitur,  post  se  omnem  hominem 
trahit,  et  ante  se  innumerabiles  ;  quia  et  tunc  mi- 
nus  tollet,  cum  omnes  lulerit  :  et  nunc  amplius  di- 
ripit,  cum  corda  omnium  non  invadit. 

Cap.  XCVU.  —  Quod  in  novissimis  omnes  IsraelitSB 
per  prsedicationem  Uelix  converti  dtbcant. 
(Greg.  in  suis  Moralibus  dicit  :)  Sed  extremo  Is- 
raelitae  omnes  ad  iidem,  cognita  Heliae  praedicatione, 
concurrunt :  atque  ad  ejus  protectionem  quem  fu- 
gerant,  redeuut  :  et  tunc  iilud  eximium  muItipUci 
aggregatione  populorum  convivium  celebratur. 

Cap.  XCVIII.  —  De  hoc  cur  in  hac  vita  ssepius  bonis 
male  sit,  et  malis  bcne. 
(Greg.  in  suis  Moralibui  dicit  :)  Cum  valde  occulta 
sint  divina  judicia,  cur  in  hac  vita  uonnunquam  bo- 
nis  male  sit,  malis  bene  :  tunc  occultiora  sont,  cum 
el  bonis  hic  bene  est,  et  malis  male.  Nam  cnm  bonis 
male  est,  malis  bene,  huc  fortasse  deprehcnditur  : 
quia  et  boni,  si  qua  deliquerunt,  hic  recipiunt :  ut  ab 
aeterna  plenius  damnatione  liberentur  :  et  mali 
bona,  quae  pro  hac  vita  faciunt,  hic  inveninjit,  ut 
ad  sola  in  posterum  tormenta  pertrdhantor.  Unde 
et  ardenti  in  inferno  diviti  dicitur  :  Memento,  fiii, 
quia  recepisti  bona  in  vita  tua,  et  Lazarus  similiteir 
mala.  At  cum  bonis  hic  bene  est,  et  malis  male,  in- 
certum  valde  lit,  utrum  boni  idcirco  bona  accipiant 
nt  provocati  ad  aliquid  melius  crescant,  an  justo 
latentique  judicio  hic  suorum  operum  remunera- 
tionem  percipiant,  nt  a  praemiis  vitae  sequentis  ina- 
nescant.  Et  utrum  malos  idcirco  adversa  feriant,  nt 
ab  seternis  snppliciis  corrigendo  defcndant :  an  hic 
eorum  poena  incipiat,  ut  quandoque  complenda 
eos  ad  ultima  geheunae  tormenta  perducat. 


i05o 


BURCHARDl  WOKMAGIENSIS  EPISGOPI  DECRETORUM  LIB.  XX. 


Ii)5t) 


B 


Cap.  XCIX.  —  Quod  etiam  omnes  infideks   resitrgere  A 
debeanl  ad  tormenia^  non  ad  judicium, 

(Qregor  in  suis  JUoralibus  dicit  :)  Rcsurgunt  Yero 

etiam  omues  intideles,  sed  ad  tormcnlum,    non  ad 

judicium.  Nuu  enim  eorum  tuuc  cansa  discutilur, 

qui  ad  conspeclum  dii^tricti  judicis,  jum   cum  dam- 

natione  suse  iniidelilalis  accedunt.  Prufesbiouem  ve- 

ro  iidei  relinenles,  sed    prufessiouls  opera  uon    ha- 

bentes,  rcdarguuntur  ut  pcreant.  Qai  vero  nec   iidei 

sacrameuta  tenuerunt,  increpatiuuem  Judicis  in  ex- 

trema  examiuatiune  non  audiunt :  quia  prasjudican- 

tur  infidelitatis  suse  teueliris,  ejus  qutm  despexeraut 

invectiune  redargui  nun  merentur.  Ilii  saltem  verba 

judicisaudiunt,  qui  ejus  tidei  verba   tcnueruut  :  isli 

ia  damnatione  sua  ffilerni  judicis  nec    verba  perci- 

piunt,  quia    ejus  reverenliam  nec   verba  tenus  ser- 

vare    maluerunt.    lili     legaliter   pereunt,    quia  sub 

lege  po^ili   peccaverunt :  istis   in   perditione  sua  de 

lege  uihil    dicitur,  quia  niliil   legis  habere    cunati 

sunt. 

Cap.  C.  —  Qvod  omnes  homines  resurgere 

debcant. 

(^ugust.  dicit  :)  Omnium  hominum  erit  resurrectio 
Si  omnium  erit,  ergo  omnes  raoriuntur,  ut  mors 
inAdam  data,  omnibus  ejiis  filiis  dominetur  :  et 
maneat  illnd  privileginm  in  Domino,  qnod  de  eo 
specialiter  dicitur  :  Non  dabis  sanctum  tuum  videre 
corruptionem.  Hanc  rationem  maxima  Patrum 
turba  tradente  suscepimus.  Verum,  quia  sunt  et 
alii  seque  catholici,  et  eruditi  viri,  qui  credunt,  ^ 
anima  in  corpore  munente,  immntandos  ad  cornip- 
tionem  et  immortalitatem  eos  qui  in  adventn  Do- 
mini  vivi  inveniendi  sunt,  et  hoc  eis  reputari  pro 
resurrectione  ex  mortuis,  quod  roortalitatem  immu- 
tatione  deponant  non  morlero,  quolibet  quis  ac- 
quiescat  modn  non  heereticu?,  nisi  in  conventione 
haereticus  fiat.  SufGcit  enim  in  Ecclesiee  lege,  carnis 
resarrectionem  credere  fieri  de  morte. 

Cap.  CI.  —  Pe  eadem  re, 

{Item  Jvg.)  Quod  autem  dicimos  in   Symbolo,  in 

adventu  Domini  vivos  et   mortuos  judicandos,  non 

justos  tantum  ac  peccatores  judicari,  sicnt  Diodorus 

signiticari  putat,  sed  vivos  eos  qui  in   carne  inve- 

niendi  sunt  dicit.  Quia  ad    hoc  morituri  credontur, 

vel  immutandi,  sicut  alii    volunt  :  ut  suscitati  conti-  D 

nno  vel  reformali  a  mortuis,  judirentur. 

Cap.  Cll.  —  Quod  angeli  apostatae,  et  impii  homines 
post  tormenta  quati  suppliciis  expnrgati^  non  justo- 
rum  societate  donentur. 

(Item  Aug.)  Post  resurrectionem  et  Judicium,  non 

eredamus  resurrectionem  futuram,    quam  Origenes 

delirat,  ut  demones  vel  impii  homines,  post  tormen- 

ta  quasi  suppliciis    expurgati,  \A  ilii  in  augelicam 

qua  creati  sunt  redeant  dignitatem,   vel  injusti  Jn- 

storumsocietate  donentur,  eo  quod  hoc  divinae  con- 

veniat  pietati,  ne  quid  ex  rationabilibus  pereat  crea- 

iuris,  sed  quolibet  modo   salventur.   Sed  nos  creda- 

mus  ipsi  judici  oniuium  et  retributuri  justo,  qui  di- 

zit  ;  Ibuntimpii  in  suppiicium  fleternum,Justi  autem 

in  vitam  eternam  :    ut  percipiant  fructuro  operum 


suoram.  Et  iterum  :  Ite  in  ignem  «etemam,  qui  pa- 
ratus  est  diabolo  et  angeiis  ejus. 

CaP.  CIII.  —  Quod   resurrectio  fieri  debeat  in  aetate 
perfectw  juventutiSj  quse  profectu  non  indigeat. 

[Ex  diciis  Jsiduri.)  Inchoatio  pacis  sanctoruni  est 
in  hac  vitu  non  perffctio.  Tunc  autem  erit  plenitudo 
pacis,  dum  ad  Dei  contemplationem,  absorpta  cirnis 
intirmitate,  convaluerint  Resurrectio  morluorum,  ut 
Apostolus  ait,  in  vinim  perfectum  in  mt^nsuram  a^ta- 
tis  plenitudinis  Christi  futura  est  :  in  splate  scilicet 
juventutis  qu®  profectu  non  indiget,  et  ahsqae  io- 
clinatione  defectus  in  perfectione  ex  utraque  parle 
et  plena  est  et  robusta.  Quamxis  nunc  iiliorum  Dei 
nomine  homines  fideles  vocentur,  tamen  ex  eo  quod 
hanc  servitutem  corruptionis  patiuntur,  adhuc  jugo 
servitutis  addicti  sunt  :  accepturi  plenam  filiorom 
Dei  libertatero,  dum  corruptibilc  hoc  induerit  incor- 
ruptionem.  Nunc  Deus  per  speculum  agnoscitur:  in 
futuro  autem  quisque  electus  facie  ad  faciem  prae- 
sentabitur,  ut  ipsam  speciem  contempletar,  quam 
nunc  per  speculum  videre  conatur.  In  hac  vita  ele- 
ctorom  numerum  ad  dexteram  pertinentium,  et  re- 
proborum  qui  ad  sinistram  ituri  sunt,  Ecclesiaro  Del 
compleri  :  in  fine  autem  sfficuli  zizaniam  a  frumento 
di5Jungi. 

Cap.  CIV  —  Quod  districius  Judex  ad  judicium  re- 
niens  peccatorem  videat,  ut  feriat^  non  ut  salvet. 

(Gregor.  in  suis  Mural,  dicit  :)  In  Judiciuro  quidem 
Dominus  veniens  peccatorem  videt  ut  feriat,  sed 
non  videt  ut  ad  largiendam  salutis  gratiam  reco- 
gnoscat.  Culpas  examinat :  et  vitam  pereuntium 
ignorat. 

Cap.  CV.  —  Quod  Deus  ad  judicium  veniat  ad  fe- 
riendum  videns,  et  cui  sahandum  non  videns. 

(Gregor,  in  suis  Moral.  dicit :)  Districtus  Judex  ad 
judicium  veuiet,  et  ad  salvandum  non  videns,  ad  fe- 
riendum  videns  :  quia  quem  in  prsesenti  vita  dispen- 
sationis  suse  miseratione  non  respicit,  respiciendo 
postmodum  per  Justitiam  extiuguit.  Nunc  enim  pec- 
cator  quisque  dum  nun  meluit,  et  vivit,  et  blasphe- 
mat  et  proficit  :  quia  scilicet  misericors  Creator 
quem  expectando  vult  corrigere,  aspiciendo  non  vull 
punire;  sicut  scriptum  est  :  Dissimulans  peccala 
hominum  propter  poenitentiam.  Sed  tunc  peccatur 
cum  respicitur  non  subsistit  :  quia  cum  districtos 
Jodex  merita  subtiliter  iuquirit,  res  ad  tornieuta 
non  sufficit.  Quamvis  hoc  etiam  Jostorum  voci  con- 
gruit :  quorum  meus  semper  sollicita  ventoro  exa- 
mini  intendit.  Omne  enimquodaguntmetuuat,  duui 
caute  considerant,  ante  qiiantum  judicem  stabunt 
Intuentor  potentiam  iilios  magoitudiuis,  et  pensant 
quanto  reatu  constricti  sunt  propri®  infirmitatis. 
Enumerant  m  da  pruprii  operis,  etcootra  haec  exag- 
gerdul  bona  gratise  Conditoris.  Considerant  prava 
quam  districte  Judicet,  bona  opera  quam  subtiiiter 
penset :  et  perituros  se  absque  ambiguitate  priesciuDt, 
si  remota  pietale  Judicentur.  Quia  Loc  ipsuro  quo- 
que  quod  jutte  videmur  vivere,  culpa  est,  si  ▼itam 


1057 

Dostram  cum  jadicat,   hanc  apud  se  divina  miseri-  A 

cordia  non  excasat. 

C>AP.  CVl.  —  Quodin  die  jadicii  duo  ordines  in  qua- 

tuor  dividantur. 

(Ex  dictis  Isidori.)  Dnae  sunt  ditferentiie  vel  ordi- 

nes  huminum  in  judicio,  hoc  est,  electorum  et  repro- 

borum.  Qui  tamen  dividuntur  in  quatoor.    Perfecto- 

rum  ordo  unus  est^    qui  cum  Deo  jodicat,  et  alius 

qui  judicatur.  Utrique  tamen  cum  Christo  regnabunt. 

Similiter  ordo  reprobonim  pariter  in  duo  :  dum   hi 

qui  intra  Ecclesiam  sunt  mali,  judicandi  sunt,  et  dam- 

nandi.  Qui    vero  extra  Ecclesiam  inveniendi  sunt, 

non  sunt  judicandi,  sed  tamen  damnandi.  Primos 

igitor  eorum  ordo  qoi  judicantor,  et  pereunt,  oppo- 

nitur  illi  ordini  bonorum  de  quo  sunt  qui  judicantur 


CONCILIUM  IN  SALEGUNSTAT  HABITUM.  1058 

Cap.  CVIK.  —  De  gUnria  tanctonm  post  judicum. 

(Ex  dictis  Isidori.)  Non  faciet  in  futurum  cor  mi- 
serum  justorum  compassionedamnatorumcondolen- 
diaflfectioy  ubi  tantum  erit  sanctorum  de  Dei  con- 
templatiooe  gaudium,  ut  tristitise  nollus  tribuatur 
inlroitos.  Sicut  comparatus  colur  candidus  nigro  co- 
luri  sit  pulchrior,  ita  et  sanctorum  requies  cumpa- 
rata  damnationi  nialorum  gluriosior  erit.  Sicut  ju- 
stitia  injustitiffi,  sic  virtus  vitio.  Crescit  ergo  san- 
ctorom  gioria  dum  debita  damnantur  impii  pcena. 
Post  resurrectionem  sanctis  in  carne  piomissa  est 
coelorum  a.Hcensio,  dicente  ad  Patrem  Christo  :  Volo 
ut  ubi  80 m  ego,  et  ipsi  sint  mecum.  Si  enim  men- 
bra  capitis  sumos,  et  unus  in  se  et  io  nobis  est  Chri- 


mus. 


et  regnant.  Secundus  ordo   eorum  qui  non  judican-  ^  **^^»  "^*^"®  "^^  ^P^®  ascendil,  et  nos  ascensuri  su- 

tur,  et  pcreont,   opponitur  illi  ordini  perfectorum 

qui  sunt  hi  qui  non  judicantur,  et  regnant.  Tertius 

ordo  eorum  qui  judicantur  el  regnant  :  illi   ordini 

ountrarios  est  de  quo  sunt  qoi  ju  licantur  et  pereunt. 

Quartus  ordo  eorum  qui  non  judicantur  et  regnant, 

upponitur  illi  contrario  ordini  qui  illi  sunt  qoi  non 

judicautur  et  pereout.  Gemina  punitur  sententia  im- 

pius  :  dum  ant  hic  pro  suis  meritis  meutis  csccitate 

percutitor  ne  veritatem  videat,  aut  dum  in  fine  dam- 

nabitur  ut  debitas  pcenas  exsolvat. 

Cap.  —  CVII.  Quod  liber  vitae  sitipsa  visio  advenimiis 
Judicis  :  quia  quidquid  quis  fecerit^  ipso  viso  statim 
ititeUiget, 

{Grcgor.  in  suis  Moral.  dicit :)  Libri  aperti  sunt,  et 

alius  liber  apertus  est  qui  est  vitae  :  et  judicati  sunt 

mortui  ex  his  quse  scripta  erant  inlibris.  Libernam- 

que  vitffi  est  ipsa  visio  advenicntis  judicis.  In  qoo 

quasi  scriptum  est  omne  mandatum  :  quia   quisquis 

eum   viderit,   mox  teste  conscientia  quidquid  non 

fecit  intelligit.   Libri  etiam  aperti  referuntur :  quia 

jostorum  tunc  vita  conspicitur,  in  quibos  mandata 

coelestia  opere  impressa  cernuntur.  Et  judicati  sunt 

mortoi  ex  his  quse  scripta  erant  in  libris  :  quia  in 

ostensa  vita  justorum,  qoasi  in  expansione  librorom, 

legunt  bonum  quod  agere  ipsi  noluerunt  :  atque  eo- 

rum  qui  feceront  comparatione  damnautur.  Ne  ergo 

unusquisque  tonc  videns  eos,  quod  nun  fecit  defleat, 

nunc  in  eis  qood  imitetur,  attendat :  quod   quidam 

facere  oon  cessant. 


Cap.  CIX.  —  Quod  finito  judicio  incipiat  esse  ssBCulum 

novum,  it  tcrra  nova. 

(Ex  dictis  ejusdem.)  Ut  ait  B.  Augostinus,  peracto 
finitoqoe  judicio,  tonc  esse  desinet  hoc  coelum,  et 
terra  :  quando  incipiet  esse  ccelum  novum,  et  terra 
nova.  Mutatione  namque  rerum,  non  omni  modo  in- 
teritu  transibit  hic  mondos.  Unde  et  Apostolus  dicit : 
Preeterit  enim  figura  hujus  mondi.  Figora  ergo  prae- 
terit,  uon  natura. 

Cap.  CX.  —  Contra  eos  qui  dicunt  si  post  factum  ju" 
dicium  erit  conflagratio  muYidi,  ti6t  tunc  csse  potuC' 
rint  sancti,  qm  non  contingantur  flamma  incendii. 

{Ex  dictis  ejusdem.)  Hanc  qusestiouem  beatus  Au- 
gustinus  dissolvit.  Quseret,  ait,  fursitan  aliqois,  si 
post  factum  indicium  iste  mundus  ardebit,  antequam 
pro  illo  ccelum  novum  et  terra  nova  reponatur,  eo 
ipso  terapore  conflrfgrationis  ejus,  obi  eront  sancti, 
cum  eos  habentes  corpora  in  aliqoo  corporali  loco 
esse  necesse  sit.  Possumus  respundere  futurus  esse 
eos  in  superioribus  patribus,  quu  ita  non  ascendat 
flamma  illius  incendii,  quemadmudiim  nec  onda  di- 
luvii.  Talia  qoippe  illis  erunt  corpora,  ut  illic  sint 
obi  esse  voluerint.  Sed  nec  ignem  conflagrationis 
illius  pertimescent  immortales  atqoe  incorruptibiles 
facti,  sicut  vivorum  triom  corruptibilia  corpora  at- 
que  mortalia  in  camino  ardenli  illsesa  vivere  potue- 
runt. 


FINIS    LIBRI    TIGESIMI. 


CONCILIUM  IN  SALEGUNSTAT  HABITUM. 


In  Dei  nomine,  ergo  Aribo  Moguntinse  sedis  archi- 
episcopns,  quamvis  indignos,  cum  cseteris  confratri- 
bos  nostris,  et  coe^  iscopis,  Burchardo  Wormaciensi, 
Werenhario  Argcntino,  Brunone  Aogustensi,  Ebe- 
thardij  Babenbergeubi,  Meginhardo  Wircenburgensi, 
syuudum  in  Salegunstat  condiximus.  Anno  Dominioae 


D  incarnat.  MXXIII,  indicit.  V,  II  Idos  Aogust.  anno 
autem  domini  Henrici  secundi  regnantis  XXI,  im- 
perii  vero  Vl,  quatenus  cum  conrmuni  confratrum 
prffidictorum  concilio  atque  consultu,  multimoda 
divinorum  officiorom  atqoe  synodalium  legom  com- 
poneretur  dissenaio,  et  disparilitas  nostrarum  fingao 


i059 


CONCILIUM  IN  SALLEGUNSTAT  HABITUM. 


iOt;o 


larum   consuetudiDQm ,   honesta    consensione    redi- 

geretur  in  unum.  Ideoqaepropter  illas  lamentabiles 

dissensiones,  communi   decreto  concilii,  lisec   capi- 

tula  sancita  sunt. 

Cap.  I.  —  De  abstinentia  carnis^  et  sanguinis  in  sub- 

scriptis  temporibus. 

(/n  concHio  in  Salegunstat  habito.)  Ut  xiv  dies  om- 
nes  Cliristiani  ante  festivitatem  S.  Joannis  Raptist» 
in  abstinentia  sint  carnis  et  sangninis,  nisi  intirmi- 
tate  impediente,  aut  alicujus  festi  solemnitate  quae  in 
11  lo  episcopio  celebris  liabetur  intercedente.  Bt  ante 
Nat.  Domini  similiter.  Et  in  vigilia  Epiphaniffi.  Et 
in  omnium  vigiliis  apostolorum.  Et  in  vigilia  assom- 
ptionisl  sanctse  Marise,  et  in  vigilia  sancti  Laurentii, 
necnon  etiam  in  vigilia  omnium  sanctoram  adjicien- 
tes  prsedictis  vigiliis  unam  horam  rctcctioni5>,  excepta 
iniirmitate,  at  nisi  aliquis  sit,  qui  proprio  voto  ma- 
jori  abstinentia  uti  velit. 

Cap.  II.  —  De  custodiendo  jejunio  IV  temporum. 

{Ex  eodein  concilio.)  De  incerto  autem  jejunio  lY 
temporum  hanc  certitudinem  statuimus,  utsit  Kalen. 
Ilar.  in  iv  feria,  sive  antca  evenerint,  eadem  hebdo- 
xnada  jcjunium  celebretur.  Si  autem  Kalen.  Mar.  in 
y  feriam  aut  iv  aut  Sabbatum  distenduntur,  in  se- 
queutem  hebdomadam  jejunium  ditferatur.  Simili 
quoque  modo  si  KaL  Junii  in  iv  feriam,  aat  antea 
evenerint,  in  subsequente  hebdomada  jejnniiim  ce- 
lebretur  Et  si  in  v  feriam  aut  vi  aut  Sabbatum  con- 
tigerit,  jejunium  in  in  hebdoipadam  reservetur;  et 
hoc  sciendum  est,  quod  si  quando  jejuhium  mensis 
Junii  in  vigilia  Pentecostes  secundum  prsedictam  re- 
gulam  evenerit,  non  ibi  celebrandum  erit,  sed  in 
ipsa  hebdomada  solemni  Penlecoftes,  et  tunc  pro- 
pter  solemnitatem  Spiritus  sancti,  diacones  dalina- 
ticis  induantur,  et  Alleluia  cantetur,  et  Flectamus 
genua  non  dicatar.  Eodem  modo  de  Septembris  je- 
junio  constitutum  est,  utsi  KaL  Sept.  in  iv  feria 
evenerit,  aut  antea,  jejunium  in  iii  hebdomada  ce- 
lebretur  :  et  si  in  v  aut  vi  aut  Sabbato  contigcrit, 
in  IV  hebdomada  jejunandum  crit.  In  Decembr.  il- 
lud  observandum  erit,  ut  proximo  Sabbato  ante  vi- 
giliam  natalis  Domini.celebretur  jejunium  :  quia  si 
vigilia  in  Sabbato  evenerit,  simul  vigilia  et  jeju- 
nium  celebrare  non  convenit. 

Cap.  III.  —  Quibus  temporibus  legitima  connubia  pro- 

hibenda  sint. 
(Ex  eodem  concilio.)  De  legitimis  autem  eonjugiis 
itavisum  est,  quod  nuilus  Christianus  uxorem  du- 
cere  debeat  ab  adventu  Domini,  usque  in  octavas 
Epiphanise,  et  a  lxx  usque  in  octavas  Paschse,  nec 
in  supra  notatis  qiiatuordecim  Jiebus  ante  festivi- 
tatem  sancti  Joanuis  Baptista»,  neque  in  prsedictis 
jejuniorum  diebus,  sive  in  omnium  solemnium  die. 
rum  prfiecedenlibus  noctibus. 

Cap.  IV.  —  Ut  prcsbytcr  qui  post  galli  cantum  bibaty 
nisi  neccssitas  cogat,  sequcnti  die  missam  celebrare 
non  audeat. 

(Ex  eodem.)  Decretum  est  etiam  in  eodem  con- 
cilio,  ut  presbyter  aliquisqiii  post  galli  cantum  sesti- 
Tis  noctihus  bibens,  proximo  dic  missam  non   cele- 


A  bret,  hyemantibus  similiter,    nisi  necessitas  cogat. 

Cap.  V.  —  Ut  presbyter  non  amplius  quam    tres  Mis- 

sas  in  die  celebret. 

{Item  ex  eodem.)  Item  decrelum  est,  ut  unusquis- 

que  presbyter  in  die  non  amplius  quam  tres  Mis~ 

sHscelebrare  pr(Bsuroat. 

Cap.  VI.  —  Ut  vemo  corporale  ad  extinguendum    tn- 
cendium  in  ignem  projiciat. 

(Ex  eodem.)  Conquestam  est  etiam  in  sancto  con- 

cilio  de  quibusdam  stultissimis  presbyteris,  ut  qaando 

incendium   videant,     corporale     Dominico   corpore 

consecratom,  ad  extinguendum  incendiura   temera- 

ria  praesumptione  in  ignem  projiciant.   Ideoque  de- 

cretum  est   sub  anathematis  interdictione,    ne  ol- 

terius  fiat. 

B  Cap.  VI L  —  I>e  koc,  si  duo  ineulpati  fuerint  in  adulterio^ 
et  unus  negatj  alter  profUetur,  ^quid  inde  faciendum 
sit. 

(Ex  epdem.)  luterrogatum  est,  si  duo  in    adulterio 

inculpati  iierent,  et  unas  proiiteretur,    ct  alter  nega- 

ret,  qaid  inde  agendum  esset.   Decretum   est   etiam 

a  sancto   concilio,    ut  ille   qui  negaverit,    prohabili 

judicio  se  expurget,  et  qui  prufessus  fuerit,    digne 

pcenitentiam  agat. 

Cap.  \{\l.  —  Ut  nemo  gladium  in  Ecclesiam  portet. 

{Ex  eodem)  Decretiim  est  etiam  in  eodem  concilio, 

ut  nemo  gladium  iu  Ecclesiam  porlet,  regali  tantum 

excepto. 

Cap.  IX.  —  Ne  mala  coUoquia  inecclesia,  aut  in  atrio 

ecclesiae  fiant. 

C     (Ex  eodem.)  Statuit  etiam  sancta  synodus,  ut  mala 

consuetudo  quae  apud   omnes  pene  jam  inolevit,  om- 

nino  prohibeatur,hocest,  quodcolloquia  sna  in  atrio 

alicujus  ecclesise  constitount  habenda,  et   tanc  ea  ia 

ipsa  maxima  exercent  ecclesia,  ubi  orationes  et  di- 

vina  tantum  iieri  sBquum  est  officia. 

Cap.  X.  —  De  Evangelio,  In  prineipio  erat  Verbum, 
et  missis  peculiaribus^  ne  fiant  non  suis  tempo- 
ribus. 

(Ex  eodem.)  Quidam  etiam  laicornmy  et  maxime 
matronee,  habent  in  consoetudine,  ui  per  singulos 
dies  Evangelium  :  In  principio  erat  Verbum,et  missas 
peculiares,  hoc  est,  de  sanctaTrinitate,  aut  de  sancto 
Michaele  [dicant],  et  ido  sancitum  est  in  eodem  con- 
cilio,  ut  hoc  uUerius  non  liat,nisisuo  tempore,  et  nisi 
aliquis  fidelium  audire  veiit  pro  reverentia  sanct» 
Trinitatis,  nonproaliqua  divinatione  :  et  si  volueriot 
ut  sibi  missa!  cantentnr,  de  eodem  die  audiant  mis- 
sas,  vel  pro  salute  vivorum,  aut  pro  defunctis. 
Cap.  XI.  —De  computatione  consanguinitatis, 

(Ex  eodem  concilio.)  Quidam  etiam  generationem 
consanguinitatis  ila  volunt  num^rare,  ut  frater  et 
soror  sint  primi.  Hoc  autcm  statuit  sancta  synodus 
sicut  etiam  ab  antiquis  Patribus  decretum  est,  ut 
ita  non  essent,  sed  ut  ncpos,  et  neptis,  id  est,  filios 
fratris,  ac  tilia  sororis  primi  habeantur. 

Cap.   XII.   —   /Edificia  laicoram   in    atrio    Ecclesix 

non  ponantur. 

(Ex  eodem.)  Statutum  est  etiam   ut  sediticia  laico- 

rum,   quse   ecclesiis   adjancta  sunt,  auferantur,  et 


D 


iOCl 


INITIANDI  SYNODUM  MODUS. 


1062 


nolla  in  atrio  ecclesisB  ponantur  nisi  tantum  presby- 

teronim. 

Cap.  XI II.  —  Ut  nuUus  laicus  presbytero  Ecclesiam 
suam  commendet  sine  licentia  episcopi  sui. 

(Ex  eodem.)  Item   decretum  est,  ut  nullos  laico» 

rum  alicoi  presbytero  suam  commendet  Ecclesiam, 

preeter   consensum  episcopi,  sed  eum   prius  mittat 

suo  episcopo,  yei  ejus  vicario,  nt  probetur  si  scien- 

tia,  setate,  et  moribus  talis  sit,  ut  sibi  populus  Dei 

commcndetur. 

Cap.  XIV.  —  Si  duo  de   adulterio   aceusati  fuerint, 

quid  inde  fadendum  sit. 

(Ex  eodem.)  Statoit  quoque  sancia  synodus,  si  duo 

de  adulterio  accusati  fuerint,  et  ambo  negaverint, 

et   orant  sibi  conceiii,  ut  alterum  illorum  utrosque 

divino  purget  judicio,  si  unum  in  boc  deciderit,  ut 

ambo  rei  habeantur. 

Cap.  XV.  —  Ut  bannitum  jejunium  ab  omnibus 
diligi-ntissime  observetur. 

(Ex  eodem.)  Decretum  est  etiam,  ut  omnes  ban- 
nitum  jejuniom,  in  quoconque  epi.«copio  celebrator, 
diligentissime  observent,  et  si  quis  illarum  yih  in- 
terdictarum  rerom  aliquam  redimere  voluerit, 
unum  pauperem  prout  sua  facoltas  erit,  eadem  die 
reficiat. 

Cap.  XVI.  —  De  illis  qui  Romam  ituri  sunt. 

Decrevit  quoque  sancta  synodus,  ot  nullus  Ro- 
mam  eat,  nisi  cum  licentia  sui  episcopi,  vel  ejus 
vicarii. 

Cap.  XVII.  —  Ut  carina  non  dividntur  pcBnitenti, 

£t  illud  sub  anathemate  prfiecepiom  est,  ut  nullus 


A  presbyterorom  coiquam  pcenitenti  carinam  dividere 
prsesumat,  si  intirmitas  non  intervenerit. 

Cap.  XVill.  —  De  illis  qui  panitentiam  a  sacerdotibus 

accipere  nolunt. 

Quia  multi  tanta  mentis  sose  faliuntur  stuUitia,  ut 

in  aiiquo    capitali  crimine    incolpati,  pcenitentiam 

sacerdotibos  suis  accipere  nolunt,  in  hoc  mazime 

confisi   ut  Romam  euntibus  apostolicus  omnia  sibi 

dimittat  peccata  :  sancto  visum  est  concilio,  ut  talis 

indulgentia  illis  non  prosit,  sed  prius  juxta  modum 

delicti  poenitentiam  sibi    datam  a  suis  sacerdotibos 

adimpleant  et   tunc  Romam    ire  si  velint,  ab  epi* 

scopo  proprio  iicentiam,  et  litteras  ad  apostolicum 

ez  iisdem  rebus  deferendas  accipiant. 

|.  Cap.  XIX.  —  Ut  omnis  pamitens  dum  carinam  suam 
jejunatj  de  toco  ad  locum  non  mtgret. 

Decretom  est  etiam  in  eodem  conciiio,  ot  omnis 
pcenitens  dom  carinam  suam  jejunat,  de  loco  in  lo- 
com  non  migret,  sed  ibi  permaneat  ubi  suam  acce- 
perit  poenitentiam,  nt  proprius  sacerdos  sibi  prapbeat 
testimonium  :  si  aotem  sibi  propter  hostiles  insidias 
jejunare  non  poterit,  sous  sacerdos  cum  confratrum 
suorum  alicoi,  obi  pacitice  possit  jejunare,  diligen- 
tissime  commendet. 

Cap.  XX.  —  Ut  nullus  prtsbyter  quemquam  pofniten' 
tem  in  ecclesiam  introducat. 

In  eodem  qooque  concilio  decretum  est  ut  nulius 
presbyterorom  quemquam  nisi  josso  episcopi  eccle- 
siam  introdocere  prsesumat,  coi  pro  aliquo  delicto 
illam  ingredi  non  liceat. 


QUOMODO   INITIANDA   SIT  SYNODUS. 


Hora  convenienti,  quando  episcopo  vel  ejns  vi- 
cario  visum  foerit,  omnes  ezpellantur  de  ecciesia, 
obseratis  foribus  conctis,  ad  unam  jauuam  per  quam 
sacerdotes  ingredi  oportet  ostiarii  stent,  et  sella 
ponatur  in  meJio,  et  super  eam  sacrse  reiiquiae,  et 
pleuarium  cum  stola.  ponatur.  Deinde  convenien- 
tes  presbytcri  omnes  intrent,  et  secundum  ordina- 
tionis  sufie  tempus  resideant.  Post  hos  ingrediantur 
diaconi  probabiies,  quos  ordo  poposcerit  interesse. 
Ezinde  introducantur  laici  bonae  conversationis. 
Tunc  ingrediatur  episcopus.  si  voluerit,  vel  si  ne- 
cessitas  ezegerit,  et  si  non  aderit  episcopus,  ejus 
vicarius  eadem  faciat. 

Synodum  ingrediens  ipse  vel  ejus  vicanus,  primum 
salutet  clerum  et  populumf  et  versus  in  orientern  me- 
diocri  voce  dicta  : 

Deus  humilium  visitator,  qui  nos  fraterna  dile- 
ctione  consolaris,  prfetende  societati  nostree  gratiam 
tuam,  ut  pkT  eos  in  quibus  habitas,  tuum  in  nobis 
s<'ntiamus  adventom.  Per  Duminum  nostrum  Jesum 
Chrislum. 

Tunc  procedens   diaconm  cwn  subdiacono  et  cum 


C  thuribulo,  et  eum  ceroferariis  dmbus,  legat  Evange^ 
lium  : 

Cum  esset  sero  die  illo  una  Sabbatorum  et  fores 
essent  claosee. 

Deinde  dicat  pontifex  vel  ejus  vicarius  : 

Sancta  Maria,  et  omnes  sancti,  et  electi  Dei,  in- 
tercedite  pro  nobis  peccaloribus  ad  Dominum  Deum 
nostrum,  ut  mereamur  ab  eo  adjuvari,  et  protegi, 
et  sanari.  Qoi  vivit  et  regnat  in  ssecola. 

Postmodum  duabus  vicibw  dicat  : 

Deus,  in  adjutorium  meom  intende. 

Domine,  ad  adjovandom  me  festina. 

Tunc  tertio  iterum  dicat : 

Deus,  in  adjutorium  meum  intende. 

Ctero  respotuiente  : 
^      Domine,  ad  adjuvaudum   me  festioa,   cum  Gloria 
Palri,  et  Kyrie  eleison,  et  Pater  noster,  cum  precibus 
istis  : 

Domine,  ne  memineris  iniquitatom  nostrarom  an- 
tiqoarum. 

Adjuva  nos,  Deus,  salutaris  noster. 

Esto  nobis,  Domine,  turris  fortitudinis. 


4063 


INITIANDI  SYNODUM  MODUS. 


1064 


Domine,  exaadi  orationem  meam. 

Dominus  vobiscum. 

Oremus,  Exaodi  nos,  Deas,  salutaris  nosler,  et  dies 
nostros  in  tua  pace  dispone,  ut  a  cunctis  perturba- 
tionibus  liberati,  tranquilla  tibi  servitute  famulemur. 
Per  Dominum  nostrum  Jesum  Christum. 

Deinde  pro  universis  ordinibuSj  necnon  pro  stalu 
papsBf  et  antistitis  ejusdem  sedis,  dicant  istos  psalmos  : 

Miserere  mei,  Deus,  secundum  magnam  miseri- 
cordiam  tuam. 

Deus,  in  nomine  tuo  salvum  me  fac. 

Miserere  mei,  Deus,  miserere  niei. 

Deus  misereatur  nostri. 

Et  Pater  nosler,  cum  precibiis. 

Sacerdotcs  tui  induantur  justitia. 

Memento  congregationis  tua;. 

Salvos  fac  nos,  Domine  Dens  noster. 

Ut  coniiteamornomini  sancto  tuo. 

Adjutorium  nostrum  in  nomine  Domini. 

Domine,  exaudi  orationem  meam. 

Dominus  vobiscum. 

Orcmus.  Omnipotens  sempiternc  Deus,  cujus  spi- 
ri*u  totum  corpus  Ecclesiffi  sanctificatur  et  regitur, 
exaudi  nos  pro  universis  ordinibus  supplicantes,  ut 
gratiee  tusp  munere,  ab  omnibus  tibi  gradibus  fideli- 
ter  serviatur.  Per  Dominum. 

Deinde  dicat  : 

Deus,  omninm  fidelium  pastor  et  rector,  fimulum 
tunm  quem  pastorem  Ecclesice  tuse  proBesse  volui.sti, 
propitius  respice,  da  ei,  qusesumus,  verbo  et  exeraplo 
qiiibus  prsesit  proficcre,  ut  ad  vitam  una  cum  grege 
sibi  credito  perveniat  sempitcrnam.  Per  Dominum 
nostrurn  Jesum  Christum  Filium  tuom. 

His  expletis  septem  Psalmos  painitentix  decantent. 
Cum  Kyrie  eleison,  etPater  nosier^  cum  prccibus  istis : 

Ego  dixi,  Domine,  miserere  mei. 

Convertere,  Domioe,  usqueqno. 

Fiat  misericordia  tua,  Domine,  super  nos. 

Domine,  exaudi  orationem  meam. 

Dominus  vobiscum. 

Oremus.  Dies  nostros,  qusesumus,  Domine,  placa- 
tas  intende,  pariterque  nos,  et  a  peccatis  absolve 
propitius,  et  a  cunctis  eripe  benignus  adversis.  Per 
Dominum. 

Post  hxc  vero  egrediantur  omneSj  exceptis  presby" 
teris,  et  caeteris  idoneis  clericis,  factoque  silentio,  pon" 
tifex,  vel  ejus  vicarius,  dicat  hanc  oraOonem  : 

Doniinus  vobiscuni. 

Oremus  Adesto  nobis,  quaBSumus,  Domine  sancte 
Spiritus,  peccati  qnidem  immanitate  detentis,  sed  in 
nomine  tuo  specialiter  aggregatis,  veni  ad  nos,  et 
dignare  illabi  cordibus  nostris,  doce  nos  quid  aga- 
mus,  quo  gradiamur  ostende,  quid  efticiamus  ope- 
rare,  esto  salus,  et  suggestor,  et  efi^ector  Judicioram 
no.^trorum,  qui  solus  cum  Deo  Patre,  et  ejns  Fiiio 
nomen  possides  gloriosum  :  non  nos  patiaris  pertur- 
batores  justitiae  esse,  qui  summae  veritatis  diligis 
eequitatem,  ut  in  sinistrum  nos  non  ignorantia  trabat, 
noD  favor  infiectat,  non  acceptio  muneris  vel  per- 


D 


A  sonse  corrumpat,  sed  junge  nos  tibi  efficaciter  solius 
tuse  gratise  dono,  ut  simus  in  te  unum,  et  in  noUo 
deviemus  a  vero  :  quatenas  in  nomine  tuo  collecti, 
sic  in  cunctis  teneamus  cum  moderamine  pietatis 
justitiam,  ut  et  hic  a  te  in  nullo  dissentiat  sententia 
nostra,  et  in  fnturo  pro  bene  gestis  consequamor 
praemia  sempiterna.  Per. 

Tunc  diaconus  codicem  canonum  in  medium  profe- 
rens  capitula  de  Conciliis  agendis  pronvntiety  id  est, 
ex  concilio  Toletano.  Finitisque  tituliSy  et  cunctis  ui 
crdine  sedetitibus  hsec  admonitio  ab  episcopo,  ve/,  si 
voluerit,  a  diacono  legatur  : 

Ecce,  sanctissimi  fratres,  prsemissis  Deo  precibos 
frateruitatem  vestram  cum  pia  exhortatione  coove- 
^  nio,  et  per  divinum  nomen  obtestor,  ut  ea  qus  t 
nobis  de  Deo,  et  sacris  ordinibus,  vel  nostris  mori- 
bus  vubis  fuerint  dicta,  cum  summa  reverentia  per- 
firere  intendatis.  Quod  si  forsitan  aliquis  nostnim 
aliter  quam  dicta  fuerint,  senserit  sine  aliquo  scro- 
pulo  contentionis,  in  nustrum  omnium  copulatiooe 
ea  ipse  de  quibus  dubitaverit  confereuda  reducat : 
qualiter,  Deo  mediante,  aut  doceri  possit,  aut  doceat  j 
Deinde  vos  simili  obtestatione  coujuro,  ut  nullus  ve- 
strum  in  jndicando,  aut  pcrsonam  accipiat,  aut  quo- 
lihet  fdvore,  aut  uiuuere  pulsatus  a  veritate  discedat. 
Sed  cuui  tauta  piotate  quidquid  ccetui  se  judicaudam 
inlulerit  retractate,  ut  nec  di.^cordans  contentio  ad 
subversionem  justitise  inter  nos  locnm  inveniat,  nec 
iterum  in  perquirenda  oeqnitate  vigor  nostri  ordiuis,  ^ 
C  vel  sollicitando  tepescat. 

Post  hanc  exhoriaiionem  quisquis  clericorum  velit 
conferat  quere!am.  Et  admonendi  sunt  ut  nullus  ad 
synodum  vihiat  non  jejunuSj  vel  a  castu  oommtmt  se- 
cedat  antequam  generalis  secessio  adveniat,  Et  sic 
quoque  synodus  primi  diei  solvatur, 

Secunda  die,  quando  episcopus,  vel  ejns  vicarius 
synodum  iogreditur,  in  loco  suo  staus  dicat : 

Dominus  vobiscum. 

Oremus.  Deus,  qui  nobis  in  famulis  tui  prsesentis 
tuse  signa  manifestas,  mitte  super  nos  spiritum  cha- 
ritatis,  ut  in  adventu  fratrum  conservorumque  no- 
strorum   gratia  nobis  tuee  largitatis  augeatnr.  Per. 

Postea  legatur  Evangelium  ita  ut  in  priori  die. 

Designavit  Dominns  et  alios  septuaginta  duos. 

Deinde  dicat  episcopus,  vel  ejus  vicarius,  preees 
sicut  in  priori  die. 

Sancta  Maria,  et  omnes  sancti,  et  sic  cfletera. 

Tunc  omnes  prostrati  decantent  psalmos  istos  pro 
regis  nostri,  et  aliorum  sui  regni  primatum  sospitate. 

Domine,  quid  multiplicati  sunt  qui  tribnlantur. 

Exaudiat  te  Dominus  in  die  tribulationis. 

Deus.  auribus  nostris  audivimus. 

Cum  Kyrie  eleison,  et  Pater  noster,  ctim  precibus 
istis  : 

Domine,  salvum  fac  regem. 

Esto  ei,  Dimine,  turris  fortitudinis. 

Salvum  fac  populum  tuum,  Domine. 

Fiat  pax  in  virtute  tua. 

Exsurge,  Domine,  adjuva  nos. 


DE  STNODO  miTIANDA. 


i066 


le,  exaudi  orationem  meam. 
le  Deus  virlutam,  conTerte  nos. 
Qas  Yobiscum. 

ts.  Deus  regnorum  omniam,  et  Ghristiani 
protector  imperii,  da  servo  tuo  regi  nostro 
um  virtutis  toee  scienter  excolere,  at  quia  tua 
lione  est  princeps,  tuo  semper  manere  sit 
Per. 

15.  Prsptende,  Domine,  famalis  tuis  dexteram 
aaxilii,  ut  toto  corde  perqairant,    et  qaee 
)stulant,  conseqoi  mereantnr.  Per. 
e  ^TQ  infirmis,  et  ipro  salute  toHus  EceXesise 
Utnos  decantent : 
s  qai  inteiligit. 
fius  refugiam. 
ae  Deus  salotis  meoe. 
^yrie  eleison  et  Pater  noster,  ctim  predlms 

^ans  castigavit  eos  Dominus. 
proficiat  inimicos  in  eis. 
*ge,  Domine,  adjuva  nos. 
ne,  exaudi  orationem  raeam. 
nos  vobiscum. 

is,  Deus  infirmitatis  humanse  singulare  prse- 
aaxilii  tui  super  infirmos  famulos  et  fa- 
tuas  ostende  virtutem,  ut  ope  misericordise 
uti,  Ecclesise  tuae  sanct»  repreesentari  me- 
.  Per. 

a  legatur  a  diacono  komilia   Gregorii^   inci- 
ersu  isto : 

s  quidem  raulta,  usque  patres  esse  minime 
)scont. 

si  clerici  querelam  non   habent  conferendam^ 
Iromittantur  :  illis  etiam  audientibuSf  lectio  iVf  - 
ncilii  recitetur, 
les,  non  nisi  jejuni  leges  et  judicia  discer- 

jfuis  ex  laicis  habeat  querelam  proferat.   Ei 
i  secuudsB  diei  sic  solvatur, 
a  die  cum  episcopus,  ,aut  ejus  vicarins  ut  in 
diebus  synodum  ingreditur,  dicat : 
inus  vobiscom. 
\us.  Protege,  Domine,  quffisumns,  nos  famu- 


B 


A     Verba  mea  auribus  percipe,  Domine. 

Domine,  ne  in  furore  tuo,  minorem. 

Ad  ie,  Domine,  levavi  animam  meam. 

Cum  Kjrie  eleison,  et  Pater  noster,  cum  precibus 
istis  : 

Requiem  seternam  dona  eis,  Domine. 

In  memoria  eeterna  erunt  jnsti. 

A  porta  inferi. 

Dominns  vobiscum. 

Oremus,  Inveniant,  qusesumus,  Domine,  animse  |fa- 
tnnlornm  famtilarumque  tuarum,  omnium  in  Christo 
quiescentium  iucis  eetemffi  consortiom  :  qui  in  |hac 
luce  positi  tuum  consecuti  sont  sacramentum.  Per 
Dominum  nostrum. 

Post  hsec  pro  irreligiosis  istos  psdlmos  decantent : 

Ad  te,  Domine,  clamabo. 

Benedicam  Dominum. 

Deus,  venerunt  geotes. 

Cum  Kyrie  eleison,  et  Pater  noster,  cum  precibus 
istis. 

Fiat  pax  in  virtute  tua. 

Ostende  nobis,  Domine,  misericordiam  tuam. 

Deus,  tn  conversus  vivificabis  nos. 

Domine,  exaudi  orationem  meam. 

Dominos  vobiscum. 

Orenius,  Deus,  qui  infideles  deseris,  et  joste  inde- 
votis  irasceris,  populum  tuam,  quflesumus,  ad  tecon- 
verte  propitius,  at  qui  te  per  duritiam  irreligiosee 
mentis  semper  offendunt :  ad  sancta  officia  'prome- 
C  renda,  tnse  miserationis  gratia  inspirante  convertas. 
Per  Dominum  nostrum. 

Si  guse  sint  quaestiones  vel  querelae  conferantur,  et 
sic  synodus  tertia  die  solvatur. 

Quarta  vero  die,  episcopas  syoodum  ingrediens 
sic  procedat  ut  primum  portentur  ante  eum  cande- 
labra  cum  cereis  incensis,  quie  seqaatur  subdiaconus 
portans  Evangelium,  du»  cruces  hinc  et  inde.  Deinde 
diaconus.  Postremam  episcopus  episcopalibus  indn- 
tns  vestimentis,  et  coppa,  ingrediatnr,  et  ingressns 
in  sede  sua  stans  dicat : 
Dominus  vobiscum. 

Oremus.  Nostrorum  tibi,  Domine,  cnrvantes  genna 
cordium,  qaaesumas  nt  bonum  quod  in  nobis  a  te 


s  subsidiis  mentis  et  corporis,  et  spiritalibus      requiretnr  exsequamnr,  scilicet,  nt  prompta  tecum 


ms  alimentis,  propitias  redde  securos  ah  ho- 
universis.  Per  Dominum  nostrum  Jesum  Ghri- 

osi  hoc  legatur  Evangelium : 

libat  Jesus  civitates,  et  castella. 

de  pro  fidelibus  defUnctis  istos  psalmos  de- 


sollicitudine  gradientes,  discretionis  arduffi  subtile 
judicium  faciamns,  ac  misericordiam  diligentes  cla- 
reamus,  studiis  tibi  placitse  actionis.  Per  Dominum 
nostrum  Jesnm  Ghristnm. 
Postea  iolito  more  legatur  Evangelium  : 
Respiciens  Jesns  discipulos  snos,  dixit  Simoni  Pe- 
tro  :  Si  peccaverit. 


Patrol.  GXL. 


34 


4067  APPENDIXAD   BURGHARDUM. 


APPENDIX  AD  BURCHARDUM. 


STATUTA    CANONUM 


DE  OFFICIO  SACERDOTUR 

INCERTO  COLLECTORE. 
(Apad  Canisium  Lectiones  antiquse,  editionis  Basnagii,  tom.  III,  pag.  396.) 


JACOBI  BASNAGI 

IN   HANC  GANONUM   GOLLEGTIONEM  OBSERVATIO. 

Canonum  amplissimam  Collectionem  confecerat  Barchardus,  quamque  plurimis  libris  complexaf 
Hanc  anonymus  in  compendium  redegit,  ve]  potius  ex  ea  quae  ad  ofQcium  sacerdotum  pertinebi 
Borchardi  Jibris  ezcerpsit.  Quo  tempore  vixerit  ille  annonymus  incertum,  sed  cum  constet  Burch 
non  obiisse  nisi  an.  4026,  ante  saeculi  undecimi  linem  ipsius  abbreviatorem  repooere  non  licuit,  quai 
fortasse  multo  serius  vixerit  :  nihil  enim  habet  quod  ejns  setatem  possit  indicare. 


INCIPIUNT 

STATUTA  CANONUM  DE  OFFICIO  SACERDOTUM. 


(EX  LIBRO  II  BURCHARDI.  A  tor;  quia  pessimns  usus  est   apud  qaosdam  i 

(Ex  concUio  Remensif  capite  4.)  Ut  nallus  presbyter  minicis  diebas  et  aliis   festivitatibas    mox  n 

absque  amictu,  alba,  stola,  fanone  et  casula  uUateuus  celebrare,  quam  quis,    etsi  pro   defanctis   sit 

prsesumat  missam   celebrare.   Et  haec  sacra   vesti-  audierit,  discedat.  Admonendus  est  populus  ot 

menta   mundissima  sint,   et  in  nitido    loco,  infra  pubUcum  peractumque  officium  canonice  honi 

ecclesiam   colljocentar.  Nec   unquam    presbyter  his  celebrandum  ad  cibum  non  accedat ;    sed  ad  ] 

indotus  ecclcsiam  exeat,  quia  heec  divina  lex  pro-  cam  missam,  prsedicationem  aaditurus,  conveoi 

hibet.  Ex  concilio  Nannetensi  cap.  8  :    Ut  unaiqi 

Ex   concilio  Nannetensi  cap.  5  :  Omnibus  Domi-  presbyter,    qui   plebem  regit,   clericum  habe 

nicis  diebus  unusquisque  presbyter  in  ecclesia  sua,  secum  cantet. 

ante  missarum   solemnia,  aquam  benedicat  in  vase  Ut  omnis  presbyter  omni  suo  parochio  syinl 

nitidio,  mysterio  conveniente.  De  aqua  populus  intra  et  oralionem  Dominicam  insinuet,  cumque  in 

ccclesiam  aspergatur ;  et   atrium   ejusdem  ecclesise  dragesima  ad  confessionem  veniunt,  in  primis 

cum  crucibus   circumeundo  similiter  aspergat.   Et  unumquemque  illa  sibi   memoriter  decantarv 

pro  animabus  ibi  quiescentibus  oret.  Et  qui  voluerit  presbyter  alicui  sanctam  communionem  trada 

de  ipsa  aqua,  in  vase   suo    accipiat  domui  sufie,  jvel  ^  qui  hanc  ex  corde  pronuntiaverit. 

in  agris,  vel  super  pecora,  vel  ubicunque  volet,  eam  Ex    concilio   Carthagin.  cap.  4  :  Sacerdote 

sparsurus.  clesia  verbum   facionte,   qui  egressns   de  aoi 

Alexander  papa    constituit   aquam    sale  mistam  fuerit  sine  gravi  necessitate  excommonicetur. 

populis   benedici  :   quod   et  omnibus  sacerdotibus  (Ex  concilio  Aurelian,  capite  2.)  Item  in  can< 

faciendum  esse  mandavit.  apostolorum  praecipUur  :  Tres  dies  rogationooo 

Ex  dictis  Augustini  :    Missee  peculiares  in  publico  Ascensionem   Domini    (observentur),   ut   ad  s 

non  snnt  celebrandse  per  festos  dies,  ut  per  eas  po-  tiones  sacerdutis  non  solum  clerici,  et .  Deo  d 

pulus  a  publicis  missarum  solemnitatibus  abstraha-  sed  et  omnis  plebs  consona  voce  respondeaL 


1069 


STATUTA  CANONUM  DE  OFnCIO  SACERDOTUM. 


1070 


{Ex  dictis   Aug.)    Ut  nuUas  ordinatns  migret  de  A      Ex  concilio  Laodicensi   cap.  20  :  Ut   diaconi  co- 


sua  parochia  in  aliam,  nec  ad  limina  apostolorum, 
cansa  orationis,  cura  Ecclesise  susb  derelicta;  nec  ad 
palatiam,  causa  interpellandi.  Qaod  si  fecerit,  nil 
yalet  liujusmodi  ordinatioaut  demigratio. 

(Ex  concilio  kabilo  apiui  Regiutn,)  Et  hoc  omnibus 
fidelibus  denuntiandum  :  Ul,  qui  causa  orationis 
ad  limina  beatorum  apostolorum  pergere  cupiant, 
domi  coniiteantur  peccata  sua,  et  sic  proficiscantar; 
quia  a  proprio  episcopo  vel  sacerdote  ligandi  aut 
solvendi  sunt,  noo  ab  extraneo. 

(Ex  eod,^  c.  4.)  Ut  presbyteri  privatim  fidelibus 
desiderantibus  benedicant. 

Ex  concilio  Ven.  cap.  20  :  Ut  nulius  in  Dominicis 


ram    presbyteris  non  sedeant,   nisi   horum  jussu. 
Idem  de  cffiteris  gradibus. 

(Exconcilio  Valensi^  capite  6.)   Si   presbyler  pr» 
infirmitate  nequeat  prsedicare,   a  diacono    probato 
sanctorum  Patrum  homilise  >ecitentur. 
EX  LIBRO  III  BURCHARDI. 

(Ex  concilio  Arelatensi^  capite  1.)  Ut  pop^lus  ad 
celebrandam  missam  congregatas  ante  benedictio- 
nem  sacerdotis  non  discedat. 

(Ex  decretis  Higini  papae,  capite  3.)  Ligna  dedi- 
catse  ecclesiee  non  debent  ad  aliud  opus  jungi,  nisi 
ad  aliam  ecclesiam;  vel  igni  comburenda,  vel  ad 
profectum  fralribus  in  monasterium. 


diehvn  genua  flectat,  nec  a  Pascha  usque  in  octavas  g      Exempla  Isidori  ad  Lamfridum   [Ludifredum]  epi- 

PontAnnftfitQ         RonoHi/»iiitnom       «iinop    nloVtom       faoafa         a/«r\mirrk  .    A  <^    «nioalmicf  om   nAn4inA«    ^ft:»;.'..*»      ^>_...Ji. 


Pentecostes.  Benedictionem  super  plebem  facere 
presbyteris  non  licet  in  Dominicis  diebus  vel  in  aliis 
festis,  populo  in  ecclesia  conveniente. 

(Ex  concilio  Nannetensi,  capite  300,  18.)  Si  aliqui 
discordantes  sint,  statim  a  presbytero  aut  recon- 
cilientur,  aut  ab  Ecciesia  abjiciantur;  qub  peracto, 
missa  celebretur. 

(Ex  concilio  Moguntinensi.)  Presbyteri  sine  inter- 
missione  orahis  utantur,  propter  diiferentiam  sacer- 
dotalis  dignitatis. 

(Ex  concilio  Afric)  Clericus  victum,  et  vestitum 
sibi  honesto  artiticio  vel  agricultura,  absque  offlcii 
sui  duntaxat  detrimento  praeparet. 

(Ex  concilio  Nannetensi,  capite  60.)  Presbyter  mane 


scopum  :  Ad  psalmistam  pertinet  ofiicium  canendi; 
dicere  benedictiones,  Jaudes  ad  sacriflcium,  respon- 
soria  et  quidquid  pertinet  ad  canendi  ofticium. 

Ad  ostiarium  pertinent  claves  ecciesise,  ut  claudat 
et  aperiat  tempium  Dei;  et  omnia  quse  sunt  intus, 
et  extra  custodiat;  fldeles  recipiat;  excommunicatos 
et  infldeles  excipiat. 

Ad  lectorem  autem  lectiones  pronontiare,  et  ea, 
quse  prophetse  vaticinaverunt,  populis  prsedicare. 

Ad  exorcistam  exorcismos  memoriter  retinere, 
manusque  super  energumenos  et  enecbumenos  in 
exorcisando  imponere.  Ad  acolythum  prseparatio 
luminarium  in  sacrario.  Ipse  cereum  portat;  ipse 
surgesta  [sic  ms,]  pro  eucharistia  calicis    prseparat. 


matutinali  offlcio  expleto,  pensum  servitutis  suse  ca-  C      Ad  subdiaconum    calicem   et  patenam    ad  altare 


nendo  primam,  terliam  sextam  nonamque  persolvat. 
Ita  tamen,  ut  postea  horis  competenlibus  et  signis 
designantibus,  juxta  possibilitatem,  aut  a  se  aut 
scholaribus  compleantur  publice. 

Ex  concilio  Toletano,  cap.  6  :  Si  quilibet  ordina- 
tus  in  civitate  manens  et  loco,  nbi  estj  ecclesia,  ad 
sacriflcium  quotidianum  non  venerit,  clericus  non 
habeatur. 

[Ex  concilio  Venetico,  capite  1.)  Clericus  in  civitate 
manens,  si  ea  die  matutinis  hymnis  defuerit  sine 
egritudine,  7  (dies)  a  commonicatione  habeatur 
extraneus. 

(Ex  concilio  Nannetensij  capite  11.)    In   convivio 


Christi  deferre  et  levitis  tradere  :  eisque  ministrare 
urceolum  quoque  et  aquam,  mantile  et  manutergium 
tenere  episcopo,  presbytero  et  levitis  pro  lavandis 
ante  allare  manibus  aquam  praebere. 

Ad  diaconum  autem  assistere  sacerdotibns,  et 
ministrare  in  omnibus  quse  agunt  in  sacramentis 
episcopi,  et  in  baptismo,  chrismate,  patena  et  cali- 
ce;  oblationes  quoque  inferre,  et  prsedicare  Evan- 
gelinm  et  Apostolum.  Nam  sicut  lectoribus  Yetus 
Testamentum,  ita  didconibus  Novum  prsedicare  prse- 
ceptum  est.  Ad  ipsum  qnoque  perlinet  ofiicium  pre- 
cum  et  recitatio  nominum.  Ipse  prsemonet  aures  ad 
Dominum  habere;  ipse  hortatur  clamare;  ipse  donat 


presbyterorom  ante  mensam  dicatnr  ver^us,  et  bene-  «v  pacem  et  ipse  pacem  annuntiat 


dicatnr  cibus  ab  aliquo  priore.  Deinde  comedant,  et 
per  \icescibum  potumque  benedicant,  aliquo  clerico 
interim  legente;  similiterpostcibum  dicturi  hymnum. 

{Ex  concilio  AfHc,  capite  6.)  In  omni  sacerdotali 
convivio  divinarum  Scripturarum  lectio  intermi- 
sceatnr. 

(Ex  (oncilio  Carthag.)  Clericos  nec  coman  nutriat, 
nec  barbam.  Et,  si  per  creaturam  juret,  acerrime 
corrigatur;  si  perstiterit  in  vitio,    excommunicetur. 

(Ex  concilio  Triburiensi.)  Prcecipimns  ut  unusquis- 
que  presbyter  super  duas,  vel  tres  septimanas  Domi- 
nicis  diebus,  vel  sanctorum  festivitatibus  populum 
sibi  commissum  in  ecclesia  sua,  post  lectum  Evan- 
geiium,  doctrinis  a  sancta  Scriptura  sumptis,  in- 
strnere  studeat. 


Ad  presbyterum  pertinet  sacramenta  corporis  et 
sanguinis  Domini  in  altari  conlicere,  et  orationem 
dicere,  et  dona  Dei  benedicere. 

Ad  episcopum  basilicarnm  consecratio;  altarii 
nuctio  ;  chrismatis  confectio.  Ipse  preedicta  officia 
et  ordines  ecclesiasticos  distribuit,  et  ipse  sacras 
virgines  benedicit. 

Hi  sunt  ordines  ac  mysteria  clericorum  :  qu» 
tamen  anctoritate  pontiflcali,  in  archidiaconi  cnra, 
et  primicerii  ac  thesaurarii  sollicitudine  dividuntur, 
Archidiaconus  imperat  subdiaconis  et  levitis  ;  ad 
quem  pertinet  cnra  vestiendi  altaris  a  levitis;  cura 
incensi  et  sacriflcii.  Quivis  levitarum  Epistolam  et 
Evangelium  legat ;  quivis  preces  dicat,  seu  respon- 
sorinm  in   Dominicis  diebus  vel  aliis  festivitatibas 


1071 


APPENDIX  AD  BURGHARDUM. 


1072 


decantet,  et  reliqua.   Hacusqae  Isidorus  episcopus 
de  ecclesiasticis  ordinibus. 

Ex  Decretis  Felicis  papse  :  Missa  non  debet  cele- 
brari,  nisi  in  locis  ab  episcopo  consecratis,  nisi 
summa  necessitas  cogat.  Ex  iisdem  :  Dedicationes 
ecciesiarum  per  singulos  annos  fiant  celebres. 

Ex  concilio  Aurelianensi,  cap.  3  :  Necessitate  igi- 
tur  cogente  itineris,  permiltimus  celebrari  missam 
in  tentorio,  sive  sub  divo,  in  nitido  loco.  Sed  heec 
nullatenus  sine  consecrata  tabula. 

Ex  epistola  Theiesphori  papee,  cap.  6  :  Missa  ce- 
lebranda  est  minime  ante  horam  diei  tertiam,  quia 
eadem  hora  et  Dominus  crucifixns  est,  et  Spiritus 
sanctus  descendit  super  apostoios.  Excipitur  in  nocte 
Natalis  Domini. 

Ex  concilio  Cabilionensi,  cap.  39  :  Yisum  est  nobis 
ut  omnibus  missarum  solemnitatibus,  pro  defun- 
ctorum  spiritibus,  loco  competenti  Dominus  depre- 
cetur. 

Dionysius  Areopagita  dicit  blasphemias  Deo  fa- 
cere,  qui  missas  ofTert  pro  malo  homine. 

Augustinus  dicit  pro  omnibus  Christianis  esse 
faciendum ;  quia  vel  eis  proficit,  aut  offerentibus,  aut 
poenitentibns  proderit. 

£x  concilio  Afric.  cap.  64  :  Ut  preces  et  preefa- 
tiones  non  cclebrentur,  nisi  quae  in  conciiio  probatee 
fuerint. 

Ex  concilio  Nannetensi  cap.  30.  Delinivit  sa~ 
crum  concilium  ut  nnllus  presbyter  solus  missam 
celebrare  prsesumat;  quia  oportet  eum  habere  sibi 
astantem  ]ei  respondentem.  Si  quis  haec  transgres- 
8US  fuerit,  ab  officio  suspendatur. 

Ex  Decretis  Pelagii  papoe,  cap.  8  :  Prsefationes 
tantOm  sunt  recipiendee.  Una  in  Paschalibus  albis^ 
alia  de  Ascensione  Domini,  tertia  in  Pentecoste. 
quarta  in  Natali  Domini,  quinta  de  apparitione 
Domini,  sexta  de  apostolis,  septima  de  sancta  Tri- 
nitate,  octava  de  cruce,  nona  de  jejunio  quadrage- 
simali  tantum  dicenda.  Has  praefationes  tenet  et 
custodit  sancta  Romana  Ecclesia.  Has  tenendas  vobis 
esse  mandamus. 

Ex  concilio  Toietano  ix,  cap.  2  :  Sacerdos  in  tem- 
pore  missarum,  postquam  sacra  mysteria  conse- 
crare  coepcrit,  si  eum  subita  infirmitas  coeptum  per- 
agere  impedierit,  sit  liberum  episcopo  vel  presby- 
tero  ut  alter  consecrationem  coepti  officii  expleat. 
Nam  iterata  mysteria  nec  perfecta  videri  possunt ; 
nisi  perfectionis  ordine  compleantur.  Quod  etiam 
consuitum  cuncti  ordines  clericorum  inditum  vel 
indultum  esse  sibi  non  ambigant,  sed  praecedentibus 
statim  alii  pro  complemenio  succedant.  Nec  tamen 
quod  naturffi,  languoris  causa,  consulitur,  in  prae- 
Aumptionis  perniciem  convertatur.  Nullus  post  ci- 
bum  potumque,  sive  quodlibet  minimum  sumptnm, 
missas  facere,  nullusque,  absque  patentis  proventu 
molestise,  minister  vel  sacerdos,  cnm  coeperit,  im- 
perfecta  officia  prffisumat  omnino  relinquere.  Si  quis 
hoc  temerarie  prsesumpserit,  excommnnicationis 
ntentiam  suslinebit. 


B 


A  Ex  Decretis  Anacleti  papae,  cap.  ii  :  Peracta 
autem  consecratione,  omnes  communicent,  qoivo- 
luerint  ecclesiasticis  carere  liminibus.  Sic  enim  et 
apostoli  statnerunt,  et  sancta  Romana  tenet  Ec- 
clesia ;  et^  si  hoc  neglexerint,  degradentur. 

(Ex  coneUio  Rothomagensi^  capite  i.)  Omnis  pre- 
sbyter  missam  celebrans  communicet,  divinaque  mj- 
steria  diacono  vel  subdiacono,  qui  ministri  santalta- 
ris,  tradat  colligenda.  Illud  etiam  attendat,  ut  eos 
propria  mann  commnnicet.  NuUi  aotem  laico  vel 
feminae  eucharistiam  in  manos  ponat,  sed  tantum 
in  08  ejus;  si  quis  hoc  transgrediator,  ab  altari 
removeatur. 

Ex  concilio  Laodicensi,  cap.  29  :  Quod  non  opor- 
teat  in  ecclesiis  agapea  fieri,  nec  comedere,  nec  ao- 
cubitus  stemere. 

Ex  concilio  Remensi,  cap.  6  :  Ut  caiix,  et  pateoa, 
si  non  ex  auro,  omnimodis  fiat  ex  argento.  Nimium 
tamen  pauper  stanneum  habeat  calicem.  De  sre 
autem,  vel  orichalco,  vel  ligno,  vel  yitro,  nullate- 
nus  calix  in  usu  babeatur. 

Ex  eodem  concilio  :  Nihil  in  altari  ponatur,  nisi 
caps»  cum  sanctorum  reliquiis,  et  quatuor  Evan- 
gelia. 

Ex  concilio  Moguntiensi :  Ut  laici  inter  dericos 
nec  ad  vigilias,  nec  ad  missas,  intra  cancellos  stare 
vel  sedere  preesumant. 

Exempla  Anastasii   papse  :    Ex  apostolica  auctori- 
tate  mandamus  ut,  dum  sancta  Evangelia  recitantnr, 
D  nullus  sedendo  Domini  verba  audiat. 

Ex  concilio  Avemensi  :  De  opertorio  Dominici 
corporis  vel  altaris  nnnquam  corpus,  dnm  ad  tumo- 
lum  fertur,  obtegator,  nec  sacro  velamine,  dum 
honorantur  corpora,  polluantur  altaria;  nec  ad  di- 
vinum  ministerium  pertinentia  ad  pompam  nuptia- 
rum  pra5stentur. 

Augustinus  ad  Casulanum  presbyterum  :  In  his 
rebus,  de  quibus  nihil  certi  statuit  divina  Scriptura, 
mos  populi  Dei  vel  instituta  majorom  pro  lege  te- 
nenda  sunt.  Et,  sicut  prsevaricationes  divinanim  le- 
gum,  ita  contemptores  ecclesiasticarum  consuetudi- 
num  coercendi  sunt. 
(Ex  concilio  Awelianensif  capite  3.)  Nihil  in 
j>  ecclesia  legatur  aot  cantetur,  nisi  ea  qoae  aactori' 
tatis  divinse  sunt  et  Patrum  orthodoxorum  sanxit 
auctoritas. 

Ex  concilio  Laodicensi,  cap.  59  :  In  ecciesia  non 
licet  libros  legi,    nisi   Veteris  et   Novi  Testamenti. 
(Ex  decret.  Sixti  papae.)  Sacra  vasa  non   ab  aliis 
nisi  a  sacris  viris  tractentur. 

Exempla  Soteris  papae  :  Sacratffi  feminse,  vel  mo- 
nacbse,  secra  vasa,  vel  sacras  pallas  nuliatenos  pne- 
sumant  contingere,  vel  incensom  circa  altaria  de- 
ferre. 

Exempla  Clementis  papse  :  Altaris  palla,  cathedrtt 

candelabrum,  et  udom    ($ie)  vetostata    consumptt 

comburantor,  et  cinis  in  mundo  loco  juxts  eccle- 

siam  recondatur. 

Ex  Decretis  Gelasii  papfle  :  Gesta  sanctomm  mt^ 


STATIJTA  CANONUM  DE  OFFICIO  SAGERDOTUM. 


\on 


sancta   Ecclesia  recipit,  qase  tamen   in  Ec-  A  gaam  ita  infringeute  :  In   nomine  Patria,  et  Filia, 


Romana  non  leguntur,  quia  anctores  eorum 

;ntur. 

oncilio  Rothomagensi,  cap.  2  :  Ut  post  evan- 

I,  finito  ofiertorio,  super  oblationem  incensum 

ir  decrevimus. 

conct7to  l7r6tco.)  Exempla  Leonis  papa),  cap. 
oties  ecclesiam  ad  qaam  convenitur  prsesen- 
▼86  plebis  impleverit,  toties  sacrificii  oblatio 
tanter  iteretur,  ne  aliqui  convenientes  ibi  sua 
)ne  priventur.  Nee  in  altari  quo  episcopus 
1  cantavit  presbyter  eo  die  missam  celebrare 
nat. 

)ecretis  Zachariffi  papse  XIX  :  Episcopus,  vel 
ter,  postquam  ad  missam  introierit,  et  ora- 

dixerit,  nisi  aliqua  passio  interveniat,  ante- 
inceptum  ministerium  impleat,  ab  altario  Dei 
nus  discedere  audeat. 

condlio  Turonensi,  capite  37.)  Sciendum  quod 
s    Dominicis    diebus,  et  illis    solemnitatibus 

sancta  Ecclesia  ob  recordationem  Dominicae 
sctionis  solet  stando  orare,  fixis  in  terram 
s  sappliciter  debemus  orare,  ad  exemplum 
t  S.  Stephani,  et  S.  Paali  apostoli. 
acramento  baptismi  ex  iv  lib.  ejusdem,  juxta 
im  Leonis  papse,  Yictoris  papse,  Gelasii  papae, 

papsB  :  Nallo  tempore  baptizandum  est,  nisi 
2to  sabbato  Pasch»  et  Pentecoste,  nisi  pro 
0  mortis  anticipetur. 


B 


et  Spiritus  sancti. 

Ex  Decretis  Martini  papse  et  Eugenii  papse  :  Ubi- 
cunque  cuilibet  presbytero,  sive  in  saa,  sive  in  alte- 
rius  parochia  infirmus  afTeratui'  ad  baptizandum, 
baptizet  eum ;  quod  si  non  fecerit,  deponalur. 

Ex  Decretis  Hormisdee  papse,  cap.  3  :  Si  quis 
baptizat,  aut  aiiquot  divinum  ofticium  oxercuerit 
per  temeritatem  [non  ordinatnr  (redundare  videtur. 
Can.  leg.  non  ordinatus.)  ]  abjiciatur  ab  Ecclesia,  et 
nunqnam  ordinetor. 

Ex  Decretis  Gelasii  papse,  cap.  7  :  Diacones  absqne 
episcopo  et  presbytero  baptizare  non  audeant,  nisi 
preedictis  officiis  fortasse  longe  constitutis,  necessitas 
extrema  compellat.  Qnod  et  laicis  Christianis  facere 
plerumqne  conceditur. 

Ex  concilio  Tarraconensi,  cap.  6  :  Seepe  contra 
secundum  confirmatos  decretum  est :  Seecuium  re- 
linquere,  et  soli  Deo  vivere  vel  servire,  sicut  et  bis 
baptizatos. 

Ex  Decretis  Anrelianens.  cap.  5  :  Ut  omnes  per- 
fectee  aetatis  jejuni  ad  confirmationem  veniant,  et 
moneantur  confesaiones  facere  prius,  ut  mundi  do- 
nnm  sancti  Spiritus  vaieant  acciper§.  Et,  quia  nun- 
quam  erit  Christianus,  nisi  episcopali  confirmatione 
chrismatos. 

Melchiades  papa  Hispanis  episcopis,  cap.  6  :  Ba- 
ptismus  et  impositio  manus,  utrumque  magnum,  id 
est,  sacramentum  ;  sed  manus  impositio  majori  ve- 
lecretis  Celestini  papae,   cap.  12  :  Cum  par-  C  neratione  est  digna,  quippe  a  solis  pontificibus  acci- 


ve  jnvenes  ad  regenerationis  veniunt  sacra- 
n,  non  prius  fontem  vitse  adeant,  quam  exor- 
et  exsuffiationibns  clericorom  spiritus  ab  eis 
dns  abigatur. 

:oncilio  Meldensi,  cap.  7  :  Omnis  presbjter 
tem  lapideum  habere  nequiverit,  vas  conve- 
d  hoc  solummodo  baptizandi  officium  habeat, 
ctra  ecclesiam  non  deportetur. 
Oeeret.  Hygini  papa?,  capite  iO.)  Similiter  ad 
lie  lavandum  et  ad  pallas  altaris  propria  ha- 
*  vasa,  in  quibus  nihil  aliud  fiat. 
itechumeno  et  in  baptismo  et  in  confirma- 
Eius  patrinus  potest  fieri,  si  necessitas  cogat. 
t  tamen  consuetudo  Romana  :  per  singula 
recipiunt. 

)ecretis  Leonis  papse  :  IJt  non  plures  ad  sus- 
um  de    baptismo    infantem  accedant    quam 
sive  vir,   sive  femina.    In  confirmationibus 
id  ipsum  fiat. 

oncilio  Mognnt.,  cap.  2  :  In  baptismo  vel  in 
ite  non  potest  suscipere  alius  alium  in  filium 
i  non  est  baptizatus  vel  confirmatns. 
oncilio  Parisiensi,  cap.  2 :  Ut  nemo  a  sacro 
iqnem  suscipiat,  nisi  orationem  Dominicam 
ibolum  juxta  lingnam  suam,  et  intellectum 
et  coram  presbytero  decantet. 
ipla  Zacharie  papie  ad  Bonifacium  archi- 
um  :  Quod  non  deberent  rebaptizari  baptizati 
»ytero  grammaticam  ignorante,  Latinam  lin- 


D 


pienda.  Sunt  tamen  hsec  duo  adeo  conjuucta  ut  ab 
invicem,  nisi  morte  prfleveniente,  nnllatenus  possint 
segregari,  et  unum  sine  altero  rite  perfici  non 
potest. 

Ex  concilio  Lugdunensi,  cap.  3  :  Ut  nnllus  de  alio 
chrismate,  nisi  de  novo,  qaod  proprii  episcopi  lar- 
gitione  vel  concessione  accepit,  baptizare  nisi  morte 
prseoccupante  praesumat. 

Ex  concilio  Romano,  cap.  20  :  De  scrutinio  fa- 
ciendo  decernimns  ut  [ubi]  episcopus,  et  nbi  conven- 
tns  est  populi,  et  cleri,  et  possibilitas  permittit,  ibi 
celebretur. 

Ex  concilio  Triburensi,  cap.  22  :  Decretum  est  ut 
deinceps  nec  pro  ordinatione,  nec  pro  chrismate, 
vel  baptismo,  vel  balsamo,  vel  sepultura,  vel  commu- 
nione  qnidqnam  exigatur. 

EX  LIBRO  V   BURCHARDI   DECRET.    DE  EUCUA- 

RISTIA. 

Ex  Decret.  Julii  papee  ad  episcopos  iEgjpti :  IUud 
vero,  quod  quidam  pro  complemento  communionis  in- 
tinctam  tradunt  eucharistiam  populis ;  nec  hoc  pro- 
latum  ex  Evangelio  iestimonium  receperunt  :  Ubi 
apostolis  corpus  suum,  et  sanguinem  Dominus  com- 
mendavit.  Seorsim  enim  panis,  et  seorsum  calicis 
commendatio  memoratur.  Nam  intinctum  panem 
aliis  Christum  non  legimus  prsebuisse,  nisi  ilii  tan- 
tum  discipulo,  quem  intincta  buccella  Magistri  pro- 
ditorem  ostenderet,  non  qu»  hvgus  sacramenti  insti- 
tntionem  desigoaret. 


1075 


APPENDIX  AD  BURCHARDUM. 


\m 


Ex  concilio  Turonensi,  cap.  4  :  Ut  omnis  presby- 
ter  habeat  vas  mnnduni,  in  quo  corpus  Domini  dili- 
genter  recondatur,  aut  ad  ▼iaticum  recedentibus  a 
sfficulo  :  quee  tamen  sacra  oblatio  intincta  debet  esse 
in  sangnine  Cbristi,  ut  veraciter  presbyter  possit 
dicere  infirmo  :  Corpus  et  sanguis  Domini,  et  reli- 
qua.  Semperque  sit  snper  altare  obserata  propter 
mnres  et  nefarios  homines.  Et  de  septimo  in  septi- 
mum  diem  semper  mutetur,  et  a  presbytero  illa 
sumatur.  Et  illi  eodcm  die  consecrata  in  locom 
ejusdem  subrogetur,  ne  forte  diutius  servata  mucida 
fiat  :  quod  absit. 

Ex  concilio  Aurclianensi.  cap.  4  :  lUud  etiam 
adnectendum  videtnr  ut  oblationes  quse  in  altare 
offeruntur,  de  Sabbato  in  Sabbatum  semper  inno- 
ventur  sicut  panes  propositionis,  ne  diu  servati  mu- 
cidi  fiant,  nt  quidam  sentiunt,  igne  concrementur. 
Quod  si  qnis,  diabolo  instigante,  facere  prsesompse- 
rit,  anaihema  sit. 

Ex  concilio  Carthag.  cap.  38  :  Ut  diaconos,  pree- 
sente  presbytero  et  praecipiente,  eocharistiam  populo 
distribuat,  si  necessitas  cogat. 

S.  Ambros.  ad  quotidianam  eucharistise  perce- 
ptionem  hortatur. 

Sanctus  Hilarius  episcopus  dicit  :  Non  debere 
separari  a  medicina  corporis  Domini  nisi  quem 
talia  prsegravant  peccata,  pro  quibuh  debeat  excom- 
monicari. 

Ex  Decretis  Silvestri  papse,  cap.  4  :  Singuli  in 
Dominicis  diebus  in  Quadrages.  prseter  excommu- 
nicatos  et  poblice  poenitentes  eucharistiam  sumant. 
Et  in  Ccena  Domini,  in  vigiliis  Paschae,  et  in  Pen- 
tecosie,  et  Natali  Domini  penitus  ab  omuibus  est 
communicandom. 

Ex  concilio  Eliberitano,  cap.  3  :  Omnis  homo  ante 
sacram  communionem  a  propria  uxore  abstinere 
debet  3,  aut  5,  aut  7  dies. 

Ex  canone  Agatensi.  Ssecolares  vero  qui  in  Natali 
Domini,  et  Pascha,  et  Peniecoste  non  communica- 
verint,  catholici  non  habeantur. 

Presbyter  qui  laico,  vel  feminse,  qui  nec  sacrarium 
ingredi  vel  sanciis  sanciorum  appropinquare  per- 
mittuntur,  eucharistiam  ad  deferendom  infirmo 
commiserit,  gradus  sui  periculo  subjacebit.  Nam 
ipse  presbyter  per  semetipsum  debet  communlcure 
infirmom. 

(Ex  condlio  Laodicensi,  capite  19.)  Solis  ministris 
sacro  ordini  deditis  ad  aitare  accedere  et  communi- 
care  liceat. 

(Ex  decret,  Silvestri  papa?,  capite  7.)  Nullns  acoly- 
tborum  vel  subdiaconorum  rem  jam  consecratam  a 
presbytero  aliis  porrigat,  nisi  tantum  subportet 
qnod  ei  sacerdos  imposnerit. 

{Pabianus  papa,  capite  10.)  Sacrificium  non  est 
accipiendum  de  manu  sacerdotis  qui  oraiiones  vei 
lectiones  et  reliquas  observationes  in  missa  secun- 
dum  ritum  implere  non  polest. 

{Ex  conciUo  Carthag.f  capite  23.)  Oblationes  dissi- 


^  dentinm  fratrum  neque  in  sacrificio  neque  in  gazo- 
phylacio  recipiantur. 

(Ex  eodem.)  Eorum  qui  pauperes  oppriraunt  dona 
a  sacerdoiibos  refutanda. 

(Ex  responsis  S.  Gregorii  ad  Auyustin.  archiepisc.) 
Illosio  per  somnium  aliquando  fit  per  crapolam, 
aliquando  ex  naturee  superfiuitate,  vel  infirmilate, 
aliquando  ex  cogitatione.  Si  ergo  illusio  ex  natan 
evenerit,  non  est  timenda,  quia  hanc  animus  nesciens 
periulisse  magis  dolendum  est  quam  fecisse.  lilusione 
autem  per  crapulam  animus  quidem  habet  aliquem 
reatom,  non  tamen  usque  ad  pruhibitionem  perci- 
piendee  eucharistise,  vel  celebrandse  missae,  si  dies 
festus    exigii,   nec   ipse  presbyter   vicarium  habere 

B  potnerit.  Tunc  quidem  mntatis  vestibus  cantet.  Si 
autem  presbyier  vicarium  habei,  illnsio  per  crapo- 
lam  non  a  perceptione,  sed  ab  immolaiione  sacri 
roysterii  prohibere  debet,  si  tamen  dormientis  men- 
tem  iurpi  imaginatione  non  concosserit.  Nam  sunt 
quibus  plerumque  illusio  nascitur,  nec  tamen  in 
somno  animos  eorum  turpibns  imaginibus  foedatar, 
qui  tamen  se  in  ingluviem  cecidisse  vig^lando  memi- 
nit.  Si  vero  ex  inrpi  cogiiatione  vigilantis  oriiur  illn- 
sio  dormientis,  quia  animus  quod  cogitavit  nesciens 
pertulit,  eadem  die  a  sacro  mysterio  est  abstinen- 
dom.  Sed  pensanda  e$-t  ipsa  cogitatio,  an  essei  in 
suggestione,  an  in  delectatione,  an  in  conscnsu.  Fii 
autem  suggestio  per  diabolom,  deleciaiio  per  camem, 

Q  consensus  per  spiritum.  Cum  igitur  immundus  spi- 
riins  snggerit  peccatum,  si  caro  non  delectatur, 
peccatum  nollatenus  perpetratur.  Si  antem  caro 
coeperit  delectari,  incipit  peccainm  nasci.  Si  autem 
mens  consenserit  delectationi  tunc  peccatum  constat 
perfici.    . 

Seepe  tamen  contingit  ut  mens  repugnet  cami  ex 
suggestione  diabolica  delectanti. 

(Ex  Pomitentiali.)  Qni  sacrificiumeYomaerit,40dies 
poeniteat.  Si  infirmitatis  cansa,  7  diebus  ;  si  in  ignem 
projecerit,  100  psalmos  cantet.  Si  vero  canes  talem 
Yomitom  lamberint,  100  dies  qui  evorLuit  poeniieat. 
Qui  vero  non  bene  custodierit  sacriticium,  et  aliquod 
animal  comederit  illud,  40  dies  poenileat.  Qui  aoiem 
|.  perdiderit  illud  in  ecclesia,  aut  pars  ejas  ceciderit, 
et  non  inventa  fuerit,  20  dies  pceniteat.  Pcrfandens 
aliqnid  de  calice  noper  altare,  6  dies  poeniteat,  vel  8. 
Et  qui  acceperit  sacrificium  pollutos  nocturno  [iem- 
pore]  7  dies. 

{Ex  Pomitentiali  Romano,  De  saerifUio;  Ex  Pct- 
nitentiali  qtiodam.)  Si  ceciderit  sacrificium  in  terram, 
nec  inventum  fnerit,  omne  qnodcunqoe  inveniaiur 
in  loco  in  quo  cecidit  comburatur,  ei  juxta  altare 
cinis  recondatnr.  Et  coi  acciderit,  medium  aniiam 
poeniteat.  Si  vero  inventum  fnerit  sacrificium,  locas 
scopis  mundetnr,  et  stramen  igni  detar,  et  cinis  at 
snpra  recondatur,  ei  sacerdos  20  dies  poeniteat.  Si 
in  linteamen  altaris  calix  destillaverit,  ipsa  stilU 
sorbeatnr,  et  linteamen  inde  madefactum  super  cali- 
cem  lavetur,  et  aqua  ablutionis  juxta  altare  bibatur, 


1077 


STATUTA  GANONDM  DE  OFFItlO  SAGERDOTUM. 


1078 


vel  recoudalur.  Si  autem  calix  alibi  distillayerit, 
ipse  locus  liogatur,  et  corrasus  igne  consumetur, 
cinisautemjaxta  altare  recondatur. 

.EX  LIBRO  Vill  BURCHARDI. 

(Ex  cmcilio  Ap,  secundum  Medardum.)  Laicus  in 
ecclesia  non  debet  recitare  lectionem,  nec  alleluia 
dicere,  nisi  psalmos  tantum,  et  responsoria,  sine 
alleluia. 

Ex  lib.  XII  ejusdem  de  juramento  :  Decrevit  sancta 
synodns  nt  a  Septuagesima  usque  in  octavas  Pasckffi, 
et  ab  Adventu  Domini  usque  post  consecratos  dies, 
nec  non  jejuniis  Quatuor  Temporum,  et  in  Litania 
majore,  et  in  diebus  Dominicis  et  Rogationum,  nisi 
de  concordia  et  pacificatione,  nullus  super  sacra 
jurare  prtesumat.  Anima  quse  peccaverit,  et  audierit 
Yocem  peijurantis,  aut  ipse  viderit,  aut  conscius 
fnerit,  nisi  vindicaverit,  portabit  iniquitatem. 

{Ex  concilio  AurelianOy  capite  13.)  De  jejunio 
ex  lib.  XIV  ejusdem  :  Prcsbyteri  plebibus  annun- 
tient,  ut  in  Quadragesima  et  jejunio  Quatuor 
Temporum,  ad  missam  tantum  genua  flectant. 
In  Dominicis  contra  diebus,  et  aliis  festis  a  ve- 
spera  in  vesperam  genua  non  flectant,  sed  stan- 
tes  incurvati  orent.  Nec  quisquam  uno  genu  terree 
impresso  orare  preesumat,  ut  Judsi  fecerunt  Domi- 
nam  irridentes. 

(Ex  concilio  Laodicensiy  capite  5i.)  Quod  non  opor- 
teat  in  Quadragesima  martyrum  natalitia  celebrare : 
sed  eorum  sancta  commemoratio  fiat  in  diebus 
Sabbatorum  et  Dominicorum.  Nec  jejunium  in  Qua 
dragesima  ante  linem  vespertini  officii  solvatur. 
Quicunque  in  die  Dominico  quasi  pro  continentia 
jejunaverit,  anathema  sit. 

(Ex  decret.  Calisti  papae,  capite  15.)  Ezcommunica- 
tos  a  sacerdotibus,  nullus  recipiat  ante  utriusque 
partis  justam  examinationem.  Nec  cum  eis  in  ora- 
tione,  aut  cibo,  aut  potu,  vel  osculo  communicet, 
nec  aveeis  dicat;  quia  quicunque  in  his  vel  in  aliis 
prohibitis  scienter  excommunicatis  communicave- 
rit,  juxta  apostolorum  institutionem,  et  ipse  simili 
excommunicationi  subjacet. 

{Ex  tib.  XVII  ejusdem;  ex  Romano  Pomitentiali,) 
Si  sacerdos  per  tnrpiloquium  seu  [conspectu  libidino- 
so  coinquinatur,  non  tamen  fornicari  volens,  5  dies 
poeniteat.  Qui  impugnatione  animi  poliuitur,  7  dies 
pceniteat.  Qui  in  somnis  voluntarie  polluitur,  con- 
surgat,  et  cantet  genibus  flexis  7  psalmos  poeni- 
tentise. 

Volens  autem  tantum  in  somnis  peccare,  20  psal- 
mos  cantet.  Si  pollutus  est  sine  voluntate,  1 5  psal- 
mos  cantet,  et  in  fine  uniuscujusque  psalmi  dicat 
ter  :  Deus,  in  adjutorium  meum  intende,  etc.  Qui  se- 
men  in  ecclesia  dormiens  fuderit,  3  dies  jujunet. 

{Ex  concilio  Carthag.  et  Decretis  Eusebii  papse.) 
De  poenitente  ante  adventum  presbyteri  obmutescen- 
te,  ex  lib.  xix  ejusdem  :  Si  quis  poenitentiam  pe- 
tens,  dum  sacerdos  venerit,  officio  linguse  privatus 
fuerit,  reconcilietnr;  et  eucharistia  sibi  infnndatur. 


A  si  idonea  testimonia  habuerit  quod  ipse  poeniten- 
tiam  petierit. 

Ex  lib.  XIX  ejusdem  :  Yiginti  dies  ante  Natalem 
Domini,  et  omnes  dies  Dominicos,  et  in  omnibus  le- 
gitimis  jejuniis,  et  et  in  natalitiis  apostolorum,  et  prse- 
cipuis  feslis,  et  publicis,  castitalem  observare  debent 
conjugati.  Quod  si  non  fecerint,  20  dies  in  pane  et 
aqua  jejunent. 

{Augustinus.)  Quidam  post  prandinm  et  saturati,  a 
sacerdote  populo  offerente  signum  pacis  accipere 
prsesumunt :  hoc  qui  praesumpserit,  3  dies  in  pane 
et  aqua  poeniteat. 

Incestum  occultum  confitenti    remedium   canoni- 

cum  indicetur,  quod  subire  debuisset,  si  ejus  faci- 

Q  nus  publicum  esset.  Verum    quia  latet  commissum 

admoneatur  ipse,  ut  occulte,  qnantum  possit  poeni- 

teat. 

(Ex  Posnitentiali  Theodori.)  Quidam  Deo  soli  con- 
fiteri  peccata  debere  dicnnt,  ut  Grseci  :  quod  et 
justorum  est,  quidam  vero  sacerdotibus,  ut  pene  to- 
ta  sancta  Ecclesia.  Nam  institutio  Apostoli  nobis  se- 
qoenda  est  :  ut,  confiteamur  alterutrum  peccata 
nostra. 

(Ex  concilio  Ilerdetmj  capite  10.)  Ordinati  post  or- 
dinationem  vel  ante,  capitalibus  criminibus  lapsi, 
id  est  furto  vel  fomicatione,  perjurio  et  aliis  hu- 
jusmodi,  si  publica  sunt  eorum  crimina,  degraden- 
tur.  Si  vero  fuerint  occulta,  gradum  suum  retinere 
possunt;  si,  secrete  confitentes  sacerdoti,  juxta  ejus 
G  consilium  digne  contendant  poenitere. 

(Ex  concilio  Toletano.)  Ordinati  quorum  occulta 
sunt  peccata,  si  sacerdoti  occulte  confessionem  fe- 
cerunt,  digneque  juxta  jizdicinm  ejus  poenituerint, 
proprinm  gradum  retinerc  possunt. 

{Ex  Pasnitent.  Romano.)  Sicut  sacrificium  offerre 
non  debent,  nisi  episcopi  [et]  presbjteri,  quibns  cla- 
ves  regni  coelorum  traditee  sunt;  sic,  nec  poeniten- 
tium  judicia  alii  usurpare  debent.  Si  autem  neces- 
^itas  fuerit,  et  presbyter  prsesens  non  fuerit,  diaco- 
nus  poenitentiam  snscipiat  ad  comunionem. 

(Ex  concilio  Eliberitano.)  In  tribus  Quadragesimis 
anni,  et  die  Dominico,  et  in  quarta  et  sexta  feria, 
conjugati  se  debent  continere ;  nec  illis  diebus  copu- 
|v  lari,  quandiu  fuerit  gravida  uxor,  et  a  quo  die  infans 
in  ntero  motum  fecerit  usque  ad  partum,  a  partu, 
post  33  dies,  si  filius  est ;  si  aotem  filia,  56. 

(Ex  epist.  Leonis  papa?,  capite  1 1 ,  od  omnes  ept- 
scopos.)  Neconfessiofoenitentium  publicetnr.  Snfficit 
enim  illa  poenitentia  :  quse  primum  Domino  offertur, 
tunc  etiam  sacerdoti,  qui  pro  delictis  poenitentium 
precator  accedit.  Tonc  enim  plures  ad  poenitentiam 
poterunt  provocari,  si  populi  auribus  non  pnbiicetur 
conscientia  confitentis. 

{Callistus  papa  omnibus  episeopis.)  Griminosos^ 
quos  sfficuli  leges  interficiunt,  nos  misericordia 
prseeunte,  sub  infamise  nota,  ad  poenitentiam  recipi- 
mus.  Ipsam  quoque  infamiam,  qua  aspersi  sunt, 
delere  non  possumus;  sed  eorum  animas  per  poeni- 
tentiam  publicam  et  EcclesieB  satisfactionem  sanare 


1079 


APPENDIX  AD  BURCHARDUM . 


1080 


eapimas  quia  manifesta  peccata  non  sunt  occulta 
correctione  purganda. 

{Item  S.  Gregor.  Felici  episc.  SicUiaB.)  Manifesta 
quoque  peccata  non  sunt  occulta  correctione  pur- 
ganda  :  sed  palam  sunt  arguendi  qui  palam  nocent, 
ut  dum  aperta  objurgatione  sanantur,  hi  qui  eos 
imitando  deliquerant  corrigantur.  Dum  unus  corri- 
pitur,  plurimi  emendantur.  Et  melias  est  ut  pro 
multorum  salvatione  unus  condemnetur  quam  per 
uuius  iicentiam  multi  pericliteutur.  Melius  est  enim 
ut  mali  manifeste  corrigantur,  quam  pro  illis  boni 
pereant. 

(Ex  Decret.  Mekhiadis  papse  et  Triburiensi  conc, 
capite  4.)  De  poenitentia  illorum  qui  sponte  homici- 
dium  committunt;  in  primis  ut  licentiam  non  ha- 
beant  ecclesiam  intrandi.  Illos  proximos  40  dies  nu- 
dis  pedibus  incedat,  et  nullo  vehicnlo  utatur.  In  la- 
neis  vestibus  sit  absque  femoralibus,  arma  non  fe- 
rat,  et  nihii  sumat  his  40  diebus  nisi  tantum  pa- 
nem,-  salem  et  puram  bibat  aquam.  Et  nullam  com- 
munionem  cum  cseteris  Ghristianis  neque  cnm  alio 
poenitente  habeat  in  cibis,  vel  potu,  antequam  40 
dies  adimpleantur.  Ex  cibo  quem  sumit  nullus  alius 
manducet.  Gon^iderata  vero  personse  qnalitate,  vel 
infirmitate,  de  pomis,  vel  oleribus,  vel  leguminibus, 
prout  visum  fuerit,  aliquid  pro  misericordia  indul- 
geatur.  Maxime  si  coactus  et  non  sponte  homicidium 
fecerit.  Et  ei  omnimodis  ex  canonica  auctoritate 
interdicatur  ot  in  his.diebus  cum  nulla  femina  mi- 
sceatur,  nec  ad  propriam  uxorem  accedat,  neque 
cum  aliquo  homine  dormiat.  Juxta  Ecclesiam  sit, 
ante  cujus  januas  peccata  sua  defleat  diebus  ac  nocti- 
bus ;  et  non  de  loco  in  locum  pergat,  sed  in  uno  lo- 
co  his  40  diebus  sit.  Et  si  forte  habuerit  insidiato- 
res  vitae  suse,  interim  differatur  ei  poenitentia,  do- 
nec  ab  episcopo  pax  ei  ab  inimicis  concedatur.  Et, 
si  in  infirmitate  detentus  fuerit,  ita  ut  non  possit  di- 
gne  poenitere,  differatur  poeDitenlia,  donec  sanitati 
restituatur.  Si  autem  longa  eegritudine  detentus  fue- 
rit,  ad  sententiam  episcopi  poenitebit,  quomodo  rea- 
tum  et  infirmum  sanare  disponat.  {Ex  ejusdem  de- 
eretis)  Completis  40  diebus,  aqna  lotus,  vestimenta 
et  calceamenta  accipiat,  et  capillos  incidat. 

Quod  in  primo  anno  observare  debeat.  In  primo 
anno  post  40  dies  per  totnm  illum  annum  a  vino, 
medone  et  mellita  cervisia,  a  carne,  et  caseo,  et  pin- 
guitus  piscibus  abstineat,  nisi  in  festis  diebns,  qui  in 
illo  episcopio  a  cnncto  populo  celebrantur.  Et,  si 
forte  in  magno  itinere,  vel  in  hoste,  vel  diu  ad  Do. 
minicam  cnrtem,  vel  in  infirmitate  detentns  sit, 
tnnc  habeat  uno  denario,  vel  pretio  nnius  denarii, 
aut  tres  panperes  pascendo,  tertiam  feriam  et  sab- 
batnm  redimere,  ita  tamen  ut  una  re  de  tribus  uta- 
tur.  Vel,  aut  vinum  bibat,  aut  medonem,  aut  melli- 
tam  cervisiam.  Postqnam  domum  venerit,  aut  sani- 
tati  restitutus,  nullam  licentiam  habeat  redimendi. 
Gompleto  anni  circulo,  [inj  ecclesiam  introducatnr, 
et  pacis  ei  osculum  concedatur. 

{Ex  iisdem,  capite  6.)  In  secundo  et  tertio  anno  si- 


A  militer  jejunet,  nisi  qnod  tertiam  feriam»  et  quintam 
et  sabbatum,  potestatem  habeat  redimendi  praetacto 
pretio,  iibicunque  est.  Cetera  omnia  observet  dili- 
genter,  uti  in  primo  anno. 

{Ex  eisdem,  capife  7.)  Quatuor  anni  deinde  restant, 
per  quos  singulo^  jejunet  tres  quadragesimas :  unam 
ante  Pascha  cum  caeteris  Ghristianis,  abstinendo,  a 
vino,  et  medone,  meliita  cervisia,  a  carne  et  san- 
guine,  et  ovis,  et  pinguibus  piscibus;  alteram  ter- 
tiam  post  Pentecosten;  ante  Natalem  Domini  jeju- 
net,  ut  supra  dictum  est.  Et  in  quatuor  supra  dictis 
annis  tertia,  quinta  feria  et  Sabbato  quidquid  vult : 
et  secundam  et  quartam  feriam  redimere  potest 
pretio  jam  supra  dicto.    Sextam  feriam   onmimodis 

n  observet,  in  pane,  et  aqua,  et  nequaqoam  redimat. 
His  expletis  sacram  communionem  accipiat.  Semper 
tamen,  quaudiu  vivat,  poenitere  non  desistat. 

{Item  Pius  popa,  capite  iO.)  Poenitentes  non  de- 
bent  communicare  ante  consummationem  poeniten- 
tiae. 

De  parricidis,  sive  incestuosis,  fratricidis,  Nico- 
laus  papa  Garolo  Moguntiensi  archiepiscopo,  ejosqae 
suifraganeis  :  De  parricidis  fratri  eidem  prsecipi- 
mus  ut  per  unius  anni  circulum  ante  fores-  basilics 
orantes  Domini  clementiam  perseverent.  Completo 
vero  anni  circulo  iutroducantur  ecclesiam,  tamen 
inter  audientes,  usque  dum  unius  anni  finiatur  spa- 
tium,  stent.  Cum  ad  missarum  solemnia,  vel  ad  alia 
sacra  audire  officia  venerint.  Uis  ita  peractis,  si  poe- 

C  nitentise  fructus  in  eis  conspicitis,  corporis  et  san- 
guinis  Domini  participes  tiant,  nt  desperantise  non 
indurentur  caligine.  Carnem  non  manducent  omni- 
bus  diebus  vitae  suse .  Jejunent  autem  nsque  ad  no- 
nam  dici  horam  quotidie,  exceptis  festis  diebus  at- 
que  Dominicis.  Vinum  atque  pulmentum  sumere  non 
prsesumant,  nisi  contra  paganos.  Et  quocunque  ire 
voluerint,  nullo  vehicuio  deducantur,  sed  pedesth 
more  proficisci  studeant.  Tempus  autem  huic  pceni- 
tentise  in  episcoporum  arbitrio  ponimus,  nt  secun- 
dum  conversationem  illorum,  aut  extendere,  vel 
minuere  valeatis.  Ab  uxoribus,  si  habuerint,  non 
separentur ;  si  autem  non  habuerint  et  se  continere 
non  valuerint,  legitimas  accipiant  uxores,  ne  fomica- 

j^  tionis  voraginem  incidant.  Si  antem  antequam  doo- 
rum  prsedictorum  annorum  curricula  finiantur,  ti- 
nis  vitse  illorum  advenerit,  viaticumillisnon  negelar. 
Si  quis  cum  duabus  sororibus  fuerit  fomicatus, 
aut  cum  his  personis,  de  quibus  sacra  Scriptura 
prohibet,  si  dignam  egerit  poenitentiam,  et  caslitatis 
non  valuerit  continentiam  habere,  liceat  ei  legiti- 
mam  uxorem  accipere.  Similiter  et  mulier,  quse  tali 
scelere  fuerit  lapsa,  ut  non  ad  fornicationis  chaos 
perducatur.  Sed  hoc  de  laicis  viris  et  de  mulieribus 
solummodo  statuunt. 

Si  quis  cum  commatre  spiritali  fuerit  fomicatQs, 
anathematis,  ut  scitis,  ictibos  percutitur.  Similiter 
autem  et  illum  percuti  promulgamus,  qui  cum  ilia, 
quam  de  sacro  fonte  baptismatis  susceperit,  aat 
cum  illa,  quam  ante  episcopum  tenaeht,  cam  sacro 


i081 


STATUTA  GANONUM  DE  OFFICIO  SACERDOTUM. 


i082 


chrismate  angeretur,  forticationis  perpetraverit  A 
scelas.  Legitimam  tamen,  si  habuerit,  non  dimittat 
uxorem.  Inter  haec  sanctitas  vestra  addere  studuit, 
si  cujus  uxor  adulterium  perpetraverit,  utrum  ma- 
rito  ipsius  licedt,  secundum  mundanam  legem,  eam 
interiicere.  Sancta  Dei  Ecclesia  mundanis  nunqaam 
astringitur  legibus.  Gladium  non  habet.  nisi  spirita- 
lem  atque  divinom  ;  nou  occidit,  sed  viviticat. 

(Ue  diversis  homicidiorum  modis.)  Nicolaas  papa 
Luitperto  Moguntiensi  archiepiscopo  :  Si  quis  non 
in  bello,  vel  odii  meditatione,  vel  propter  avaritiam, 
paganum  occiderit,  quia  non  levi  vitio  connititur, 
homicidam  convenit  poenitere,  qaandoquidem  nec 
exteris  gentibus,  nisi  oblatani  pacem  respuerint,  bei- 
lum  erat  populo  antiquo  penitus  inferre  prfficeptum.  ^ 
Si  quis  arcam  tendens  causa  probandae  chordse,  sagitta 
casu,  non  voto,  prosiliente,  iiiiumsuum  interemerit, 
ita  debet  poenitere,  nt  Anciranum  concilium  statuit, 
nt  de  homicidio  sponte  commisso.  Esset  autem  seve- 
rior  indicenda  poenitentia,  quia  Giius  ejus  exstitit ; 
sed  quanto  carne  proximior  visus  erat,  tanto  de 
morte  illius  in  corde  suo  acrior  dolor  est  exortus. 
Non  enim  hoc  sponte  patratum  est.  Si  quis  insanus 
hominem  occiderit,  licet  ei  poenitentia  sit  injun- 
genda,  quia  ipsa  infirmitas  causa  peccati  fuisse 
creditur;  tamen  tantum  levior  qnam  ei  qui  tale 
quid  sanus  committit,  quantum  inter  sanum  et  in- 
sanum,  rationabile  et  irrationabile  constat  esse 
discriminis. 

Si  aiiquo  incidente  arborem,  qui  licet  sub  ejus  G 
casu  opprimitur,  incisor  arboris,  ut  homicida  poeni- 
teat,  si  ejus  voluntate  vel  negligentia  factum  est. 
Quod  si  non  voto,  non  injuria  iilius,  non  denique 
scientia  contingit,  sed,  dum  ille  operi  necessario 
fortassis  incumberet,  iste  insperatas  occarrit  sub 
arborem  et  ex  improviso  est  oppressus,  incisor  ar- 
boris  homicidffi  non  est  comparandus. 

(Ex  epistola  Paulini  Foroliviensis  episcopi  ad 
Aistolphum.)  De  illo  qai  uxorem  suam  occidit  :  Duo 
consilia  tibi  proponimus  :  Aut  ingredere  monaste- 
rium,  et  humiliare  sub  manum  abbatis,  et  multo- 
rum  fratrum  precibus  adjutus,  observa  cuncta  sim- 
plici  animo  qum  tibi  ab  abbate  fuerint  imperata, 
si  ignoscat  infinita  Dei  bonitas  peccatis  tuis.  Istad  ^ 
consiiium,  ut  certissime  scias,  levius  et  salubrias 
est  ut  sub  aiterius  custodia  lugeas  peccata.  Secun- 
dum  autem  consilium  tale  est  :  Arma  deponere,  et 
cuncta  sfficularia  negotia  dimittere.  Carnem  et  san- 
gainem  nunqnam  comedas,  excepto  in  die  sancto 
Pentecostes  et  in  uno  die  Rcsurrectionis  Domini  et 
Natali  Domini.  Caeteris  temporibus  in  pane  et  aqna, 
et  interdum  cum  leguminibus  et  oleribns  poeni- 
teas. 

In  jejuniis,  in  vigiiiis  et  in  orationibas,  et  elee- 
mosynis  persevera  omni  tempore.  Vinum,  medonem 
et  mellitam  cervisiam  nunquam  bibas,  nisi  in  illis 
preedictis  diebus;  nxorem  ne  ducas;  concubinam 
non  habeas;  adnlterium  ne  facias,  absque  spe  con- 
jagii  perpetuo  maneas.  Nunqnam  te  lavesin  balneo; 


equum  non  ascendas;  causam  tuam,  et  alterius,  in 
conventu  fldeliam  non  agas.  In  conviviis  Isetantiam 
nunquam  sedeas;  in  ecclesia  segregatus  ab  aliis 
Christianis  post  ostium  humiliter  stes :  ingredien- 
tium  et  egredientium  orationibus  suppliciter  to 
commendes ;  communione  sacri  corporis  et  sangui- 
nis  Domini  canctis  vitoi  tuee  diebus  indignum  te 
existimes.  In  ultimo  termino  vitse  tuse  pro  [viatico, 
si  observaverisconsilium,  tibi  concedimus. 

(Ex  cap.  Nicolai  papagf  sive  Wormaciensis  episcopi,) 
Qualiter  poeniteat  qui  sacerdotem  occidit :  Qoia  sa- 
cerdotem  voluntarie  occiderit,  carnem  non  comedat 
et  vinum  non  bibat;  cunctis  diebus  jcjunet  usque 
ad  vesperam,  ezceptis  diebus  festis  atque  Dominicis; 
arma  non  sumat;  eqaum  non  ascendat;  ecclesiam 
per  iO  annos  non  ingrediatur;  post  5  annos  eccle- 
siam  ingrediatur,  non  tamcn  communicet,  sed  inter 
audientes  stet.  Gum  autem  fuerit  19  anni  flnitns 
cursus,  communicandi  ei  licentia  tribuatur,  et  equi- 
tandi  remissio.  Maneat  antem  in  reliquis  observa- 
tionibus  3  dies  per  hebdomadam,  ut  perfectius 
purificari  mereatur. 

(Ex  capf  Nicolai  papsB  sive  Wormacensis  concHii,) 
Qui  infantem  suum  oppresserit :  Si  quis  infaritem 
suum  oppresserit  incaute,  aut  vestimentorum  pon- 
dere  suffocaverit  post  baptismum,  40  dies  poeniteat 
in  pane  et  aqua,  et  oleribus,  et  leguminibus,  et  a 
merito  se  abstineat.  Postea  tres  annos  per  legitima 
ferias  poeniteat.  In  4  anno  tres  quadragesimas  ob- 
servet.  Quod  si  ante  baptismum,  40  diej  poeniteat 
post  quinquennium  '.observet. 

(Ex  Decretisl^Eutychiani  papae,)  De  his  qui  tron- 
cant  homines,  vel  comburuntdomus  :  Si  quis  men- 
brorum  truncationes,  vel  domorum  incendia  fecerit, 
sive  facere  jusserit  aut  facienti  consenserit,  quo- 
usque  de  his  unicuique  legaliter  vel  amicabiliter 
coram  episcopo  civitatis  aliisque  civibus  non  com- 
mendaverit,  ab  ecclesia  se  privatom  cognoscat.  [Si 
vero  secundam  et  tertiam  conventionem,  in  quibus 
arguitur,  non  emendaverit,  tanquam  etbnicus  et 
publicanus  ab  omni  Ghristianorum  coliegio  sepa- 
retur. 

(Ex  Decret,  ejusdem  papa?,  cap.  26.)  Quod  perju- 
rium  reliquis  criminibus  sequetur  :  Prsedicandum  est 
ut  fideles  perjurium  caveant :  et  ab  hoc  summopere 
abstineant,  scientes  hoc  grande  scelus  esse,  in  iege, 
et  prophetis,  et  in  Evangelio  proliibitum.  Andivimus 
autem  quosdam  parvipendere  hoc  scelus,  et  levem 
quodammodo  perjurismodum  pcenitentioe  imponere. 
Quietiam  talem  deperjurio  poenitentiam  imponere 
deberent,  qualem  et  de  adulterio,  de  fornicatione, 
homicidio  sponte  commisso  et  de  csteris  crimina- 
libus  vitiis.  Si  quis  perpetrato  perjurio  aut  quolibet 
criminali  peccato,  timens  poenitentiam  longam,  ad 
confessionem  venire  noluerit,  ab  ecclesia  repellen- 
dus  est,  sive  a  communione  et  consortio  fidelium  : 
ut  nullus  cum  eo  comedat,  neqae  bibat,  neque  oret, 
neque  in  sua  domo  eum  (recipiat. 

(Ex   Decretis   PelagU  papsB  Xf.)  De  eadem  re  : 


i083 


APPENDIX  AD  BURCHARDCJM.  —  STATUTA  GANONUM. 


i(m 


Si  quis  semet  perjuraverit,  et  alios  sciens  in  perja- 
rium  duxerit,  40  dies  in  pane  et  aqua,  et  seplem 
sequentes  annos  pGeniteat,  et  nunquam  sine  poeni- 
tentia  sit.  Et  alii,  si  conscii  fuerant,  similiter  poeni- 
teant.  Sin  autem  singuii,  ut  perjurium  non  sponte 
commissum,  poeniteant. 

{Ex  Decretis  Pii  papa?,  cap,  2.)  Si  quis  a  domino 
sno  coactus  ^e  perjurat,  utrique  sunt  perjuri.  Qui 
compulsus  a  domino  perjurat  se  sciens,  utrique  sunt 
perjuri,  et  dominus^  et  miles  :  dominus,  quia  pree- 
cepit;  miles,  qaia  dominam  plus  qnam  animam 
dilexit.  Si  liber  est,  40  dies  in  pane  et  aqua  poeni- 
teat,  et  7  seqaentes  annos.  Si  servus  est,  tres  qaa- 
dragesimas  et  legitiraas  ferias  poeniteat. 

{Ex  Decretis  Soteris  papx,)  De  incautis  juramen- 
tis  non  observandis  :  Si  aliquid  forte  nos  incautius 
jurasse  contigerit,  quod  observatam,  pejorem  vergat 
in  exitum  :  illud,  consilio  salubriore  mutandum  no- 
verimus,  ac  magis  instante  necessitate  perjuran- 
dum  nobis  quam  servato  juramento,  in  aliud  crimen 
majus  divertendum. 

(S.  Ambros.  in  lib,  iii  De  offic)  De  eodem  :  Saepe 
plerique  constringunt  se  jurisjurandi  religione;  et, 
cum  ipsi  cognoverint,  promittendum  non  fuisse  sa- 
cramenti  tamen  contemplatione  faciant  quod  spo- 
ponderunt;  sicut  de  Herode  supra  scripsimus,  qui 
saltatrici  praemium  turpiter  promisit,  crudeiiter  sol- 
vit :  tarpe,  quod  regnum  pro  saltatione  promittitur; 
crudele,  qpod  mors  prophetfft  pro  jurisjurandi  reli- 
gione  donatiir.  Quanto  tolerabilius  esset  tale  per- 
jurium  sacramento.  £1  post  pauca  :  Non  igitnr  om- 
nia  promissa  solvenda  sunt. 

(Ex  concilio  Nivemensi.)  De  non  servandis  incau- 
tis  juramentis  :  Diffinitio  incauta,  iaudabiliter  sol- 
venda ;  nec  est  prsevaricatio,  sed  temeritatis  emen- 
datio. 

(Ex  Gregor.  papa^  in  suis  Moralibus.)  Quod  satius 
sit  perjurare  quam  juratum  nefas  implere,  cum 
mens  inter  minora  et  maxima  peccata  constringi- 
tur  :  si  omnino  nullus  sine  peccato  evadendi  aditus 
patet,  minora  semper  eligantur;  quia  et  qui  muro- 
rum  ambitu,  ne  fugiat,  clauditur,  ibi  se  in  fugam 
praecipitat,  ubi  brevior  murus  invenitur. 

(S.  Isidorus.)  De  eadem  re  :  Non  est  conservan- 
dum  sacramentum,  quo  malum  incaute  promittitur. 
Veluti,  si  quisquam  adulterae  perpetuam  cum  ea 
permanendi  lidem  polliceatur.  Tolerabibus  est  enim 
non  implere  sacramentum,  quam  permanere  in 
stupri  flagitio. 

{Item  Isidorus  in  Sentent.  suis.)  Item  :  In  malis 
promissis  rescinde  iidem.  In  turpi  voto  cave,  ut 
decretum,  quod  incauie  vovibti,  non  facias.  Impia 
est  promissio  quee  scelere  adimpletar. 

(Ex  concUio  Toletano.)  Necesse  est  ut  male  jurans 
dignam  poenitentiam  agat,  eo  quod  nomen  Dei  con- 
tra  preeceptum  ejns  in  vanum  sumpsit;  quia  in 
Exodo  scriptum  est  :  Neque  enim  insontem  habebit 
Dominns  enm  qui  assumpserit  nomen  Dei  sui  in 
vanum;  et  in  Levitico  :  Non  perjurabis  in  nomine 


A  meo;  nec  perjurabis  nomen  Domini  Dei  tui  :  ego 
Dominus.  Malum  tamen,  quod  facturum  se  sacra- 
mento  devoverat,  omnino  non  faciat ;  quia  stulta 
70 ta  sunt  frangenda. 

(S.  Isidorus.)  Quod  Deus  ita  habeat  juramentum, 
ut  ille,  cui  juratur  :  Quacunque  ![arte  verborum  quis 
juret,  Deus  tamen,  qui  conscientiae  teslis  est,  ita 
hoc  accipit,  sicut  ille  cui  juratiir ;  dupiiciter  autem 
reus  erit,  quia  et  Dei  nomen  in  vanum  assumit,  et 
proximum  dolo  capit. 

{Ex  concil,  Aurelian.^  cap.  10.)  Nisi  pro  pace : 
Et  hoc  sancta  synodus  decrevit,  nisi  pro  pace  fa- 
cienda,  ut  omnes  lideles  jejnni  ad  sacramenta  ac- 
cedant. 

n  (£2;  concil.  Aurelian,^  cap.  2.)  Juramenta  filii  aut 
filise  nesciente  patre,  et  vota  monachi  nesciente 
abbate,  et  juramenta  pueri,  irrita  sunt. 

De  irritis  'juramentis  :  Ut  pueri  ante  quataorde- 
cim  annos  non  cogantur  jurare.  Qui  acceperit  sacri- 
ficium  post  cibum  ant  post  aliquam  parvissimam 
degustationero,  nisi  pro  viatico  :  paeri  tres  dies  ma- 
jores  7,  clerici  l&O,  dies  poeniteant. 

(Ex  decret,  Comelii  papx^  capite  5.)  Si  qnis  jdede- 
rit  vel  acceperit  communionem  de  manu  hseretici,  et 
nescit  quad  catholica  Ecclesia  contradicit,  postea  'in- 
telligens,  annum  integrum  poeniteat.  Si  autem  scit  et 
neglexerit,  et  postea  poenitentiam  egerit,  10  annos 
poeniteat.  Alii  judicant  7,  et  humanius  5  annos.  (Ex 
Decret.  Eutychiani  papse,  capite  2.)  Si  quis  permise- 

G  rit  hsereticum  missam  suam  celebrare  in  ecclesia 
catholica  et  nescit,  40  dies  poeniteat;  si,  pro  reve- 
rentia  ejus,  annum  integrum  poeniteat:  si  pro  dam- 
natione  Ecclesise  catholicae  et  consuetudine  Roma- 
norum.  projiciatur  ab  Ecclesia  sicut  hsercticus,  nisi, 
habeat  poenitentiam.  Si  recesserit  ab  Ecclesia  catho- 
lica  in  congregationem  haereticorum.  et  alios  persua- 
serit,  postea  poenitentiam  egerit,  i2annos  poeniteat, 
3  annos  extra  ecclesiam,  et  6  inter  audientes,  et 
duos  adhuc  extracommunionem.  De  his,  in  canone 
diciiur,  ut  decimo  anno  communionem  sine  obla- 
tione  recipiant.  Si  episeopus,  aut  abbas  monacho 
suo  jubet  et  pro  hsereticis  mortuis  missas  facere, 
non  licet   et  non  expedit  obedire  eis.  Si  presbytero 

|v  contigerit  ubi  missam  cantaverit,  et  alius  recitave- 
rit  nomina  mortuorum,  et  si  simul  nominaverit  hae- 
reticos  cum  catholicis,  si  post  missam  intellexerit, 
hebdomadani  poeniteat.  Si  exsequenter  fecerit,  an- 
num  integriim  poeniteat.  Si  quis  pro  morte  hseretici 
missam  ordinaverit,  et  pro  religione  sua  ejus  reli- 
quias  ibi  tennerit,  et  nescit  differentiam  catholics 
fidei,  et  postea  inteliexerit  penitus  qnse  egerit,  reli- 
quias  ibi  debet  igne  cremare,  et  annum  poeniteat. 
Si  antem  scit  et  neglexerit,  penilus  commotos,  10 
annos  poeniteat.  Si  quis  a  fide  catholica  discesserit 
sine  ulla  necessitate,  postea  ex  toto  animo  poeoi- 
tentiam  acceperit,  3  annos  extra  ecclesiam  inter  au- 
dientes,  juxta  Nicsenum  concilium,  7  annos  in  ec- 
clesiis  inter  poenitentes,  et  2  annos  adhuc  extra 
communionem  poeniteat. 


i085 


ADELBOLDUS  TRAJECT.  -    NOTITIA  HISTORICA. 


1086 


▲NNO  OOmNI  MZXVU. 


ADELBOLDUS 


TRAJECTENSIS  EPISCOPDS. 


NOTITIA   HISTORICA   IN    ADELBOLDUM. 

(Apad  R.  P.  Bernard.  Peziam,  UiSbertatio  insagogica  in  tom.  111  Thesauri  Anecd,  iwviss,,  pag.  iii.) 


Adelboldus,  nobili  gencre  ortns,  Henrico  II  imp., 
cognomento  Sancto,  a  consiliis  primam  fait.  Deiude 
ludibria  fortuns  ac  mandi  vanilatem  apud  animum 
serio  repatans,  abdicatis  dignitatibus  in  Benedictino 
monasterio  Lobiensi  monachnm  professus.  Ibi  com 
aliquandiu  studia  pietatis  et  optimarum  litteraram 
coluisset,  tandem  anno  i008  Ausfrido  in  episcopatu 
Ultrajectensi  snffectus,  eam  provinciam  magna  cum 
Jaude  gessit  usque  ad  annum  1027,  quo  die  27  No- 
vembris  ad  plures  abiit.  Hsc  ex  Chron.  Ultraject. 
Joannis  de  Beka  cap,  i7  Trithemio,  Possevino,  Oudino 
aliisque  in  pauca  contraximus,  non  nescii  quantis 
difQcultatibus  narratio  hsec  omnis  obuoxia  si'..  Cerle 
Sigebertus  De  scriptoribus  eccles.,  cap.  138,  haec 
tantum  de  Adelboldo  habet :  AdelboUius,  ex  clerico 
Lobiensi  episcopus  UltrajectensiSf  scripsit  Vitam  se- 
cundi  Henrici  imperatoris,  et  in  ulraque  litteratura 
ptura  8ui  monumenta  reliquit  posteris.  Ubi  ad  illa 
verba  :  ex  clerico  Lobiensi  hoc  exstat  scholion  eruditi 
Auberti  Mirsei :  Adelboldus  itaque  ante  episcopatum 
non  monachus  sed  ckricus  Lobiensis  fuit,  Notant  autem 
cmtiquitatis  ecclesiasticm  studiosif   olim  Lobii^  ut  et 


A  apud  Vedastinos  et  Jmandinos,  non  solum  monachoB^ 
sed  et  clericos  resedissc,  Clericorum  certe  seu  canonicih 
rum  Lobiensium  coUegium  in  5.  Usmari  templOj  quod 
nunc  est  Parochiale,  sedem  suam  habuit  usque  ad 
annum  Christi  miHesimum  quadringentesimum  nonumf 
quod  inde  migravit  Binchium,  quod  est  Hannoniss  op' 
pidum  secundo  miUiari  a  Lobio  distans.  Verum  quid- 
quid  sit  de  cauonicis  seu  ciericis  Lobiensibus,  de 
Adelboido  tamen  multo  vero  est  similias,  eum  mO' 
nachum  Lobiensem  quam  solum  clericum  fuisse. 
Sane  in  prulogo  opusculi  De  crassitudine  sphxrm 
seholasticwn,  utique  Lobii,  se  fuisse  ipsc  fatetur.  At 
quis  ignorat  studia  litierarum  apud  monachos  Lo- 
bienses    sub  finem  scBculi   ondecimi  prsecipue  flo- 

D  ruisse,  nihilque  frequentius  evenisse  quam  at  cle- 
rici  scholas  monachorum,  prsesertim  adeo  celebres 
et  propiuquas,  imo  prope  conjunctas,  commanes 
haberent  ?  Igitur  Adelboldus  monachus  et  Lobien- 
sis  monasterii  scholasticus,  tam  monachorum  quam, 
si  qui  faerunt,  clericorum,  communis  magister,  ut  in 
aliis  coenobiis  nostris  perseepe  usu  venit,  fuit. 


NOTITIA  HISTORICA  ET  LITTERARIA. 

(Apud  Pertz,  Monumenta  Germanids  historica^  Script.  tom.  IV,  pag.  679,  in  proemiis  ad  Vitam  S.    Henrici  II 

imperatoris,  edente  G.  Waitz  Ph.  D.) 


Adelbodus,  Ultrajectensis  episcopus,  Alperto 
teste  (i),  res  ab  Henrico  II,  imperatore  gestas  uno 
volumine  luculento  sermone  comprehendit.  Heec 
vero  historia  per  medium  aevum  plerosque  latuisse 
▼idetur  (2) ;  et  qui  postea  Vitam  Henrici  a  Bamber- 
gensi  qaodam  conscriptam  Adelboldo  tribuerunt,  a 
vero  longe  aberrarunt  (3).  Aliad  vitee  fragmentum 
Gretser  edidit  (4)  ex  codice  Vindobonensi,  cujus 
nota    marginalis    haec  continebat  :     Vita    Henrici 

(1)  De  div.  temporum  i,  5. 

(2)  Ouffi  Sigebertus  de  SS.  eccL  c.  138,  et  Chron. 
a.  1024,  refert  ex  Alperto  haasit:  Sigebertnm  vero 
tam  Albericus  aliique  caronographi  quam  Trithe- 
mias  secuti  sunt.  De  Annaiista  Saxone  v.  infra. 

(3)  Vossius  De   hist.  1.  ii,    42,  p.   359,   aliiqoe 


C  primi  imperatoris  ab  Adelboldo  episcopo  Trajectentif 
ut  creditur,  conscripta.  Qua  auctoritate  fretus  Gret- 
sernon  sine  hsesitatione  qui»dam,  qui  vero  postea 
hac  de  re  disputati  sunt,  tanqnam  re  extra  dubiam 
posita,  hunc  Adelboldo  ascripserunt  (5)  librum, 
quem  omnes  summis  landibus  extulerunt  et  qaam 
pretiosissimum  antiquitatis  monumentam  habue- 
runt. 
Verum  enimvero,  re   accuratius  perspecta,  inte- 


multi. 

(4)  V.  in  S.  Henrico  II. 

(5)  Leibnitz  SS.  R.  Br.  I.  Praef.  n.  20; 
Acta  SS.  Julii  II,  p.  723.  Rivet  Hist.  Ij 
p.  352,  alu. 


Soiieriuf 
litter.   VII, 


1087 


-ADELBOLDUS  TRAJECTENSIS  EPISGOPUS. 


1088 


grum  fere  opus  ex  Thietmaro  descriptum  reperimud ; 
id  quod  primus,  nisi  fallor,  Stenzel  monuit  (6.) 
TMetmari  narrationem  dico  descriptam,  non  ita 
qnidem,  ut  verbum  verbum  exprimat,  sed  ut  res 
tantam  non  omues  ez  illo  sint  haustaB,  eodem  modo, 
ordine  et  sensu  relatsB.  Qusedam  Vitffi  auctor  omisit, 
sed  ne  unam  qnidem  rem  graviorem  de  suo  adje- 
cit  (7);  multis  locis  vero  Tbietmari  narrationem 
ampliavit,  ornavit,  et  ut  sibi  videbatur  iilustravit ; 
sed  hoc  studio  illectus  errores  non  leves  et  inter- 
dum  satis  ridiculos  commisit,  multa,  nisi  valde  fal- 
lor,  ut  historiam  redderet  elegantiorem  et  arte 
quadam  componeret,  ex  ingenio  finxit.  Nam  dicendi 
genere  usus  est  culto  atque  ornato,  antithetis,  dictis 
moralibus  et  philosophicis  narrationem  variavit,  et 
cam  res  negligeret,  orationem  quam  maxime  cura- 
vit.  In  prsefatione  quidem  utilitatem  et  veritatem  a 
reram  scriptore  esse  poscendas  noster  dixit  :  utili- 
tatem,  ut  lectores  rebns  erudiantar;  veritatem,  ne 
auctor  adulando  vera  taceat,  falsa  proferat.  Sed 
ipsom  magis  illam  sectatum  esse  facile  est  intel- 
lectu  .  Heinricum  ubique  laudibus  nimis  extoUit,  ejus 
electionem  non  sine  partium  studio  narrat,  postea 
quoque  mnlta  in  ejus  exornat  favorem  (8).  Ideo 
etiam  qas  hic  illic  tanquam  de  suo,  quamvis  non 
magni  momenti^  adjecit  (9),  sublestioris  esse  fidei 
mihi  videntur. 

Quffi  cum  ita  sint,  an  hic  liber  Adelboldo,  viro 
5ui  temporis  summo,  qni  ab  Hen.ico  in  rebus  pu- 
blicis  non  raro  est  adhibitus  (10),  tribui  possit,  non 
sine  causa   dubitari  posse   videtur.    Accedit  quod 

(6)  Quffi  in  contrariam  sententiam  Gontzen  (Ges- 
chichtscreiberj  p.  145),  attnlit  nullius  esse  momenti 
jam  alibi  dixi. 

(7)  Ea  tantum  quffi  de  Ottonis  III  corpore  in  Ger- 
maniam  reportato  narrantur  et  quffidam  minoris 
momenti  apud  Thietmarum  frustra  quffisieris. 

(8)iE.  gr.j  c.  7,  verba  quffi  regi  tribait,  c.  13, 
de  Hermanni  sabjectione  ;  c.  38,  de  regis  animo. 

(9)  E.  gr.,  c.  17,  numerus  atriusque  exercitus, 
c.  34,  quffi  de  Helmigero  capellano  inseruntur. 

nO)  Thiatmarus  vi,  50.  AJpertus  ii,  3,  10,  13,21. 
Baldarici  Chron.  Cam.  in,  14,  17.  Sigebertus 
a.  1004.  Adelboldum  Henrici  canceilarium  fuisse, 
quod  Trithemius  dicit  (Chron,  Hirs  i,  p.  150), 
apertefalsum  est.  BekaChron.  Uitraj.  (ed.  Ultr.  1643, 
p.  37)  ipsum  Henrici  dicit  proconsulem,  Chron. 
magnum  Bel^.  (Pistor.  III,  p.  105)  eximium  impe- 
ratoris  conciliarium. 

(11)  Gesta  epp.  Leod.  IL  26,  app.  Martene  Col.  IV, 
p.  865.  —  Sigebertus  de  SS.  eccl.,  c.  138,  Adelboi- 
dum  clericum  Laubiensem  dicit. 

(12)  Sigeb.  1. 1,  c  137. 

(13)  Pez  Thes.  III,  ii,  p.  87. 

(14)  Bernonis  epist.  ad  Aribonem  (Martene  Coll. 
I,  p.  387). 

(15)  Ann.  Hild. 

(16)  Hffic  Alpertus  fusius  narravit;  cf.  Thietmar. 
VIII,  13,  15;  Balderici    Chron.    Cam.    iii,   7,  14,  15. 

(17)  Lucuientum  ejus  rei  testimonium  exstat  in 
epistola  monachi  Tieiensis  ad  AdelboJdum  scripta 
{yicta  SS,  Febr.  III,  p.  546)  :  c  Cam  scribere  cogi- 
tarem  quffidam  miracuia  quibus  Dominus  noster 
Jesus  Christus  per  merita  sanctffi  Walbur§^ffi  Eccle- 
•iam  suam  misericorditer  nostris  temponbus  illu- 
strare   dignatus    est^    tu,    prffisulom    spectatissime 


A  qaomodo  Adeiboldus,  cujus  opus  jam  Alperto  c. 
a.  1021  notum  erat,  Thietmari  historiam  a.  1018 
absoiutam  et  ne  tunc  quidem  ut  videtur  ad  exteros 
transiatam,  acceperit,  non  facile  est  inteliectu.  Nota 
ex  codice  supra  aiiata  recentiori  manu  scripta  non 
magnam  habebit  auctoritatem,  nisi  dicas,  cum 
Adelboldus  Heinrici  Vitam  scripserit,  hanc,  qos  soia 
prffiter  Bambergensem  iiiam  exstat,  ipsi  potissimum 
esse  tribuendam.  Cui,  si  cffitera  repugnant,  saltem 
dicendi  genus  optime  convenire  videtur. 

Adeiboldus  enim  in  monasterio'  Lobiensi,  quod 
tonc  prfficipuo  litteraram  studio  lexceliebat,  sub 
Notgero  episcopo  Leodiensi  (11)  atqne  abbate  ceie- 
berrimo  Herigero,  qui  ■  sUb  sua  et  Adelbodi  persona 

»  dialogum  de  dissonantia  ecclesiffi  de  adventu  Domini 
scripsit  (12),  »  educatus,  scientia,  doctrina  litteris- 
que,  quffi  tunc  in  Lotharingia  llorebant,  grammati- 
cis,  phiiosophicis,  mathematicis,  valde  excelluit. 
Scholasticas  Romam  profectus  est,  ibique,  ut  vide- 
tor,  Gerberto  jam  papffi  electo  epistolam  de  crassi- 
tudine  sphffir»  direxit  (13),  et  scriptis  Bernonis  Au- 
giensis  excitatus,  quo  tempore  festum  adventus  Do- 
mini  ceiebrandum  sit,  inqaisivit  (14).  Anno  10 10 
episcopus  Uitrajectensis  electos  (15),  rebus  publicis 
incubuit,  beila  plorima  et  gravissima  gessit  (16), 
ecclesias  et  monasteria  restaoravit,  et  magnam  sibi 
famam  per  totum  regnom  conciliavit  (17).  Uitimis 
yitffi  annis  monachicum  habitum  induit,  et  per  ali- 
quod  tempus    etiam  dioeceseos   administratione  se 

C  abdicavit,  quam  tamen  postea  recepit  (8).  Obiit 
a.  1027,  die  27  novembris  (19^. 

Adelboide,  menti  meffi  occurrebas^  dignus  eo  mu- 
nere  ut  tuo  nomini  scripta  sacrarem,  quia  nunquam 
quidquam  tam  commode  facere  aut  dici  vel  scribi 
potest,  quin  [ed,  quando]  id  omnium  opinione  pro- 
pria  virtute  superes.  Nota  est  enim  conctis  tua 
exceliens  sapientia,  summffique  vir  virtutis  et  con- 
silii  ubique  prffidicaris.  Omnium  qao<][ue  judicio  uon 
soium  domi,  sed  etiam  in  castris  imperialibos 
prffistantissimi  et  solertissimi  hominis  officia  exer- 
cere  comprobaris.  Si  cui  tamen  hffic  qu»  de  te 
dicimus  dubia  fortasse  videntur,  rescipiat  Traje- 
ctum  diversis  operibus  a  te  tamen  et  ornatam, 
ibidemque  novum  monasterium  Sancti  Martini  miro 
ingenio  a  te  fundatom  et  ordinatom  et  mira 
|v  ceieritate  paucis  annis  pene  ad  perfectionem  perdu- 
ctom,  ut  hffic  non  videantur  ffidificando  constructa 
esse,  sed  quasi  optando  subito  ibi  constitisse  ;  sciat- 
que  de  te  nihii  omnino  assentationis  proferri  posse. 
Unde,  si  qoid  imperite  diiatavi,  sub  tnam  correctio- 
nem  et  defensionem  conferre  decrevi,  credens  illod 
tua  auctoritate  defendi  et  nobilitari.  Sed  si  adhoc 
quisquam  est  qui  toffi  ampiissimffi  prodentiaB  dero- 
gare  conetur,  videat  etiam  locum  nostrum  in  Tiele  : 
jam  divinis  rebus  ilorentem,  et  de  quo  me  locutu- 
rum  promisi,  a  superioribus  episcopis  omnibus  so- 
latiis  destitutura,  a  te  uno  pia  consideratione  pene 
ad  pristinum  statum  restitutum.  Prffidia  quoqoe  ab 
invasoribus  dio  retenta,  quffi  reiigiosi  viri  ad  cul- 
tum  Dei  illic  tradiderant,  restitoisti.  Ex  quibus 
rebus  faciie  coliigitur,  quia  terrena  commoda  non 
qoffiris,  sed  soli  Deo  piacere  studeas.  » 

(18)  ViU  Popponis  Stabul.  c.  33,  ap.  Mabili. 
Acta  VI,  I,  p.  585. 

(19)  Chron.  Egmnndanum  ap.  Kloit  Hi>t.  eom. 
Holl.  L  I*  P-  45. 


i089 


NOTITIA  HISTORICA. 


1090 


Prffiter  Vitam  Heinrici  eam  «  in  utraque  littera- 
tura  plura  monumenta  reliquisse  »  tradit  Sigeber- 
tus  (20);  ex  quibus  cantum  nocturnalem  in  laudem 
S.  Martini,  cui  principalis  ecclesia  Ultrajectina  fuit 
dedicata,  et  librum  de  triumpho  ab  eodem  sancto  de 
Danis  reportato  Guibertus  Gemblacensis  refert  (2i), 
libros  de  laudibus  S.  crucis  et  de  laudibus  S.  Mariffi 
Trithemius  recenset  (22).  Opusculum  quod  scripsit 
mathematicum  jam  attuJi  (23),  aliud  philosopbicam 
in  bibliotheca  Pahsiensi  ineditum  exstat  (24). 
Vitaro  vero  sanctee  Walbnrgis  breviorem  sine 
causa  (25)  ipsi  tribuit  Heda  (26),  qui  etiam  cbar- 
tam,  qua  Adelboldas  episcopii  vasallos  recen- 
sere  dicitar,  sed  aperte  falsam,  ex  chartuiario  Tra- 
jectensi  edidit  (27). 

Si  vero  genuina  opera  cum  Vita  quam  manu  teri- 
mas  Heinrici  comparamus,  idem  sane  dicendi  ge- 
nns,  eamdem  sententiaram  artificiose  connecten- 
darum  rationem,  idem  prorsus  auctoris  ingenium, 
imo  non  semel  eadem  fere  verba  deprehendamus  (28), 
necesse  est  (29).  Quod  pene  me  movet  ut  rationibus 
supra  prolatis  ipse  derogem  et  Adelboldum  vitce 
esse  auctorem  quamvis  non  certo  contenderim,  nec 
tamen  negaverim.  Episcopus  Trajectensis  his  annis 
Saxoniam  saepius  adiit  (30)  nbi  Thietmari  Histo- 
riam  sibi  comparasse  credi  potest.  Quod  vero  hunc 
iibrum,  sive  ab  ipso  Thietmaro  (31)  sive  ab  alio  se- 
cum  communicatum,  tamquam  «  certum  relato- 
rem  >  (32)  secutus  sit,  et  primis  Heinrici  tempori- 
bas  de  suo  nihil  fere  addiderit,  inde  debet  explicari 
quod  illis  annis  in  monasterio  vixit  stadio  deditus 


A  et  a  rebus  publicis  procul  amotns.  Neqne  mirandum 
est  hominem  philosophicis  et  poeticis*  disciplinis 
instructnm  in  historia  scribenda  magis  verborum 
ornatui  et  lectorum  studnisse  oblectationi  quam 
nud»  et  simplici  veritati,  cum  idem  etiam  nostris 
temporibns  quotidie  factum  videamus.  Certe  de 
rebus  poitea  in  provinciis  Rhenanis  gestis,  quibus 
ipse  magnam  partem  interfuit,  accuratius  et  ex  pro- 
pria  cognitione  scripsisse  putandus  est;  id  quod 
etiam  Aipertus  innuere  videtur,  cum  Metis  nrbis 
obsidionem,  a  Tbietmaro  prsetermissam,  ab  Adel- 
boldo  fusius  descriptam  dicat  (33).  Quee  deperdita 
esse  (34)  non  possumus  quin  doleamus. 
Annalista    Saxo,   qui  solus,   quod   sciam,   medio 

g  eevo  hac  Vita  usus  est,  utrum  integriorem  habnerit 
textum  an  nonnisi  simile  fragmentum,  non  tam 
facile  est  perspectu,  cum  inter  Thietmari  verba  ab 
ilio  exscripta  vix  aliam  narrationem  ex  eodem  fonte 
haustam  agnoscere  liceat.  Attamen  nihil  ejnsmodi 
inveniri,  Annalistse  libro  diligenter  perlecto,  affir- 
maverim;  certe  neque  de  Metensi  illa  obsidione, 
neque  de  rebus  postea  in  Lotharingia  vel  a  Theo- 
derico  episcopo  vel  ab  ipso  Adelboldo  gestis  qnid- 
quam  apud  illum  legitur  quod  ex  Adelboldo  repeti 
posset.  Cujus  librum  has  res  tractantem  si  habnis- 
set,  diligens  et  copiosus  ille  rerum  scriptor  sane 
non  neglexisset.  Hanc  igitur  Heinrici  VHam  jam 
tunc  teroporis  fine  destitutam  habuisse  videtur; 
quam  an  Adelboldi,  cujus  ne  mortem  quidem  indi- 
cat,  nomine  inscriptam  legerit,  licet  dubitare. 


(20)  De  SS.  eccl.  c.  138. 

(21)  Ejus  \erba  affert  Heda  Hist.  Ultraj.  p.  109. 
(i2)  SS.  eccl.,  c.  312;  De  viris.  ill.  ord.  S.  Ben. 

II.  164;  Chron.  Hirsaug.  i,  p.  150. 

(23)  Ex  eodem  quo  Pez  usus  est  codice  Tegern- 
seensi  Gerbertus  opus  quoddam  de  inusica  sub 
Adelboldi  nomine  edidit  (SS.  demusica,  p.  304-312), 
quod  an  ipsi  tribui  possit  dubitariro.  In  codice  ejus 
nomen  recentiori  mann  ascriptum  est. 

(24)  N.  7361.  Ineipit  opusculum  Adelboldi  epi- 
scopi  Trajectensis  super  illud  Boetii  :  «  0  qui  perpe- 
tua  mundum  ratione  gubemas\  t  quod  nec  Hermes 
nec  Plato  dissolvere  quivity  qui  niminm  philosophi 
erant,  Hoc  opus,  quod  a  Bethmanno  nostro  exscri- 
ptum  penes  me  est,  prsefatione  caret.  —  Idem  vel 
similis  argumenti  liber  in  aliis  bibliothecis  inveni- 
tur ;  cf.  Rivet  Hist.  litter.  VII,  p.  257,  258. 

(25)  Hoc  neque  stylus,  neque  res  suadent,  neqne 
codices  dicunt. 

(26)  P.  110.  Epistola  ad  Adelboldnm  de  S.  Wal- 
burge  scripta  (n.  18)  in  errorem  dnctus  esse  vide- 
tur.  Qua  male  intellecta,  episcopi  frairem  prope 
Tielam  habitasse  dicit.  Utrumque  errorem  Rivet 
Hist.  litter.  VII,  p.  253,  256,  recepit. 

(27)  Neqne  episcopi  crui  subscripisse  dicuntur, 
Anno  Coloniensis,  Eberhardus  Trevirensis,  Adel- 
bertus  Hamburgensis,  Adelboldi  tempore  sederant, 
neqae  qai  scribuntur  vasalli  dux  Brabantise,  comes 
Gelriae,  comes  Clivensis,  comes  de  Benthem,  etc., 
saecuio  xi  incipiente  fuerant. 


(28)  Cf.  c.  2  :  Nec  mihi  fastidiosum  est  dicere, 
nec  cseteris  superfluum  audire;  ad  Gerberlum  §  4  : 
Si  vobis  non  sit  fasiidiosum  audire,  mihi  non  erit 
onerosum  dicere. 

(29)  Etiam  in  brevi  fragmento  a  Guiberto  Gem- 
blacensi  allato  hoc  agnoveris  :  «  Gemma  (de  S. 
Martino  loquitur)  ista  fulget  in^coelo,  in  terra  coru- 
scat,  ubique  honoratur,  ubique  diligitur.  En  qui 
eam  mercatus  fuerit,  perenni  gaudebit  thesauro.  Si 
quis  possederit,  non  deliciet  omni  bono.  0  lilii  ho- 
minum,  hanc  vobis  lucramini  et  lucem  perennem 
hanc  possidete,  et  nihil  vobis  deerit.  » 

(30)  Tunc  temporis  vero  AWaidus  episcopus  apud 
imperatorem  Heinricum  in  Saxonia  morabatur,  Bal- 

D  deric.  iii,  17.  —  Anno  1013  Gruonae  fuit  (Vita 
Meinwerci,  c.  21);  a.  1016,  Dortmanniee  (ibid.<,  c. 
134,  dipl.  ap.  Schaten  Ann.  Paderb,  I,  p.  417, 
418;  a.  1018,  Paderbornse  (V.  Meinw.,  c.  164, 
Schalen  I,  p.  429);  a.  1019,  Goslariee  (V.  Meinw., 
c.  165,  Scnaten  p.  432),  postea  Ermeneswerethe 
(Vita  Meinw,  c.  173). 

(31)  Qui  secum  Adelboldo  convenisse  nusqnam 
inclicavit. 

(32)  Adelboldi  praef. 

(33)  I.  5.  Econtra  quee  de  expedilione  Burgnndica 
a.  1016  Alpertus,  ii,  14,  narrat,  ab  Adelboldo  prie- 
termissa  fuisse  videri  possunt. 

(34)  Cf.  Leibnitz  SS.  R.  Br.  II,  praef.  p.  19. 


1091 


ADELBOLDI  TRAJECTENSIS  EPISCOPL 


im 


ADELBOLDI 

VITA  S.  HENRICI  IMPERATORIS. 

{V.  in  S.  Henrico  imp.  ad  annum  i024,  supra^  hujus  voluminis  coL  87.) 


ADELBOLDUS 

VITA  SANCTJ;  WALBURGIS. 


(35) 


Apud  Bolland.  Acta  sanctorum  Februarii  tom.  III.  die  25,  ez  mss.  Uitraject.  et  tribas  aliis,  collata  com 

Capgravio,  Historia  Saocloram,  ante  annos  175  excusa  Surio  et  Breviariis.) 


CAPUT  PRIMUM. 
Gesta  S.  Walburgis,  obitus,  corporis  translatio, 
1 .  Postquam  Deo  cbara  Anglorum  natio  per  memo- 
randi  Gregorii  papse  apostolatum  a  gentilitatis  errore 
ad  Cbristianitatis  veritatem  conversa  est,  multi  ob 
coelestis  spei  remunerationem  ez  eorum  numero  ultra 
maritimam  patriam  usque  ad  (36)  Francorum  perve- 
nerunt  imperium.  Ez  quibus  Bonifacius  sanctus,  dum 
(37)  buc  in  peregrinam  pervenisset  provinciam  quasi 
nativam  adeptus  est  sibi  patriam,  dnm  (38)  Moguntia- 
censis  prsesuiatus  ob  sua  merita  adeptus  est  catbe- 
dram.  Ex  ejusdem  quoque  (39)  Angliensis  insulae  silva 
proruperunt  bucadnostresfecundissimse  arbores,duo 
videlicet  uterini  fratres  Williboldus  ct  Winniboldus, 
cum  Deo  et  bominibus  sorore  charisdima  Walburga : 
quorum  prior,  Williboldns  scilicet,  ordinante  ilium 
prflBScripto  Bonifacio,  ad  Heystatensis  Ecclesise  pro- 
motus  est  pontificium  :  ibique  angelicam  vitam  per- 
ducens,  tandem  beatissime  abiit,  non  obiit.  Aller 
vero  totum  se  Cbristi  servitio  mancipans,  mundana- 
que  omnia  funditus  respuens,  locum,  qui  dicitur 
Heydanhem,  sibi  ad  incolendum  elegit.  Ibiqne  conti- 
nuis  orationibus  munitus,  spe  roboratus,  fide  arma- 
tus,  eamdem,  quam  cum  fratre,  monachicam  snsce- 
perat  conversationem,  strennissime  usque  ad  ezitum 
animffi  finiens  multos  post  se  (40)  ad  bene  vivendi 
regulam  prsevius  ezhortatus  est. 

(35)  Titolus  in  ms.  nostro  prsefigitur  :  Vitss  bea- 
tissimsB  ac  Deo  dilectissimss  ac  paradoxae  Wal- 
burgas, 

(36)  Francorum  imperium  late  sumitur  pro  omni- 
bus  ditionibus  quse  dominio  Caroli  Magni  ejusque 
posterorum  subditae  fuerant  per  Gallias,  Belgium, 
Germaniam. 

(37)  S.  Bonifacius  primo  in  Frisiam  appulit,  tum 
Francis  subjectam,  atque  tres  anuos  (Beka  tredecim 
scribit),  cooperator  S.  Willibrordi  in  dioecesi  Ultra- 
iectina  et  Frisiorum  conversione  laboravit  :  colilur 
5  Junii. 

(38)  Fuerat  plurimis  annis  episcopus  ad  conver- 
sionem  gentium  constitotus,  tandem  data  ei  sedes 


A  2.  Post  (41)  borum  vero  discessum  soror  eorum- 
dem,  totius  feminei  sexus  decns  post  S.  Mariam, 
Waldburga,  quibuscumque  potuit  se  imitabile  prae- 
bens  ezemplum,  eidem  puellaris  catervee  monasterio 
in  prsefato  loco  Heydenhem  prsestituta  est  materfa- 
milias,  ad  omnia  qofie  a  Cbristo  posceret  semper  effi- 
cacissima.  Contigit  ibidem  qoondam  vespertina  bora 
peracta,  revertente  bac  ipsa  de  ecclesia  ad  suom 
babitaculum,  ut  quidam  ecciesiaeejusdem  custos(42j, 
Gnomerandus  nomine,  ingroentibus  noctis  tenebris 
petenti  Walburgee  lumen  sibi  prsevium  stultus  dene- 
garet.  Ad  quam  injuriam  insuperabilem  retinens 
patientiam,  c(;pnata  sanctimonialium  catervula,  per- 
actisque  divinis  laudibus,  dormitorium  adiit.  Tuoc 
moz  mirum  in  modum  ibidftm  tanta  luminis  ilagran- 
tia  enituit,  ot  ejusdem  domicilii  pavimentum  pene- 
trare  videretur,  et  sic  usque  ad  matutina  permansit 
prip.conia.  Stupentibus  bioc  omnibus  Deo  sacratis 
virginibus,  et  ezsultantibus  ad  religiosissirnffi  matris- 
famiiies  lectnlum  concorrentibus,  illique  ccelestis 
fulgoris  immensitatem  insinuantibus,  illa  prorum- 
pens  in  lacrymas,  sublevatis  ad  Deura  ocnlis  et  ma- 
nibus  dizit  :  Tibi,  Domine  Jesu  Christe,  cui  bumilis 
ancilla  a  cunabulis  servire  decrevi,  de  hoc  collato 
munere  gratias  ago,  qui  ad  ezercendas  ancillarum 
tuarum  mibi  cobaerentium  mentes  me  indignam  lu- 
minis  tui  adjuvamine  consoiari  dignatus  es,  tetrique 

Moguntina:  eaaue  urbs   tnm  metropolis  Franeorum 
p  appellabatur.   Consule  notat.  23   Serarii   ad  Vitam 
S.  Bonifacii  1.  iu  Rernm  Moguntiacamm. 

(39)  Mss.  aliqua,  Angltnuis. 

(40)  In  ms.  Uitr.  et  2.  Trev.,  ad  bene  vivendum 
pf*asmiis  exhortatiui,  at  prssvius  in  Legenda  Lovau. 
Surius  motato  stylo  ita  scribit  :  multosque  sids  exem- 
piis  ad  bene  vivendi  studium  perduxit, 

(43)  Ita  omnia  mss.  cum  Capgravio  et  Lectionib. 
Brev.  Morin.  Al  Surius  ita  correzit :  Ubi  vero  Win- 
niboldus  excessit  e  vivis^  feminei  sexus^  etc.  Con- 
sentit  in  priore  Vita  Wolfbardus. 

(42)  AliiSy  Gaumeradus  et  GoumeraduSf  SuriOy  Gon- 
meradus. 


1093 


VITAS  S.  WALBURGIS. 


1094 


horroris  caligine  clementiae  tuse  radiis  evacuasti  : 
et  id  nequaquam  meis,  sed(43)  fratrum|meorum,  tuo- 
rum  videlicet  famulorum,  ascribo  meritis. 

3,  Post  obitum  bealissimi  ^(44)  episcopi  Williboldi 
fratris  S.  Walburgse,   contigit,  illam,  sicot    feminei 
sexus  natara     esse    cognoscitur    (45),    intolerabilis 
exinde  fuisse  impatientise.  Tunc  quosdam  vespertino 
tempore,  nullo  ex  illa  cognoscente   familia,   de  mo- 
nasterio  egressa,  venit  ad  cujusdam  domum   divitis  : 
et  ante  fores  ejusdem   quasi  qusedam   peregrina  et 
ignota,  soia  constitit.  Quam  videns  dominus  domus, 
ignarus  quse  ^esset,    cum   universis  domesticis   suis 
ffistuabat,  ne  rapida   suorom  canum    audacia  eam 
laniando     decerperet :   jussit   ut,   quae  esset,   ocius 
indicaret.  Tum  illa  :  c  Nequaquam,  inquit,   metuo, 
quod  tu  vereris  canes  me  posse  crudeli  dente  contin- 
gere,nec  Walburgam  (sic  enim  nuncupor)  mordere 
valebunt.  Ipse  enim  qui  me  buc  ad    tuam  domum 
perducit  incolumem,  ad  locum    unde  veui  illaesam 
poterit  me  pcrducere;  et   ipse  domui  tua;   conferet 
medicinsB  solamen,  si  tota  iide  eumdem  lcredideris 
esse  medicum   medicorum.  »    Quo  audilo,  vir  illu- 
stris  a  loco  quo  sederat   illico  prosiluit,    animoque 
coQsternatus,  quare  tam  nobilis  puella  et    omnipo- 
tentis  Dei  famula   ad   ostium   constiterit,  requisivit. 
Tunc  illam  cum  omni  veneratione  suscipiens,  omnem 
illi  debitsB  servitutis  famularum  exhibuit.    Hora  vero 
nocturnae  requiestionis  interrogata  ubi  vellet  requie- 
scere,  respondit  se  nusquam  aiibi  velle   pausare  |nisi 
in  cubiculo,  in  quo  filia  ejus  usque  ad  mortem  valida 
eegritodine  perducta  jaceret,    cujus  [funebria  jama 
patre  et  matre  prseparabantur.   Quibus  prse  nimio 
dolore    ejulantibus,    intravit  cubicuium,    et  totam 
noctem  edocensinsommem,  orationibus  ad  Dominum 
par  Iransactam  noctem  profusis,  in  crastino  puella 
incolumitate  integerrima  convaluit.  Quo  viso  paren- 
tes  miraculo,  Deo  omnipotenti  qui  occidit  et  vivere 
facit,   percutit   et   sanat,   multimodas   persolventes 
gratias,  amantissimse  Deo  et  bominibus  virgini  plu- 
rima  protuleruut  xenia,  seseque  ejus   sacratissimis 
precibus  commendaverunt.  Illa  autem  donorum  pre- 
tiositatem  refutans,  Christumque  solum  ante  omnia 
diligens,  ad  monasterium   regressa  est;    et  jquanto 
magis  iu  se  divinam  comperta   est    vigere   clemen- 
tiam,  tanto  ad  arctioris  vitse  (46)  excelientiam  semet- 
ipsam,  de  die  in  diem  coaptavit. 

4.  His  duobos  miraculis  inter  alia  nobis  cognitis 
in  sua  vita  peractis,  beatissima  virgo  cum  in  Dco 
corroborata,  mundum  cum  suis  concupiscentiis  pe- 
nitus  superasset,  omnibus  se  sequentibus  ad  omnem 

(43)  WoUhardus,  igtetihm  mei  et  tui  devoti  famuli 
fratris. 

(44)  Ita  omnia  mss.  cum  Legenda  Lovan.  et  Cap* 
gravio.  At  Surius,  deleto  episcopi  nomine,  IFtnni- 
ooldum  expressit,  quem  an.  771  obiisse  ;diximus,  et 
S.  Willibaldum  post  obitum  S.  Walburgse  videri 
superfuisse. 

(45)  Sur,  immodico  correpta  dolore. 

(46)  Mss.  Trev.  et  S.  Max.,  ckmentiamexceUentem 

(47)  In  Historia  Sanctorum,  seu  Legendse  tomo  II 
Coloniee  1483  et  Lovanii  1485  excuso,  haec  interpo- 


A  religionem  imitabilis  facta,  tandem  ex  boc  mundo 
Iriumphans  obiit,  et  ad  paradisum  sui  triumphi  bra- 
vium  susceptura  beatissime  abiit  (47)  et  in  eodem, 
quo  semper  Christo  ancillabatur  monasterio,  cum 
maxima  sepulta  est  honorificentia. 

5.  Parvo  ex  hinc  tempore  decedentibus  ejusdem 
Ecclesiffi  pastoribus,  in  qua  S.  Walburga  condeba- 
tur,  contigit  Otgarium  venerabilem  virum  Heysta- 
tensis  Ecclesiee  cathedram  obtinuisse,  qui  com  mi- 
nori,  quam  ratio  deposceret,  honestate  idem  mo- 
nasterium,  in  quo  beatse  virginis  corpusculum  huma- 
batur,  excoluisset,  quadam  nocte  per  visionem  fer- 
tur  sacra  virgo  hujusmodi  verbis  illum  compellas  se  : 
«  Cur,  inquit,  Otgari  praesul  Deo  digoe,  monaste- 
rium  quo  corpore  sum  recondita  sic  negligenter 
hactenus  habere  voluisti?  Nam  servorum  illuc  con- 
venientium  temulentis  quotidie  calcor  pedibus  vul- 
garibusque  vestigiis  comprimor.  Cito  enim  cogno 
sces  quoniam  tale  aliquod  tibi  indicium  pandam, 
quo  non  recte  te  erga  me  et  domum  Dei  egisse  com- 
perias,  ut,  si  te  reum  exinde  cognoveris,  veniam 
merearis.  »  Quod  non  falsum  esse  visum  post  non 
moltum  temporis,  rei  comprobavit  eventus.  Nam 
statim  in  proximo  dum  erecti  essent  parietes  ejus- 
dem  fabricee,  et  prominens  trabium  compago  se- 
quenti  die  super  muros  deberet  apponi,  noctu  aqui- 
lonaris  paries  subito  usque  ad  terram  corruit  terro- 
remque  haud  minimum  tam  domesticis  quam  cunctis 
circumquaqoe  conversantibus  incossit.  Facto   autem 

G  mane,  com  ad  hujosmodi  spectaculum  omnes  pavidi 
convenissent,  custos  ejusdem  ecclesise,  nomine 
Reginfridus,  prsescripto  preesuli  Otgario  per  velo- 
cissimum  hoc  intimavit  (48)  nuntium.  Qui  hoc  audito 
mox  visionem  quam  (49)  viderat  esse  completam 
intelligens,  illuc  acceleravit,  atque  cum  omni  festi- 
nantia  ecclesiam  cum  devotissimis  restauravit  com- 
provincialibus  atque  dedicavit.  Tansaclo  igitur  anno, 
memoratus  episcopus  suos  archipresbyteros  (50) 
Walconem  atque  Adhalungum  cum  quadam  sancti- 
moniali,  Liubila  nuncupata,  illuc  transire  precepit, 
quatenus  corpuscolum  S.  Walburgse  cum  summa 
diligentia  efTodientes  et  cum  nolarum  clangoribus 
hymnorumque  concentibus,  omnique  reverentia  ad 

j.  Heystatense  deportarent  coenobium  .  quod  cum  omni 
populari  exsultatione  (51)  undecimo  Kalendas  Octo- 
bris  perfecerunt.  Sed  et  ejusdem  antistitis  jossu  fra- 
tris  S.  Walburgffi  Winniboldi  membra  posl  tres  dies 
octavo  (52)  Kalendas  Octobris  ex  eadem  ecclesia 
tollentes,  ad  eumdem  locum  transtulerunt. 


nnntur  :  Legitur  autemf  quod  ipsa  pro  conservanda 
castitatis  munditia^  adeo  virorum  tactus  in  tita  sua 
semper  exhorruitj  ut  etiam  post  mortem,  cum  vir  qui- 
dam  corpus  ejm  sepeliendum  contingeret^  in  testi- 
monium  pristinae  custodiae  puritatis  statim  concuti  et 
tremere  ca^it. 

(48)  Ms.  Ant.,  iniemuntium. 

(49)  Ms.  Ultr.,  audierat, 

(50)  Ser..  Valtione  et  Alungum  cum  HubHa. 
[5i)  Ms.  Ultr.,  octavo. 

(52)  Idem,  quinto. 


1095 


ADELBOLDI  TRAJECTENSIS  EPISGOPI. 


1096 


CAPUT  II. 

Pars  reliquiarum  S.  Walburgis  doncUa  Liubila   abba- 

tisssB    Ingluvies  aliique  morbi  sublati. 

6.  Sed  postquam  beatissima  Walburga  Heysta- 
tenses  lines  per  semetipsam  yisitare  dignata  est, 
contigit  postea  ut  memorata  sanctimonialis  Liubuia 
a  suis  propinquis  multum  sibi  invidentibus  ita  co- 
arctaretur,  ut  tam  violenter  quam  ingeniose  a  sua 
eadem  materna  prope  expelleretur  hsereditate.  Sed 
saluberrime  anxia,  inito  consiiio  petiit  ab  Heysta- 
tensis  Ecclesiae  Ercenbaldo  antistite,  ut  sibi  conce- 
derentur  S.  Walburgse  reliquisB,  quatenus  si  illa  in 
obtinenda  sua  matema  prsevaleret  hffireditate, 
hanc  Christo  suseque  virgini  Walburga;  jure  perpe- 
tuo  condonaret.  Quod  quia  a  Deo  sumpsit  initium, 
ab  ipso  etiam  terminum  habere  felicissimum  meruit. 
Anno  igitur  ab  Incarnatione  Domini  octingentesimo 
nunagesimo  tertio,  regnante  Arnulpho,  apertum  est 
sepulcram  Walburgse  beatissimse  virginis,  in  quo 
tempore  Otgarii  episcopi  fuerat  collocata,  atque  ob 
sepultnram  ab  eodem  episcopo  minus  procuratam 
in  visione,  ut  jam'prfiescriptum  est,  multum  auste- 
riter  increpabatur. 

7.  (53)  Contigit  miraculum  a  sseculo  inauditum, 
multiplicibus  atque  manifestissimis  compertum  testi- 
moniis.  Quaedam  cujusdam  familise  ancilla,  nomine 
(54)  Fritherada,  dum  familiarius  cseteris  in  obsequio 
sui  domini  suseque  uxoris  assidue  ancillaretur,  subi- 
tanese  segritudinis  molestia  carpebatur  :  in  qua  dum 
miserabiliter  biduo  vexaretur,  paulisper  convaluit; 
sed  tanta  deinde  succrevit  sibi  ingluvies,  ut  non 
saturari  ullatenus,  sed  vix  refocillari  potuisset.  Cui 
dnm  plurimam  ejus  propinqui  victus  copinm  impri- 
rois  administrassent,  illaque  de  die  in  diem  majora 
semper  subsidia  concupisceret,  quid  de  ea  facerent 
sollicite  tractare  coeperunt.  Nondum  enim  incessu 
iruebatnr,  sed  scabellalis  flebiliter  reptabat.  Tunc 
suo  suorumque  consilio  parentum,  dominam  petiit, 
ut  prsefatffi  virginis  oratorium  adire  mereretur.  Quo 
permisso,  dumveniens  instantersapplicaret,  dietertio 
debilinm  pednm  adepta  e&t  sanitatem.  Qnod  audiens 
prsedictse  familise  dominusvidelicet,  ejusque  domina, 
nimis  gaudentes  acceleraverunt  illucpervenire,  eam- 
demque  ancillam  S.  Walbnrgffi  in  proprietatem  ibi- 
dem  jugiter  ad  serviendam  dederunt.  Sed  abbatissa 
prsefata  Liubila  hoc  tenuit,  ibique  illam  aliquandiu 
manere  permittens,  post,paucos  dies  dominis  snis 
incolnmem  remisit. 

8.  Sed  mox  ut  regressa  est,  pristino  languore 
correpta  est.  Videns  autem  preedicta  domina  non 
bonum  consilium  fuisse,  quod  ullo  modo  a  mona- 
sterio  post  sanitatem  abduceretur,  cum  festinatione 
eam  reducens  ecclesise  in  proprium  tradidit  famu- 
latum,  statimque  convaluit;  sed  (55)  intolerabili 
gulse  appetitu  fatigabatur.  Sed  dum  nimis  inde  labo- 

(53)  Sequentia  miracula  ex  Wolfhardo  selecta. 
Quod  primum,  narratur  ab  eo  i.  n.,  c.  3,  contigit 
an.  895,  biennio  post  corporis  translationem. 

(54)  Ms.,  Ant.,  Fricherada,  Sur.,  Friderada. 


B 


A  rans  yerecundaretur,  inito  consilio  prndenter  con- 
fessa  est  hoc  cuidam  Thiedildi  ejusdem  monasterii 
procuratrici,  quatenus  ejus  orationibus  ab  hae  in- 
satiabili  ingluvie  subleyaretur.  Quse  ejus  afflictioni 
compassa,  [salubre  excogitans  consilium,  fecit  eam 
accipere  benedicti  panis  portionem  a  qnodam  vene- 
rabili  presbytero,  nomine  (56)  Reimundo.  Ut  ergo 
ex  eo  gustavit,  ita  paulatim  miro  modo  decrescere 
coepit  et  annihilari,  ut  antea  consuevit  angmentari, 
ut  tandem  nihil  aliud  edere  nisi  caseum  et  bibere 
nisi  lactis  valde  modicum  circa  fere  dimidium  annum 
potuisset.  Postea  vero  ita  illi  penitns  corporalis  nu- 
trimenti  defecit  desiderium,  ut  si  aliquando  tentaret 
de  aliquo  gustare  statim  evomnisset.  Cnm  vero 
sibi  omnino  sine  celeri  vomitu  nihil  posse  gnstare 
credala  exstitisset,  rogavit  prsedictam  Dei  famulam 
Thiedildem  ut  nihil  vitalis  stipendii  ilU  impenderet, 
cum  omne  quod  impenderet  perdidisset.  Tunc  rem 
a  sseculo  inauditam  stupefacta,  ullum  quippe  corpus 
posse  absque  alimento  tandiu  vivere,  quod  de  ea 
ageret,  nimis  rostuabat.  Tandem  ad  alteram  illius 
monasterii  ecclesiam  ibi  prope  positam  eam  direxit, 
commendans  eam  cuidam  ex  consortibns  ejus,  qnse 
ibidem  procuratrix  constituta  erat.  Qnam  suscipiens 
cum  omni  diligcntia  observavit,  sexque  hebdoma- 
disferesecum  detinuit;  in  quibns  eam  nihil  man- 
ducasse  vel  bibisse  certissimum  fnit. 

9.  Quibus  expletis,  venit  prefata  Thiedildis  hanc 
visitare,   quod  factum  fuisset  comperit.  Tunc   Dei 

G  ancilla  Tbiedildis  diversis  modis  el  blanditiis  coepit 
eam  exhortari,  dicens  :  «  Noli,  charissima  filia,  noli 
hujusmodi  obstinatione  te  seducere,  sed  potius  ad 
mentem  accelera  redire,  et  alimonise  aiiquid,  tibi- 
metipsi  consulens,  percipe ;  si  vero  qnolibet  falleris 
phantasmate,  fatere  filia,  et  noli  erubescere;  credo 
pro  certo  si  feceris,  qnod  mox  dominse  nostrse  pre- 
cibus  adjuveris.  Hisauditisob  nimiam  objurgationem 
ernbescens,  (57)  coacta  tentabat  aliqnid  gustare,  nec 
poterat.  Sed  ne  exhortantis  Dei  ancillse  snasoria 
verba  contemnere  videretur,  petiit  sibi  de  deteriori 
sicera  porrigere.  Ex  qua  dum  permodicum  invita 
degustasset,  mox  per  nares  et  per  oculos  id  parom, 
quod  degustavit,  erupit,  ita  ut  mox  cseca  efficeretnr. 
Tanc  ad  monasterium  reducta  non  post  multam 
temporis  visum  recuperavit;  sed  in  eadem,  quaprius 
cunctis  obstupenda  detinebatur  abstinentia,  perdu- 
ravit.  Cumque  prsedicta  materfamilias  totaque  illa 
puellaris  congregatio  de  hnjusmodi  inaudita  unqnam 
causa  nimis  obstupescerent,  inito  consilio,  prssulem 
venerandam,  ad  cnjus  dioecesim  id  monasterinm 
subjiciebatur,  adierunt ;  remque  per  ordinem  ab  ini- 
tio  gestam  narravernnt,  quod  ejns  prndentie  soper 
hoc  incredibili  signo  videretur  esse  discemendum 
et  statuendum.  Ille  vero  hoc  andito  obstupescens, 
nullo  modo  credulns,  verebatnr  ne  aliqua  milleformis 

(55)  Additnr  in  ms.  Antner.  singulis  diebus. 

(56)  Aliis  RemundOf  Himundo^  Immundo,  Mundo. 

(57)  in  mss.  Ant.  et  S.  Max.  addebatur,  iaeebcU. 


D 


VITA  S.  WALBURGIS. 


1098 


itia  delusa  visos  hominum  falleret,  eiqae  A  nunc  ad  ecclesiam  eundum  est,  cum  necdum   pol- 


sfociilatio  in  secretioribus  posit»  quali- 
e  administraretur.  Tunc  cam  suis  inito 
icatuque  de  monasterio  S.  Walburgse  valde 
tresbytero,  auctoritate  pontiticiali  iterum 

mandavit  ut  eamdem  ancillam,  de  qua 
in  suam  susceptam  custodiam,  ne  aliqua 
lanos  falleret  obtutus,  cautissime  obser- 
d  et  fecit,  et,  ut  prias  narratum  fuerat,  a 
itissime  compertum  episcopo  nuntiavit. 
ml  omni  dubitatione  detersa  quasi  jam 
credidit.  Sic  deniqae    adhuc  triennio   a 

missa  usque  ad  illum  consistebat  diem. 
r  tamen  juxta  facultatis  modulum  quid- 
aerat  injunctnm.  Eacharistiam  vero  qao- 
e  nitebatur,  nisi  cum  omni  festinatione 

iret,  mox  vomitabunda  constitit.  Quid- 
nunc  humanse  videtur  impossibile  imbe- 
nnimodis  divinse  facillimam  esse  credatur 

Postea  igitur  prudentissimas  in  omnibus 
las  missus  illuc  cum  suis  aliis  boni  meriti 
ipresbyteris  corpuscuUim  beatse  virginis 
3di,  inventumque  diligeater  contrectari. 
ia  trepidatione  cam  diviois  laudibus  adim- 
odiendo  invenerunt  reliqnias  sanctissimse 
aimium  adamandas,  quasi  tenui  humore 
5.  Qnee  quamvis  tantum  essent  roscidse, 
.en  pacto  saltem   unus    pulviculus  valuit 


B 


sata  matutinalia  signa  sonaernnt  ?  Ego  quippe  nec 
iliuc  incessa  pedum  nllo  modo  pergere  vaieo,  nisi 
aliornm  manibus  deducta  fuero.  »  Qui  ait  :  «  Vade 
celerins,  ne  moreris,  quoniani  Williboldus  eamdem 
cum  magno  agmine  intravit  ecclesiam,  qualiter  san- 
ctam  sororem  suam  reconditam  habeas,  a  te  curiose 
perquirere  volens.  »  Qoffi  slatim,  ac  si  nihil  incom- 
modi  perferens,  surrexit,  et  de  loco  ad  locum  exsi- 
liens,  basUicam,  ad  quam  tetendit,  ingressa  est, 
divinse  clementise  atque  beatee  virgini  gratiarum 
actiones  pro  adepta  sospitate  rependit. 

t2.  Quidam  aiiiem  pauper  a  nativitate  contractus, 
quasi  quoddam   cerneretur   monstrum,  dum   inter 
plures  ad  S.  Walburgse  patrocinia  confugientes,  vi- 
ctus   pariter   et  remedii   solatium   qusereret,   nocte 
quadam  sibi  dormienti  apparuit  beatissima  virgo,  et 
ut  ad  ecclesiam  pergeret,  imperavit.  Quo  respon- 
dente   se  algoris   asperitatem  perhorrescere,   ideo- 
que  nec  a  loco  quietis  audere  se  saltem  erigere.  Ad 
quem  illa  blandis  respondit  verbis  :  «  Vade,  miselle, 
celeriter,  quoniam  ego  te  ab  hnjus  frigoris  asperi- 
tate  qua  nunc  afUigeris  protegens,  calida    membra 
administrabo ;    miliique   (59)   pro  redditae   sanitatis 
merceduia  scabellula,  quibus  adhuc  uteris  incurvatis 
artubus,    ad  ecclesiam    snspendere   debebis.  »    Qui 
qnamvis   pigerrime    ad  ecclesiam   pergens,   ibique 
pauiuium  commoratus,  ad  suum  anxius  rediit  hospi- 
tium.   Mane  autem  facto  iterum  regressus  illuc  et 
attrectantium  adhserere.    Snbiata  tunc  ex  Q  ante  beat<B  virginis   feretrum   se   projiciens,   circa 


si  monasterio  corpusculi  sacrce  virginis 
pront  episcopus  dictatum  habuit,  turbu- 
is  moeror  et  ejulatus  Ueystatensibus,  quasi 
itronam  sibi  ablatam  deflentibus,  exortus 
'ea  dum  tanta  optati  mnneris  patrocinia 
aa  exsultantium  gloria  ad  locum  qui  dici- 
ihem  ducerentur,  quidam  forte  epilepti- 
sacri  ponderis  feretro  obvians,  sub  eodem 
ans,  ipsam  quam  qusesivit  sanitatem  rece- 
c  subito,  ut  omnes  commeantes  testati 
:a  in  eodem  loco  odoris  jedolentia  confla- 
t  nares  preetereuntiam  vel  subsequentium 
ferre  vix  potuissent. 

CAPUT  III. 
ia  miracula  ope  S.  Walburgis  pairata, 
itquam  ergo  sanctissimce  virginis  pignora 
.nctum  prffidicti  monasterii  altare  locata 
[uenti  nocte  contigit  abbatissam  Liubulam 
dfnisse  ;  dumque  illictribus  detenta  noctibns, 
dagrse  morbo  laborans  se  sopori  dedisset, 
.  quidam  veneranda  canitie  clericns,  Willi- 
ut  crcditur  episcopus,  S.  Walbnrgae  frater 
odem  loco  suam  proprietatem  hsereditario 
^e  ante  donatam  habuit)  eamqne  compellans 
«  Liubula,  cur  dormis?  quare  non  surgens 
siam   pergis  ?  »  Ad  quem   illa :    «  Ut  quid 

aqnentia  ex  L  i   Wolfhardi  sumpta  sunt,   et 
t  cum  iis  qnse  n.  6  hujus  Vit®  leguntnr. 
S8.  Trevir.,  post  redditam  sanUatem  seabel- 

Patrol.  C2ili. 


tertiam  horam  subito  palpitando  se  ccepit  volutare 
in  pavimento  et  protendere,  et  scabellula,  sine 
quibus  nnnquam  se  de  loco  transferre  potuit,  ac 
si  divinitus  e  manibns  evulsa,  ante  altare  projecta 
sunt.  Sicque  membris  omnibus  consolidatis  erectos 
ambulavit,  et  convalescens  in  eadem  ecclesia  ad 
dies  vitffi  suce  validus  et  incolumis  post  modum  ad- 
ministravit. 

13.  Allata  est  adidem  monasterium  qusedam  mu- 
lier,  nomine  Reginsundis,  ita  membris  omnibns  de- 
bilitata,  ut  nisi  aut  vehiculo  duobus  ant  eam  infle- 
xis  inter  se  brachiis  portantibns  nullo  modo  trans- 
ferri  uspiam  potnisset.  Quce  ante  altare,  super  quo 
virginis  feretrum  continebatur,  a  suis  exposita,  ce- 
lerrimam  adepta  est  sanitatem,  ita  ut  sine  alte- 
rius  dnctu  per  se  efficacissime,  quocnnqne  vellet,  per- 
geret,  Jesum  Cliristnm  et  sacrse  virginis  gloriflcans 
merita. 

14.  Qucedam  etiam  mulier  de  villa  nuncnpata 
Stofohem,  vocabnlo  Geyla,  cum  advenisset  festns 
dedicationis  illius  ecclesise  annuus  dies,  omnibus 
in  illa  regione  solemnizantibns,  illa  sola  procaci 
animo  parvipendens,  suam  ingressa  est  hiemalem 
zetam  et  curciboldum,  qnem  ad  texendnm  prius 
erectnm  habuit,  flexis  ccepit  texere  digttulis  dexterce ; 
sed  cum  duabas  vicibus  ex  (60)  glomite  sive  tramea 

lula. 


(60)  Wolfhardus,  glomice  seu  trama. 


35 


1099 


ADELBOLDI  TRAJECTENSIS  EPISCOPI  VITA  S.  WALBURGIS. 


iiOO 


quam  manu  teqebat  ia  telam  traDsponeret,  inhsesit 
ilii  miserrime  insertus  manui  glomex,  intumescente 
toto  lacerto;  sed  quae  adfuerant  mulierculse  tentave- 
runt  inclusum  (61)  glomitem  singillatim  dissuere 
(62)  iilis  (63). 

i5.  Quidam  vir  nomine  Ercamboldus  expletis  jam 
(64)  triginta  septem  hebdomadibus,  dum  nullius  ge- 
neris  cibo  vel  potu  aliquatenus  vesci  potuisset,  nec 
tamcn  pedum  incessu  fraudaretur,  nisi  lauguidus 
pergeret  quo  vellet.  Tantum  ovorum  raris  meditul- 
liis,  modicisiimoque  leguminis  suffragio  vix  pendu- 
lam  refocillabat  anxius  vitam,  gerens  macilentissi- 
mum  et  imbecillimum  cum  vita  sibi  ingrata  corpu- 
sculum,  nec  vini  vel  sicerse  gustum  ore  ullatenus 
contingere  delectabatur.  Tunc  sibi  sgre  dormienti 
vox  blanda  eum  ita  aifatur  :  «  Cur,  inquit,  desidia 
JaDguescens,  neglecto  tude  valetudinis  remedio,  de 
tua  via  sic  omnino  desperas?  Age  ergo,  quod  moneo 
jam,  de  tui  status  recuperatione  securus,  et  ad  mo- 
nasterium  Mouvenhem  vade  festinus,  ibique  beatfie 
virginis  meritis  adjuvaberis.  Cumque  iiluc  celerius 
veneris,  inventurus  es  ibidem  tres  sanctimoniales 
secus  altare  stantes  quse  (65)  tibi  consecratum  san- 
guinem  Domini  de  calice  propinabunt;  quem  dum 
ab  illis  acceperis,  mox  edendi  bibendique  absque 
ulla  dubitatione  deiectatio  tibi  associabitur  et  pro- 
sperabitur.  »  Hoc  igitur  saluberrimsB  vocis  impulsu 
expergefactus,  summacum  celeritate  ad  jam  dictum 
monasterium  adductus  cst,  qui  iilic  ab  oratione  se 
erigens  compertis  juxta  altare  tribus  matronis  astan- 
tibus,  visionem  quem  viderat  exsolvit;  moxque,  ut 
de  sancto  calice  degustavit,  adfuit  ei  magnum  edendi 
et  bibundi  desiderium,  sicque  comesiionis  et  bibi- 
tionis  toliusque  corporese  valetudinis  remedio  acqui- 
sito,  cum  nimia  exsultatione  domum  incolumis  red- 
iit,  et  in  eadem  incolumitate  usque  ad  iinem  vitse 
perseveravit. 

'  16.  Contigit  nimium  mirabile,  et  nisi  plurimorum 
approbaretur  cognitione,  valde  incredibile  (sed  divi- 
Dse  Hajestati  niliil  constat  impossibile),  inauditum 
nuper  a  seeculo  signum.  Dum  igitur  maxima  undique 
confluentium  populorum  ad  S.  Walburgse  basilicam 
turba  coDvcniret,  adfuit  inter  illos  quidam  inco- 
gnitus  exsui,  peiegrini  habitu  stans  vel  jacens,  qui 
inter  caeteros  attentius  et  instantius  oravit,  quem 
abbatissa  Liubula  iutueus  inter  cseteros  flebilius 
perseverantiusque  orasse  admirata,  eumdem  ad  se 
vocari  prsecepit;  et  quis  vel  unde  esset  nimium  cu- 
riose  interrogavit.  Ad  quam  ille  :  «  Gratias,  inquit, 
Deo  omnipotenti  ago,  qui  me  sanctissimae  virginis 
Walburgae  meritis  de  maximse  confusionis  scandalo, 
indignissimum  peccatorem  liberare  dignatus  est. 
Quod  tam  vos  hic  modo  prsesentes,  quam  omnes  a 


B 


A  me  potius  quam  ab  aliis,  quam  mirificum  sit,  audire 
oportet  :  et,  ne  me  aliquis  divinam  fallere  coDsciea- 
tiam  veile  suspicetur,  testor  Deum,  quemnihil  later« 
potest,  ante  cujus  assisto,  licet  iudigDus,  altare,  et 
S.  Walburgam,  cujus  Dimium  compuisus  SQffragia 
requisivi,  me  Dihil  ficta  sed  veridica,  m  hoc  mira- 
culo,  narratione  relaturum,  prout  possibile  est  hu- 
manse  fragilitati.  » 

17.  Anno  quoque  (66)  priori,  quo  famis  atrocitas 
multos  afHixerat,!  contigit  duos  pauperes,  eamdem 
famis  acerbitatem  de  loco  ad  locum,  de  regione  ad 
regionem  confugere  :  tunc  contigit  quemdam  tertium 
de  longinqua  regione  pauperem  illis  associari  :  quem 
ubi  vel  unde  pergeret  vellet  interrogantibus  re- 
spondit  se,  sicut  plures  veile  cognitum  est,  S.  Wal- 
burgse  patrocinia  qusesiturum.  Tunc  illi  :c  Si  illuc 
inquiunt,  eundi  desiderium  est,  habeto  nos  ejusdem 
itineris  et  consolationis  consocios,  ut  simul  multse 
longiuquitatis  pericula  transeuntes,  mutuis  confor- 
temur  auxiliis.  Nam  et  nos  ad  eumdem  locum  ire 
disponentes,  victus  inopia  nimiom  constricti,  et 
adhuc  jejuni  gradientes,  vix  vacillando  gressu  am- 
bulare  valemus.  »  Quibns  simplex  conviator  :  «  Eia, 
confratres,  inquit,  prolixi  itineris  longinqaitatem 
Domino  Jesu  Christo  commendantes,  angustias  de- 
ponamus.  Et  quoniam  meridianse  requielionis  immi- 
net  tempus,  quaeramus  ubi  disjejunandi  modicumque 
pausandi  aptus  inveniri  possit  locellas.  »  Quo  in- 
vento,   cum  discumberent,  et  cum  priores   consocii 

C  nihil  commeatus  secum  habere  conqaererentur,  ait 
qui  supervenit  (67)  conviator  tertius  :  <  Jam  nunc 
lassi  conquiescentes  de  meis  pransuri  cibusculis  : 
postmodum  ea  ratione  dormiamus,  ut  nimirum  ter- 
tius  securam  vigiliam  exhibeat  duobus^  ut  sic  ge- 
mina  refocillationis  et  pausationis  recreatione  rele- 
vaticoeptam  in  Domino  profectionem  periiciamus.  » 
Quibus  hoc  bonum  consilium  insidiose  approbanti- 
bus,  sumpsit  alter  de  duobus  consociis  somnum  ima- 
ginarium ;  sed  tertius  qui  supervenit,  mortifenim 
atque  novissimam.  Nam  protinus  contra  innocentem 
consurgentes  nefandissime  interemerunt. 

18.  Quo  perpetralo,  quid  de  mortiQcati  cadavere 
impiissimi  agerent,  coangustati,  tandem  eorum  alter 
horribilem  sarcinam  propriis  coaptavit  humeris, 
coepitque  perscrutari,  ubi  in  qaolibet  devio  vel  ab- 
dito  mortificatum  exposuisset  loco.  Tandem  hoc 
invento,  dum  amplexum  a  se  corpus  conaretur  depo- 
nere,  coepit  a  mortuo  yivas  arctius  constringi,  ut 
nullo  conanime  funeris  pondus  a  se  potuisset  disjun- 
gere.  Quid  faceret  infelicissimus?  Auxius  quocnnque 
pergere  studuisset,  indeclinabiiem  sui  facinoris  pro- 
ditricem  ad  se  tenacissime  conglutinatam,  horrorem 
cunctis  incutiens,   comportavit.    Cui   interea  fatiga- 


D 


(61)  Ms.  S.  Max.,  glomicem, 

(62)  Idem  et  Ant.,  membris. 

(63)  Quomodo  eadem  femina,   invocata,  S.    WaU 
burge  ssepius,  sanala  sit,  refertur  a  Wolfhardo  1.  i. 

(64)  Ms.    LJltr.,   triginta.    Wolfhardus,   septem  et 
viginti. 


(65)  Wolfh.  de  altaris  calice  consecrato  tibi  pocu- 
lum  porrigent. 

(66)  Anno  894,  ut  probatum  ad  cap.  2,  1.    ii  Wol- 
fhardi,  ubi  hsec  narrantur. 

(67)  Ms.  Ultr.  et  Trevir.,  comTOea^or. 


ilOI 


IN  OPUSGULUM  SUBSEQUENS  MONITUM. 


im 


biliter  de  loco  ad  locum  vaganti  qnidam  sibi  cognitus 
obviavit ;  sed  conspecto  tant«  horribilitatis  onere 
pene  exanimis  expallescens,  tandem  animo  recupe- 
rato,  cur  tam  horrificse  molis  bajalus  exstitisset 
percunctatus  est.  At  ille,  ut  sibi  famUiari  amico  cre- 
dulus  cunctum  hujus  commachinationis  ordinem 
referebat,  et  ut  suse  calamitatis  commisertus  grave- 
dinem  qaa  miscrrime  comprimebatur,  a  se  exclu- 
dere  quodam  modo  comprobaret.  Tunc  ilie  facile 
suo  amico  posse  succurrere  arbitrans,  arrepto  gladio 
quem  secum  ferebat,  mortificati  corporis  brachia, 
gestantis  amici  cervicem  vivaciter  complexantia, 
articulatim,  nisi  aliter  nequisset,  absciudere  volens, 
quatenus  suum  ab  hujus  inauditi  ludibrii  violentia 
erueret  amicum.  Sed,  res  mira  et  stupenda,  et  in 
Domino  Jesu  Christo  laudanda!  mox  ut  manus  illius 
mortui  cohaerentes  laccrtos  attigerant  abscindendos, 
abscissoris  corpus  quasi  tenacissimo  bitumine  con- 
glutinabatur  illis  duobus.  Sed  statim  divina  mise- 
ratione  compunctus  suorum  scelerum  collacrymando 
reminiscens,  precabatur  quatenus  immensa  Dei 
clementia  per  B.  Walburgae  suffragia  sibi  miser- 
rimo  nimiumque  facinoroso  misereri  dignaretur. 
Cui  hujasmodi  supplicanti,  suaque  ad  S.  Walbur- 
gam  vota  multifarie  poUicitanti,  multumque  ejulanti 
disnexum  est  corpns,  et  nimium  libero  consolatus 
utebatur  incessn,  erectis  oculis  ac  manibus  Deum 
semper  et  ubique,  sanctamque  glorificans  virginem . 
19.  Tanc  pariter  terrifico  sarcinarum  pondere 
usque  ad  littus  Rheni  comitabatur,  ibique  dum  ali- 
quantulum  constitisset,  prsescriptus  miser  tanti  one- 
ris  gravitate  et  dedecoris  confusione  afflictus,  malens 
mortis  subire  interitum,  quam  detestabilis  et  ingratae 
vitse  fastidiam  diutius  sustinere,  Rheni  alveum  con- 
scendens,  quatenus  sic  sibi  suoque  cadaveris  coagu- 

(68)  Sequentia  aliter  narrat  Wolfhardus. 


A  lati  ponderi  ignotam  acquireret  sepulturam,  cum 
omni  impetu  se  prsecipitavit  in  illius  abyssi  voragi- 
nem  (68).  Sed  Rhenus  tanti  criminis  immunditiam, 
suam  prsedam  non  esse  prsesumens,  absque  ulla  mo- 
rula  parricidam  cum  suo  morticinio  vivum  ad  littus 
revomuit.  Stupefactus  autem  nimiumque  exterritus 
ejusdem  conviator,  et  de  ejus  direptione  nimis  con- 
gratulans,  sicut  de  alterius  calamitate  collacrymansy 
tandem  miserabilem  cum  miserabili  onere  derelin- 
quens,  ad  S.  Walburgse  monasterium  concito  carsu 
advenit,  reiqne  gestae  seriem  per  ordinem  veridico 
ore  ibidem  cunctis  narravit,  summique  juramenti  ap- 
probatione  afiirmare,  si  permitteretur,  libentis- 
sime  voluit.  Fertur  namque  prsefatus  funeris  captivi- 
tate  detentus,  B.  Walburgse  virginis  prsesidia.  ssepe 

Q  voluisse  adire,  sed  nunquam  illius  ecclesiae  confinia 
posse  contingere,  ut  liquido  monstraretur  quanti 
reatns  existeret  vinculo  colligatus,  qui  sic  procul, 
ne  ad  S.  Walburgae  monasterium  uUo  modo  pertin- 
gere  posset,  coerceretur.  Hunc  multi  cum  jam  saepe 
dicti  oneris  mole,  qui  tunc  temporis  exstiterunt, 
viderunt  :  unde  constat  nequaquam  esse  falsnm, 
quod  tam  plurimorum  attestatione  esse  verum  cor- 
roboratur. 

20.  Haec  itaque  signa  et  prodigia  hic  nunc  scripto 
comprehensa,  qua?  divina  majestas  in  illa  novitate 
sublevationis  ex  monumento  corpusculi,  Deo  et  ho- 
minibus  adamandse  virginis  peregit,  multum  lau- 
danda  et  admiranda  sunt.  Sed  adhuc  in  diversis  per 
totum  Francorum  regnum  provinciis,  quae  ejusdem 

^  virginis  reliqniarum  pignoribus  iliustratie  consi- 
stunt,  quotidie  plura  excellentioraque  prapconio 
digna  efficiuntur  per  Jesum  Ghristum  Dominum  no- 
strum,  coi  est  cum  Patre  et  Spiritu  sancto  peramiis 
gloria  in  saecula  saecnlorum.  Amen. 


IN  OPUSCULUM  SUBSEQUENS  R.  P.  BERNARDI  PEZn 

MONITUM. 

Dissertatio  isagogica  in  tom.  III  Thesauri  Anecdot,  ncviss.,  pag.  iii. 


Opusculum  de  Crassitudine  SphsBrsBy  ad  Sylvestmm  11,  antea  Gerbertum,  scribendo  ansam  praebuit  Adal- 
bolao  difticilior  quidam  locus  Macrobii  super  somnium  Scipionis,  ubi  ait  compertum  esse  apud  geometras 
peritissimos,  ut  in  duobus  circulis^  si  diameirum  unius  duplum  sit  diametro  alteriuSy  ejus  circuli  trassitudOf 
cujus  diametrum  duplum  st7,  octupla  sit  crassitudini  illius  circuUt  cujus  subduplum  est  diametrum,  etc.  -Quam 
doctrinam  dum  accurate  explicat  Adelboidus,  rem  tamen  omnem  ad  Silvestrum  defert :  In  his  omnibuSy 
inquit,  si  erro,  oro  ut  ad  viam  veritatis  reducar.  Si  viam  teneo,  nihilominus  peio  ut  via  quss  me  dubitantem 
tenet  in  ienebris,  vesiri  assensus  auctoritate  illustrata  reluceat,  £x  quibos  discimus  quanti  Silvestri  erudi- 
tionem  fecerit  Adelboldus,  qui  hoc  scriptum  ante  annnm  1003  qui  ultimus  Silvestro  fuit,  debuit  concinnare. 
Id  ex  cod.  ms.  membraneo  annorum  sexcentorum  bibliothecae  Tegemseensis  nobis  suppeditavit  adm.  R. 
et  cl.  P.  Alphonsus  Hueber.  alias  a  nobis  laudatus.  Alius  est  codex  Petrensis  ejusdem  aetatis  in-12,  ad 
qoem  idem  opusculum  exegimus.  Postremo  cl.  Edmundns  Martene  in  Itinere  suo  litterario  Gallicano, 
part.  II,  92,  testatur  se  in  abbatia  Gheminonensi  dioecesis  Catalaunensis  vidisse  opus  AdcUboldi  ad  Silvs^ 
sirum  papam  De  circulo,  etc,  quod  sine  dubio  hoc  ipsum  nostrum  est 


1103 


ADELhOLDI  TRAJEGTENSIS  EPISCOPI 


1104 


ADELBOLDI 


EPISCOPI  TRAJECTENSIS.  ORDINIS  S.  BENEDICTI 


LIBELLUS 


DE  RATIONE  INVENIENDI  CRASSITUDINEM  SPHvERyE. 

AD  SILVESTRUM  II  P.   M. 

Prodit  nunc  primum  in  lucem  ex  codd.  mss.  inclytorum  monasteriorum  Tegemseensis  et 
Sancti-Petrensis  Salisb,,  opera  adm.  R.  D.  P.  Alphonsi  Hueber,  ascetae  Tegemseensis, 

(Apud  R.  P.  Beniarduin  Pezium,  Thesaur.  Anecdot.  noviss.  tom.  III,  parte  ii,  coL  85.) 


Domino  Silvestbo  snmmo  et  pontifici  et  philoso- 
pho  Adelboldus  scholasticus  vitse  et  felicitatis  per- 
petuitatem. 

Valde  peccare  est  pahlicis  intentum  utilitatibus 
privatis  inquietare  conventionibus.  Sed  hoc  ingenio 
vestro  contido,  ut  simal  et  rei  publicae  possit  sufli- 
cere,  et  mihi,  ex  hoc  quod  qusero,  satisfacere.  Et 
tamen  temere  ago,  et  non  ignoranter  pecco,  quod 
tantum  virum  qaasi  conschoiasticum  juvenis  con- 
veqio.  Sed  confessio  peccati  veniam  non  tantum, 
dico,  qufierit,  sed  exigit.  Fortasse  cogitatis  nt  sic 
peccem  ut  me  peccasse  poenitere  nolim,  ac  ideo  sine 
fructu  poenitentiae  confessio  nec  veniam  debeat  qus- 
rere,  nec  remissionem  aliquam  exigere.  Ad  hsec 
respondebo  quia,  si  benignitatem  vestram  in  hac 
conventione  offendero,  ultra  quam  credere  possitis, 
me  vos  convenisse  dolebo  :  ac  ideo  dolenti  et  poe- 
nitenti,  simulque  se  peccasse  fatenti,  et  deinceps  ab 
ejusmodi  peccato  se  abstinere  volenti  veniam  con- 
cedendam  esse  oensebo,  ab  eo  maxime  qui  vicem 
illius  tenet,  cui  dictum  est  :  «  Non  dico  tibi  usque 
scptics,  scd  nsque  septuagies  septies  {Matth.  xviii, 
22).  » 

Si  autem  nou  ofifendero,  sed  id  quaesiero  quod 
cum  benevoientia  vestra  adeptus  fuero,  utpote  qnia 
in  adeptione  mea  et  mihi  et  multis  prodesse  gau- 
debo,  qusestiones,  quas  jam  auctoritati  vestrse  trans- 
misi,  quia  non  resolvuntur,  me  in  eis  ant  vos  offen- 
disse  timeo,  ant  pro  dilatione  solntionis  aliquid 
grande  futurum  spero.  Sed  non  aliud  quoddam  pro- 
ponam,  ut  aut  ex  hoc,  quod  timeo,  magis  doleam 
et  doloris  magnitudo  vos  flectat  ad  veniam  :  aut  exi 
hoc,  quod  spero,  magis  gandeam,  et  gaudii  mei  ple- 
nitudo  remunerationem  vobis  imploret  futuram.  Et 
hoc  quidem  quod  nunc  proponere  volo,  qnibus  ra- 
tionibus  discuti  et  ad  intellectum  usqne  dednci 
possit,  videor  videre;  sed  ad  determinandum  dili- 
gentiam  vestram  exspecto,  nt  tanti  viri  anctoritas 
prseceptionis  mese  fiat  aut  correctio  aut  integritas. 


B 


A  Quid  ergo  sit,  quibusque  imaginationibus  circa 
illud  et  delusus  habear  et  certus  tenear,  jam  nunc 
aperiam,  nt,  vulnere  aperto  hsesitationis,  a  vobis 
praesto  sit  medicamentum  certitudinis. 

Macrobius  super  Somnium  Scipionis,  ubi  loquitnr 
de  magnitudine  coeli,  terrse,  solis  et  lunse,  eorumque 
rotnnda  globositate,  compertum  esse  ait  apud  geo- 
metras  peritissimos,  nt  in  duobus  circulis,  si  dia- 
metrum  nnius  duplum  sit  diametro  altehus,  ejas 
circuli  crassitudo,  cujus  diametrum  duplum  sit, 
octupla  sit  crassitndini  illius  drculi  cujus  subdu- 
plum  est  diametrum. 

De  diametro  circulum,  de  circulo  diametrum,  de 
diametro  et  circulo  aream  invenire,  ac  ideo  diame- 
trum  ad  diametrum,  et  circulum  ad  circulum,  et 
aream.  ad  aream  comparare  illis  facile  est  qui  de 
talibus  consueverunt  cnrare.  Crassitudinem  autem 
ad  crassitndinem  quomodo  potest  comparare,  qui 
necdum  quid  sit  crassitudo  percepit?  Dnarum  enim 
rerum  notitiam  earumdem  comparatio  non  prsecedit, 
sed  subsequitur.  Unde  lit  ut  crassitudinem  aliquam 
crassitudini  alterius  octuplam  esse  comprehendere 
nequeat,  qni  nescit  unde  cujusque  circuli  crassitudo 
cuncrescat.  Quid  antem  jam  inde  mihi  percepissem, 
aperiam,  non,  ut  aiunt,  Minervam  litteras,  sed  ut 
monstrem  qnid  sentiam ;  quatenus,  si  erro,  ad  ^iam 
a  sagacitate  vestra  reducar  :  si  viam  titubans  teneo, 
auctoritati  vestri  assensus  innitar.  Sed  ut  ad  id 
G  quod  volo  perveniam,  ab  his  quse  pluribus  nola  sunt 
incipiam. 

§n. 

Diametrnm  7  pedum  mihi  facio.  Ex  hoc  circnlum 
sic  qusero.  Triplico  illud,  et  ejus  septimam  triplica- 
tioni  iili  superaddo,  et  sic  circulum  in  viginti  doos 
pedes  habeo.  Medietate  autem  dfiametri,  qnod  est  3 
et  semis,  et  medietate  circnli,  quse  est  11,  invicem 
multiplicatis,  venit  mihi  area  ejusdem  circnli  38 
pedes  et  semis.    Ecce  diametrum,   ecce   drculum. 


1105 


UB.  DE  GRASSITUDINE  SPHiERiE. 


1106 


ecce  aream  habeo !  Sed  ut  crassitudinem  inveninm, 

diametrum  idem  cnbico,  et  cubum  mihi  ejnsmodi 

facio,  qui  globositatem  sphserae  lateribus  contingat, 

angulis  autem  et  lineis  ab  angulo  in  angulum  pro- 

cedentibus  excedat.  Ah  hujusmodi  cubo  crassitudi* 

nem  illam,  quse  a  globositate  usque  ad  angulos  et 

lineas  procedit,  necesse  est  recidere,  ut  hsc  recisa 

solius  sphfierop  solidilas  remaneat. 

Hanc  recisionem  hoc  modo  facio.  Summam  totius 

cubi  per  vicesimas  primas  divido.  Hinc  tollo  vice- 

simam  primam  partem  de  cubo,  quse  est  16  : 

multiplico   decies,  et  habeo  recisiones  cubi.  Postea 

undecies,  et  habeo  globositatem  spheerse,  id  est,  ex 

his  vigesimis  primis  excisionibus  cubi  deputo  10; 

reliqnas     crassitudini     [cod.     Petr.     crassitudinesj 

sphaerse  relinquo.   Quod  idem  esset,  si  totius  cubi 

snmmam  undecies  dncerem,   et  ex  illa  concretione 

unam  vicesimam  primam  subducerem  [Petr,  duce- 

rem].   Haec  enim  vicesima  prima  tanta  est  [Tegem, 

esset],  quantffi  illee  11  quse  vicesimee  primse  ex  sim- 

plici  cubo  tollebantur. 

§111. 

Ut  lucidins  fiat  quod  dicimus,  certis  nnmeris  cras- 
situdines  duas  assignabimus,  ut  assignatas  invicem 
comparare  possimus  :  non  ut  hsec  aut  veriora  sint, 
aut  vos  ignorare  credamus,  sed  ut,  viis  nostrls  ve- 
strse  diligentice  monstratis  a  vobis  deinceps  dncti 
errare  nesciamus. 

Girculi,  cujus  diametrum  est  7  pedum,  crassitudi- 
nem  sic  qusero.  Gubico  diametrum,  et  dico  :  septies 
septem  fiunt  49.  Rursus  septies  49  finnt  343.  Ecce 
cubas  ejus  quadrati,  cujus  unumquodque  latus  7  sit 
pedum,  et  hic  cubns  globositatem  sphserffi  ex  toto 
concludit. 

Ut  autem  supercedentia  recidantur,  sic  facio. 
Tollo  vigesimam  primam  ex  343  quse  est  lOetSS. 
Hanc  si  decies  dnco,  habeo  1 63  et  SS,  excessiones 
sciiicet  cubi.  Si  undecies,  habeo  179  et  SS,  sphflerffi 
scilicet  crassitudinem. 

Ut  manifestius  fiat  quod  dicimus,  cum  quadrato 
circulum  subpingamus  iTegem.  subpingimus],  ut 
visa  in  planitie  facilius  intelligantur  [Petr,  intelli- 
gatur]  in  crassitudine. 


A  Ecce  in  hac  sphcera  diametrum  est  7  pedum,  cit- 
culus  22,  area  38  et  semis,  soliditas  179  et  SS.  Non 
est  autem  mirandum  si  cubus  in  excessionibus  suis 
fere  medietdtem  crassitudinis  obtineat,  cum  hic 
quadratus  in  planitie  in  supergressionibus  [suis^vix 
[Petr.  nec  tert.]  tertiam  partem  retineat.  Hic  quippe 
in  qnadratura  cum  unumquodque  latus  7  sit  pedum, 
secundum  laterum  dimensionem  [Tegem,  divisio- 
nem],  aream  49  habebit.  Gumqne  circulns  ex^.his 
sibi  38  et  acceperit,  quadratura  suis  ^excisuris  non 
nisi  10  etS  retinebit. 

§  IV. 
Quare  antem  mibi  ita  esse  videatur,  si  vobis 
non  sit  fastidiosum  audire,  mihi  non  erit  onerosum 
dicere.  Hic  namque  id  est  :  quadratus,  si  septies  in 
altum  tollatur,  343  pedes  reddit,  excessiones  scilicet 
suas  et  aream  circuli  secum  in  altnm  deducens 
[Petr.  ducens].  Septies  enim  10  et  semis,  id  est 
excessiones,  fiunt  73  et  semis ;  et  septies  38  et  se- 
mis,  id  est  area  circuli,  fiunt  269  et  semis.  Sed  73 
et  semis,  et  269  et  semis,  reddunt  343.  Quare  qua. 
dratum  in  altum  tollere  nihil  est  aliud  nisi  exces- 
siones  suas  et  circuli  aream  secum  deducere.  Ab 
illo  igitur  cubo,  qui  ex  area  49  pedum  consurrexe- 
rat,  si  quis  septies  10  et  S.,  id  est  73  et  S.  reciderit, 
nondum  sphsericam  globositatem  expolivit,  sed  se- 
cnndnm  formam  modii  ab  sequali  area  in  fiequalem 
aream  deductam  constituit,  in  pedes  scilicet  269 
et  S. 

G  Ex  hac  autem  forma  non  medietatem,  ne  in  mo- 
dum  trochi  ex  utraque  parte  acueretur,  sed  tertiam 
partem,  quse  est  89  et  SSS,  tollere  debemus,  ut 
sphseram  expoliamus.  Sed  hcec  tertia  non  tamen 
omnino  rotundce  formce,  id  est  [cod,  Petr,  Sed  hcec 
t.  rotundse  formce  non  tamen  de  numero  id  est,  ete,] 
89  et  SSS  et  7  excessiones,  id  est  73  et  S.,  idem 
reddnnt  quod  10  vicesimce  primse,  quce  ob  hoc  inte- 
gro  cubo  tollebantur,  ut  spbcera  undique  rotunda- 
retur;  et  hce  decem  vigesimce  primce  ad  medietatem 
cubi  fere  pervenirent,  nisi  qnadragesima  secunda 
ejusdem  cubi  impediret  [Tegem,  impedirentur.] 

§  V. 
Jam  facile  est  videre,  cnm  quadratns  nec  tertia 
[Petr,  nec  in  tertiaj  sui  circulam  devincat,  quare 

D  cubus  fere  sui  medietate  sphcerce  globositatem  su- 
pervadat.  Sed  hcec  forma  modii,  qnce  recisis  undique 
lateribus  cubi  rotundatur,  quamvis  ad  plenum  non 
possit,  aliquatenus  tamen  subscribatur,  ut  quod 
inertia  linguce  occultat,  veritas  picturce  aperiat. 


41 


ADELBOLDI  TRAJEGTENSIS  EPISCOPI 


Ii08 


Ecce  yideri  potest  qQantam  post  recisionem  acu- 
minum  de  cabo  recidendum  sit  de  medio  [Tegem, 
modio]  ut  pura  globositas  spbserse  remaneat. 

Ecce  satis  dictum  esse  videtur  quomodo  ex  dia- 
metro  7  pedum  crassitudo  spbaera  concrescat.  Jam 
nunc  aliam  statuamus,  quae  ex  [Petr.  a]  daplo  dia- 
metro  proveniat.  Sit  14  diametrum.  Hoc  cubico  : 
quaterdecies  14  quaterdecies  iiunt  2744.  Hic  est 
cubus  spbseram  concludens.  Hujas  si  vigesimam 
primam  partem  accepero,  qase  est  130  et  SS,  et  eam 
decics  daxero,  venient  mibi  1306  et  SS  ;  et  bic  cubus 
[Petr.  et  in  bis  cubusj  spbseram  excedit.  Si  autem 
undecies,  iiunt  1437  et  SS;  et  bsec  est  crassitudo 
spbdirae.  Qaam  si  quis  eisdem  rationibus  velit  infor- 
mare  quibus  superiorem  informavimus,  scilicet  ut 
eam  de  cabo  in  formam  modii,  de  modii  forma  in 
suam  giobositatem  velit  deducere,  non  tantum  istam, 
sed  et  omnes,  de  quocunque  diametro  processerint, 
simili  modo  rotundare  poterit.  Sed  uterqae  circulus 
depingatur,  et  is  qui  7,  et  is  qui  14  babet  pedes  in 
diametro,  ut  numerus  cuique  suae  soliditatis  ascri- 
ptus  demonstret  quantum  minor  a  majore  vincatur. 


Q\tculus  4^ 


Hujus  autem  diameter. 

14  est  pedum. 

a.  b.  b.  c.  d.  e.  f.  g. 


Area  154. 
Soiiditasl437etSS. 


CVtcuIuT^ 


/ 


Hujus,  sicut  dictum  est, 
Diameter  7  est  pedum. 

Arca  38  et  S. 
Soliditasl79  et  SS. 


Diameter  et  circulas  spbeerffi  majoris  diametro 
B  et  circulo  minoris  dupla  proportione  junguntor; 
area  vero  areee  quadrupla ;  crassitudo  autem  cras- 
situdini  octupla :  bis  enim  7  et  bis  22,  qaod  est 
diameter  et  circulus  minoris,  fiunt  14.  Et  14,  qoi 
est  diameter  et  circulus  majoris,  et  quater  38  et  S. 
quod  est  area  minoris,  fiunt  154,  quod  est  area  ma- 
joris ;  et  octies  189  et  SS  quod  est  soliditas  minoris, 
reddunt  1347  et  SS,  quod  estsoliditas  majoris. 

§  VL 
Jam  nunc  quidem  nibil  dubitarem  quin  hsc  esset 
ratio  spbffiricam  crassitudinem  inveniendi,  si  pro- 
prium  esset  sphffiricffi  tantum  iirassitadinis,  ut,  si 
duplicitas  in  diametro  constaret,  octuplicitas  in  so- 
liditate  reperiretur.  Sed  banc  eamdem  caasam  et 
rationem  in  omnibus  cubis  invenio.  Si  enim  ex  bi- 
nario  unum  fecero  cabum,  et  quaternario  alterum, 
quia  quaternarius  duplus  est  binarius,  cubas  qua- 
ternario  octuplus  erit  cubo  binarii,  etiam  are»  bi- 
narii  quadrupla  erit  area  quaternarii  :  et  non  tantom 
in  cubis,  sed  etiam  invenitnr  idem  in  pateorom 
profunditatibus.  In  his  omnibus,  si  erro,  oro  ut  ad 
viam  veritatis  reducar.  Si  viam  teneo,  nihilominus 
peto  al  via  quffi  me  dubitantem  tenet  in  tenebris, 
vestri  assensus  aactoritate  illustrata  reluceat. 


ADELBOLDI 

CHARTA 

DE  VASSIS  SIVE  FIDE  ADDICTIS  ECCLESIiE  ET  EPISCOPO  TRAJECTENSI. 

(Heda,  Chronicon  UUraject.,  p.  282.) 


In  nomine  Dei  amen.  Oper»  pretium  duxi  ea  quffi 
sequuntur  scriptis  inserere,  ne  posteris  iateret  quod 
prffisens  ffitas  faceret.  Quapropter  desidero  notum 
esse  cunctis  sanctffi  Dei  Ecclesiffi  fidelibas,  tam  prffi- 
sentibus  quam  futuris,  quod  ego  Adelboldus,  Dei 
solummodo  gratia,  sanctffi  Trajectensis  Ecclesiffi 
prffisul  indignus,  cum  feudales  liberi  sanctffi  Tra- 
jectensis  Ecclesise  a  me  feudum  suum  requirerent, 


C  prffidecessorum  meorum  episcoporum  Trajectensium 
mihi  litteras  ostenderunt,  continentes  qu»  et  qualia 
bona  ipsi'  et  eorum  progenitores  ab  Ecclesia  Tra- 
jectensi  tenuerunt ;  quibus  visis,  in  scriptis  feci  re- 
digi  quffi  sequuntur. 

Dux  Brabantiffi  est  liber  feudalis  Ecclesiffi  Tra- 
jectensis,  et  tenet  in  feudum  civitatem  lapideam  ia 
Tiele,  cum  prffidiis,  familiis,  mancipiis,  silvis,  aquis, 


ii09 


mJSIGA. 


iHO 


piscationibos,  pascuis,  pratis,  et  salictum  juxta  prse- 
dictam  civitatem  Tiele  situm,  et  omnibus  ad  civita- 
tem  pertinentibus  eamdem. 

Item  totam  Campiniam  usqae  Tournoutervoerde, 
cum  mancipiis,  silvis,  campis,  officiumque  ejus  est 
quod  vocatur  et  est  dapifer  episcopi  Trajectensis. 

Item  comes  Gelri8e|est  etiam  liber  foudalis  Eccle- 
sise  Trajectensis,  et  tenet  in  feuduro  comitatum 
Zutpbanise,  cum  multis  prsediis,  mancipiis,  pratis, 
silvis,  aquis  aquarumve  decursibus  et  justitiis.  Item 
Embricum  cum  suis  attinentiis  pro  parte  media, 
et  alia  pars  est  episcopi  Trajectensis.  Ilem  in 
pago  Batua  magnam  partem,  cum  mancipiis  utrius- 
que  sexus  et  justitiis.  Item  Tielrewert  et  Bom- 
brewert,  cum  multis  mancipiis,  mansis,  terris, 
casis,  domibus,  campis,  pratis,  aquis,  aquarum 
decursibus,  et  justitia  ;  et  dicti  comitis  officium  est 
quod  vocatur  et  est  venator  episcopi  Trajectensis. 

Item  comes  Hollandise  est  iiber  feudaiis  episcopi 
Trajectensis,  et  tenet  in  feudnm  comitatum  Holian- 
dise,  et  terram  Kenemariffi,  cum  terris,  mansis,  silvis, 
campis,  pratis,  pascuis,  mancipiis,  aquis,  aquarum 
decursibns,  et  justitia,  exceptis  dictarum  terrarum 
decimis,  et  terra  Waterlandi»  et  West-Frisiae,  qnae 
totaliter  pertinet  ad  episcopum  et  Ecclesiam  Tra- 
jectensem,  et  dictus  comes  Hoilandise  vocatur  et  est 
marescbalcus  episcopi  Trajectensis. 

Item  comes  Glivensis  est  liber  feudalis  Ecclesise 
[TrajectensisJ  et  tenet  in  fendum  in  pago  Batua  in 
superiori  parte  supra  Rbenum  magnam  partem  ter- 
rarum  et  mansorum,  cum  casis,  domibus,  mancipiis 
campis,  pratis,  pascuis ;  et  ex  alio  latere  Rbeni,  et 
in  aliis  quibusdam  locis,  terras,  mansos,  casas,  do- 
mos,  silvas,  campos.  Item  Woudricbem  cum  agris 
et   campis,  cum  aquis,   aquarumve   decursibus,   et 


A  justitiis,   est  et  vocatur   camerarius   episcopi  Tra- 
jectensis. 

Item  comes  de  Benthem  est  liber  feudaiis  Eccle- 
sise,  et  tenet  in  feudum  Burcbgraviatum  sive  prce- 
fecturam  Trajectensem  cum  plurimis  mansis,  terris, 
insulis,  campis,  mancipiis,  silvis,  pratis,  pascuis, 
aquis  aquarumve  decursibus,  et  justitia,  in  pluribus 
locis  civitatis  et  dioecesis  Trajectfensis,  qui  vocatur 
et  est  janitor  episcopi  Trajectensis. 

Item  dominus  de  Cuke  est  liber  foudalis  Ecclesiee, 
et  tenet  in  feudum  multas  terras,  insulas,  et  deci- 
mas,  cum  casis,  domibus,  et  silvis,  campis,  pratis 
et  pascuis,  aquis  aquarumve  decursibus,  et  justitia 
in  diversis  iocis  dioecesis  Trajectensis,  qui  vocatur 
et  est  pincema  episcopi  Trajectensis. 

3  Item  dominns  de  Ghoer  est  liber  feudalis  Ecclesiae 
Trajectensis,  et  tenet  in  feudum  castrum  Goher,  et 
terram  dictam  Ameide,  cum  multis  terris,  mansis,  casis, 
domibus,  silvis,  campis,  mancipiis,  pratis,  pascuis, 
aquis,  aquarum  decursibus,  mobiiibusetimmobilibus, 
et  omnibus  ad  dictos  districtus  de  Goher  et  Meyde 
pertinentibus,  qui  vocatur  et  est  signifer  episcopi 
Trsgectensis. 

Praenominati  omnes  feudales  Ecclesi»  in  generali 
synodo  episcopi  Trajectensis  tenentur,  et  debent 
personaliter  interesse,  qui  feudum  suum  a  me  rece- 
perunt  in  homagium,  ac  iidelitatem  prsestiterunt  co- 
ram  domino  Henrico  II  Rom.  imperatoris  invictiss. 
Augusto,  prsesentibus  Aribone  archiepiscopo  et  ar- 
chicapellatio,  Annone  Coloniensi,    Everhardo  Treve- 

^  rensi,  Adelberto  Hammelburgensi  archiepiscopis, 
Udalrico  vice  cancellario  et  pluribus  aliis  episcopis, 
comitibus  et  regni  fideiibus. 

Actnm  in  Tulpiaco  castro,  anno  Domini  1021,  iv 
Non.  Januarii  feliciter.  Amen. 


ADELBOLDI  MUSICA 

(D.  Hartinus  Gerbertus,  Scriptores  ecclesiastici  de  musica,  I,  303,   ex  cod.  Tegernseensi  ssec.  xi  vel  xii). 


MONITUM. 

Codicem  Tegernseensem  8®c.  xi  vel  xii,  ex  quo  Bem.  Pezius  edidit  Adelboldi  libellum  De  crassitudine 
seu  circulo  sphaerae,  inscriptum  reperi  recentiori  quidem  manu  Musica  Adelboldi  ad  Silvestrum  papam, 
qui  Romae  sedit  ab  an.  999  usaue  1003.  Nemqoe  Domino  Silvestro  summoet  ponti^  et  philosopho  Adelboldus 
scholi^ticus  dedicat  ipsum  laudatum  libellum,  cur  non  interrupto  stylo  mox  ea  subduntur,  quce  nunc  nos 
sub  ejus  nomine  edimus  ad  nostrum  spectantia  argumentum. 

QUEMADMODUM  INDUBITANTER  MUSICiE  CONSONANTIiE  JUDICARI  POSSINT. 
Ut   vero  indubitanter  consonantiarum  ratio  colli-  D  curvatura  ad  id  qood  est  B  diducta  iinea  rectos  cir- 
gatur,  tali  brevissimo  ac  simplici  effici  poterit  instru-      com  se  angulos  efficiat.  Item  ab  ea  quce  est  F  cur- 


mento.  Sit  regula  diligenter  extensa. 


E 


A^ 


K 


F 


B 


Cui  duo  semisphseria,  quas  magadas  Grffici    vo- 
cant,  insuper  apponantnr,  ita  ut   ab  ea  que  E  est. 


vatura  ad  id  qiiod  est  C.  pnnctum  diducta  linea  re- 
ctos  circumseangulosreddat.  Sint  vero  hsecflequaliter 
undique  perpolitse,  et  ad  eosdem  usus  sint  eisdem 
alise  eequales  paratse.  Super  has  intendatur  nervus 
ffiqualis  undique  is  qui  est  E.  A.  F.  D.  Si  igitur 
diatessaron  consonantiam,  qualis  sit,  reperire  vo- 
Inero,  hoc  modo  faciam.  Ab  E  pnncto,  quo  nervus 
semisphffrium  tangit,  usque  ad  F  punctum,  quo 
rursus  ab  alia  parte  altero  rursus  nervns  samisph»- 


liil 


ADELBOLDI  TIUJEGTENSIS  EPISGOPl 


illS 


rio  juDgitar,  divido  spatium  F  E.  partibus  VIL  Et 
ad  partem  IIII.  septimarum  appono  punctum  quod 
est  k.  Est  igitar  k.  ab  ea  quse  est  K.  F.  sesquitertia. 
Si  igitur  ad  k.  eequam  saperioribus  semispheeriis 
apposuero,  atque  alterutra  vicissim  E.  K.  et  K.  F. 
plectro  adhibito  peiiantar,  diatessaron  distantia 
consonabit,  sin  vero  simul  utrasque  percussero, 
diatessaron  consonantiam  nosco.  Quod  si  diapente 
efficere  volumus,  quinque  partihus  totam  divido, 
ac  tres  uni  portioni,  duas  vero  reliquffi  dabo,  atque 
posito  ita  semisphserio   secundum  superius  dictum 


modum  consonantias  dissonantiasque  perpendo.  Item 
si  diapason  consonantiam  tentare  voluero,  totam 
tribus  partibus  seco,  atque  in  unam  duasque  distri- 
buens,  easdem  simul  vel  alterutram  pulsans,  quid 
consonet  vel  quid  dissonet  uiraqae  cognosco.  Tripla 
vero  quse  ex  mistis  consonantiis  nascitur,  ita  reddi- 
tur,  ut,  si  totam  IIII  partium  divisionibus  partiamur, 
atque  in  tres  et  unam  tota  nervi  proiixitasdividatar; 
itaque  semisphserium  tribus  appositum,  triplse  pro- 
portionis  dissonantiam  et  consonantiam  reddet. 


MONOCHORDI  NETARUM  PER  TRIA  GENERA  PARTITIO. 
Ut  vero  per  tria  genera  currat  misla  descriptio,  B  nos,  in  diatonico  scilicet  genere  ii,  dcccc.  xvi.  lono 


et  omnibus  propria  nervorum  pluralitas  apponatur, 
ad  conservandas  scilicet  proportiones  vel  tonorum 
atque  dieseon,  excogitatus  est  numerus  qui  heec  om- 
nia  posset  explere  :  et  proslambanomenon  quidem 
describatur  qui  sit  VIIII.  CC.  XVI.  minimns  vero  11. 
CGC.  IIII.  reliquorum  vero  sonorum  proportiones  in 
horum  medietate  texentur.  Sane  ab  inferiore  proce- 
dimus  omniumque  nomina  chordarum  non  solum  no- 
minibus,  vernm  etiam  appositis  litteris,  demonstra- 
mus.  Sed  ita  ut,  quoniam  trium  generum  est  fa- 
cienda  partitio,  nervorumque  modus  litterarum 
numerum  excedit,  ubi  defecerint  litterse,  easdem 
rnrsus  geminamus  hoc  modo,  ut  quando  ad  Z.  fue- 


quidem  distans  ab  ea,  quee  est  paranete  hyperboleoo 
diatonos,  ditono  vcro  ab  ea  quse  est  nete  hyperbo- 
leon.  Eadem  vero  FF.  erit  in  chromatico  genere 
trite  hjperboleon  chromalica;  in  enarmonio  vero 
paranete  hyperboleon  enarmonios.  Quod  facilius 
agnoscitur  cur  veniat,  cum  trium  generum  tria 
prima  tetrachorda  a  nete  hyperboleon  inchoantia 
descripserimus.  Quoniam  vero  si  a  sesquitertia 
proportione  duas  sesquioctavas  abstulero,  relinque- 
tur  mihi  semitonium  miniis,  sumo  tertiam  ejus 
qu£B  est  II.  partem,  id  est  nete  hyperboleon  ;  sunt 
Dcc.  LX7i]i.  hos  eisdem  adjicio,  fient  mihi.  ui.  lxxii. 
quod  est  nele  diezeugmenon,   DD,  ad  triten  hyper- 


rit  usque  perventum,  ita  describimus  reliquos  ner-      boleon  semitoniuin  minus.  Quoniam   nele  diezeug 


vos.  bis  a.  aa.  bis  b.  bb.  et  bis  c.  cc.  Sit  igitur  primus 
quidem  numerus  maximusque,  qui  proslambanome- 
ni  obtineat  locum(68*)  vim.  cc.xvi.Sitque  totius  chor- 
dce  modus  ab  eo,  quod  est  A.  usque  ad  id,  quod  est 
LL.  Hanc  id  est  A.  proslambanomenon.  viui.  cc.  xvi. 
divido  dimidiam  ad  0.  ut  sit  tota.  A.  dupla  abea  quee 
est.  0.  item  0.  sit  dupla  ab  ea  quae  est  bis  II.  nete  hy- 
perboleon.  Habeigiturquidem.A.  viu.  cc.  xvi.  0.  vero 
horum  dimidium.  iiii.  dc.viii  admese  ut  proslamba- 
nomenondiapasonconsonanliaconveniat.  Eaveroquse 
est  bisll.  dimidiummeses,  utsitproslambanomenosab 
eaquee  estnete  hyperboleonquadrupIa,et  bisdiapason 
ad  eam  consonet  symphoniam.  Sitque  II.  u.    ccciiii. 


pros 
viiii. 


lamb. 

CC.      XVI. 


im. 


me 

DC. 


se 

VII. 


nete 
ii. 


Iiyperb. 
ccc. 


iiii. 


A. 


0. 


H. 


LL. 


Si  igitur  ex  ii.  ccc.  nii.  octavam  abstulero  par- 
tem,  id  est,  cc.  lxxx.  viii.  eisdemque  adjecero, 
fient  mihi  u.  d.  xc.  ii.  eritque  HH.  ii.  d.  xc.  ii.  quse 
sitparanete  hyperboleonad  nete  hyperboleon  obtinens 
distantiam  toni.  Rursus  ejns  quee  est  HH.  id  est 
11.  d.  xcu.  aufero  octavam,  quee  est  ccc.  iiii.  eam- 
demque  eis,  quorum  est  octava,  subjungo,  eruntque 
u.  Dcccc.  xvi.iietque  mihi  FF.  tritehyperboleon  diato- 

(68*)  Generatim  in  hac  musica  notasse  sofficiat, 
numeros  centenariis  proepositos  semper  esse  mil- 
lenarios. 

(69)  Errorem  hic  esse  commissum,  ex  eo  patet, 
qaod  dimidium  cc.  lxxxviii.  sit  c.  xxxx.  iin.  non 
vero,  ut  Mc  ponitnr,  c.  xx.  vui.  hinc  juxta  explica- 


menon  ad  nete  hyperboleon  diatessaron  conlinct 
consonantiam ;  trite  autem  hyperboleon  diatonos  a 
nete  hyperboleon  ditonum  distat,  relinquitur  spatium, 
quod  est  inter  neten  diezeugmenon  et  triten  hyper- 
boleon,  semitonii  minoris. 

Quoniam  igitur   tetrachordum  hyperboleon  dia- 
tonici    generis     explevimus,    nunc  chromatici    et 
enarmouii  tetrachorda  supplenda   sunt  hoc   modo. 
Quoniam   enim  paranete  hyperboleon   a  nete  hyper- 
boleon  tono  distat  in   diatonico   genere,  in   chroma- 
tico  tribus  vero   semitoniis,  in  enarmonio  quidem 
duobus  tonis  :  si  distantiam  paranetes  hyperboleon, 
et  netes  hyperboieon  diatonici  generis  sumpserimus, 
ejusque  dimidium  paranete  hyperboleon,  qose   est 
D  dialonici  generis,  apponamus,  habebimus   numeram 
tribus  semitoniis  ab  nete  hyperboleon  distantem,  et 
erithsec  in  chromatico  genere  paranete  hyperbo- 
leon.  Aufero  igitur  de  li.  d.  xcii.  id  est  paranete 
hyperboleon  diatonici  generis  ii.  ccciiii.  id  est  nete 
hyperboleon,  relinquantur  cc.  lxxx,  viii.  hos  divido, 
erunt.  c.  xx.  viii.   eosdem  li.  ccc.  x.  adjungo,  lient 
II.  cccc.  XXX.  viii.hfficerithyperboleonparanete  chro- 
matica.  (69)  Rursus  quoniam  trite  hyperboleon   vel 
diatonica  vel  chromatica  duos  tonos  distat  a  nete  hy- 
perboleon,  et  in  enarmonio  genere  paranete  hyperbo- 

tionem  mox  factam  ita  legendum.  Aufero  igitur  de 
11.  D.  _ii.  id  estf  paranete  hyperboleon  diatonici 
generis  ii.  ccc.  iiii.  id  est  nete  hyperboleon^  relinquuntur 
cc.  Lxxx,  VIII.  hos  divido,  erunt  c.  xxxx,  iiii.  eosdem 
u.  D.  xc.  II  adiungOf  fient  ii.  dcc.  xxx.  vi.  hxc  erit 
hyperboleon  paranete  chromatica. 


1113 


MUSICA. 


1114 


leon  duobas  toois  distat  ab  ea  quee  est  nete  byper- 
boleon,  eadem  erit  et  in  enarmonio  genere  paranete 
byperboleon,  quse  est  in  diatonico  vel  cbromatico 
trite  byperboleon.  Sed  qaoniam  trite  byperboleon 
diatonici  generis  et  cbromatici  ad  nete  diezeagme- 
non  minus  semitonium  servant,  constat  autem 
tetracbordum  enarmonii  generis  ex  daobus  integris 
tonis  et  diesi  ac  diesi,  quse  sunt  dimidia  spatia  se- 
mitonii  minoris  :  distantiam  eam,  qase  est  inter 
neten  diezeugmenon  et  paraneten  byperboleon 
enarmonium  sumo.  Sed  quoniam  nete  diezeugme- 
non  est  u.  dcc.  xxx.  viii.  paranete  aatem  byperbo- 
leon  n.  ccc.  x.  horam  distantia  erit  cccc.  xx.  viii. 
borum  sumo  dimidiam  partem  qui  sunt  cc.  x'.  iiii. 
bos  adjicio  u.  ccc.  x.  tient  ^^  d.  xx.  iiii.  beec  crit 
£E.  (70)  trite  byperboleon  enarmonios.  Descriptum 
est  igitnr  secundum  tria  genera  tetracbordum,  quod 
est  byperboleon,  cujus  formam  subter  adjecimus. 

SCHEMA   N.  1. 

Ratio  superius  digestse  descriptionis. 

iTria  igitur  tetracborda  tali  nobis  ratione  descri- 
pta  sunt.  Tetracbordum  enim  omne  diatessaron  re- 
sonat  consonantiam.  Igitar  nete  byperboleon  et 
nete  diezeagmenon  in  tribus  genehbus,  id  est, 
vei  in  diatono,  vel  in  cbromate,  vel  in  enarmo- 
nio  diatessaron  continet  sympboniam  :  Diatessaron 
autem  consonantia  constat  duobus  tonis  et  semitonio 
minore.  Idem  boc  modo  per  tria  genera  in  supra- 
scriptis  tetracbordis  divisum  est.  In  diatono  enim 
genere  quod  primum  paranete  byperboleon,  id  est  u. 
D.  xc.  II.  ad  nele  byperboleon,  id  est  u.  ccc.  iiii. 
distantiam  obtinet  toni,  quod  tali  notula  inscripsi- 
mus.  T.  Rarsas  trite  byperboleon  diatonici  generis, 
quae  est  u.  dcccc.  xvi.  ad  paranete  byperboleon 
diatouici  generis,  qase  est  u.  d.  xc.  u.  obtinet  difife- 
rentiam  toni,  qaam  simiii  notula  T.  insignivimus. 
Nete  autem  diezengmenon  ad  triten  byperbo- 
leon,  id  est,  m.  lxx.   ii.  ad    n.    dcccc.   xvi.   semi- 

toniam  refert,  quod  tali  notula  signavimus.  T.  Et 
est  boc  totum  spatium  netes  diezeugmenon  et  ne- 
tes  byperboleon,  daorum  tonoram  ac  semitonii. 
Sed  iidem  duo  toni  ac  semitonium  in  cbroma- 
tico  genere  bac  ratione  divisi  sunt.  Secundnm 
enim  genus,  quod  est  cbromaticam,  boc  modo 
descriptam  est.  Paranete  enim  cbromatice  byper- 
boleoD,  quee  est  u.  dcc.  xxx.  vi.  ad  neten  byperbo- 
leon,  qase  est  u.  ccc.  iiii.  comparata,  continet  spa« 
tiam  paranetes  byperboieon  diatonici  generis  ad 
neten  hyperboleon,  qui  est  unus  tonus,  id  est  dao 
semitonia  majus  ac  minus  :  et  divisum  mrsus  spa- 

(10)  Ut  ex  superioribus  patet,  bic  denuo  error  in 
calcalum  irrepsit.  Legejidum  igitor  :  Sed  quoniam 
nete  diezeugmenon  est  ui.  lxx.  ii,  paranete  autem 
hyperboleon  Ti,  dcccc.  xvi.  horum  distaniia  erit  c. 
Lvi.  horumjumo  dimidiam  partem^  qui  sunt  lxxviii, 
hos  adjicio  u.  dcccc.  xvi.  fient  u.  dcccc.  xc.  iiii.  haec 
erit.  etc. 

(71)  Sopplendum  :  ita  enim  factum  esty  ut  duobus 


A  tium  paranetes  hyperboieon    diatonici   generis  ad 

neten  byperboleon.  Ita  enim  factum  est  (71)  qai  est 

tonus,    sed  non  integre,   dimidius;   qui,  ut  supra 

uberrime  monstratom  est  (non)  potest  tonos  in  duo 

seqoa  partiri     Consignavimus  igitur   boc  spatium 

trium  semitonioram,  id  est  toni  ac  semitonii,  boc 
t     •     t 

modo  T.  T.  T.  Bursus  paranete  byperboleon  cbro- 
matice  ad  triten  byperboleon  retinet  partem  toni, 
id  est  semitonium,  qood  reliqoum  fait  ex  doobus 
tonis,  qoi  continentur  inter  triten  byperboleon  dia- 
tonicam  et  neten  byperboleon.  Sobtractis  vero  iiii. 
semitoniis,  reliquom  ex  toto  tetracbordo  spatium 
semitonii  est,  quod  continetur  inter  neten  die- 
zeugmenon,  et  triten    hyperboleon.    Constat  igitur 

g  boc  tetracbordom  ex  duobus  tonis  ac  semitonio, 
divisum  semel  qaidem  in  uno  spatio  tribus  semi- 
toniis,  in  duobus  autem  spatiis  duobus  semitoniis  : 
tria  vero  spatia  nervis  iiii.  continentor.  In  enar- 
monio  vero  genere  summa  est  id  pemoscendi  (72) 
tonos  integros  distat,  quos  boc  modo  notavimus. 
f.  f .  Relinquitur  igitur  ex  totios  tetrachordi  duobus 
tonis  ac  semitonio  unom  semitoniom,  qood  conti- 
netur  inter  neten  diezeugmenon,  et  paraneten  by- 
perboleon  enarmonion,  quod  scilicet  divisimus  in 
duas  dieses  trite  byperboleos  media  inteijecta, 
spaliamque  dieseos  hoc  modo  notavimus.  Q.  Igitur 
nobis  hyperboleon  tetracbordum  descriptum  est, 
quo  peracto  ad  diezeugmenon  veniamos.  Nec  in- 
morandom  est  bisdem  commemorationibus  in  cce- 

^  teris,  cum  ab  hac  descriptione  etiam  in  aliis  snmi 
possit  exemplum. 

Monochordi  netanm   per    tria  genera  partitio   die- 

zeugmejwn. 

Netes  igitur  diezeugmenon,  qose  est  m.  lxx.  ii. 
si  dimidiam  somam,  eront  I.  d.  xxx.  vi.  eisdem 
additi,  fiunt  im.  dc.  viii.  (73)  quam.  0.  interea  desi- 
gnavimns.  Qood  si  ejusdem  netes  diezeugmenon, 
id  est,  DD.  scilicet  m.  lxx.  ii.  auferam  tertiam 
partem,  eront  i.  xx.  iin.  qoi  eisdem  conjuncti  fa- 
cient  im.  xc.  vi.  quse  vocabitur  paramese.  X.  littera 
sobnotata.  Nete  igitur  diezeugmenon,  id  est,  m. 
Lxx.  II.  ad  mesen,  id  est,  iu.  dc.  vm.  quoniam  in 
|v  sesquialtera  comparatione  consistit,  ideo  diapente 
consonabit  sympboniam.  Eadem  vero  nete  diezeug- 
menon,  id  est,  iu.  lxxii.  ad  paramesen,  id  est,  ilu. 
xc.  VI.  qose  ad  eam  etiam  in  sesquitertia  propor- 
tione  composita  est,  diatessaron  retinet  consonan- 
tiam.  Si  igitur  ab  ea  quse  est  nete  diezeugmenon, 
m.  Lxx.  II.  octavam  aofero  partem,  id  est,  ccc. 
Lxxx,  uii.  eisque  adjiciam,  fient  m.  cccc.  l.  vi. 
eritque  bsec  paranete  diezeugmenon  diatonos  dnobus 

semitoniis     adjungeretwr     semitonium    minus,     qui 
est,  etc. 

(72)  Ut  sensos  sit  integer,  bic  denuo  supplendum  : 
snmma  est  id  pernoscendi  faciUtas,  nam  paranete 
hyperboleon  ab  nete  hyperboleon  duos  tonos,  etc. 

(73)  Quee  est  Mese,  ad  nete  diezeugmenon  obtinens 
rationem  3. 


1115 


ADELBOLDI  TRiUECTENSIS  EPISGOPI. 


llib 


GG.  litteris  pernotata,  ad  netein  diezengmenon  obti- 
nens  tonum.  Ah  hac  yero  octavam  auferam  si  partem» 
id  est,  de  m.  cccc.  l.  vi.  quee  est  cccc.  xxx  ii. 
eosdem  eidem  adjungam,  erunt  m.  dccc.  lxxx.  viii. 
eritque  ea.  Y.  trite  diezeugmenon  diatouos.  Sed 
quoniam  nete  diezeugmenon  ad  paramesen  sesqui- 
tertiam  obtinebat  proportionem,  trite  autem  die- 
zeugmenon  diatonos  a  nete  diezeugmenon  duos 
tonos  abest,  continebitur  inter  triten  diezeugmenon 
et  paramesen  scmitonium  minus.  Diatonicum  igitur 
genus  in  hoc  quoque  tetrachordo  ac  pentachordo  ita 
expletum  est,  ut  tetrachordi  quidem  ejus,  quod  est 
netes  diezeugmenon  ad  paramesen,  diatessaron 
consonantia  sit;  pentachordi  vero  ejus,  quod  est 
netes  diezeugmenon  ad  mesen,  diapente  sit  conso- 
nantia. 

Enarmonium  vero  atque  chromaticum  genus  hac 
ratione  texemus.  Sumo  differentiam  netes  et  para- 
netes  diezeugmenon  diatoni,  id  est.  iil.  lxx.  ii.  et 
111.  cccc.  L.  VI.  est  eorum  differentia  ccc.  lxxx.  iiii. 
hanc  divido,  erunt  c.  xc.  ii.  hanc  si  sumam,  eique 
qnee  est  paranete  diezengmenon  diatonos,  adjungam, 
id  est  iu.  cccc.  l.  vi.  iient  lu.  dc.  xl.  vhi.  heec 
erit  paranete  diezeugmenon  chromatica,  B.  B.  ge- 
minatis  litteris  adnotata,  distans  a  nete  diezeugme- 
non  tono  et  semitonio,  id  est  tribus  semitoniis,  con- 
tinens  ad  triten  diezeugmenon  dudum  quidem  dia- 
tonicam,  nunc  vero  chromaticam,  id  est,  iu.  dccc. 
lxxx.  vin.  semitonium  reliquum  ab  eo  tono,  quod 
divisum  est  inter  paraneten  diatonon  diezeugme- 
non,  et  trite  diatonon  diezeugmenon.  Et  aliud  fit 
reliquum  ex  tetrachordo  semitonium  iuter  triten 
diezeugmenon  chromaticam  et  paramesen,  quod 
scilicet  ex  diatessaron  consonantia  relinquitur  ea 
quse  est  inter  neten  diezeugmenon  et  paramesen, 
subtractis  duobus  tonis  quos,  nete  diezeugmenon 
chromatica  et  trite  diezengmenon  chromatica  con- 
tinebat.  Quffi  autem  in  diatonico  genere  trite  die- 
zeugmenon  diatonica  est,  in  chromatico  autem  trite 
diezeugmenon  chromatica,  ea  in  enarmonio  genere 
paranete  diezeugmenon  enarmonios  dicitur  :  inte- 
gros  enim  duos  tonos  distat  ab  ea  quse  est  nete  die« 
zeugmenon,  et  notatur.  AA.  Et  inter  neten  die- 
zeugmenon,  etparaneten  enarmonion  diezeugmenon 
nulia  interest  chorda,  atque  ideo  paranetes  vocabulo 
nuncupatur.  Semitonium  vero,  quod  est  inter  pa- 
raneten  enarmonion  diezeugmenon  et  paramesen, 
id  est  inter  AA.  et  X.  hac  ratione  partimur,  nt  fiant 
dutt  dieses.  Sumo  differentiam  paranetes  die- 
zeugmenon  enarmonii,  et  parameses,  id  est  ill. 
Dccc.  Lxxx.  vin.  et  im.  xc.  vi.  ea  est  cc.  vni.  hanc 
divido,  iient  c.  iiii.  hos  appono  ad  paraneten, 
quse  est  m.  dccc.  lxxx.  vhi.  fient.  iii.  dcccc.  xc.  ii. 
ea  erit  trite  diezeugmenon  enarmonios  Z.  per- 
notata.  Hujus  igitur  tetrachordi  per  tria  genera 
descriptionem  subter  adjeci,  superiusque  dispositum 
hyperboleon    tetrachordum    aggregavi;    uti    esset 

(74)  Lege  :  ad  mesen. 


A  ntrornmqne  nna  descriptio,  ut  paulatim  juncta  dispo- 
sitionis  totins  forma  consnrgat. 

SCHEMA  N.    2. 

Monochordi  netarum  per  tria  genera  partitio. 
Duo  quidem  tetrachorda,  qum  sibimet  conjuncta 
sunt,  a  mese  vero  disjuncta,  trium  generum  snpe- 
rior  descriptio  quemadmodum  locarentur  ostendit  : 
nunc  ad  illud  tetrachordum  veniendum,  quod  syneni- 
menon  vocatur,  quud  junctum  est  ei,  quse  est  mese. 
Quoniam  enini  inter  neten  diezeugmenon  et  mesen, 
diapente  consonantiam  esse  prsediximus  (est  autem 
diapente  consonantia  trium  tonorum  ac  semitonii), 
tres  vero  toni  sunt  in  hoc  pentachordo,  quorum 
unus    quidem   netes    diezeugmenon   ad   paraneten 

n  diezengmenon  diatonon,  alter  vero  paranetes  die- 
zeugmenon  diatoni  ad  triten  diezeugmenon  diatonon, 
tertius  autem  parameses  ad  mesen,  reliquumque  se- 
mitonium  trites  diezeugmenon  diatoni  ad  paramesen; 
quoniamque  netes  diezeugmenon  et  parameses  te- 
trachordum  ab  ea  qnae  est  mese,  eo  tono  disjun- 
ctum  est,  qui  est  inter  paramesen  ac  mesen,  si  ex 
eo  pentachordo  quod  est  a  nete  diezeugmenon  ad 
triten  synemmenon  (74),  unum  abstulerimns  tonum, 
eo  pentachordo  quod  est  a  nete  diezeugmenon  ad 
eum  scilicet  qui  continetur  inter  neten  diezeugme- 
non  et  paraneten  diezeugmenon  diatonon,  poteri- 
mus  aliud  tetrachordon  ad  mesen  adjungere,  ut  hat 
synemmenon,  qnod  est  conjunctum,  hoc  modo. 
Quoniam  paranetes  diezengmenon  diatoni,   quse  est 

G  GC.  numerus  est  m.  cccc.  l.  vi.  horum  tertia  pars 
addita  facient  mesen.  Hic  ergo  numerus  in  diezeug- 
menon  tetrachordo  GG.  litteris  adnotatus  tono  di- 
stabat  a  nete,  diezengmenon  in  genere  diatonico,  et 
paranete  diezeugmenon  diatonos  vocabatur.  In  sy- 
nemmenon  autein  tetrachordo,  id  est  conjunctarum, 
sit  nete  synemmenon  in  tribus  generibus  constituta, 
V.  littera  pernotata  :  et  ab  ea  octava  pars  anfera- 
tur,  quae  est.  cccc.  xxx.  ii  iisque  apponatnr,  lient 
in.  Dccc.  Lxxx.  vui.  Ea  est  paranete  synemmenon 
diatonos  quse.  T.  littera  insignitnr.  Rursns  a  para- 
nete  synemmenon  diatonon,  id  est,  ui.  dccc.  lxxx. 
VIII.  octava  pars  quee  est  cccc.  lxxx.  vi.  si  aufera- 
tur,   eisque    apponatur,    quorum  octava   est,    f^ent 

|v  ml.  ccc.  Lxx.  iiii.  quee  est  trite  synemmenon  diato- 
nos,  id  est,  Q.  Sed  quoniam  nete  synemmenon  ad 
mesen,  id  est,  m.  cccc.  l.  vi.  ad  iui.  dc.  viii.  ses- 
qnitertiam  obtinet  proportionem,  quse  est  diatessa- 
ron;  trite  autem  synemmenon  ad  neten  synemme- 
non  im.  cc.  lxx.  iiii.  ad  m.  ccccc.  l.  vi.  dnonim 
tonorum  obtinet  proportionem  :  relinquitur  trites 
synemmenon  diatoni  ad  mesen  proportio  semitonii, 
et  conjunctum  est  hoc  tetrachordum  cum  mese  : 
atqne  ideo  synemmenon  quasi  continuum  et  conjun- 
ctum  vocatnr. 

Et  diatonici  qnidem  generis  hoc  modo  facta  est 
proportio;  chromatici  vero  talis  est  divisio.  Nete 
snmo  synemmenon,  et  paranete  synemmenon  dia- 
toni,  id  est,  iii.  ccc.  l.   vi.  et  m.  dccc.  lxxx.  vui. 


Hi7 


MUSIGA. 


Iil8 


difTerentiam,  ea  est,  cccc,  xxxii,  hanc  [divido,  ut 
semitonium  6at,  iiunt  cc.  xvi.  hanc  adjicio  ad  lu. 
Dccc.  Lxxx.  vixi,  ut  tria  semitonia  fiant,  erunt  lui. 
c.  iiii.  quee  est  paranete  synemmenon  chromatica,  cui 
littera  S.  superapposita  est.  Ab  hac  igitiir,  id  est, 
paranete  synemmenon  chromatica  ad  triten  synem- 
menon  prius  quidem  diatonicam  nanc  vero  chroma- 
ticam  semitonium  est  :  a  qaa  trite  synemmenon 
chromatica  usque  ad  mesen  semitonium  reperitur. 
Sed  quoniam  a  nete  syncmmenon  usque  ad  triten 
synemmenon  duo  integri  toni  continentur^  ea  quse 
est  trite  synemmenon  diatonos  vel  chromatica,  eadem 
in  genere  enarmonio  paranete  synemmenon  enar- 
monios  est,  habens  summam.  iiri.  ccc.  lxx.  iiii.  et 
sit  R.  a  qua  usque  ad  mesen  semitoniam.  Hoc  par- 
tior  in  duas  dieses  hoc  modo  :  sumo  differentiam 
paranete  synemmenon  enarmonii  et  meses,  id  est, 
ini.  ccc.  Lxx.  iiii.  et  iiii.  dc.  viii.  ea  est  cc.  xxx. 
iiii.  hancdivido,  lient  c.  xvii.  hanc  adjicio  paranete 
synemmenon  enarmonio,  id  est,  im.  ccc.  lxx.  iui. 
iient  lui.  cccc.  xc.  i.  quse  P.  littera  pernotetur :  et 
sit  ea  trite  synemmenon  enarmonios,  eritque  semi- 
tonium,  qaod  continetur  inter  paraneten  synemme- 
non  enarmonios  et  mesen,  id  est,  im.  ccc.  lxx.  iiii. 
et  im.  Dc.  yiii.  divisum  per  triten  synemmenon 
enarmonion,  eam  scilicet,  quse  est  iii.  ccccxci.  Quo- 
circa  hujus  quoque  tetrachordi  expedita  ratio.  Nunc 
autem  facienda  descriptio  est ;  juncta  est  tamen 
cum  cseteris,  id  est  hyperboleon,  ac  diezeugmenon, 
ut  paulatim  tiat  dispositionis  rata  progressio. 

SCHEMA  N.  3. 

Ex  his  igitur  quse  prsedicta  sunt,  in  cseteris  non 
arbitror  diutius  esse  laborandum  :  ad  horam  enim 
exemplar  etiam  reliqua  tetrachorda  meson  atque 
hypaton  extendenda  sunt.  Ac  primum  quidem  dia> 
tonici  generis  meson  tetrachordon  hoc  ordine  de- 
scribemus.  Meses  enim,  quse  est.  0.  im.  dc.  viii. 
sumo  tertiam  partem,  ea  est  i.  d.  xxx.  vi.  hanc  ei- 
dem  copulo,  fient  vi.  c.  xl.  iiii.  ea  sit.  H.  hypate 
meson  diatessaron  ad  mesen  continens  consonan- 
tiam  ;  heec  duobus  tonis  ac  semitonio  ita  dividetur  : 
sumo  enim  meses,  id  est  liii.  dc.  viii.  octavam  par- 
tem,  quse  est  d.  lxx.  vi.  hanc  eidem  jungo,  iient  v. 
c.  Lxxx.  iiii.  ea  est  lychanos  meson  diatonos,  id 
est.  M.  cujus  iterum  pars  sumatur  octava,  ea  est,  dc. 
XL.  XIII.  hanc  eisdem  adjungo,  fient  ?.  dccc.  xxxii. 
ea  est.  I.  parhypatemeson  diatonos  tonum  obtinens 
adlychanos  meson  diatonon,  duobus  autem  tonis 
distans  a  mese.  Relinquitur  igitur  semitonium  in- 
ter  hypatemeson,  diatouum,  et  parhypatemeson  dia- 
tono  constitutum,  id  est,  inter  vi.   c.  xl.  lui.  et  v. 

DCCC.  XXX.  II. 

Idem  vero  tetrachordum  meses,  atque  hypate- 
meson  in  chromatico  genere  tali  ratione  partimiu*. 
Sumo  meses  differentiam  ad  lychanon  meson  diato- 
noD,  id  est,  iiii.  dc.  vhi.  ad  v.  c.  lxxx.  iin.  ea  est 
D.  Lxx.  VI.  hanc  dimidiam  partior,  iiant  cc.  lxxx. 
VIII.  eamdem  adjicio  numero  majori,  id  est  v.  c. 
Lxxx.  III I.  tiunt  V.  cccc.  lxx.  ii  quse  est.  N.   lychanos 


k  meson  chromatice.  Relinquuntar  igitur  duo  semi- 
tonia,  unum  inter  lychanon  meson  chromaticen,  et 
parhypatemeson  chromaticen,  id  est,  inter  v.  cccc. 
Lxx.  II.  et  V.  Dccc.  XXX.  II.  et  aliud  inter  parhypate- 
meson  chromalicen,  et  hypatemeson,  id  est  inter 
V.  Dccc.  XXX.  II.  et  vi.  c.  xl.  iiii. 

Enarmonium  vero  genus  hoc  modo  dividimus. 
Quoniam  ea,  quse  erat  parhypate  meson  diatonos  et 
parypate  meson  chromatice  duos  tonos  distabat  a 
mese  obtinens  numerum  v.  dccc.  xxx.  ii.  ea  in 
enarmonio  genere  erit  lychanos  meson  enarmonios, 
L.  littera  pernotata,  duos  nihilonimus  ad  mesen 
obtinens  tonos.  Reliquum  igitur  semitonium,  quod 
est  inter  lychanon    meson  euarmonion  et  hypaten 

P  meson,  id  est,  inter  v.  dccc.  xxx.  ii.  et  vi.  c.  xl. 
mi.  in  duas  dieses  hoc  modo  dividimus.  Anfero  dif- 
ferentiam  v.  dccc.  xxx.  ii.  et  vi.  c.  xl.  iiii.  ea  est 
ccc.  XII.  hanc  dimidiam  partior.  fient  c.  l.  vi.  hos 
ad  V.  dccc.  XXV.  n.  Jungo,  fient  v.  dccc.  lxxx.  viii. 
et  hsec  sit  K.  parhypate  meson  enarmonios  :  dace 
vero  sunt  dieses  inter  lychanon  meson  enarmonion, 
et  parhypate  meson  enarmonion,  id  est,  inter  v. 
Dccc.  XXX.  II.  et  Y.  Dcccc.  Lxxx.  vHi.  ct  iuter  par- 
hypate  meson  enarmonion,  et  hypate  meson,  id  est 
inter  v.  dcccc.  lxxx.  viii.  et  vi.  c.  xl.  iiii.  Divisum 
est  igitur  meson  tetrachordura  :  quod  ita  in  de- 
scriptione  pouatur,  ut  superius  descriptis  tetrachor- 
dis  aggregetur. 

SCHENA    N.   4. 

C  Nunc  ergo  hypaton  tetrachordon  per  tria  genera 
dividendum  est.  Sumo  hypaten  meson^  id  est  vi.  c. 
XL.  ini.  dimidiam  partem,  quse  fit  iii.  lxx.  ii.  hanc 
eidem  si  adjecero,  iient  vmi.  cc.  xvi  quse  est  pros- 
lambanomenos,  ad  hypaten  meson  diapente  conso- 
nantiam  servans.  Ejusdem  autem  hypates  meson, 
id  est  vi.  c.  xl.  mi.  si  auferam  partem,  quae  est  ii. 
XL.  VIII.  eidemque  adjecero,  fient  viii.  c.  xc.  ii.  et 
hsec  [est  B.  hypate  hypaton.  Igitur  hypates  meson 
ad  proslambanomenon  diapente  est  consonantia,  ad 
hypaten  bypaton  vero  diatessaron.  Ab  hac  igitur 
hypate  meson,  id  est.  vi.  c.  xl.  ihi.  pars  auferatur 
octava,  erant  dcc.  lx.  viii.  hanc  eisdem  si  quis 
adjungat,  fient  vi.  dcccc.  xii.  quae  est  E.   lychanos 

l^  hypaton  diatonos  ad  hypate  meson  toni  proportio- 
nem  obtinens.  Rursus  de  vi.  dcccc.  xii.  pars  aufe- 
ratur  octava,  ea  est  dccc.  lx.  iiii.  heec  si  eisdem 
copuletur  (fient)  vii.  dccc.  lxx.  vi.  quse  est.  C.  pa- 
rhypate  hypaton  diatonos  ad  lychanon  hypaton  toni, 
ad  hypate  meson  diatonos  duorum  tonorum,  distan- 
tiam  servans.  Relinquitar  igitur  semitonium  inter 
parhypaten  hypaton  diatonon,  et  hypaten  hypaton, 
id  est  inter  vii.  dccc.  lxx.  vi.  et  viii.  c.  xc.  ii.  Et 
diatonici  qoidem  generis  hypaton  tale  tetrachor- 
dum  est. 

Chromaticnm  yero  tali  ratione  dividimas.  Sumo 
differentiam  hypates  meson,  et  ejas  quae  est  lycha- 
nos  hypaton  diatonos,  id  est  vT.  c.  xl.  iiii.  et  rL. 
Dcccc.  XII.  ea  est  dcc.  lx.  viii.  hanc  dimidiam  par- 
tior,  nt  duo  efficiam  semitonia,  fient  ccc.   lxxx.  nii. 


ill9 


S.  ROMUALDUS  ABBAS. 


1120 


hanc  adjicio   ad   vi.  dcccc.  xii.   ut  tria  semitonia  A  lxx.  vi.  et  vui.  c.  occ.  ii.  hoc  in  duas  dieses  ita  di?i- 


fiant,  ernnt  vii.  cc.  xc.  vi.  hcec  orit  F.  lychanos 
hypaton  chromatica,  ab  ea  quee  est  hypate  me- 
son  tribus  semitoniift  distans.  Relinquuntur  ergo 
duo  semitonia,  unum  quidem  inter  lychanos  hy- 
paton  chromaticen,  id  est  inter  vii.  cc.  xc.  vi.  et 
vii.  Dcc.  Lxx.  VI,  id  est  parhypaten  hypaton  (75). 

Restat  enarmonion  genus,  cajus  ad  superius  exem- 
plar  talis  divisio  est.  Quoniam  enim  parhypate  hy- 
paton  diatonos  vel  parhypate  hypaton  chromatice. 
quae  viii.  dgc.  lxx.  vi.  anitatibus  insignita  est,  duo- 
bus  tonis  distat  ab  ea  qaae  est  hypate  meson,  eadem 
erit  in  genere  enarmonion  lychanos  hypaton  enar- 
roonios,  quffi  ab  hypate  meson  duobus  tonis  integris 


dimus.  Sumo  differentiam  ejus,  qas  est  lychanos 
hypaton  enarmonios,  et  hypateshypaton,  id  est  est  vii. 
Dcc.  Lxx.  VI.  et  viii.  c.  xc.  ii.  ea  est  cccc.  xvl 
hujus  dimidiam  sumo,  sunt.  cc.  viii.  hanc  adjicio 
vii.  Dcc.  Lxx.  VI.  iient  vii.  dcccc.  lxxx.  iiii.  qas  sit 
D.  parbypate  hypaton  enarmonios.  Sunt  igitur  dus 
dieses,  nna  quidem,  quse  est  inter  lychanos  bypatoa 
enarmonion,  et  parhypate  hypaton  enarmonion,  id 
est  inter  vu.  dcc.  lxx.  vi.  et  vii.  dcccc.  lxxx.  iiii. 
Altera  vero,  qase  est  inter  parhypaten  hypaton 
enarmonios,  et  hypaten  hypaton,  id  est  inter  vii. 
dcccc.  lxxx.  iiii,  et  viii.  c.  xc.  ii.  tonus  vero  ultimos 
inter  proslambanomenon   et  bypaten  hypaton,  id  est 


differt.  Restat  igitur  ex  diatessaron  consonantia  se-  n  inter  viii.  cc.  xvi.  et  viii.  c.  xc.  ii.  continetur.  Di- 
mitonium,  quod  est  inter  lychanos  hypaton  enar-  visum  est  igitur  hypaton  tetrachordum  secnndum 
monios,  et  hypaten  hypaton,  id   est  inter  vii.  dcc.      tria  genera  diatonicum,  chromaticum  enarmonium. 

(75)  Hic  addendum   videtur  et  alterum  inter  parhypate  hypaton  id  est  inter  vii.  dcc.    lxx.    vi.  et  viii.  c. 
xc.  II.  id  estf  hypate  hypaton. 


ANNO    DOMINl  MXXVII. 

SANCTUS   ROMUALDUS 

ABBAS,   OROINIS  CAMALDULENSIS  INSTITUTOR, 


NOTITIA  HISTORICA  IN  SANCTUM  ROMUALDUM 

(Apnd  Fabric.  Biblioth.  med.  et  inf.  Lat.) 


Romualdus,  auctor  ordinis  Gamaldulensium,  Ravennse  e  nobili  ducum  familia  ortas  et  studiis  liberalibus 
imbntus,  eremum  petiit,  et  ordinis  S.  Benedicti  iaxiorem  disciplinam  corrigere  studuit.  Obiit  a.  1027, 
ffitatis  t20. 

Ejus  Gommentarins  in  psalmos  ms.  est  in  monasterio  Gamaldulensi,  in  cujus  operculo  hsec  leguntar : 
Istud  psalterinm  scripsit  et  glossavit  manu  sua  propria  sanctissimus  ac  beatissimus  Eomualdus^  sicut  praece^ 
perat  sibi  Deus,  quando  fuitraptus  in  paradisum,  celebrans  missam  in  eremo  Sytrix,  ut  scribit  beatus  Petras 
DamianuSj  presbyter  cardinalis,  in  Legenda  sm.  HsecJoan.  Mabillonius  Itin.  Italici  pag.  il9.  Expositionem 
etiam  in  nonnuJla  prophetarum  canlica  elaboravit.  Adde  Possevinum  tom.  II  Apparatus,    pag.  256. 


PRO(EMIA   MABILLONII 

AD  VITAH  S.  ROHUALDI  A  SANCTO  PETRO  DAHIANI  SCRIPTAH. 

« 

{Acta  Sanctorum  S.  ord,  Bened.,  tom.  VIII,  pag.  277.) 


1.  Romaaldus  seu  RomalduSt  uti  constanter  scribi-  G  in  aliis  snisscriptis  commemorat.  Mirom   est  quam 


tur  in  primariis  Eremi  Gamaldalensis  monumentis, 
primum  Vitffi  snae  scriptorem  sortitns  est  Petrum  Da- 
miani,  qui  post  tria  fere  lustra  ab  ejus  obitu  trans- 
acta  (quod  ipse  in  proiogo  asserit)  id  operis  aggressus 
est.  Hoc  opus  non  adeo  accurate  ac  diligenter  pree- 
stitit,  qain  multa  prudenter  omiserit,  non  modo  mi- 
raeula,  qnemadmodum  idem  in  prologo  profitetur, 
sed  etiam  dicta  et  facta  :  ex  quibus  nonnalla  Petrns 


leviter  ab  eodem,  aut  ne  leviter  quidem,  perstricta 
sit  institutio  tum  congregationis  ordinisve  Camaldu- 
lensis,  tum  primarii  ordinis  Eremitorii,  a  quo  ipse 
ordo  vocabulum  traxit.  Plura  hac  de  re  legontur  in 
sermone  prolixo  de  ejosdem  Romualdi  Vita,  qoem 
Hieronjmus  a  Praga,  eremita  Gamaldulensis,  aiios 
ab  sequivoco  hseretico,  edidit  anno  i433.  Utromqoe 
actorem   eniditis  commentariia  illustravit  iouines 


1121 


NOTITIA  HISTORIGA. 


1122 


Bollandus  in  Februarii  tomo  II.  Ejusdem  Vitae  com-  A  ad  nsum  et  sumptom  confratram,  eremiticam  vitam 


pendium  exstat  apud  sanctum  Antoninum,  Petrum 
Equiiinum,  Gononom,  et  alios ;  Item  in  Historia  Ga- 
maldulensi,  qoam  Augustinus  Florentinus  composoit. 
Eadem  Vita  Hispanice  scripta  est  a  Joanne  Gatas- 
gnizza,  monacho  Vallisoletano,  postea  Itaiice,  imo 
etiam  Gallice  reddita.  Unum  hic  Petrum  Damiani 
exhibere  satis  foerit,  cajus  scriptionem  in  codice 
Salemensis  in  Suevia  monasterii  vidimus.  De  Ro- 
mualdo  agit  etiam  Leo  Ostiensis  io  Ghronici  Gasi- 
nensis  lih.  II,  capp.  18,  19  et  24. 

2.  Prseter  iibrum  de  Romualdi  Vita,  quem  librum 
Petrus  Damiani  conscripsit,  qusedam  de  eodem  in 
aliis  suis  scriptis  refert.  Et  primo  qnidem  in  opus- 
culi  15  cap.  16,  ubi  agens  de  discretione  :  «  Nam  et 
nos  approbamiis,  ait,  quod  sois  ssepe  discijiulis  bea- 
tus  Romualdus  dixisse  perhibetur  :  Dummodo^  in- 
quit,  ftater  quilibet  cellam  non  deserat^  etiam  cames 
permittatur  ex  discretione  comedere^  si  tam  inevitabi- 
lis  videatur  necessitas  imminere^  »  etc.  Et  in  opus- 
culi  49  cap.  9  :  «  Nec  ineptus  applices  quod  sspe 
suis  discipulis  vir  Domini  Romualdus  aiebat :  Fra" 
tres,  inquit,  cum  in  quorumlibet  conventu  refidtis^  tn- 
tentis  ad  cibum  casteris^  in  ipso  refectionis  initio  par- 
cite;  et  cum  illis  jam  ex  parte  satisfactum  fuerit,  vos 
inchoatef  qmtenus  et  hypocrisis  notam  possitis  eva- 
dere,  et  sobrietatis  regulam  sine  offensione  servare.  » 
Denique  in  opusculi  49  cap.  3  :  «  Beatus  aliquando 
Romualdus,  rediens  a  Sihylls  comitissse  colloquio, 


B 


sub  eo  degentium,  saisque  successoribus  eremitis, 
quamdam  ecclesiam  in  mediis  Alpibns,  juris  episco- 
pii  sancti  Donati,  quam  nos  rogatu  domioi  prffifati 
Romaldi  eremit®  consecravimus  sub  honore  et  no- 
mine  D.  N.  J.  G.  sancti  Salvatoris,  consistentem  in 
territorio  (nempe  unius  diei  itinere  ab  Aretio)  ad  ra- 
dices  Alpium  dividentium  Tnsciam  et  Romaniam,  in 
loco  qui  dicitur  Gampo-Malduli,  per  sua  loca  desi- 
gnata.  Primo  igitur  latere  prscurrit  rivas  qui  voca- 
tor  Niger,  cui  e  contra  obviat  quidam  alius  rivus  qni 
dicitur  de  Tellito,  ambo  pariter  emurgentes  in  sinum 
cujusdam  flaminis.  De  secundo  latere  est  via  des- 
cendens  a  summis  jugis  Alpium.  De  tertio  latere 
sunt  feri  montes  atque  intonsa  juga  Alpium.  De 
quarto  latere  sunt  sicheta,  prflerumpeiitia  in  prsefa- 
tnm  rivum  Nigrum.  Intra  prsefixos  igitur  terminos 
enitet  ilie  locus  qui  dicitur  Campo-Malduli,  campus 
speciosus  et  amahilis,  ubi  sunt  septem  purissimi 
fontes  et  amoena  vireta.  Hunc  scilicet  locura  domnus 
Romaldus,  pius  eremitarum  pater,  delegit,  et  prse- 
vidit  aptissimum  congruentissimumque  fore  ad 
cellulas  fratrum  eremitarum  sigillatim  in  contem- 
plativa  vita  Deo  servientium  :  constructaque  inihi 
basilica  Sancti  Salvatoris,  qoinque  cellulas  cum  snis 
tahernaculis  ibidem  distinxit  atque  ab  invicem  se- 
paravit,  sed  et  singulis  cellulis  singulos  depotavit 
fratres  eremitas  qui,  saecularibus  curis  et  soiiicitu- 
dine   remota,  soli  divinse  contemplationi  insistant. 


comitanti  fertur  callide  dixisse  discipuio  :  Quam  ele*  G  QuibusetiamdomnumPetrumvenerabilemeremitam, 


gantis,  ait,  et  ventisti  vultus  femina,  nist,  proh  dolor! 
unius  oculi  dispendio  laboraret,  Gui  discipulas  :  Ab" 
sit!  magister,  inquit.  Sicut  decora  certe  facies^  ita 
quoque  oculi,  prout  sagaciter  deprehendi,  nihilomi^ 
nus  incolumes  vigent.  U^em  magister  acerrima  pro- 
tinus  animadversione  corripiens  :  Et  quis  te,  inquit, 
in  faciem  feminarum  respicere  docuit?  Tonc  ille  se 
circumventum  esse  perspiciens,  pcenitentia  ductus 
erubuit,  et  de  ceetero  cautiorem  se  fore  obstinatis- 
sima  pollicitatione  devovit.  » 

3.  De  primordiis  ordinis  Gamaldulensis,  cujus 
auctor  Romualdus,  ohscura  est  omnino  Petri  Da- 
miani  sententia.  Locumadiit  vir  sanctus  sah  pontifi- 
catu  Theodaldi  episcopi  Aretini,  in  cnjus  dioecesi 
sita  est  Gamaidulensis  Eremus.  Theodaldus  sedere 
coepit  anno.Ghristi  1023,  ut  ex  suhjectis  instrumen- 
tis  mauifestum  est.  Primo  instrumento  idem  Theo- 
daldus  Campum-Malduli  (ita  enim  scrihit)  trihuit 
Petro  priori  sacrse  Eremi  anno  1027,  et  quidem 
morluo  Romualdo,  ut  uos  docet  autheniicum  ejus 
instrumentum,  quo  nullum  antiquius  invenimus  in 
arcliivo  Fontis  Boni,  ubi  chartae  et  diplomata  Ga- 
malduli  asservantur.  Qusedam  ex  hoc  instramento 
juvat  delihare  :  «  Teodaldus,  sancti  Donati  vicarius 
(itapassim  Aretiniepiscopisesevocant).  Omnium  fide- 
lium  hoc  dilectio  noverit  quod  nos,  oh  amorem  pis 
recordationis  Patris  nostri  domni  Romaidi  clarissimi 
eremitae,  communi  consilio  fratrom  clericoram  nos- 
trorum  donamus...  domno  Petro  venerabili  eremitn 


D 


tanquam  fidelem  ministrum  et  prseceptorem  dedit. 
Gai  nos  quoque  cum  nostris  posteris  successoribus, 
ut  cum  denominato  sancto  viro,  Romaldo  scilicet, 
partem  in  seterna  vita  habeamos,  donamns,  largimur 
prsetaxatom  locum,  etc.  Datum  anno  Dominicee 
incaraationis  1027,  anno  vero  pontificatns  domni 
Theodaldi  episcopi  v,  mense  Augusto,  indictione  x. 
Actum  in  clanstris  canonicorum.  »  Petrum  priorem, 
quem  Dagninum  cognominatum  fuisse  aiunt,  cum 
heati  titulo  in  Menologio  Benedictino  commemorat 
Buceiinus  die  2  Novembris,  quo  cum  decessisse 
anno  1051  ex  vulgatis  aucloribus  scribit.  Alterum 
instrumentnm  est,  quo  idem  Theodaldus  *  decimas 
omnes  earom  rerum  quse  vendendo  et  emendo  ac- 
quiruntur,  omnium  Aretinoram  civium,  nrbanorum 
et  suhurbanoram,  »  largitur  «  charissimis,  »  inquit, 
c  fratrihus  nostris  eremitis,  qui  sunt  et  futuri  sunt 
in  eremo  nostra  quse  dicitur  Gampus-Maldnli,  ad 
ecclesiam  Sancti  Salvatoris,  quos  nobis  sanctffi 
memorisB  pater  Romaldus  procurandos  guberaan- 
dosque  commendavit.  Data  xiii  Kal.  Junii,  anno  ab 
incarnatione  Domini  1033,  anno  vero  pontificatns 
domini  Theodaldi  episcopi  x,  indictione  i.  »  Porro 
primam  istius  eremi  concessionem  a  Theodaldo 
episcopo  factam  fuisse  prohat  tum  Imfno,  qui  et 
HerenfreduSf  ejus  soccessor,  litteris  datis  anno  1037, 
in  quihus  Gamaldulensium  prfficlaram  elogium 
hahetur :  tum  Henricus  secundus  imperator,  qui 
donationem    omnium    bonorom,     quce    venerabiHi 


H23 


S.  ROMUALDl  ABBATIS. 


liH 


Theudaldus  eremitis  in  loco  Campo-Amabili  dicto 
commanentibas  tradiderat,  ratara  habet  anno  1047; 
tum  deniqae  Guido  monachus  et  peccatoTy  quamvis 
indignuSy  Dei  gratia  Aretinse  sedis  episcopus,  uti  habet 
chartffi  inscriptio  ;  qui  Gaido  oblata  priviiegia  Ercmi 
Camaldulensis  per  iomnum  Johannem  virum  veneia- 
bilem^  ejusque  loci  prioremf  confirmat;  et  quidquid 
praedecesspres  sui  TheodalduSy  Immo,  et  ConstantinuSy 
atque  Gregorius  concesserant  eidem  ioco.  Datum 
anno  ab  inc.  Domini  Ui6,  sub  Eenrico  rege^  mense 
Octobriy  indictione  x.  Butanus  episcopus  Aretinus  in 
Htteris,  domno  Azoni  Camaldulensis  ecclesiae  archi- 
mandritae  iuscriptis,  quidquid  eidem  joco  collatum 
fuerat  per  Theodaldum,  Constantinum,  Gualterium 
ac  Guidonem  episcopos,  approbat  anno  1132.  Ex 
quibus  intelligitur  Theobaldum  fuisse  primum  qui 
Eremi  Camaldulensis  donationem  fecit  Romualdo :  qui 
proinde  isthuc  non  ante  annum  1023  admissus  fuit. 
Recentiores  tradunt  locum  a  Maldnlo  traditum  fuisse 
Romualdo.  At  vereor  ut  id  certum  sit.  Nam  locus 
tunc  pendebat  ab  Ecclesia  Aretina,  eumque  tunc  oc- 
cupabat  Bernardinus  Sidonise  iiiius,  comprobante 
Gregorio  episcopo,  qui  venerabili  patri  Martino  con- 
iirmat  bona  eremi  Camalduliensis^  quae  Bemardinus 
Sidonias  filiuSf  aut  pater  ejus  ab  ecclesia  Sancti  Do- 
nati  tenuerunt.  Datum  in  eremo  Camalduliense  in.  Id. 
Octob.f  anno  Dominicae  tnc.  1016,  indict.  xv,  ponti- 
ficatus  ejusdem  Gregorii  anno  secundo;  qnibus  litte- 
ris  sigilium  afQxum  erat. 

4.  Saeculo  tertio  decimo  cellarum  in  illa  eremo 
numerus  creverat  fere  ad  triginta,  testante  Guii- 
lelmo  Aretino  antistite,  qui  subditos  sibi  dioecesanos 
hortatur  ut  subsidia  ferant  ad  reparanda  sediiicia 
sacrse  eremi,  m  qua  sunt^  inquit,  viginti  et  oclo 
cellw.  QuJBB  litterse  datse  sunt  anno  1246.  Imminutus 
erat  hic  numerus  tempore  Hieronymi  de  Praga,  id 
est  anno  1433,  quo  tempore  sermonem  composuit  de 
beato  Romualdo  in  quo  haec  habet :  «  Est  autem 
hsec  sacra  eremus  Camalduli  in  Italia,  io  partibus 
Romandiolae,  distans  itinere  unius  diei  a  civitate 
Aretina,  in  qua  sunt  celiae  viginti  quatuor  eremita- 
rum  separatce.  Et  quidam  sunt  eremitae  aperti, 
alii  vero  sunt  reclusi.  Omnes  tanien  eremitae  per 
totum  annum  jejunant  tribus  diebus  in  pane  et 
aqua  qualibet  septimana,  nudis  pedibus  sedentes  in 
terra  exceptis  duabus  Quadragesimis,  in  quibus 
Dominica  tantum  et  feria  quinta  eremitis  datur  tan- 
tum  unum  pulmentum.  Reclusi  autem  quotidie  di- 
cunt  totum  psalterium,  aperti  vero  dicunt  medium 
semper,  »  etc.  Hunc  locum  adiimus  anno  1686, 
hebdomada  sacra,  ibique  eremitas  cum  magua  sedi- 
iicatione  spectavimus.  De  aliis  quse  ad  ordinem  Ca- 
maldulensem  pertinent,  consule  Historiam  Augus- 
tini  Florentini.  Primarium  hujus  instituti  fervorem 
laudat  Aoselmus  Havelbergensis  in  iib.  i  Dialogorum, 
tomo  XII,  Spicilegii,  pag.  112. 

5.  Quo  anno  Romualdus  in  terra  vivere  desierit, 
non  exprimit  Petrus  Damiani,  nec  quivis  alius  (quem 
quidem   sciamus)  ejus   temporis  scriptor.    Baronius 


B 


A  aliiqaerecentioresnonnullisupremum  ejus  assignant 
annum  1027,  qui  videtur  retinendus.  Saltem  Romual- 
dum  non  excessisse  hunc  annum  constat  ex  litteris 
Theodaldi  episcopi  Aretini,  datis  post  ejus  obitum 
anno  1027,  et  quidem  mense  Augusto,  ac  proinde 
uno  circiter  mense  post  mortem  Romualdi,  qui 
obiitxiii  Kal.  Julias.  Et  vera  ante  annum  1027,  viri 
sancti  obitus  vix  reponi  potest.  Siquidem  ad  eremam 
Camaldulensem  non  accessit  ante  annum  1023,  qui 
primus  fuit  pontificatus  Theodaldi,  a  qno  is  exceptus 
est.  Anuos  aetatis  centum  et  viginti  tribuit  Romuaido 
Petrus  Damiani  num.  101,  quod  item  coniirmatur 
ex  num.  77,  ut  numerum  annorum  corrnptum  esse 
non  sit  veri  simiie.  Non  probat  Baronius  adeo  lon- 
gsevam  setatem  :  propterea  quod  Romualdus  anno 
ffitatis  vicesimo,  ut  in  iine  Vitce  legitur,  admissus  sit 
in  Classense  monasterium  sub  Honesto  archiepiscopo 
Ravennate,  qui  hanc  sedem  iniit  anno  971,  Rubeo 
contestante.  Et  quidem  Petrus  Damiani  in  opu- 
sculi  19  cap.  2  aftirmat  Honestum  Petro  archiepi- 
scopali  dignitate  sponte  cedenti  successisse,  primo 
Ottone  habenas  imperii  gubernante.  Aut  igitur  cor- 
rigenda  Romualdi  cetas,  aut  eum  annis  maturiorem 
in  Classense  monasterium  accessisse,  autcerte,  quod 
forsan  probabilins,  ante  Honesti  pontiiicatum,  si 
tamen  non  duo,  sed  unicus  hoc  nomine  Ravennas 
archiepiscopus  sseculo  decimo  admittendus  est.  Ve- 
rum  cum  Romualdi  pater  adhuc  in  vivis  fnerit  an- 
no    982,    Romualdi    «tas   potius  corrigenda  nobis 

G  videtur. 

6.  «  Post  quinquennium  a  sancti  viri  obitu, »  nt 
scribit  Petrus  Damiani  in  iine  Vitae,  «  data  mona- 
chis  ab  apostolica  sede  iicentia,  supra  venerabile 
corpus  ejus  altare  constructum  est.  »  Id  proinde 
factum  sedente  pontiiice  Joanne  XX.  NuUam  tamen 
Joannis  papse  mentionem  facitidem  Petrus  in  opu- 
sculi  51  cap.  1,  ubi  Romualdi  sanctitatem  ab  apo- 
stolica  sede  approbatam  fnisse  contendit  contra 
Teuzonem  monach.um,  qoi  non  satis  modeste  de  ea 
loqnebatur.  Petri  verba  ex  hoc  loco  huc  referenda 
sunt :  «  Cumque  super  quodam  disceptationis  arti- 
culo  sanctus  Romualdus  in  testimonium  duceretnr, 
prffisto  quaesitum  est  utrum  ipse  Romualdus  aut  tnnc 

|v  exstiterit  sanctus,  vei  nnnc  sit  in  paradiso  receptos. 
Et,  licet  contra  fidem  totius  Ecclesise  nostrarum  pro- 
vinciarnm  hsec  de  sancto  viro  qusestio  moveretur,  ad 
astruendam  tamen  partis  nostrse  sententiam  illos  in 
testimonium  sanctos  ascivimus,  quorum  celeberrima 
et  vetus  opinio  etiam  apud  quoslibet  et  ignaros  nu- 
tare  non  possit,  Leonem  videlicet  atqne  Gregorium, 
clarissimos  olim  Romance  sedis  antitistes  :  quorum 
quidem  ^alter  authentica  canonum  decreta  promol- 
gat,  altcr  Ecclesiam  perspicois  ac  profundis  ccelestis 
eloquentise  fontibus  irrigat.  d  Verum  his  nominibus 
non  Leonem  IX  ac  Gregorium  VI,  sed  Leonem  pri- 
mum  ac  Gregorium  itidem  primum  designari  existi- 
mo,  quorum  testimoniis  Petrus  auctoritatem  Roma- 
nse  sedis  in  asserenda  sanctorom  canonizatione  usos 
sit  contra  Tenzonem. 


1125 


EXPOSITIO  IN  PSAL  LXVUl. 


1126 


7.  Romualdi  festain  celebratur  Februarii  die  7, 
qui  dies  esL  ejus  translationis  ex  iCsiuo  oppido  ia 
urbem  Fabrianum,  quae  sita  est  ia  marcha  Aucho- 
nitaaa.  Hasc  traaslatio  contigit  anao  1481  tempore 
Petri  Delphiai  generalis,  qui  de  ea  agit  in  quadam 
inedita  epistola  ad  Benedictum  abbatem  Sancti  Mi- 
chaelis  apud  Muranum  :  «  De  corpore  sanctissimi 
Romualdi,  quod  initio  generalatus  mei  a  tribus  mo- 
nachis  nostris  ex  antiquissimo  Vallis  Castri  sarco- 
phago  furto  sublatum,  atque  ad  Esinum  oppidum 
translatum  fuerat,  postmodumque  jussu  poutiiicis 
Fabrianensibus  restitutum,  ex  memorato  cive  multa 
te  didicisse  non  dubito  :  idque  in  primis,  ubi  scili- 


A  cet  residere  habeat  ac  servari,  Fabrianine  in  mona- 
sterio  Sancti  Blasii,  ubi  nunc  est,  an  in  Vallis  Ca- 
stri  coenobio,  ubi  prius  jacuerat.  Ego  quidem  certis 
rationibus  expedire  judicavi  ut  Fabriani  remaneret. 
Nam  et  tutius  in  urbe  servari  posse  certum  est,  ne 
iterum  subriperetur»  et  Fabrianenses  multa  se  in 
honore  sacrarum  reliquiarum,  si  ibidem  relinque- 
rentur,  facturos  spoponderant.  'Itaque  cognito  ex 
revelatione  Fabrianensium,  negotium  istud  cardi- 
nali  Sancti  Georgii,  legato  agri  Piceni,  a  summo 
pontifice  fuisse  injunctum,  necessarium  duxi  Ma- 
ceratae  illum  convenire,  etc.  Ex  Ancona  die  16 
Maii  1481.  »  Haec  in  antecessum  satis. 


VITA  SANCTI  ROMUALDI  ABBATIS 

AUCTORE  S.  PETRO  DAMIANL 
(Vide  inter  Opera  S.  Petri  Damiani,  infra,  Patrologiae  tom.  CXLIV,  sub  finem.) 


FRAGMENTUM 

EXPOSITIONIS  PSALMI  LXVIII 

QUM  TRIBUITUR  DIVO  ROMUALDO. 
(AnnaL  Camalduly  I,  237,  ex  membrana  sseculi  xi  monasterii  Sancti  Michaelis  de  Muriano.) 


Extraneus  factus  sum  fratribus  meiSy  et  peregrintis 

filiis  matris  meae. 

Vox  Christi.  Judaeos  hic  appeliat  fratres  qui  erant 
ei  sanguinis  vicinitate  conjuncti;  quibus  extraneus 
factus  est,  quando  ei  credere  noluerunt;  nam  cum 
ipse  esset  de  semine  Abraham,  Sv^cundum  camem, 
illi,  malis  operibus  addicti,  a  patriarchae  sunt  ori- 
gine  segregati,  sicut  ait  in  Evangelio  :  Si  filii  Abrahae 
essetis^  opera  Abrahae  fecistis.  Adjecit  :  «  Et  hospes 
iiliis  matris  mese.  »  Hospitem  dicamus  quemlibet, 
domum  nostram  adeptus  [ad  tempus]  habitantem, 
qui  non  nomine  consanguinitatis,  sed  tanqcam  pe- 
regrinus,  excipitur.  Matrem  vero  suam  Synagogam 
dicit  de  qua  ortus  est,  dum  Judiea  gente  nasci  digna- 
tus  est. 

Quoniam  zelus  domus  tux  ccmedit  me,   et  opprobria 
exprobrantium  tibi  cccidcrunt  super  me. 

Vox  Christi.  Quia  fecerunt  eam  speluncam  latro- 
num.  Exprobrantium  enim  injuriam  super  enm  pro- 
jecerunt,  cum  eum  et  Samaritanum  et  diemoniam 
habenlem  vocarent,  et  illud  :  Si  Filius  Dei  es,  de- 
scende  de  cruce,  etc.  Comedebat  eum  zelus  domus 
Dei,  quando,  funiculo  facto,  cathedras  vendentium 
columbas  et  nummnlariorum  mensas  evertit,  docens 
alind  esse  templum  sanctum,  aliud  negociationis  offi- 
cium.  Sed  istud  zelum  qui  fuerit  consecntum  po- 
tentcr  adjungitur  :  Et  opprobria  exprobrantium  tibi 
ceciderunt  super  me.  Nam  postquam,  indigni,  saluta- 
ribus  monitis  increpabantur,  opprobria  supra  enm, 
quasi    conferta    tela,    miserunt.  ut  pro  admonitio- 


B  nibus  sanctis    vicissitudinem  redderent  jurgiorumy 
Et  operui  in  jejunio  animam  meam^  et  factum  est  in 

opprobria  mihi. 
Opprobrium  ei  inferre  conabatur,  cum  tentans 
enm  Satana  dicebat  :  Dic  ut  lapides  isti  panes  fiant. 
Jejunium  dicimus  qnoties  a  cibis  camalibus  absti- 
nemus,  nec  esuriem  nostram  aliqua  comestione  sa- 
tiamus.  Ad  quam  similitudinem  jejunasse  dicit  Domi- 
nus  Christus,  qnia  hominum  iidem,  quam  valde  esu- 
riebat,  minime  poterat  invenire.  Operui,  dixit,  ani- 
mam,  quasi  aliquopalliotristitifficircumdedit.  Sequi- 
tur  :  Et  factum  est  mihi  in  opprobrium.  Semper  boni 
malis  opprobrio  sunt,  qnia  minime  cornro  sceleribus 
acquiescunt,  dum  illis  stndio   sui  detrahunt,   quibus 

p  nuUa  societate  jonguntur.  Testantur  enim  ista  op- 
propria  alapas,     flagella,    consputa   quse   Dominus 
Salvator  ab  insana  plebe  perpessns  est. 
Et  posui  vestimentam  meum  ciliciumj  et  factus  sum 

Ulis  inparabolam. 
Vox  Christi.  In  sacco  luctus  ostenditur  vel  fletas, 
qoo  in  morte  Lazari  usus  est ;  in  parabola  factns 
est  Judaeis,  com  eo  flente  dicerent  :  Ecce  quomodo 
amabat  eum;  alii  vero  :  Non  poterat  hic  qui  aperuit 
oculos  C3eci  nati  facere  ut  hic  non  moreretur.  Per 
cilicium  tristitia  signiiicatur,  et  lacrjmae  quas  Do- 
minus,  humani  generis  inbecillitate  permotus,  su- 
scitaturus  Lazarum  flevit ;  nusquam  enim  legitur 
Dominum  usnm  fuisse  cilicio.  Factns  est  quoque 
Judseis  in  parabola  quando  per  similitudines  quas- 
dam  carnalem  popnlum  docere  videbatur,   sicut  in 


1127 


S.  ROMUALDI  ABBATIS. 


1128 


Evangelio  legitor  :  Dixit  Dominus  parabolam  ad 
turbam;  et  in  alio  psalmo  :  Aperiamin  parabolis  os 
meum.  Parabola  est  enim  natura  discrepantium  re- 
rum,  sub  aliqua  similitudine,  facta  comparatio, 
more  providentise  snee,  nt  qui  coelestia  capere  lum 
poterant,  per  terrenas  similitudines  andita  percipere 
potoissent. 

Adversum  me  loquebantur  qui  sedebant  in  porta^  et 
in  me  psallebant  qui  bibebant  vinum, 

In  illis  scilicet,  quia,  habentes  clavem  scientise,  ne- 
qoe  introibant  neque  alios  introire  pertinebant,  Scri- 
bee  et  Pharissei,  qui  discernebant  causas  cum  sede- 
bant  in  publico  jodicio  ;  etin  me  psaltebant  qui  bibe- 
bant  vinum,  repleti  enim  vino  iniquitatis.  Qualiter 
eum  interlicerent  concinnabant ;  stulte  enim  psal- 
lentium,  audi  qualiter  doceat  vos  :  Psallitc^  inqnit, 
sapienter,  Vei  ebrii  erant  de  vino,  quando  operiebant 
caput  ejus,  et  dicebant :  Prophetiza  nobis,  Christe^ 
quis  est  qui  te  percussit.  In  portis  sedent  qui  con- 
ventibus  hominum,  sedula  curiositate,  miscentur. 
Dicit  enim  passionem  suam  genti  Judaicae  fuisse 
fabulam,  ut  nullus  exciperetur  qui  a  tali  collocatione 
redderetur  alienus.  De  opprobriis  ac  conviciis  Ju- 
dseorum  hactenus  locutus.  Nunc,  quantum  mihi  vide- 
tur,  de  fidelibus  dicit  :  Et  in  me  psallebant  qui  bibe- 
bant  vinum.  In  Dominum  psallunt  qui  actione  proba- 
bili  diriguntur,  et  operibus  reddunt  qnae  monitis 
coelestia  mandata  soscipiunt. 

Ego  t)6ro   orationem  meam    ad  /e,    Domine;  tempus 

benepladti,  Deus. 

Vox  Christi  ad  Pairem.  Non  enim  vincor  his  pas- 
sionibus,  quia  tecum  sum  in  oratione ;  ego  vero  ora^' 
tionem  meam  ad  te^  Domine.  Judseis  mihi  male  dicen- 
tibus  :  crucifige,  crucijige  eum\  ego  pro  eis  orans 
loquebar  :  Pater^  ignosce  eis.  Non  enim  sciunt  quid 
faciunt.  Tempus  placendi,  Dominus.  Hic  est  FiliuSf 
Filius  meus  in  guo  mihi  complacui.  Venit  ad  tertium 
caput,  nbi  contra  maledicta  Judaeorum  orationis  suse 
posuit  sanctitatem  coelestis  Doctor,  insinuans  jurgiis 
hominum  non  inflammatis  rixis,  sed  piis  orationibus 
obviendum.  Videamnsque  nnnc,  quod  siitempus  bene- 
placiti.  Illud  tempus  est  beneplaciti^  quando,  incar- 
nationis  suee  benelicio,  periclitantem  mundum  im- 
minenti  liberavit  exitio.  Hoc  tempus  est  beneplaciti, 
de  quo  et  Apostolus  ait  :  Ecce  nunc  tempus  accepta- 
bilef  ecce  nunc  dies  salutis 

In  multitudine  misericordise  tuae  exaudi  me,  in  veri- 

tate  scUutis  tuae. 

Ut  post  veram  mortem  resurrectionis  veritas  ap- 
probetur.  Non  enim  parva  misericordia  fnit,  quse  tam 
ingenti  ad  peccatum  superavit  (sic),  Multitudo  quidem 
fuit  delicti,  sed  multo  numerosior  roisericordia  illa 
quffi  vicit,  cum,  memorato  tempore  misericordiae  quee 
passionis  salutem  mundo  preestitit,  consequens  fuit 
ut  et  resurrectionem  sibi  venire  precaretur,  quam 
in  veritate  poUicitns  fuerat  per  prophetas.  Precatur 
ergo  Patrem  non  natura  deitatis,  qnse  ejusdem  per- 
flequalis  est,  sed  infirmitas  assumpta  hominis,  in  qoa 
minor  est  Patri. 


A  Eripe  me  de  /uto,  ut  non   infigar;  libera    me   ab  his 
qui  oderunt  me^  et  de  profimdis  aquarum. 

Aperte  haec  de  Jndseis,  qni  eum  nunc  quam  di- 
lexerunt  (sic)  dicit  :Et  deprofundis  aquarum.  Demns 
operam  ut  hisdem  verbis  et  nos  Dominum  roge- 
mus,  quibus  Caputnostrum  exorasse  cognoscimus. 
Hoc  plane  subtiliter  per^crutandum  est  quare  sope- 
rius  iniixo  limo  dixerit  et  hic  ne  in  ipso  hserere 
possit  exorat.  Infixns  utique  limo  fuit,  qoum  suscepta 
carnis  iniirmitate  tenebatur;  unde  etiam  morteoi 
crucis  accepit.  Hic  autem  competenter  exposcit  nt 
anima  ejus  a  desideriis  luteis,  id  est  hujus  mondi 
copiditatibus,  reddatur  aliena,  quod  bene  suscipitnr 
a  parte  membrorum,  qua  ille  luto  iahserere  non 
poterat  qui  peccati  maculam  non  habebat.  Libera  me 
ex  odientibus  me,  istnd  ad  Judaicum  populum  ma- 
nifestum  est  pertinere.  Quare,  surgente  Christo, 
eorum  odia  frostrata  yannerunt;  nam  quod  dixil: 
De  profundis  aquarumj  ad  populum  ipsom  non  est 
dubium  pertinere,  quia  profundus  erat  malignitate 
consilii,  et  seditionibus  turbulentus. 
Non  me  demergat   tempestas  aquaSj  neque   absorbeat 

me  profundum,  neque  urgeat  super  me  puteus  os 

suum. 

Vox  Christi  in  id  quod  homo  est.  Hsec  passioni- 
bus  tempestas  non  eum  in  profunditate  abyssi  reti- 
neat  infernalis.  Neque  absorbeat  me  profundum^  in 
quo,  dum  per  mortem  descendit,  non  devoretor 
ab  eis;  neque  urgeat  super  me  puteus  os  suum^  aditus 
C  infemi.  sive  diabolus.  Rogat  enim  ne  mergatur  a 
fluctibus,  id  est  a  ssecuii  istins  tempestate  saevis- 
sima,  quse  in  modum  maris  animas  sorbuit,  quando 
eas  vitio  pravitatis  involverat;  ait  enim  :  Neque 
absorbeat  me  profundum.  Profundom  utique  pecca- 
tum  est,  quod  voracitate  quadam  deglutit  animas 
impiorum,  ut  ad  poenitudinem  redire  nequeant  qoi 
de  actuum  suorum  iniqnitate  desperant.  Neque 
urgeat  super  me  puteus  os  suum.  Puteus  enim  est 
terree  altius  excavata  profunditas ;  in  quo,  per  alle- 
goriam,  vere  incidunt  peccatores,  quando  se  a  vi- 
tiosa  voluntate  non  abstrahunt;  urgetque  super 
eos  os  sunm  concludere,  com  usqoe  ad  mortis  sus 
tempus  in  pessima  voluntate  persistunt. 
Exaudi  me,  Domine,  quoniam  benigna  est  misericordia 

tua^  secundum  multitudinem  miserationum  tuarum 

respice  in  me. 

Vox  Christi  ad  Patrem  pro  parte  carnis.  Hsec, 
secundum  infirmitatem  humanam  postulat,  dicens : 
Quia  alios  mea  passione  redemisti,  me  praecurrente 
misericordia  contemplare.  Dicit  enim  :  Exaudi  me, 
Domine;  causamque  quare  exaudiator  adjungit,  non 
quia  meretur  humanitas,  sed  quia  misericordia  Do^ 
mini  est  benigna  semperque  ad  benefaciendnm 
parata,  cum  tameu  pie  petitur,  et  ei  purissime  sup- 
pHcatur.  Et,  ut  ipsam  benignitatem  pios  doctor 
exponeret,  adjecit :  Secundum  multitudinem  mtsera- 
tionum  tuarum  respice  in  me.  Ad  ipsam  semper  red- 
dit  (sic)  quam  debiiibus  sit  patrona,  cui  omnia  peccata 
cedunt,  quamvis  nnmerosissima  comprobentur. 


D 


ORDO  RERUM 

QUiE   IN   HOC   TOMO   CONTINENTUR. 


SANCTUS  HEINRICUS  IMPERATOR  AUGUSTUS. 

AcTA  S.  Henbici.  9 

8  I.  —  Sancti  genu8,  noxnen  et  agnomina. 

§  II.  —  Sancti  stas,  annus  et  dies  obitos,  cultas,  elo- 
gia.  14 

§  III.  —  Canonizatio,  elevatio  sacri  corporis,  et  trans- 
lationes.  19 

§  IV.  —  Reliquiae  Bambergenses,  sacra  cimelia,  mauso- 
leum  Henricianum.  Officia  ecclesiastica,  et  antiqua  Missa. 

24 

§  V.  —  Reliquioe  alio  translatse,  prsesertim  Romam, 
ad  templum  domus  Professae  Societatis  Jesu.  33 

§  VI.  —  Scriptores  Vitae,  aliique  de  S.  Henrico  agen- 
tes.  39 

§  V)I.  —  Vita  S.  Henrici  DUingxvulgata  MDCXLyiii.    41 

§  VIII.  ~~  S.  Henrici  cum  sancta  yirgine  Cunegunde 
servata  in  conjuj^io  castimonia.  49 

§  IX.  —  Ex  Litaniis  Bambergensibus  incassum  suggil- 
lata.  55 

§  X.  —  Prscipua  S.  Henrici  gesta  ad  temporum  ordi- 
nem  revocata,  a  regni  principio  ad  fundatam  Ecclesiam 
Bambergeneem.  60 

§  XI.  —  Episcopatus  Bambergensis  a  sanctis  Henrico  et 
Cunegunde  fundatus.  65 

§  Xll.    —   Prosecutio  a  constabilita  Ecclesia  Bamber- 

gensi    ad    sudceptam    Romae  imperii  coronam    a  Bene- 
icto  PP.  VIII.  69 

§  XIIL  —  S.  Henrici  Romse  coronatio,  et  quas  eum 
secuta  sunt,  usque  ad  adventum  Benedicti  PP.  VIII  in 
Germaniam.  76 

§  XIV.  —  Reliquum  Yitse  S.  Henrici  usque  ad  felicem 
exitum  mxxiv.  82 

ViTA  S.  Henrici  auctore  Adelboldo.  87 

Auctoris  procemium.  89 

Annus  Christi  1002,  S.  Henrici  imperantis  I.  90 

Annus  Chrisli  1003,  Heurici  imperaniis  II.  98 

Anuus  Christi  1004,  Henrici  imperantis  III.  102 

Ad  sequentem  Vitam  prsemonitio.  109 

S.  Henrici  viTA  ALTERA  auctore  anonjmo.  109 

Caput  primum.  —  S.  Henrici  in  imperium  successio, 
Wolfgandi  apparitio,  munificentia  in  ecclesias,  victoria  de 
Sclavis,  et  restauratio  episcopatus  Merseburg^ensis.  109 
Cap.  II.  —  Fundatio  Ecclesiae  Bambergensis,  synodi  ad 
eam  spectantes,  ejusque  a  summo  Pontifice  approbatio:  114 
Cap.  III.  —  Brunonis  in  sanctum  fratrem  odium,  S.  Cu- 
negundis  innocentia ;  sanatio  calculi  in  Monte  Cassino  et 
causa  claudicationis  S.  Henrici.  120 

Cap.  IV.  —  Adventus  Benedicti  PP.  VIII  in  Gerina- 
uiam;  sancli  peregrinatio  Cluniacum,  ejus  pro  ecclesia  et 
imperio  gesta,  felicissimns  obitus  et  de  eodem  mira  visio, 

124 

Ad  libnim  Miraculorum  observatio  prsevia.  127 

Miracula  S.  Henrici.  130 

Appendix  ad  Acta  S.  Henrici.  139 

Caput  primum.  —  De  diplomatibus  ex  data  Vita  huc  re- 

jectis.  139 

Cap.   II.  —  De  recentiori   per   S.  Henricum  Ecclesise 

Bambergensis  patrocinio.  144 

Cap.  III.  —  De  S.  Henrici  Manto,  ut  vocant,  Bambergse 

in  Ecciesia  Imperiali  asservato  158 

Cap.  IV.   —  De  celeberrima  Cruce,  aiiisque  S.  Henrici 

apud  Bambergenses  sacriscimeliis.  165 

Cap.  V.  —  DeS.  Henrici  hodierna  gloriain  aunua  Bam- 

ber^ensi  solemnitate  per  totum  occiduum,  catholico  more, 

festive  produci  solita  in  ofBcio  pietalis,  templisque  et  sa- 

cellis  Sancto  eleulis.  175 

I.  Prsevius  ad  festivitatem  apparatus.  175 

II.  —  Ejusdem  institutio  et  continuatio.  177 

III.  —  locrementum  anni  hujus  mdccxxiii.  179 
S  IV.  —  Innovatum  de  S.  Henrico  pietatis  ofBcium.  181 
§  V.  —  Templa  et  sacella  in  honorem  S.   Henrici  et 

S.   Cuncf^undis   erecta,   prseter    illud    de  quo    superius 

num.  18,  inter  miracula.  187 

Ad  Acla  sancti  Henrici  additamentum.  188 

Vita  SANCTiB  CnimauifDis  imperatricis  it  viRGiiriB.      197 

Observalionefl  prcBviiB  ubi  de  sancto  Henrico  imperatore 

Patrol.  CXL. 


ejus  conjuge.  197 

Incipit  Vita  sanctse  Cunegundis  205 

Bulla  Innocentii  III  de  canonizatione  sanctse  Cuneguo- 

dis.  219 

Ad  Vitam  sanct»  Cunegundis  additamentum.  223 

SANCTI     HENRICI     LEGES    ET    CONSTITUTIONES. 

223 
Leges  Papienses.  225 

Responsio  Imperatoris.  228  - 

Capitula.  229 

Constitutio  Ariminensis.  229 

Sententia  de  conjugioclericorum.  231 

Pactum  cum  Benedicto  VIII.  233 

DIPLOMATA  ECCLESIASTICA.  237 

I.  —  Prfficeptum  Henrici  Germanifie  regis  coenobitis  Re- 

migianis  concessum.  237 

n.  —  Rex  Henricus  II  donat  Godehardo  abbati  Nieder- 

altacensi  aream  RatisbouGe  sitam.  239 

III.  —  Rex  Henricus  II  donat  monasterio  Tegeme- 
sensi  aream  RQtisbouee  sitam.  240 

IV.  —  Rex  Henricus  donat  re^se  capellse  Veteri  a  se 
restauratse  villam  sui  juris  Duveninga  cum  ejusdem  per- 
tinentiis.  240 

V.  —  Rex  Henricus  II  donat  episcopo  Briiinen&i  aream 
Rati^bonse  sitam.  2rl 

VI.  —  Mundiburdium  regis  Henrici  II  monasterio  in- 
feriori  concessum.  242 

VII.  —  Rex  Ilenricus  donat  collegiatie  ad  Veterem  ca- 
pellam  Rstisbonai  villam  Walching  in  pago  Nordgow  sitam 

VIII.  —  Rei  Heoricus  II  donat  episcopo  Brixinensi 
villam  Teign  prope  Ratisbonam.  244 

IX.  —  Henrici  II  regis  ])rseceptum  per  quod  Burchardo 
Wormaliensi  episcopo  attribuit  omne  prsedium  quod  Otto 
dux  in  ipsa  civitate  obtinebat.  245 

X.  —  Henrici  11  regis  prseceptum  per  quod  regium 
bannum  concedit  Wormatiensi  Ecclesise  m  silva  Forcnahi. 

245 

XI.  —  S.  Henrici  privile(^um  domnse  Godesdhivi  Heri- 
furdensis  monasterii  abbatissoi  coocessum.  246 

XII.  —  S.  Henrici  privile(<ium  pro  Nova  Corbeia.        247 

XIII.  —  S.  Henrici  privilegium  pro  Ecclesia  Paderbor- 
nensi.  248 

XIV.  —  S.  Henrici  privilegium  pro  eadem  ecclesia.    249 

XV.  —  S.  Henricus  Si^ifredo  episcopo  Parmensi  abba- 
tiam  Nonantulanam  largitur.  256 

XVI.  —  S.  Henrici  privilegium  pro  Ecclesia  Hambur- 
gensi.  250 

XVII  —  Diploma  S.  Henrici  regis  Romanorum  pro  par- 
thenone  Muienhechano,  quo  priviiegia  eidem  ab  Arnulfo 
et  Ottone  II  imperatoribus  concessa  confirmat,  liberam 
eli^endse  abbatissse  potestatem  tribuit.  251 

XVIII  —  S.  Henricus  imperator  conBrmat  possessionea 
monasterii  S.  Bavonia  Gandensis,  ordiois  S.  Benedicti    252 

XIX.  —  Diploma  regis  Henrici  II,  concedentis  Adalbe- 
roni  comiti  bannum  supcr  agrcstes  feras.  254 

XX.  —  S.  Henrici  privilegium  Frederunse  abbatiss» 
concessum.  255 

XXI.  —  Diploma  S.  Henrici  Keminudensi  virginum  mo- 
nasterio  concessum.  256 

XXII.  —  S.  Henricus  Ecclesise  Comensis  privilegia  con- 
firmat  et  possessiones  aoget.  257 

XXIII.  —  S.  Henrici  diploma  per  c[uod  prsedium  Pipi- 
nesdorffEcclesise  Wormatiensi  liberaliter  confert.         258 

XXIV.  —  Super  emunitate.  259 

XXV.  —  Rex  Henricus  donat  veteri  capellse  quoddam 
sui  juris  prsedium  in  Nortgowe,  et  quidquid  in  duabus 
villis  Diurnin  et  Mantalahi  possidebat.  260 

XXVI.  —  Rex   Henricus  ll  donat  monasterio  inferiori 

Braelium  in   curtibus  Ratisbonse,  id  est  in  Regensburger 
urgfrieden.  260 

XaVII.  —  Monasterium  Steinense,  ex  Duellio  transla- 
tum,  ab  Henrico  II  RR.  dotatur  et  Ecciesise  Bamber- 
gensi  subjicitur.  261 

XXVIII.  —  S.  Henricus  imperator  confirmat  fandatioDem 
coUegii  canonicorum  ia  ecclesia  S.  Cracis  Leodii,  fBkCta 
per  Notgerum  epiacopum  Leodiensem.  264 

36 


ORDO  RERUM 


1132 


XXIX.  —  S.  HenricuB  prsdia  qufiedam  donat  monaBtc- 
rio  Altahensi,  petente  Godehardo  abbate.  265 

XXX.  —  S.  Henricus  II  imperator  innovat  praedecesso- 
rum  immunitates  et  privilegia,  monasterio  S.  Maximini 
concessa.  266 

XXXI.  —  S.  Henricus  Ecclesi»  Gomensis  privilegia 
confirmat  et  possessiones  auget.  267 

XXXII.  —  S.  Henrici  II  prasceptumf  pcr  quod  univer- 
sas  EcclcsisB  Wormatiensis  possessiones  eidem  confirmat 
aliasque-superaddit.  268 

XXXIII.  —  S.  Henricus  III  imperator  B.  Notgero  Leo- 
dieusi  episcopo  ejnsque  successonbus  confirmat  abbatias 
et  ecciesias  coUegiatas,  Lobiensem,  S.  Huberti,  Bro- 
niensem«  Gemblacensemt  Fossensem,  Maloniensem,  Na- 
murc'ensem,  Dionantensem,  Eichensem,  Mechliniensem, 
Tungrensem,  Huiensem  et  Trajeclensem.  269 

XXXIV.  —  Henricus  II  GermanicB  et  Italise  rex,  sub 
suo  mundiburdio  suscipit  Landulphum  Cremonensem  epi- 
scopum.  271 

XXXV.  —  S.  Henricus  II  imperator  monasterio  Stei- 
nensi  donat  locum  Kircheim.  271 

XXXVI.  Diploma  S.  Heurici  II  imperatoris  quo  Ec- 
clesiae   metropolitanae  Cameracensi  ac   Herluino  episcopo 

^ejusque  successoribus  donat  comitatum  Cameracensem.  273 

X&XVII  —  LUterae  S.  Henrici  de  erecto  ab  se  episco- 

patuBambergc  it;i.  273 

XXXVIII.  S.  Henricus  II  imperator  benefacit  Tho- 
rensi  yirffinum  nobilium  canonicarum  collegio  ad  Mosam, 
petente  Notgero  Leodicensi  episcopo.  275 

XXXIX.  —  HenricusIIimperatordonatabbatiam  Kilzen- 
gensem  archiepiscopatui  Bambergensi.  275 

XL.  —  Fundatio  Hcnrici  sancti  imperatoris  super 
Furth»  Francofurti  in  comitiis.  276 

XLI.  —  Rex  Henricus  II  quemdam  sua!  proprietatis 
locum  Pferingun  dictum,  in  pago  Chelesgouve,  et  in  co- 
mitatu  Berengeri  comitis  situm  ad  stipendium  canonicorum 
in  episcopali  sede  Babenbergensi  a  se  erecta  Deo  servien- 
tium  una  cum  omnibus  ejus  pertinentiis  sive  adheerentiis^ 
videlicet  vicis,  villis,  ecclesiis,  servis  et  ancillis,  areis, 
sdificiis,  terris  cultis  et  incullis,  viis,  inviis,  exitibus  et 
reditibus,  queesitis  vel  inquirendis,  siivis,  forestibus,  sa- 
ginis,  venationibus,  aquis,  [>iscationibu8,  molis,  molendinis, 
rebus  mobilibus  et  immobiiibus,  ac  cseteris  omnibus,  quffi 
rite  scribi  aut  appellari  possunt  quovis  modo,  utiiitatious 
donat  atque  proprietati  omnium  contradictione  remota, 
ea  ratione,  ut  prsedicti  canonici  lilieram  dehinc  habeant 
potestatem,  eumdem  locum  Pferinaun  cum  omnibus  ap- 
penditiis  suis  tenendi,  possidendi,  vel  etiam  sibi  commodum 
advocatum  sui^er  loco  dicto  eiigendi,  seu  quidquid  iliis 
iibeat,  inde  faciendi.  277 

XLII.  — Rex  Henricus  abbatiam  sui  juris  seuveterem  ca- 
pellaminproprium  dat  Ecclesiee  Babergensi  ase  erectae.  278 

XLIII.  —  S.  Heurici  praeceptum,  per  quod  Ecclesise 
Wormatiensi  attribuit  quidquid  Bacelmus  comes  in  bene- 
flcium  possedit.  278 

XLlV.  —  Diploma  Henrici  II  imperatoris  quo  Ecclesiae 
Wirceburgensi  tradit  Meinungen  et  Walldorf  pro  aliis  bo- 
nifl  iu  pago  Ratenzgau  novo  Bamburgensi  episcopatui  per- 
misflis.  279 

XLV.  —  S.  Henrici  privilegium  pro  Ecclesia  Vicentina. 

280 

XLVI.  —  S.  Henricus  imperator  Baldrico  episcopo  Leo- 
dicensi,  et  Baldrico  comiti  dat  bannum  bestiarum  in  silvis 
quaspossidebaDt.  281 

XLVII.  —  Rex  Henricus  II  donat  monasterio  Niederal- 
nacensi  ecclesiam  parochialem  in  Mundraching  cum  deci- 
mis,  et  mansum  ioidem,  tres  mansos  in  Siftenlcofen,  et 
molendinum  in  Mangolting.  282 

XLVIII.  — -  Rex  Henricus  II  donat  monasterio  Prul  prope 
Ratisbonam  mansum  regalem  in  villa  Genstall.  283 

XLIX.  —  Rex  Henricus  II  donat  Ecclesis  Bambergensi 
locum  Lichtowa  in  pago  Nordgow  situm.  284 

L.  —  S.  Uenrici  prseceptum  pro  Ecclesia  Cremonensi.  285 

LI.  —  Prseceptum  Henrici  II  regis  pro  abbatia  Classensi 
sancti  Appollinaris.  286 

LII.  —  S.  Henrici  privilegium  Godehardo  abbati  con- 
cesssum.  287 

Lin.  —  S.  Henrici  privilegium  pro  eodem.  288 

LIV.  —  Ecclesiae  Nordhwaid  sitee  in  eremo  mulla  praedia 
confert.  288 

LV.  —  Rex  Henricus  II  donat  Parthenoni  Obermunster 
per  ipsum  a  fundamento  perfecto  in  prsesenlia  sua  et  17 
Apr.  consecrato  quamdam  sui  juris  curtem  Saiach.    289 

LVI.  —  Henricus  II  rex  priedium  Tharissa  Ecclesiae 
Bambergenfli  donat.  290 

LVn.  —  S.  Uenrici  privilegium  pro  Ecclesia  Altahensi.  291 

LVIII.  —  S.  Henrici  imp.  dipioma  datum  pro  monaflte- 


rio  Tegernseensi.  292 

LIX.  —  S.  Henrici  diploma  per  quod  iotegrum  comita- 

tum  in  pago  Lol)edengouve  reliquis  Ecclesiae   Worma- 

tieusis  ditionibus  adjicit.  293 

LX.  —  S.  Henrici  privilegium  pro  ecclesia  Paderbor- 

ncnsi.  a^z 

LXI,  —  Traditio  Henrici  regis.  294 

LXII.  —  Traditio  Henrici  rcgis  de  foresti  Zundereu- 
hart.  29S 

LXIII.  —  Traditio  Henrici  II  regis  de  Lupence  Marca.  296 

LXIV-  —  Henrici  regi  praecepium,  per  quod  W^orma- 
ticensem  Ecclesiam  inter  et  coeuobium  Laurisheimense 
controversiam,  ratione  forestis  Odenwalt  dirimit.  297 

LXV.  —  Abbatia  Florinensis,  qus  est  benedictinoruai 
in  diflecesi  Leodieosi,  a  Gerardo  Camerasensi  et  Atreba- 
tensi  episcopo  fundata,  confirmatur  diplomate  S.  Hen- 
rici.  298 

LXVI.  —  Imperator  Henricus  donatEccIesiae  Bamber- 
gensi  iocum  Irnsing  in  pago  Kelesgowe  et  in  comitatu 
Ottonis  de  Wittelspach  situm.  299 

LXVII.  —  S.  Henrici  privilegium  pro  monasterio  S. 
Benedicti  Montis  Casini.  300 

LXVIII.  —  S.  Henricus  Ecclesiae  Bergomensifl,  a  Ke- 
ginfredo  episcopo  male  habitfie,  possessiones  et  privilegia 
confirmat.  302 

LXIX.  —  S.  Ucnricus  Ecciesise  Paderbomensi  curtem 
Berneshuson  concedit.  303 

LXX.  —  S.  Henricus  Ecclesiae  Parderbomensis  privilegia 
etpossessionesconfirmat  304 

LXXI.  —  S.  Henricus,  Petro  episcopo  et  abbali  S.  Mi- 
chaelis  in  Porcariana,  bona  sua  et  jura  coofirmat, 
anno  1013,  post  profligatum  Arduinum  Italiae  regni  io- 
vasorem  ;  vel  certe  anno  1014,  ante  Pascha,  quo  die  ac- 
ceptis  a  Romano  pontifice  imperii  insignibus,  ccppit  esse 
imperator.  305 

LXXII.  —  Henrici  II  imperatoris  diploma  pro  monaste- 
rio  S.  Salvatoris  Fontanae  Taonis.  306 

LXXIII.  —  Henricus  II  Germanise  rex  Arimannis  Man- 
tuanis  privilegia  confirmat.  307 

LXXlV.  —  S.  Henricus  Ecclesifie  Uamburgensis  privi- 
legia  confirmat  et  au^et.  309 

LXXV.  —  S.  Henricus  TarvisiuflB  Ecciesific  privilegia 
confirmat.  310 

LXXVI.  —  S.  Henricus  Petro  episcopo  Novariensi  jura 
Ecclesiae  suae  restituit,  ab  Arduino  marcbione  ablata.    311 

LXXVII.  ~  S.  Henricus  Ecclesiae  Savonensis  posses^ 
siones  confirmat  et  auget  313 

LXXVIII.  —  Henricus,  intuitu  Ardemani  episcopi,  Sa- 
vonensium  possessiones  coufirmat.  314 

LXXIX.  —  S.  Henrici  privilegium  pro  monasterio  SS. 
Petri,  Laurcntii  et  Columbani  quod  vocatur  Bromiades  314 

LXXX.  —  S.  Henrici  prfieceptum  per  quod  Wormatien- 
sem  Ecclesiam  adversus  ioiquas  comitum  provincialium 
impetitiones  tuetur.  316 

LXXXI.  —  Litterae  S.  Henrici  auibus  abbatiam  de 
Schwarzach  tradit  possidendam  Werenhario  episcopo 
Argentinensi  et  successoribus  ejus.  317 

LXXXII.  —  S.  Henrici  sententia  contra  comiles  et  mar- 
chiones  Estenses,  ipsius  imperio  obtemperare  recosan- 
4c8.  318 

LXXXIII.  —  S.  Henricus  imperator  donat  abbatiae  S. 
Michaelis  prsedia  quaedam  extra  urbem  Bambergensem 
sita.  320 

LXXXIV.  —  S.  Henricus  abbatifie  S.  Vitoni  possessiones 
confirmat.  321 

LXXXV.  —  Confirmatio  jurium  ac  privilegiorum  asce- 
terii  sacrarum  virginum  Lucensium  S.  Salvatoris,  facta 
Alpergae  abbatissfie  ab  S.  Henrico  inter  Augustos  primo.  322 

LXaXVI.  —  S.  Henrici  prseceptum,  quo  Ecclesiae  S. 
Alexandri  Bcrgamensi  restituit  comitatum  AUiumitui, 
cujusAtto  comes  ecclesiam  illam  hseredem  instituerat.  323 

LXXXVII.  —  S.  Henricus  Beraardo  comiti  Parmensi 
curtis  Ncronianse  possessioncm  asserit.  323 

LXXXVIII.  —  S.  Henricus  Ecclesifie  Paderbornensi 
curtem  Houslide  donat.  325 

LXXXIX.  —  Comcambium   Henrici  11  imperatoria  cum 

Bobbone  abbate.  325 

XC.  —  Imperator  Henricus  donat  Ecclesiae  Bamberg  duo 

loca  Sehwarzenfeid  et  Weilendorf  in  pago  Nordgow.    386 

XC1.  —  S.  Henricus  Alberico  episcopo  Comensi  curtem 

seu  villam  Barzanoruni  olim  Bereugarii  et  U^ouis,  Sigi- 

fredi    comitis  filioniir'.  <-t  Cfiesarese   majestati  rebellium 

largitur.  326 

aCII.  —  S.  Henri-  m  Ecclesifie   Paderbornensi  praedia 

quiedam  donat.  328 

XCIII.  —  S.  Henricus  Ecclesifie  Paderboraeosi   carteoi 

Moronga  largitur. 


M33 


QUiE  IN  HOC  TOMO  CONTINENTUR. 


il3i 


XCIV.  —  Item  curtem  Bemeshasen.  330 

XCV.  —  Item  possessiones  Haholdi  comitis  defuncti.  331 

XCVI.  —  Item  prsedia  nonnulla^  332 

XCVII.  —  S.  HenricuB  II  imp.  Popponi  de  immunilate 
Ecclesiae  TreTirensis  cavet  333 

XCVIII.  —  Prieceptum  S.  Henrici  II  imperatoris  We- 
renherio  episcopo  Argentino  concessum.  334 

XGVIII  ois»  —  S.  HenricuB  Ecclesise  Paderbornensi 
abbatiam  Helmvardeshusen  concedit.  335 

XCIX.  —  Diploma  S.  Henrici  pro  abbatia  S.  Petri  de 
Piro.  335 

XCVIX  bis,  -~  Fundatio  collegiaffie  ecclesiffi  Prumicnsis 
firmata  auctoritate  Uenrici    II  imp.  337 

C.  —  S.  Henricus  II  imp.  Popponi  et  Ecclesis  Trevi- 
rensi  confert  curtem  confluentiam  cum  omnibus  perti- 
nentiis.  338 

CI.  —  S.  Henricus  ecclesiffi  Paderbornensi  prffidium 
quoddam  donat.  339 

CII.  —  S.  HenricuB  imperator,  Aquisgranense  cano- 
nicorum  S.  Adelberti  collegium  fundat  ac  dotat.  340 

CIII.  —  S.  Henricus  imperator  possessiones  abbatiffi 
sancti  Gisleni  in  Hannouia  confirmat,  Gerardo  I,  Camera- 
ceusi  cpiscopo,  et  Reginero  IV  Hannonie  comite,  postu- 
latibus. 

CIV.  —  Imp.  Henricus  donat  locum  Berga. 

CV.  —  S.  Henrici  diploma,  c^uo  monastierio  Tegern- 
seensi  duos  regales  mansos  in  Lmpana  seu  Luben  sitos, 
condonat.  343 

CVI.  —  Privilegium  imperatoris  Henrici  pro  duobus 
mansis  sitis  juxta  Liupana.  344 

CVII.  —  S.  Henrici  privilegium  pro  Ecclesia  Mimi- 
gardefordensi.  345 

CVIII.  — S.  Henricus  Ecclesiffi  Paderbom^msi  abbatiam 
Sceldice  donat.  346 

CIX.  —  Item  quamdam  nostrffi  proprietatis  forestim.  346 

CX.  —  S.  Heuricus  imperator  mouasterio  Farfensi  S. 
Mariffi  res  noviter  ab  ipsis  monacbis  acouisitas,  quarnm  no- 
mina  recensentur  suo  diplomate  connrmat.  347 

CXI.  —  S.  Henricus  Godebardo  abbati  Altahensi  prsdia 
quffidam  confert.  349 

CXII.  —  Concessio  Henrici  II  imp.  de  moneta  et  mer- 
catu.  350 

CXIII.  —  S.  Henricus  Ecclesiffi  Paderbornensi  curtem 
Hammonstedi  donat.  350 

CXIV.  —  Item  quamdam  nostrffi  proprietatis  fores- 
tim.  351 

CXV.  —  Prfficeptum  Henrici  imperatoris  pro  abbatia 
Prataliffi.  352 

CXVI.  —  Prfficeptum  domni  Henrici  imperatoris  Au- 
gusti,  quo  prffidium  Butenhart  Hiiderado  abbati  Prumien- 
.Ms  roonasterii  concedit.  353 

CXVII.  —  Immunitas  Henrici  II  imperatoris  354 

CXVIII.  —  S.  Henricus  Ecclesis  Paderbornensi  prsdia 
qusdam  confert.  356 

CXIX.  —  S.  Henricus  confirmat  monasterio  Sancti  Em- 
merammi  omnia  bona  generatim,  ablata  episcopo  aliisoue 
alienaudi  facultate.  357 

CXX.  —  S.  Henricus  confirmat  monasterio  Sancti  Eme- 
ramtui  traditionem  curlis  Ruitffi  (Vogtarenl)  factam  a  co- 
mite  Warmundo.  357 

CXXl.  —  S.  Henricus  confirmat  mona^terio  Sancti 
Emmerammi  curlum  Eiterhoven.  358 

CXXII.  —  S.  Henricus  donat  monasterio  superiori  duas 
terras  (Plaetze)  intra  et  extra  moenia  civitalis  Ratisbo- 
nensis  versus  meridiem.  359 

CXXIII.  —  S.  Hcnrici  diploma  concessum  Amato  II 
arohicpiscopo  Saleruitano,  per  quod  ei  confirmat  omnia 
jurn.  360 

CXXIV.  —  S.  Henricus  D.  Romualdo,  Eremitarum  Ca- 
m&lduiensium  conditori,  nbbaliam  S.  Benedicti  in  Alpi- 
bus  ad  Bifurcum  silAm  confirmat.  362 

CXXV.  —  S.  lleurici  privilegium  pro  monasterio 
S.  Sophis  Beneveutano.  363 

CXXVI.  —  Scritlura   di  Arrigo  santo  indirilta  a  papa 

Benedetto  a  favore  delia  badia  ai  Monte-Casino.  366 

CXXVII.  —  S.  Henricus  II  imp.  I*lcclesiffi  Lambergensi 

donat  prsdium  Hormunze    in    archidioecesi   Trevirensi, 

quod  a  Poppone  archie^iscopo  acceperat.  366 

C.XXVIII.  —  S.  Henricus  II  imp.   monasterio  Epterna- 

ceusi  confirmat  jus  monets.  367 

CXXIX.  —  S.  Henricus  II  imp.  6650  mansos  ab  ahbate 

S.   Maximini  in   beneficinm  accipit,  quos  Ezzoni  comili 

Paiatino  et  Henrico  duci,  nec  non  Ottnoni  comiti  benefi- 

ciavit.  368 

CXXX.  —  S.  Henrici  II  imperatoris  diploma  pro  abl}a- 

tia  Mosomagensi.  371 

CXXXI.  —  S.  Henricns  Ecclesiffi  Pergnmensis,  petente 


Ambrosio  episcopo,  privilegia  confirmat.  374 

CXXXII.  —  Prsceptum  S.  Uenrici  imperatoris  Degen- 

hario  abbati  Morbacensi  concessum.  —  Monristerii  pnvi- 

legia  el  ius  eligendi  abbatis  confirmat.  375 

CXXXlII    —  S.    Henrici  imp.   prsceptum,    per  quod 

Sravi  dissidio  inter  Wormatiensem  Ecclesiam  et  Lauri- 
leimense  coenobium  8ul>orto  finem  imponit.  376 

CXXXIV.  —  S.  Henricus  Ecclesis  PaderborLsensi  prs- 
dium  Steini  donat.  377 

CXXXV.  —  S.  Henrici  privilegium  pro  eadem  Ecclesla. 

378 

CXXXVI.  —  S.  Henricus  Paderbornensi  Ecclesis  prs- 
dia  ausdam  confert.  379 

CaXXVII.  —  Decretum  S.  Ileurici  II  impcraloris.    380 

CXXXVIII.  —  Traditio  Henrici  II  imperatoris.  381 

CXXXIX.  —  S.  Henricus  Ecclesis  Novariensis  privile- 
gia  et  possessiones  confirmat  et  auget.  382 

S.  Henrici  concio  habita  in  conciiio  Francfordiensi,  pro 
constitutione  episcopatus  Bambergensis,  anno  1006  cele- 
brato.  383 

THANGMARUS  PRESBYTtR  HILDESHEIMENSIS. 

VITA   S.   BERNWARDI    EPISCOPI    UILDESHEIMEN- 

SIS.  885 

Monitum.  Prologus  Thaogmari  presbyteri  iu  vitam  sancti 

Beruwardi  episcopi  et  confessoris.  394 

Incipit  vita  Beruwardi  episcopi  et  confessoris.  393 

APPENDIX.    —    MIRACULA    SANCTI    BERNWARDI. 

43S 

ALPERTUS  SVMPHORIANI  METENSIS 
MONACHUS. 

Notitia.  443 

DE  EPISCOPIS  METENSIBUS  LIBELLUS,  445 

DE  DIVERSITATE  TEMPORUM  LIBRI  DUO.  451 

Prologus.  451 

Epistola  domni  Burchardi  episcopi.  451 

LIBER  PRIMUS.  453 

I.  —  Wicmannus  et  Baldcricus  summis  opibus  inter  se 
de  potentatu  contendunt.  453 

II.  De   Castello  Adels  incenso,  et  ejusdem  moribus. 

III.  —  De  moribus  Liutgards.  453 

IV.  —  De  obitu  Ottonis  etdolis  Baldrici.  456 

V.  —  De  Henrico  rege.  456 

VI.  —  De  viflo  comete,  et  fame  et  mortalilate.  457 
VII  —  De  Wecclino  apostata.  457 
VHI.  —  De  adventu  Nordmannorum.                         457 

IX.  —  De  secundo  adventu  Nordmannorum.  458 

X.  —  De  portu  Trajectensi  incenso.  459 

XI.  —  De  beato  Ansfrido  comite.  46d 

XII.  —  Quomodo  Ausfridus  comen  episoopus  efBdtnr. 

461 

XIII.  —  Versus  de  eadem  re.  461 

XIV.  —  De  Cfficitate  et  monachica  vita  et  eleemotiaa 
Ansfridi.  461 

XV.  —  Cur  Ansfridos  infirmos  nou  curaret.  468 

XVI.  —  De  obitu  Audfridi  eiiiscopi.  464 

XVII.  —  De  obtrectatoribus  ATisfridi  episcopi.  465 

XVIII.  —  Item  de  quodam  obtrectatore.  465 
LIBER  SECUNDUS                                                        465 

I.  —  De  simultate  BnMrici  et  Wicmanni.  465 

II.  —  De  castello  Wirm.-iiiui  a  Bnldrico  expugnato,  et 
de  Muona  munita.  467 

III.  —  De  Aspola  ah  Adolbuldo  episcopo  obsessa.        468 

IV.  —  De  pace  inter  Baldricum  et  wicmamum  facta. 

469 

V.  —  Oratio  Adels  uxoris  Baldriei.  469 

VI.  —  De  prsfectura  Baldrico  tradita.  470 

VII.  —  De  reconciliatione  Adelboldi  episcopi  et  Wic- 
manni.  470 

VIII.  —  Dc  sententiis  inter  eos  collatis.  471 

IX.  —  De  dolis  Wicmanni.  472 

X.  —  De  exercitu  in  Bratuspantes  misso  et  capto  Bal- 
drico.  474 

XI.  —  De  Gevehardo,  et  Baldrici  redcmptione.  474 

XII.  —  De  nece  Wicmanni.  475 

XIII.  —  De  Ubladio  destrucU.  476 

XIV.  —  De  Ruodoldo  rege  Borgundiouum.  478 

XV.  —  De  Munna  clam  tradita.  479 

XVI.  —  De  expulsione  Baldrici  et  Munna  destructa.  479 

XVII.  —  De  qusstione  habita  cum  Baldrico  de  morta 
Wicmanni.  480 

XVIIL  — Quomodo  Gcvehardus  inmortcm  ductu8e8t480 

XIX.  —  De  eclipsi  luns  et  solis,  et  viso  comete.         481 

XX.  —  De  Meriwido  a  Frisiis  obtenta,  et  de  Tielen* 
sibns.  481 

XXI.  —  De  bello  contra  Prisios  adhibito.  482 


1135 


OBDO  RERUM  QU/E  IN  HOC  TOMO  CONTINENTUR. 


1136 


491 
497 
505 
505 
507 
535 
537 
539 
539 
541 


XXII.  —  De  clerico  JudsBO  facto.  484 

XXIII.  —  Scripta  ipsius  apoBtate.  484 

XXIV.  —  Henrici  epistola  ad  Wecelinum.  485 

BURCHARDUS  WORMATIENSIS  ECCLESI^ 

EPISCOPUS. 

PnoMMik.  —  Notitia  historica  et  litleraria. 
De  collectione  Burchardi. 

VlTA  BURCHARDI  BPISCOPl. 

Monitum. 

Prologus. 

BURCHARDI  EPISTOLA  AD  ALPERTUM, 

BURCHARDI  DECRETORUM  LIBRl  VIGINTI. 

Praefatio. 

Index  siuf^uiorum  librorum. 

Index  capitulorum  libri  primi.  

DECRETORUM  LIBER  PRIMUS.  -  DE  PRIMATU 
ECCLESIiE.  5*2 

Index  capitulorum  libri  secundi.  617 

DECRETORUM  LIBER  SECUNDUS.  -  DE  SACRIS 
ORDINIBUS.  625 

Argumentum  libri.  —  Liber  h'c  ordiuationem,  con- 
gruentem  dignitatem,  vitae  qualitatem,  officia,  ministeria- 
que  presbyterorum  diaconorum,  reliquorumque  ordinum 
ecclesiasticorum  complectitur.  625 

Indei  capitulorum  libri  tertii.  665 

DECRETORUM  LIBER  TERTIUS  —  DE  ECCLESIIS.  673 

Argumentum  libri.  —  Liber  hic  de  divinarum  domorum 
iQBtitutione,  cuitu  et  honore,  de  decimis  et  oblationibus, 
deque  justitiis  singulorum  tractat;  quigue  libri  in  sacro 
catalogo  recepti,  qui  reiecti  et  apocryphi  sint,  osteudit.  673 

Index  capitulorum  libri  quarti.  725 

DECRETORUM  LIBER  QUARTUS.  —  DE  SACRA- 
MENTO  BAPTISMATIS  ET  CONFIRMATIONIS.  727 

Index  capitulorum  libri  quinti.  749 

DECRETORUM  LIBER  QUINTUS.  —  DE  SACRA- 
MENTO  CORPORIS  ET  SANGUINIS  DOMINl.  750 

Argumentum  libri.  —  Liber  hic  quoB  ad  sacramentum 
Eucharistiae  spectant  plenissime  tractat^  adeo  ut  uihil  quod 
ad  hanc  rem  attinet  requiras.  751 

Index  capitulorura  iibri  sexti.  763 

DECRETORUM  LIBER  SEXTUS.  —  DE  HOMIC.       763 

Argumentum  libri.  —  Liber  hic  de  homicidiis  sponte 
et  non  sponte  commissis,  de  parricidiis,  de  fratricidiis,  de 
iliis  qui  uxores  legitimas  et  seniores  suos  interflciunt, 
et  de  csde  ecclesiasticorum  tractat,  quaeque  singulis  hisce 
homici  dQgeneribus  sit  nceniteutia  iojungenda,  ostendit.  763 

Index  capitulorum  liori  septimi.  777 

DECRETORUM  LIBER    SEPTIMUS.    —  DE   INCESTU. 

779 

Argumeulum  libri.  —  Libro  hoc  de  iucesta  cousangui- 
nititatis  copulatione  agitur,  et  in  quo  gradu  coire  dirimi- 
que  conjugia  debeant,  qufleque  pro  ratione  deiicti  in- 
cesto  pollutis  poeuiteutia  injun^i  uebeat,  ostenditur.     779 

Sequitur  fijjurasancti  Isidori  episcopi  de  septem  gradi- 
buB  consanguinitatis.  788 

Index  cnpilulorum  libri  octavi.  788 

DECRETORUM  LIBER  OCTAVUS.  -  DE  VIRIS  AC 
FEMINIS  DEO  DICATIS.  791 

Argumentum  libri.  —  Libro  hoc  de  viris  et  feroinis, 
qui,  Deo  dicati,  sacrum  propositum  reliquerunt  deque 
eorumdem  pceuitentia  tractatio  instituitur.  79i 

Index  capitulorum  libri  noni.  811 

DECRETORUM  LIBER  NONUS.  —  DE  FEMINIS  NON 
CONSECRATIS.  815 

Argumentum  libri.  —  Libro  hoc  de  virgioibus  et  viduis 
Deo  non  sacratis,  de  earnm  raptoribus,  pceuaque  ii»  im- 
ponenda,  de  legilimo  mntrimouio,  de  illegitimo  concubitu 
ejusque  pcenilentia  tractatur.  815 

Index  capitulorum  lihri  decimi.  831 

DECRETORUM  LIBER  DECIMUS.  —  DE  INCANTA- 
TORIBUS  ET  ACGLRIBUS.  831 

Argumentum  libri.  —  Libro  hoc  de  incantatoribus,  de 
auguribus  divinif»,  sortilegis  et  variis  illusionibus  dsmo- 
nis,  de  maledicis,  contentiosis,  conspiratoribusdeque  sin- 
gulorum  poenitentia  tractatur.  843 

Index  capitulorum  libri  undecimi.  853 

DECRETORUM  LIBER  UNDECIMUS.  —  DE  EXCOM- 
MUNICATIONE.  855 

Argumentum  libri.  —  Libro  hoc  de  excomunicatione, 
ejusque  neglectu  et  contemptu,  de  furibus  et  prsedonibus, 
deque  sacrarum  u^dium  incensoribus,  ac  deprsdatoribus 
agitur.  855 

Idex  capitulorum  libri  duodecimi.  875 

FINIS  TOMI  GBNTBSIMI  QUADRAGBSIMI. 


DECRETORUM  LIBER  DUODECIMLS.  -  DE  PER- 
JURIO.  875 

Index  capitulorum  libri  decimi  tertii.  883 

DfiCRETORUM  LIBER  DECIMUS  TERTIUS  —  DE 
JEJUNIO.  883 

Argumentum  libri.  —  Libro  hoc  de  observatione  utili- 
tate^iue  jejuuii  maxime  autem  de  jeiunio  quadragesi- 
mali,  quatuor  temporum,  aliorumque  ab  Ecclesia  iustitu- 
torum,  et  eorumdem  violatoribus,  agitur.  883 

Index  capitulorum  libri  decimi  quarti.  889 

DECRETORUM  LIBER  DEGIMUS  QUARTUS.  —  DK 
CRAPULA  ET  EBRIETATE.  889 

Argumentum  libri.  —  Libro  hoc  de  detestandis  vitii», 
crapula  et  ebrietate,  tractatio  instiluitur,  quoeque  iis  qni 
hisce  vitiis  implicantur  pcenainjungenda  sit,  docetur.    8K9 

Index  capitulorum  libri  decimi  quinli.  893 

DECRETORUM  LIBER  DECIMUS  QUINTUS.  —  DE 
LAICIS.  895 

Argumentum  libri.  —  Libro  hoc  de  laicis  omnis  cou- 
ditionis  tractatio  instituitur,  tam  de  iis  qui  prtesunt,  ut 
imperatoribus,  regibus,  principibus,  quam  his  qui  horuui 
imberio  subjecti  sunt.  895 

Index  capitulorum  libri  decimi  sexti.  907 

DECRETORUM  LIBER  DECIMUS  SEXTUS.  —  DE  AG- 
CUSATORIBUS  ET  TESTIBU8.  909 

Argumentum  iibri.  —  Libro  hoc  qualis  judex,  accusa- 
tores  et  testes  esse  debeant,  docetur,  quaeque  poenitentia 
sit  judicibus  qui  ad  gratiam  judicant,  calumniatoribus  et 
falsis  testibus  injungenda.  909 

Index  capitulorum  libri  decimi  septimi  917 

DECRETORUM  LIBER  DECIMUS  SEPTIMUS.  —  DE 
FORNICATIONE.  919 

Argumentum  libri.  —  Liber  hic  fornicationem  et  in- 
cestum  diversi  generis  complectitur,  et  quv  correctio. 
pcenitentiaque  iis,  qui  his  vitiis  sunt  involuti,  debeatur. 
docet.  919 

DECRETORUM  LIBER  DECIMUS  OCTAVUS.  —  DE 
VISITATIONE  INFIRMORUM.  933 

Argumentum  libri.  —  Liber  hic  infirmos  a  presl)yteris 
visitandos  esse,  et  quse  ad  hanc  vi^itationem  requirantur 


edocet.  933 

Index  capitulorum  libri  decimi  octavi.  937 

Incipit  liber  decimus  octavus.  937 

Index  capitulorum  libri  decimi  noni.  943 

DECRETORUM    LIBER    DECIMUS    NONUS .     —    DE 

POENITENTIA.  949 

Argumentum  libri.  —  Liber  hic  Corrector  vocatur  et 

Medicus,  quia  correctiones  corporum  ct  animarum  medi- 

cinas  plene  continet,  et  docet  unumquemque  sacerdotem, 

etiam  simplicem,  quomodo  unicuique  succurrere  valeat, 

ordinato  vel  sine  ordine,  pauperi,  diviti,   puero,  juveui, 

seni,  decrepito,  sano,  infirmo,  in  omni  eetateet  in  utro- 

que  sexu.  949 

Index  capitulorum  libri  vicesimi.  1013 

DECRETORUM    LIBER    VICESIMUS.  —  DE  CONTEM- 

PLATIONE.  1017 

Argumentum  libri.    —  Liber  hic   Speculator  vocatur. 

Speculatur  enim  de  providentia  et  prsdestinatione  divina, 

^et  de  adventu   Antichristi,  de  ejus  operibus,   de  resur- 

rectione,  de  die  judicii,  de  infernalibus  poenis,   de  felici- 

tate  perpetuee  vitae.  1017 

CONCILIUM  IN  SALEGUNSTAT  HABITUM.  1057 

QUOMODO  INITIANDA  SIT  SYNODUS.  101)2 

APPENDIX  AD  BURCHARDUM.  10G7 

STATUTA  CANONUM  DE  OFFICIO  SACERDOTUM.  1067 

Jacobi  Basnagii  observatio.  1067 

STATUTA  CANONUM  DE  OFFICIO  SACERD.  1067 

ADELBOLDUS  TRAJECTENSIS  EPISCOPUS. 
Notitia  historica.  1U86 

Notitia  historica  et  litteraria.  1086 

VITA  S.  HENRICI  IMPERATORIS.  1091 

VITA  SANCTiE  WALBURGIS.  1091 

In  opusculum  subsequeus  B.  P.    Bernardi  Pezii    moni- 

tum.  1102 

LIBELLUS    DE    RATIONE    INVENIENDI    CRASSITU- 

DINEM  SPHiERiE.  1103 

CHARTA  de  vassis  sive  fide  addictis  ecclesiie  et  episco- 

po  Traiectensi.  1107 

MUSICA.  110" 

SANCTUS  ROMUALDUS  ABBAS. 

Notitia  historica.  Observationes  Mabiilonii.  1119 

ViTA  s.  ROMDALDi  ABBATis  auctorc  S.  Pctro  Damiani.  1125 
FRAGMENTUM  EXPOSITIONIS  PSALMI  LXVIII.   J!» 


^' 


j56"^"""TmT 


OlintllALB    OK    CH  ATILLOi-lUK-IBIMB,    JKAMNB    KOBBIIT 


3  2044  054  760  004 


XTHIS  VGl..  •:: 
DOES  NOT  Cili:i.lL;'li: 
OUTSIDE  THE  LIBK:^-. i